Уикипедия kkwiki https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Таспа Арнайы Талқылау Қатысушы Қатысушы талқылауы Уикипедия Уикипедия талқылауы Сурет Сурет талқылауы МедиаУики МедиаУики талқылауы Үлгі Үлгі талқылауы Анықтама Анықтама талқылауы Санат Санат талқылауы Портал Портал талқылауы Жоба Жоба талқылауы TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Topic 0 1662 3590890 3575688 2026-04-24T06:51:02Z Madeniet Baskarmasy 179807 3590890 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан облысы |облыстың атауы = Қарағанды облысы |елтаңба = Coat of Arms of Karagandy Province.svg |карта = Karagandy in Kazakhstan.svg |әкімшілік бірліктің картасы = |lat_dir = N |lat_deg = 48 |lat_min = 0 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 71 |lon_min = 0 |lon_sec = |region = KZ |облыс орталығы = [[Қарағанды]] |құрылған уақыты = [[10 наурыз]] [[1932 жыл]]ы |аудандар саны = 7 |ауылдық округтер саны = 151 |кенттік әкімдіктер саны = 7 |қалалық әкімдіктер саны = 8 |ауылдар саны = 342 |тұрғыны = {{құлдырау}} 1 133 524 <ref>[https://stat.gov.kz/region/ Халық саны (2025 жылғы 1 наурызға)]</ref> |санақ жылы = 2025 |халық саны бойынша орны =4 |тығыздығы = 4,74 |тығыздығы бойынша орны = 11 |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 52,39&nbsp;%<br>[[орыстар]] 31,58&nbsp;%<br>[[украиндар]] 3,98&nbsp;%<br>[[немістер]] 3,13&nbsp;%<br>[[татарлар]] 2,42&nbsp;%<br>[[белорустар]] 1,14&nbsp;%<br>[[корейлер]] 1,03&nbsp;%<br>басқалары 4,33&nbsp;% (2023 ж.)<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT482938 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2023 жыл басына)]</ref> |жер аумағы = 239 045 |жер аумағы бойынша орны = 2-ші |су ауданы = |ЖІӨ = |ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ жылы = |жан басына шаққанда ЖІӨ = |экономикалық аудан = [[Орталық Қазақстан]] |ресми тілі = |әкімі = [[Ермағанбет Қабдулаұлы Бөлекпаев]] |add1n = Әкімдіктің мекенжайы |add1 = Қарағанды қаласы, Әлиханов көшесі, №13 |ISO 3166-2 коды = KZ-KAR |телефон коды = +7 721 |пошта индекстері = 100000 |марапаттары = |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/karaganda?lang=kk Қарағанды облысының әкімдігі |ортаққордағы санаты = Qaraghandy Province |ту=}} '''Қарағанды облысы''' – [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның [[Орталық Қазақстан|орталығында]] орналасқан [[Қазақстан облыстары|облысы]]. 1932 жылы 10 наурызда құрылған. Жер аумағы 239,0 мың км². Тұрғын саны 1 134 753 адам, орташа тығыздығы 1 км²-ге 4,7 адамнан келеді (2023)<ref>[http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT250955 2018 жылдың 1 қаңтарға Қазақстан Республикасы халқының облыстар, қалалар және аудандар бойынша саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210420185347/https://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT250955 |date=2021-04-20 }}</ref>. Солтүстігінде [[Ақмола облысы|Ақмола]], [[Павлодар облысы|Павлодар]], шығысында [[Абай облысы]], батысында [[Ұлытау облысы|Ұлытау]], оңтүстігінде [[Жамбыл облысы|Жамбыл]], оңтүстік-шығысында [[Алматы облысы|Алматы]], [[Жетісу облысы|Жетісу]], солтүстік-батысында [[Қостанай облысы|Қостанай]] облыстарымен шектеседі. Облыста 7 аудан мен 6 облыстық маңызы бар қала бар. Әкімшілік орталығы — [[Қарағанды]] қаласы. == Тарихы == '''Қарағанды облысының''' тарихы [[1932]] жылдан бастау алады. Сол жылы орталығы [[Петропавл қаласы]] болып белгіленген Қарағанды облысы құрылды. Арада төрт жыл өткенде ол екіге бөлінді. Біреуі [[Солтүстік Қазақстан облысы|Солтүстік Қазақстан]] аталып, екіншісі Қарағанды қаласы және 14 аудан қараған жаңа аймаққа айналды. ҚОАК-тің Қарағанды облысы бойынша Ұйымдық комитетінің төрағасы, өлкелік партия комитетінің ұйымдастыру бюросының мүшесі Абдолла Асылбеков болды. Осы өңірдің тумасы, сол замандағы қоғамдық құбылыстардың, өзгерістердің ұйытқысы, ұлттық басшылық құрамның көрнекті өкілі '''Абдолла Әбдірахманұлы Асылбеков''' облыстық кеңес атқару комитетінің тұңғыш төрағасы болып сайланды. Бірақ ол [[1937]] жылдың зобалаңына ұшырап, нақақтан нақақ ауыр жазаға кесілді. [[1938]] жылдың қыркүйегінде Қарағандыда екі жылдық мұғалімдер институты құрылды. Ол кейін педагогикалық институттың, бұдан соң қазіргі Е.А.Бөкетов атындағы мемлекеттік [[университет]]тің негізін қалаған облыстағы тұңғыш жоғары оқу орны болды. Бұл уақытта қала тұрғындарының саны 162 мың адамға ұлғайып, бүгінгі орталық бөлігіндегі ғимараттар мен үйлердің салынуы басталды. [[1939]] жылы құрамынан Ақмола облысы бөлініп шығып, әкімшілік-аумақтық құрылымы жүйелене түсті. [[1943]] жылы Қарағандыда облыстар арасынан алғаш рет өткізілген әйгілі ақындар айтысы болды. Облыстың барлық қалаларына, аудан орталықтарына, ірі кәсіпорындарына радио арқылы тыңдатылған бұл айтыста атақты халық ақындары Доскей Әлімбаев, [[Шашубай]] Қошқарбаев, [[Қайып Айнабеков]], Жолдыкей Нұрмағамбетов, [[Нартай Бекежанов]],[[Ғабдиман Игенсартов]], [[Нұрлыбек Баймұратов]], Көшен Елеуовтер жыр додасын қыздырды. [[1944]] жылдың 31 желтоқсанында Теміртаудағы Қазақ металлургиялық қайта өңдеу зауытының бірінші мартен пешінің қатарға қосылып, қазақстандық тұңғыш болат алынды. [[1947]] жылы 12 миллион 565 мың тонна [[көмір]] өндіріліп, [[Қарағанды]] Одақтағы үшінші отын ошағы ретінде танылды. Қазақ металлургия зауытында екінші мартен пеші іске қосылып, экономиканың нығаюы басталды. [[1949]] жылдың 16-21 маусымы аралығында қалада «Орталық Қазақстанның өндіргіш күштерін зерттеп, игеру проблемалары» жөніндегі Қазақ КСР Ғылым академиясының көшпелі сессиясы өткізілуі аймақ ғылымының дамуына тың қозғау салды. Геология басқармасы құрылып, жаңа кен көздерін іздестіріп табу істерін кең ауқымды жүргізу жолға қойылды. [[1949]] жылдың 29 тамызында Семей полигонында тұңғыш атом бомбасының сыналуы облыс тарихындағы қаралы таңба болып қалды. Төрт жылдан кейін Дегелең тауы тұсында сутегі қаруы жарылып, Егіндібұлақ аймағы өңірі тұрғындарына тағы ауыр зардап әкелді. [[1949]]-[[1962]] жылдары бір кездегі әсем өңірдің ашық аспанында дүлей қарудың 266 жарылысы жасалды. Содан кейінгі уақытта да сынақтар тоқталмай, дала 300 рет ғаламат жарылыстардан сілкінді. [[1950]] жылдың 17 қазанында облыстағы екінші жоғары оқу орны&nbsp;— Қарағанды медициналық институты ашылды. Аймақтың өз білікті дәрігерлерін көптеп даярлауына мүмкіндік туды. Облыс елуінші жылдары тек өнеркәсібі дамуымен ерекшеленбей сондай-ақ ауыл шаруашылығын да өркендетті. [[1956]]-[[1957]] жылдары аймақта ірі қара саны&nbsp;— 36,5 мың, қой мен ешкі 358,7 мың басқа жетті. Сонымен қатар бұл кезеңде тұрғын үй құрылысы кең қанат жайды. Облыс бойынша [[1958]] жылы [[1957]] жылмен салыстырғанда осы мақсатқа жұмсалған қаржы мөлшері 13 пайызға өсіп, тұрғын үйлерді пайдалануға беру 28 пайызға артты. [[1953]] жылдың қыркүйегінде облыстағы үшінші жоғары оқу орны Қарағанды тау-кен институты (қазіргі мемлекеттік техникалық университет) тұңғыш рет студенттер қабылдады. Бұл жылы Ғабиден Мұстафиннің «Қарағанды» және [[Ғабит Мүсірепов]]тің «Оянған өлке» романдары қарағандылық оқырмандардың қолына тиді. Қарағандының түбіндегі Жауыртау етегінде туып-өскен Ғабиден Мұстафин бұдан соң аймақ өткендегісін баяндаған «Дауылдан кейін» және «Көз көрген» кітаптарын жазды. === Тың === Елуінші жылдардың орта шенінде облыстың топырағы құнарлы бөліктерінде тың игеру науқанының басталуы елеулі оқиғалардың бірі болды. Осынау іс жері егін өсіруге қолайлы Нұра және Осакаров аудандарында кең өріс алды. Алғашқы тың шаруашылықтары «Донской», «Родниковский», «Киевский», «Энтузиаст», «Шахтер», «Индустриальный», «Шербаковский», «Киргизия» т.б. құрылды. [[1954]] жылы Жезқазғанға қала мәртебесі берілді. [[1957]] жылдың 3 желтоқсанында Кеңес одағындағы ең ірі металлургиялық зауыт Қазақстан Магниткасында бірінші домнаның іргетасы қаланды. [[1958]] жылдың қазан айында облыс Ленин орденімен марапатталды. Ол астық және ауыл шаруашылығының басқа да өнімдерін өндірудегі зор жетістіктер үшін берілген еді. === Қоныстандыру === {{main|19-20 ғасырларда Қарағанды облысының аумағын қоныстандыру тарихы}} [[Орталық Қазақстан]]ның этникалық құрылымының құрылуы мен дамуының тарихы ұзақ. Өлкені қоныстандыру әртүрлі уақыттарда және түрліше жүргізілді. Орталық [[Қазақстан]] аумағында адам баласы ежелгі кезеңнен өмір сүргені белгілі, бірақ, өлкені қоныстандыру және игеру үдерісі XX ғасырға дейін созылды. Бұл кезең [[Қазақстан]] аумағында өз позициясын нығайту мақсатында күрес жүргізген Ресей империясының аймақта өз қызметін жандандыруымен сипатталады. [[1822]] жылғы «[[Сібір]] [[қырғыздар]]ы туралы [[Жарғы]]» бойынша қазіргі Қарағанды облысының аумағы [[Баянауыл]], [[Ақмола]], [[Қарқаралы]] округтерінің құрамына кірді. Өз әсерінің күшін нығайту және өлкені игеруге қажетті жағдай жасау үшін патша үкіметі шекара бойына нығайтылған шептер ұйымдастырды. Осы шептер бойында сібір казактары мекендеген [[Қарқаралы]] (1824 ж.), [[Ұлытау]] (1841 ж.), [[Ақтау]] (1837 ж.) және тағы да басқа осылар сияқты алғашқы елді мекен-станицалар пайда болды. Орта жүздің ірі руларының бірі арғындардың негізгі бұқарасы Орталық Қазақстанда шоғырланғаны белгілі. Деректік мәліметтер бойынша олардың саны уездер бойынша келесідегідей болған: Қарқаралы уезінде – 87 381 шаруашылық, Ақмолада- шамамен 100 мың, Атбасарда – 32 207 болған. Бұнымен қоса осы жерлерде найман руынан шыққан қазақтар да көшіп-қонып жүрген. Атбасар уезінде олар 38 375 шаруашылық болды. ==Саяси, әлеуметтік-экономикалық дамуы== {{main|Темір жол транспорты (Қарағанды облысы)}} [[Орталық Қазақстан]] өнеркәсіптік даму деңгейі тұрғысында республика аймақтары арасында бірінші орын алады. Онда қуатты екі өнеркәсіптік торап құрылған. Бірі [[Қарағанды]]-[[Теміртау]] көмір-металлургиялық кешені, оған Қарағанды, [[Теміртау]], [[Саран]], [[Абай]], [[Шахтинск]], [[Ақтау]], [[Жезқазған]] қалаларындағы [[электр]] [[энергетика]]сы, [[машина жасау]], [[металл өңдеу]], [[химия]], жеңіл, азық-түлік өнеркәсібінің көптеген кәсіпорындары кіреді, екіншісі [[Балқаш]] түсті металлургия өнеркәсіптік кешені, ол негізінен мыс кендерін өндіру және өңдеуге тазартылмаған және тазартылған [[мыс]]ты, түсті прокатты, сондай-ақ [[марганец]], [[қорғасын]], [[мырыш]] және басқа [[полиметалл]] концентраттарын шығаруға маманданған. Осынау кәсіпорындық торап Жезқазган, Балқаш, [[Сәтпаев]], [[Қаражал]] қалаларының, Жәйрем, [[Жезді (кент)|Жезді]], [[Қоңырат]], [[Саяқ]], [[Ақшатау]] кенттерінін кеніштері мең [[шахта]]ларын, байыту [[фабрика]]ларын, мыс қорыту зауыттарын, өнеркәсіптін химия, азық-түлік және басқа салаларын біріктірген. Облыс [[экономика]]сының қазіргі жағдайы экономикалық және әлеуметтік құрылымдардағы елеулі өзгерістермен сипатталады. Облыстың республикадағы өнеркәсіптік өндірістің жалпы көлеміндегі үлес салмағы 15% пайыздан асып жығылады. Бүгінде аймақта 300-ден астам бірлескен және шетелдік кәсіпорындар жұмыс істейді. Олардың ішіндегі ең ірілері мыналар: «Қазақмыс» корпорациясы ААҚ, ол көп қырлы, өндірісі аяқталған циклды кен-металлургия кәсіпорны, әрі бірқатар зауыттар, кеніштер және энергетикалық нысаңдардьі біріктіреді; «Арселор Миттал» ААҚ, ол толық металлургиялық циклді кәсіпорындардын барлығының Қарағанды бассейнінің көмір шахталарының ЖЭО, қосалқы және басқа да қызмет көрсететін өндірістік инфрақұрылымының басын қосқан. Марганецтің ірі өндірушісі «Жәйрем КБК» ААҚ болып табылады. Мәшине жасау және металл өңдеудегі жетекші кәсіпорындар Пархоменко атындағы мәшине жасау зауыты, «Қарағандыкенмаш» НТЭК» ЖАҚ, «Қарағанды құю-мәшине жасау зауыты» ААҚ, «Техол» ЗПХ ЖАҚ, «Қазкарметавтоматика» ААҚ және басқа кәсіпорындар есептеледі. Резеңке және пластмасса бұйымдар шығаратын негізгі өнеркәсіптік кәсіпорындар қатарына «Қарағанды резеңке техника» ЖШС, «Саранрезеңкетехника» ААҚ, «Восход» ЖШС жатады. Химиялык өнеркәсіпте «Теміртау химия-металлургиялық зауыт», «Монета Дитерджентс жуғыш заттары зауыты» ЖШС жұмыс істейді. Құрылыс материалдарды өндірумен «Сеntral Аzia Cement» ААҚ және «Қарағанды асбоцементтік бұйымдары» ЖШС айналысады. Жеңіл өнеркәсіптің ірі кәсіпорындары «Гүлден» ЖШС және «Тоmiris» ЖШС, азық-түлік өндірісінде «Тұлпар» фирмасы саналады. Өндірістік мәселелерді шешу және тұрғындардың қажеттіліктерін қанағаттандыру, сондай-ақ жаңа технологияларды енгізу үшін тың өндірістік куаттар және нысандар іске қосылуда, әртүрлі мәшинелер мен тау-кен және өңдеу өнеркәсібінің техникалық жабдықтарына қосалқы бөлшектер өндіру және тұтыну тауарларын даярлау ауқымы ұлғая түсуде. == Ұлттық-мәдени орталықтар == Қарағанды облысы бойынша 55 ұлттық-мәдени орталықтар жұмыс істейді. 20 орталықта кешкілік мектептер жұмыс жасайды.Әр мектепте оқып үйренушілер саны орта есеппен 25 адамды құрайды. Аса белсенді ұлттық-мәдени орталықтарға Қарағанды қаласы, [[Жезқазған қаласы|Жезқазған қаласы (қазір Ұылтау облысына кірді)]], [[Сәтбаев (қала)|Сәтпаев (қазір Ұлытау облысына кіреді)]], [[Теміртау]], [[Бұқар жырау ауданы|Бұхар-Жырау]] аудандары кіреді. Қарағанды облысы Қазақстан Республикасының орталығында орналасқан әкімшілік-аумақтық бөлік. 1932 жылы, 10 наурызда құрылған. Жерінің аумағы 428,0 мың км². Тұрғыны 1333, 6 мың адам. Солтүстігінде Ақмола, Павлодар, шығысында [[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан]], оңтүстігінде Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл, батысында Ақтөбе, Қостанай облыстарымен шектеседі. Облыс 9 ауылдық, 2 қалалық, әкімшілік ауданға бөлінеді. 11 қала, 39 кент, 168 ауылдық әкімшілік округі бар. Әкімшілік орталығы-Қарағанды қаласы. Қарағанды облысы Сарыарқаның оңтүстік жарты бөлігінде орналасқан. Қиыр батысын Торғай қолатының шығысы мен Тұран ойпатының сотүстік-шығысы, солтүстігін Теңіз-Қорғалжын ойысы, Есіл жазығы, Ерейментау, Қызылтау және басқа ұсақ таулар, шығысында Ащысу, Дағанбай өзендерінің аңғары, оңтүстігін Бетпақдалада сазды шөлі мен Балқаш көлі алып жатыр. Бедері негізінен ұсақ шоқылы, төбелі-белесті болып келеді. Олардың арасында ерте кездегі өте биік қатпарлы таулардың жұрнақтары-гранитті тау массивтері көптеп кездеседі. Қарағанды облысының шығысын көтеріңкі келген Балқаш-Ертіс суайрығын құрайтын таулар тізбегі-Қарқаралы (Жиренсақал тауы, 1403 м), Кент тауы, Қу, Қарақуыс тауы, Қызылтас тауы, Қызыларай тауы т.б. көптеген таулар алып жатыр. Қарағанды облысы өзендерінің ішіндегі шаруашылыққа маңыздылары Балқаш-Ертіс су айрығынан басталып, Теңіз-Қорғалжын көліне құятын Нұра, оның сол салалары - [[Шерубайнұра]] және [[Құланөтпес]] пен Көң өзендері. Облыстың оңтүстік-шығысын Мойынты, Жәмші, Тоқырауын, Құсақ, т.б. өзендер суландырады. Қарағанды облысы - Қазақстанның ірі өнеркәсіп кен байлықтары мен ауылшаруашылығы шикізатының негізінде көмір өндіру, энергетика, қара және түсті металлургия , химия өнеркәсібі, машина жасау және металл өңдеу, құрылыс индустриясы, жеңіл және тамақ өнеркәсіптері дамыған , облыс экономикасының ірі орталығы. Халқының саны 1 миллион 381,6 мың адам,оның ішінде 1 миллион 138,5 мың адам қалаларда тұрады. Облыста [[республика]] халқының 9% -ы тұрады. Тұрғындарының орташа тығыздығы 1 км².- 3,2 адамнан келеді. Қалалары : Қарағанды, Абай, Балқаш, Жезқазған, Қаражал, Қарқаралы, Приозёрск, Саран, Сәтбаев, Теміртау, Шахтинск. Қарағанды облысында қазақтардан (37,6 %) басқа көптеген ұлт өкілдері мекендейді: орыстар (43,6%), украинлар (5%), беларусьтер (4.0%), немістер.(0.2%) , басқалары (7.5%). Облыс республикадағы марганецтің баланстық қорының 100 пайызын, вольфрамның 80, молибденнің 64, қорғасынның 54, мырыштың 40, мыстың 36, көмірдің 32, соның ішінде коксті көмірдің 100, баридің 70 пайызының қоры бар. Кеңес өкіметі жылдары облыста жергілікті кен байлықтары мен ауыл шаруашылығы шикізатының негізінде көмір өндіру, энергетика, қара және түсті металлургия, химия өнеркәсібі, машина жасау және металл өңдеу, құрылыс индустриясы, жеңіл және тамақ-өнеркәсіптері дамып, облыс экономикасының негізгі салаларына айналды. Қарағанды облысы 2001 жылы республикада жалпы ішкі өнімнің 10,1% -ын (290,6 млрд.теңге) берді. Облыстың энергетикасы жергілікті көмірге негізделген. Ірі аудандық және жылу электр станциялары Қарағанды, Теміртау, Жезқазған, Балқаш, Тентек, Топар, Қаражал елді мекендерінде, ұсақтары Қарсақбай, Атасу, Жамбыл, Мойынты, Сарышағанда орналасқан. Өнеркәсіптің басты салаларының бірі-көмір өндіру, кокс шығару. Түсті металлургия мыс кендерін өндіру мен қорыту және полиметалл мен сирек кездесетін металл кентастарын шығару мен байыту салаларынан тұрады. Облыста мыс өнеркәсібі екі орталықта дамыған. Оның біріншісі «Қазақмысә корпорациясына қарайтын Жезқазған кен-металлургия комбинатында. Оның құрамында Жезқазған кенінде, Сәтбаев қаласында 10-ға жуық механикаландырылған шахталар, екі карьер, екі байыту фабрикасы, мыс қорыту зауыты бар. Екіншісі-«Балқашмыс» кен-металлургия комбинаты. Оның құрамында Қоңырат, Саяқ, [[Шатыркөл|Шатыркөл карьерлері]], байыту фабрикасы, мыс қорыту, қақтау зауыттары бар. [[Жезқазған]], [[Балқаш]] кен-металлургия комбинаттары мыс балқытумен қатар таза алтын, күміс, т.б. сирек металдар алумен шұғылданады. [[Полиметалл]] мен сирек кездесетін металдарды өндіру өнеркәсібі дамып келеді. Оныің ірі орталығы Ақжол (қорғасын, мырыш), Ақшатау, Жамбыл (вольфрам, молибден), Қарағайлы, Жоғарғы Қайрақты (полиметалл, сирек металдар). Облыста Балқаш, Жезқазған, Теміртау зауыттарынан шығатын газ, әк-тас, минералды түз кендерінің негізінде химия өнеркәсібі дамып келеді. Химия кәсіпорындарынан Теміртауда химияда химия- металлургия зауыты, «Қарағанды химя өнеркәсібі» ЖШС-і, Саранда екі машина жөндеу зауыттары бар. Машина жасау және металл өңдеу кәсіпорындары негізінен Қарағанды қаласында орналасқан. Мұнда құю-машина жасау зауыты, «Қарағанды кен-машина-ИТЭКС» ААҚ, Энергия, сауда-техника комбинаты,турбо-механикалық, Пархоменко атындағы машина жасау, көмір машинасын жасау, №1 машина жасау, тұрмыстықтехника заттары, [[Теміртау]]да «Шығысэнергияжөндеу-SEE», «Энергия жөндеу-Т» ЖШС-рі, «Энергоприбор» өндірістік кооперативі, Жезқазғанда «Салаларалық өндіріс-өндіру фирмасы» өндіріс кооперативі жұмыс істейді. Облыс қалаларында және кейбір ірі кенттерде,аудан орталықтарында тұрмыс қажетін өтеу комбинаттары, баспаханалар жұмыс істейді. Балқаш көлінде балық ауланады.Ол Шашубай кентіндегі (Балқаш қаласы жағалауында) балық зауытында өңделеді. Қарағанды облысында 95 аурухана, 359 [[амбулатория]] мен емхана болды Оларда 5777 дәрігер, 10866 орта медициналық мамандар жұмыс істеді. 298 кітапхана, қазақ, орыс драматетрлары, филармония, музыкалық комедия театры. 33 клуб пен мәдениет үйі, 8 мұражай, цирк бар. 1931 жылдан 2 облыстық («Орталық Қазақстан», «Индустриальная Караганда») және бір қалалық (Темиртауский рабочий») газеті шығады.Бір сөзбен айтқанда, Қарағанды қаласының облыс орталығы болуы оның жан-жақты, түрлі салада дамып, одан әрі өсіп өркендеуіне мүмкіндік берді. == Әкімшілік бөлінісі == Облыс құрылымы 7 аудан мен 6 облыстық бағыныстағы қаладан тұрады: {| class="wikitable" |+ Халқының саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! Облыс аудандары мен қалалары !! Жер аумағы, км² !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- |[[Абай ауданы (Қарағанды облысы)|Абай ауданы]]|| 6725,29 || 57207 ||{{өсім}}59241 ||103,6 ||27364 ||{{өсім}}29188 ||106,7 ||29843 ||{{өсім}}30053 ||100,7 |- |[[Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)|Ақтоғай ауданы]]|| 51996,75 ||19233 ||{{құлдырау}}16198 ||84,2 ||9892 ||{{құлдырау}}8325 ||84,2 ||9341 ||{{құлдырау}}7873 ||84,3 |- |[[Бұқар жырау ауданы]] || 14393,20 ||60010 ||{{құлдырау}}54003 ||90 ||29750 ||{{құлдырау}}27290 ||91,7 ||30260 ||{{құлдырау}}26713 ||88,3 |- |[[Қарқаралы ауданы]]||35472,36 || 42722 ||{{құлдырау}}31495 ||73,7 ||21450 ||{{құлдырау}}16160 ||75,3 ||21272 ||{{құлдырау}}15335 ||72,1 |- |[[Нұра ауданы (Қарағанды облысы)|Нұра ауданы]]|| 46326,30 ||26150 ||{{құлдырау}}22655 ||86,6 ||12849 ||{{құлдырау}}11664 ||90,8 ||13301 ||{{құлдырау}}10991 ||82,6 |- |[[Осакаров ауданы]]||11261,47||35221 ||{{құлдырау}}30467 ||86,5 ||17034 ||{{құлдырау}}15115 ||88,7 ||18187 ||{{құлдырау}}15352 ||84,4 |- |[[Шет ауданы]]||6594,05||45715 ||{{құлдырау}}38549 ||84,3 ||23128 ||{{құлдырау}}19685 ||85,1 ||22587 ||{{құлдырау}}18864 ||83,5 |- |[[Балқаш қалалық әкімдігі]]||5915,91||75453 ||{{өсім}}78084 ||103,5 ||35523 ||{{өсім}}37591 ||105,8 ||39930 ||{{өсім}}40493 ||101,4 |- |[[Қарағанды қалалық әкімдігі]]||497,80||460039 ||{{өсім}}509027 ||110,6 ||209935 ||{{өсім}}235946 ||112,4 ||250104 ||{{өсім}}273081 ||109,2 |- |[[Приозёрск қалалық әкімдігі]]||54,52||13479 ||{{құлдырау}}10909 ||80,9 ||6615 ||{{құлдырау}}5371 ||81,2 ||6864 ||{{құлдырау}}5538 ||80,7 |- |[[Саран қалалық әкімдігі]]||161,04||50310 ||{{құлдырау}}42646 ||84,8 ||23562 ||{{құлдырау}}20206 ||85,8 ||26748 ||{{құлдырау}}22440 ||83,9 |- |[[Теміртау қалалық әкімдігі]]||311,47||176496 ||{{өсім}}176870 ||100,2 ||81700 ||{{өсім}}84156 ||103 ||94796 ||{{құлдырау}}92714 ||97,8 |- |[[Шахтинск қалалық әкімдігі]]||236,19||56001 ||{{өсім}}58164 ||103,9 ||26737 ||{{өсім}}28451 ||106,4 ||29264 ||{{өсім}}29713 ||101,5 |- | '''ЖАЛПЫ САНЫ'''||179946,35 ||1118036 ||{{өсім}}1128308 ||100,9 ||525539 ||{{өсім}}539148 ||102,5 ||592497 ||{{құлдырау}}589160 ||99,4 |} ==Табиғаты== Қарағанды облысы [[Сарыарқа]]ның оңтүстік жарты бөлігінде орналасқан. Қиыр батысын [[Торғай]] қолатының шығысы мен [[Тұран ойпаты]]ның солтүстік-шығысы, солтүстігін Теңіз – Қорғалжын ойысы, Есіл жазығы, [[Ерейментау]], Қызылтау және басқа ұсақ таулар, шығысында Ащысу, Дағанделі өзендерінің аңғары, оңтүстігін [[Бетпақдала]] сазды шөлі мен Балқаш көлі алып жатыр. Бедері негізінен ұсақ шоқылы, төбелі-белесті болып келеді. Олардың арасында ерте кездегі өте биік қатпарлы таулардың жұрнақтары – гранитті тау массивтері көптеп кездеседі. Мұндай аласа тауларды тауаралық кең жазықтар, өзен аңғарлары, көл ойыстары бөліп тұрады. Облыстың батыс бөлігін Ұлытау (1131 м), Арғанаты, Желдіадыр, т.б. таулар, ұсақ, орташа [[Абсолюттік биіктік|Абсолюттік биіктігі]] 300 – 500 м Сарысу төбелі-белесті жазығы алып жатыр. Қарағанды облысының шығысын көтеріңкі келген Балқаш – Ертіс суайрығын құрайтын таулар тізбегі – [[Қарқаралы]] (Жиренсақал тауы, 1403 м), [[Кент тауы]] (1469 м), Қу (1356 м), Қарақуыс тауы (1342 м), [[Қызылтас]] тауы (Қушоқы, 1283 м), Қызыларай тауы (Ақсораң, 1565 м, Сарыарқаның ең биік нүктесі), Кешубай (Сарыобалы, 1320 м), Қоңыртемірші тауы (Қарасораң, 1368 м), т.б. көптеген таулар алып жатыр. Шығыс бөлігі өзінің биіктігімен (орташа Абсолюттік биіктігі 500 – 1000 м) және жер бетінің қатты тілімденгендігімен ерекшеленеді. Облыстың бұл бөлігі солтүстіктен оңтүстікке қарай бірте-бірте аласарады. Үлкенді-кішілі ойыс пен қазаншұңқырлар бір-бірімен алмасып жатады. Аласа тау массивтерінің салыстырмалы биікт. 500 – 600 м, бұлардың арасында белесті қырат немесе көптеген шашыранды ұсақ шоқылар, дөңесті бұйраттар, адырлар кездеседі. Облыстың солтүстігінде Ерейментаудың оңтүстік сілемдері – Ақдің (899 м), Нияз (833 м), Айыртау (814 м), Желтау, т.б. таулар, Қарасор көлінің ойысы бар. Облыстың оңтүстік-батысы мен оңтүстігінде Арал маңы Қарақұмы, Мойынқұм, Жетіқоңыр, Қарақойын, Сарықұм сияқты құм массивтері жайғасқан. ==Геологиялық құрылымы және пайдалы қазбалары == Облыстың жер аумағы каледон және герцин құрылымдарын қамтитын Орталық Қазақстан палеозоидының ортаңғы бөлігінде орналасқан. [[Каледон қатпарлығы]]на Шыңғыс-Тарбағатай мегаантиклинориі мен Шыңғысалды синклинориі және Семізбұғы синклинориі, каледонид пен герцинидтің орта тұсында орналасқан Қарағанды синклинориі герциндік Теңіз ойысы мен Карағанды синклинорийіне батыс бөлігінен келіп жалғасатын Сарысу-Теңіз көтерілімі жатады. Құрамына [[Спасск]] антиклинорийі, Қарасор және Өспен синклинорийі, Жоңғар-Балқаш қатпарлы жүйесінің сож. доғасы кіретін герциндік құрылым Қарағанды синклинориінен оңтүстікте орналасқан. Бұл құрылымдар түрлі құрамды құмтас, әктас, кварцит, жаңғыш тақтатас, вулканиттерден түзілген. Әртүрлі бағыттағы жарылыстары мен опарылыстары бар интрузиялар жыныстарды қатпарлыққа жаншып, қиып өткен. Геологиялық құрылымдар ішінде егжей-тегжейлі зерттелгені ендік бағытқа жақын созылып жатқан Қарағанды синклинорийі. Синклинорийдің орта тұсын Қарағанды көмір бассейні алып жатыр. Қарағанды [[синклинорий]]інің батыс бөлігі грабен-синклинальды девон және төменгі палеозойдың вулканогеңді-терригенді қабаттарынан түзілген майысулар мен көтерілімдердің кезектесіп отыруымен сипатталады. Мұнда Самар және Завьяловка тас көмір кен орындары орналасқан. Грабен-синклинальдар шығыс және батыс жағынан меридиан бағыттағы жарылыстармен шектелген. Бассейннен солтүстікке таман фамен және турней ярусының карбонатты жыныстарымен, сол сияқты төменгі карбонның көмірлі қабаттарынан түзілген брахисинклинальдардың және мульдалардың көтеріңкі учаскілерімен кезектесіп отыратыны байқалады. Бұл тұсқа көміріндегі күл мөлшері жоғары Қушоқы және Бөрілі кен орындарының қабаттары сай келеді. [[Қарағанды көмір алабы|Қарағанды көмір бассейнінің]] оңтүстік жиегінде қорғасын-мырышты руда жүлгілері мен Жалайыр барит кені белгілі. Бассейннің түрлі бөліктерінен металлургия, химия және цемент өнеркәсібіне пайдалануға жарамды әктастың бірнеше кен орны анықталды. Бұлардың қатарына барланып, пайдалануға берілген Астахов, Сарыапан, Волын, Оңтүстік Топар әктас кен орындары жатады. Құмтас-қиыршықтас кенорындарының негізгі зерттелген бөлігі өзен аңғарларында шоғырланған. Юра шөгінділері үстіне жиналған саз балшық аязға төзімді құрылыс кірпішін, керамикалық бұйымдар, отқа төзімді материалдар даярлауға пайдаланылады. Актас, Сасыққарасу саз кені пайдаланылуда. Девон эффузияларынан құрылысқа жарамды тас кені жан-жақты зерттеліп, игерілуде. Қарағанды [[синклинорий]]інін оңтүстігін ала, Тектұрмас [[антиклинорий]]інен солтүстікке таман шығыс-солтүстік-шығыс бағытта ұзындығы 250 км, ені 5-15 км-лік Спасск жаншылу зонасы орналасқан. Бұл зонада Орталық Қазақстанның девондық жанартаулық белдеуінің жыныстары солтүстік-шығыс бағытқа қарай созылған. Мұнда 20 шақты жанартаулық-тұнбалы мыс кені (Жалғызтөбе, Жетімшоқы, Қызылшоқы, Қожақонған, Қызылөгіз, Көктал, Көктасжал, Сарыадыр, Алтынтөбе және т.б. кен орындары) және 250-ден астам мыс белгілері мен бірнеше геохимиялық аномалиялар анықталды. Пирофиллит, мәрмәр кендері де табылып, барланды (Спасск). Зонаның оңтүстігіне таман ендік бағытқа жақын силурдың терригендік жыныстарынан түзілген, кіші гранодиоритгі интрузияларымен байланысы бар Нұра синклинорийі өтеді. Гранит және жоғарғы фамен туфы, туфогенді құм тасы бар гранодиориттің солтүстік массивтерінде кремнийпиритті-магнетитті-гематитті кен орындары (Кентөбе темір кен орны) ұштасып жатыр. Облыс жерінде батыс жағынан қоршап жатқан Сарысу-Теңіз көтерілімі әр кездері грабен-синклиналь және горст-антиклиналь түзейтін қатпарлық пен жарылыстың бұзылуға жиі ұшырап отырған жанартаулық шөгінді және интрузивті жыныстардан түзілген. Көтерілімнің орталық бөлігін алып жатқан Шұбаркөл грабен-синклиналіне күлділігі аз (2-10%), қоры 2 млрд.т [[Шұбаркөл]] көмір кені орналасқан юра ойысы, ал Қызылжар горст-антиклиналіне Баршын липарит және кірпіштік саз кендері сай келеді. Шыңғысалды синклинорийі мен Шыңғыс-[[Тарбағатай]] мегаантиклинорийінің батыс бөлігін тұтас қамтитын палеозой жыныстарынан түзілген. Мұнда карбонның порфирлі гранитоидтарының ұсақ интрузияларымен байланысты келетін мысты-порфирлік типті плутогенді-гидротермальды рудалану (Көктасжал кен орны) және колчедандық типке жақындайтын ұсақ мыс кен орындары анықталған. Ұлытау-Жезқазған аймағының геологиялық құрылымы тау жыныстарының әр түрлі үш кешендерінен қалыптасқан: 1-кембрийге дейінгі күрделі дислокацияға ұшыраған метаморфтық жыныстар; 2-палеозойдың жанартаулық тұнба қатпарлы жыныстары; 3-мезозой және [[кайнозой]]дың құмтасты-сазды платформалық құрылымдары. Ұлытау-Жезқазған аймағы шегінде мыстың аса ірі кен орындары, марганецтің, қорғасын және мырыштың ірі кен орындары, темірдің, никельдің, кобальттың, көмірдің, асбестің құрылыстық және флюстік шикізаттардың орташа және шағын кен орындары, алтынның, [[хром]], [[никель]], [[мыс]], [[платина]] руда түзілу белгілерінің, бейруда пайдалы қазбалары — [[магнезит]], [[тальк]], [[барит]], [[кварц]], [[флюорит]], [[асбест]] шоғырланған. Қара және түсті металдар рудаларында күміс, [[рений]], [[кадмий]], [[таллий]], [[германий]] және т.б. шашыранды элементтердің құнды қоспалары кездеседі. [[Темір рудалары]] ның жер бетіне шығып жатқан ірі орындары Қарсақбай зауыты ауданында 40 км-ге созылып жатыр. Мұнда Керегетас, [[Балбырауын темір кен орны|Балбырауын]], [[Қаратас мыс-молибден кен орны|Қаратас]], [[Қарашоқы обалары|Қарашоқы]] және [[Сазтөбе]] кен орындары орналасқан. Керегетас және Балбырауын кен орындарының [[темір]]лі кварциттің қалынды{{start citation}}{{end citation|қайнары=}}ғы 10 м-ден 220 м-ге баратын 5-7 горизонты бар. Бүкіл 400 км-лік өн бойындағы темірдің қоры миллиард тонна деп бағаланып отыр. Ұлытау-Жезқазған аймағы марганец рудаларының қоры бойынша Қазақстанда негізгі аудандарға жатады. Жезді кен орны ауданында темірлі-марганецті руда белгілері бар Балажал, Емельяновское, Батыс Керегетас, Жаман Кергетас орыңдары белгілі. 20 ғ-дың 80-жылдарының ортасында [[Қаптыадыр]] тауының оңтүстігін ала Айдарлы фабен-синклиналінде марганецтің жаңа кен орындары (Богач, Тур 1, Тур II және т.б.) ашылды. Қазіргі танда мыс рудалы формацияларының ішіндегі [[өнеркәсіп]]тік маңыздысы — Жезқазған рудалы формациясы. Осы формацияның [[Жезқазған]], Жыланды тобы ([[Итауыз мыс кен орны|Итауыз]], [[Сарыоба темір кен орны|Сарыоба]], Қарашошақ, Қыпшақбай, Аралбай, Жаманайбат және т.б. ұсақ кен орындары төменгі, орта және жоғарғы карбон және төменгі пермьнің терригендік шөгінділеріне байланысты түзілген. Никель және кобальт кен орындары Шайтантас, Ешкіөлмес, [[Талдысай ауылдық округі|Талдысай]] массивтерінің желмен үгілген гипербазиттері негізінде шоғырланған, бетін миоцен шөгінділері жапқан. Шу-Сарысу ойпаңының шығыс жапсарындағы кең алаптағы көне үгілу қыртысында бокситтің қоры анықталуда. Жезқазған-Ұлытау өңірінде жанғыш пайдалы қазындылардан Байқоңыр ауылының маңында юраның қоңыр [[көмір кені]] (Байқоңыр және Қияқты кені) кездеседі. Қоры 100 млн т. шамасында. Шұбаркөл кенішіндегі көмір қоры 1,7 млрд т. деп есептеледі. Байқоңыр поселкесінен оңтүстік-батысқа қарай 170 км жерден Оңтүстік-Торғай мұнай-газ провинциясы (Құмкел тобы) ашылды. Шу-Сарысу ойпаңынан 14 мұнайлы-газды мүмкіндігі мол құрылымдар анықталды және Шу көтерілімінен [[Придорожное газ кен орны]] ашылды.<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref> ==Геологиясы== Жерінің геологиялық құрылымы каледон және герцин қатпарлығы кезеңінде қалыптасқан. Палеозой дәуірінің соңында континенттік түзілу кезеңі басталды. Өте ұзақ мерзімге созылған тегістелудің нәтижесінде пайда болған таулы өлке мезозой дәуірінде бірте-бірте қыраттарға айналды. Облыс жері негізінен палеозойдың метаморфтанған тақтатастарынан, кварциттерінен, құмтастарынан, әктастары және конгломераттарынан түзілген. Солармен бірге интрузивті ([[гранит]], [[диорит]], [[габбро]], т.б.) және эффузивті жыныстар кең таралған. Байырғы жыныстарды неоген мен төрттік кезеңдердің сарғыш шөгінділерінің қалың қабаттары жауып жатыр. Облыс минералдық шикізат ресурстарына өте бай. Мұнда көмір, мыс, қорғасын, темір, мырыш, марганец, вольфрам кендерінің мол қоры бар. [[Күшәла]], [[кобальт]], [[никель]], сирек металдар да кездеседі. Бейкентас шикізатынан – құрылыс тасы, әктас, цемент шикізатының, отқа төзімді саздың, пирофилиттің, құмның мол қорлары кездеседі. ==Климаты== Климаты тым [[Континенттік климат|континенттік]] және өте құрғақ. Негізгі климат түзуші факторлардың бірі — күн сәулесінің ұзақтығы, ол жылына 2300-2500 сағат; ең жоғары орта айлық мәні шілдеге келеді. Жылдық жиынтық радиация мөлшері 110-120 ккал/см², шашыранды радиация 45-50 ккал/см². Облыс аймағы негізгі үш түрлі ауа массалары ықпалында болады: арктикалық, полярлық (қоңыржай белдеу ауасы), тропиктік. Жылдың суық мезгіліндегі ауа райының қалыптасуына азия антициклонының батыс тармағы үлкен әсерін тигізеді. Қыста ашық ауа райы басым. Ең суық ай - қантардың орташа температурасы Солтүстікте — 18°С, Оңтүстікте — 14°С байқалады. Абсолюттік минимум — 52°-44°С аралығында ауытқиды. Көктемде де антициклондық [[ауа райы]] режимі сақталып, құрғақ әрі желді ауа райы қалыптасады: күндіз өте жылы, түнде үсік байқалады. Жалпы көктемгі ауа райы тұрақсыздығымен ерекшеленеді. Жазда Орталық Қазақстанның дала аймағы тұсындағы ауа массалары қатты қызып, бұлтсыз, ашық әрі ыстық ауа райы орнайды. Ең жылы ай — шілденің орташа температурасы Солтүстікте + 18°С, Оңтүстік аймағында +22°С болады. Ең жоғары температура +40-43°С мөлшерінде. Жоғары температура (30°С және одан жоғары) шілдеде орта шамамен 7-8 күннен, 10-15 күнге дейін созылады. Ауа температурасының орташа жылдық мөлшері 1,2-3,5°С аралығында. Жылы мерзім ұзақтығы облыстың қыратты бөліктерінде (Қарқаралы, Ақтоғай таулы аймақтары) 198 күннен — 207-220 күнге (Ұлытау, Жаңаарқа, Шет аудандары) дейін ауытқиды. Аязсыз мерзім ұзақтығы тиісінше 90-100 және 110-135 күнге жақын. Ауаның салыстырмалы ылғалдылығының ең жоғары мәндері қыста байқалады. Облыс аймағында қарашадан наурызға дейін оның орта айлық мөлшері 78-82%. Жылы мерзімде салыстырмалы ылғалдылық Солтүстік бағыттан Оңтүстікке қарай кемиді. Маусым-шілде айларында ең төмен орташа айлық мөлшері 53-58% байқалады. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері көпшілік жерде 200-300 мм, Шығыс бөлігінде 330 мм түседі. Ең жоғары айлық орташа мәні шілдеде 40-47 мм, ең төмені қаңтарда 8-18 мм. Көктемде жылдық жауын-шашынның 25% жауады. Жазда жауатын мөлшері (маусым-тамыз) 120 мм, яғни жылдық норманың 40%-ын құрайды, әрі нөсерлі болады. Қыркүйекте 23 мм, қазанда 27 мм жауын-шашын жауады. Ең бірінші қар жаууы қыркүйектің бірінші онкүндігінде байқалады. Желдің орташа жылдық жылдамдығы — 5,5 м/сек. Ең жоғары айлық орташа мәні наурызда — 6,8 м/сек, сәл төмен мөлшері ақпан мен желтоқсанға келеді (6,5 және 6,1 м/сек). Ең бәсең жел жылдамдығы тамызда — 4,3 м/сек. Жылы мерзімдегі жел режимінің қалыптасуы айқын білінбейтін төмен қысымды бариқалық өріспен байланысты. Қарашадан наурызға дейін айлық орташа жел жылдамдығы өсіп отырады; Қарағандыда оның ең жоғары көрсеткіші 37 м/сек. және шамамен 20 жылда бір қайталанады. Облыс аймағының басым бөлігінде күшті жел соғуы (15 м/с және одан жоғары) үш күннен аспайды. Ал Қарағандыда ондай күндер саны наурызда 5-6 күнге созылады. Қыста жиі боран байқалады, боранды күндер саны 21-38-ге дейін жетсе, кейде 50 күнге дейін барады. Жылы маусымда құрғақшылық, желді жағдайда шаңды дауыл қалыптасады. Жыл бойынша ондай күндер саны орта есеппен 1-ден (Қарқаралы) 12-17 күнге дейін (дала аймақтарында) байқалады. [[Шөлейт]]ті, [[шөл]]ді аймақтарында шаң дауылды күндер саны жылына 20-38 күнге дейін жетеді. Жазда, кейде көктем мен күз мезгілдерінде облыс аумағында найзағай байқалып, дауыл, нөсер жаңбыр, бұршақпен қабаттасады. Жылына [[найзағай]]лы күндер саны 20-24 күн, ал Қарқаралыда 28 күн мөлшеріңде. Ең жиі байқалатын кезең жаз, оның ішінде шілде айы (6-8 күн). Найзағайдың орташа ұзақтығы — 1,8 сағат. Бұршақ жылы мерзімде сирек байқалады; әрі біркелкі емес, ені мен ұзындығы бірнеше шақырым жолақпен жауып өтеді. Орта есеппен жыл бойы [[бұршақ]] жауған күндер саны 2-3, кейде 4-8-ге жетеді. Күз, көктем айларында жер беті қатты суынып, антициклондық ауа райы жағдайында тұман қалыптасады. Облыста жылына тұманды күндер саны 16-28 күн аралығында болса, Қарағандыда шамамен 37 күн, ал ең жоғары айлық орташа көрсеткіші — наурызда. Облыс климатының айқын білінетін ерекшелігінің бірі — қуаңшылық. Күшті қуаңшылық орта есеппен 10-12 жылда бір қайталанады. Сәуірден қыркүйекке дейін аңызақ жел соғатын күндер саны 60-100 күн аралығында. Аңызақ, құрғақ желдер жазда Солтүстіктен келген арктикалық ауа массаларынан қалыптасады. Ауыл шаруашылығына үлкен шығын әкеледі. Облыс аймағындағы қыс кейбір жылдары тым қатаң болып, 5-5,5 айға созылады. Тұрақты қар жамылғысы әдетте қарашаның ортасында қалыптасып, 110-150 күндей жатады. Қаңтарда аяз күшейеді, -25°С және одан төмен температуралы күндер саны аймақ бойынша қыс ішінде 40-50 күннен (Солтүстікте), 10—15 күнге дейін (Оңтүстікте) ауытқиды, ал кейбір жылдары айына 20-25 күнге дейін жетеді. Қар жамылғысының орташа қалыңдығы — 20-26 см-ден 10-15 смге Солтүстіктен Оңтүстікке өзгереді. Қарлы жылдары оның қалыңдығы таулы аймақтарда 40-50 см-ге жетеді. Көктем наурыздың екінші жартысында басталып, 1,5-2 айға созылады. Орташа тәуліктік ауа температурасының 0°С көтерілуі әдетте 4-10 сәуірде байқалады. Қар жамылғысының ерте еруі — 16-28 наурызда, кеш еруі — 20-25 сәуірде. Түнгі үсіктің түсуі мамырдың 23-28-нде аяқталады. Жазы 3-4 айға созылып, ыссы әрі құрғақ болады. Күзі қыркүйектің басынан қазанның аяғына дейін созылады, әрі жазға қарағанда қуаң келеді. Бұл айдың орташа температурасы Солтүстіктен Оңтүстікке қарай 10°-14°С аралығыңда өзгереді. Әдетте, айдың бірінші онкүндігінде түнде тұрақты үсік басталады. Жылу мен ылғал таралуына байланысты, облыс аймағы 4 климаттық ауданға бөлінеді: қоңыржай-салқын қуаң ұсақ шоқылы; қоңыржай-жылы қуаң ұсақ шоқылы; қоныржай-жылы өте қуан. Біріншісіне біршама ылғалды, алайда ылғалды өсімдіктің еркін өсуіне жеткіліксіз таулы аймақ (Қарқаралы, Ақтоғай) жатады. Гидротермиялық коэффициент (ГТК) — 0,7-0,8; әсерлі температуралар жиынтығы (яғни орта тәулік температурасы +10°С жоғары) 2000°С жуық. Өсімдіктердің өсіп-өну мерзім ұзақтығы орта шамамен 130 күн. [[Агроклиматология|Агроклиматтық жағдайы]] ерте себілетін жаздық дәнді дақылдар, [[Қарақұмық жармасы|қарақұмық]], [[Орамжапырақ тұқымдасы|орамжапырақ]], картоп, қияр т.б. өсіруге қолайлы. Жер бедеріне байланысты, көпшілік шаруашылықтар мал шаруашылығымен, онымен қоса, егіншілікпен шұғылданады. Қоныржай-жылы қуаң ұсақ шоқылы аудан — облыстың неғұрлым ойпаң өңірін қамтиды. Оған Бұқар жырау, Абай, Нұра, Осакаров ауданының Солтүстік-Шығыс, Қарқаралы ауданының Солтүстік-Шығыс кіреді. ГТК - 0,7-0,8. Әсерлі температуралар жиынтығы 2000-2200°С. Өсімдіктердің өсіп-өну мерзім ұзақтығы 130-135 күн. Қоңыржай-жылы өте қуаң ауданға Осакаров ауданының басым бөлігі, Жаңаарқа ауданының Солтүстік, Қарқаралы ауданының Оңтүстік-Шығысы жатады. ГТК — 0,5-0,7. Әсерлі температуралар жиынтығы (+10°С жоғары) 2000-2600°С. Осакаров ауданында егіншілік кеңінен дамыған. Жылы өте қуаң аудан облыстың Батыс және Оңтүстік аймақтарын (шөлейтті, шөлді) толығымен қамтиды. ГТК — 0,5-0,7. Әсерлі температуралар жиынтығы 2200-2800°С. Мұнда қой шаруашылығы басым дамыған.  ==Өзендері мен көлдері== Қарағанды облысы өзендерінің ішіндегі шаруашылыққа маңыздылары Балқаш – Ертіс суайрығынан басталып, Теңіз – Қорғалжын көліне құятын Нұра, оның сол салалары – Шерубайнұра және Құланөтпес пен Көң өзендері. Сонымен қатар Қарасор көлі алабының өзендері – Жарлы, Қарқаралы, Талды және Ертіс алабына жататын Есіл, Өлеңті, Шідерті, Түндік өзендерінің де маңызы айтарлықтай. Облыстың батыс жағын суландыруда Сарысудың, Терісаққан, Торғай, Ұлы Жыланшық өзендерінің Жоғарғы ағыстарының және Байқоңыр, Қалмаққырылған, т.б. көптеген кіші өзендердің маңызы өте зор. Облыстың оңтүстік-шығысын Мойынты, Жәмші, Тоқырауын, Қусақ, т.б. өзендер суландырады. Өзендерінің суы аз, тек көктемде қар еріген кезде ғана суы молаяды да біраз күн тасиды. Жаз ортасында кіші өзендер саязданып, сулары кермектеніп, қарасуларға бөлініп қалады, кіші өзендер тартылып қалады. Қарағанды облысында жалпы ауданы 926 км² болатын 1910 көл бар (бұрынғы Теңіз ауданын қоспағанда). Олардың 90%-ы облыстың солтүстік аудандарында шоғырланған. Облысты екіге бөлетін 48 параллельден оңтүстікке қарай тек 108 көл ғана бар. Барлық көлдердің тек 131-інің ғана ауданы 1 км²-ден асады. Оларда 576 млн м³ су жиналады. Көлдердің көпшілігі көктемде суға толып, жазда құрғап, күзде сорға айналады. Ірілері: Балқаш, Қарасор, Қыпшақ, Керей, Қарақойын, Қияқты, Шошқакөл, Балықтыкөл, Шыбынды, Тассуат, Ащысу. Облыста 460 тоған мен бөген бар. Олардың ірілері: Нұра өзеніндегі Самарқан, Шерубайнұра, Жартас, Самар, Кеңгірдегі Кеңгір, Жезді, Атасудағы Қылыш, Сарысаздағы Ақтасты, Поливное, Қумоладағы Қарсақпай бөгендері. Ертіс – Қарағанды – Жезқазған каналдары Атасу кентіне дейін салынды. Оның бойында 6 бөген бар. Жер асты тұщы сулары кеңінен пайдаланылады. ===Көлдері=== Облыс аймағында 1600-ге жуық көл бар, оның ішінде 200-ден астамының ауданы 1 шаршы км-ден асады. Облыс жерінің онтүстік-шығыс бөлігінде су айдыны көлемі жағынан Қазақстаңдағы үшінші көл — [[Балқаш]] жағалауы кіреді. Көл Батыстан Шығысқа қарай созылыңқы (614 км) орналасқан. Ауданы 18,2 мың км², су көлемі 106 км³, су айдынының теңіз деңгейінен биіктігі 342 м. Тереңдігі 6-12 м-ден (Батыс), 15 м-ге дейін (Шығыс) ауытқиды, ең терең жері — 26 м. Тұздылығы біркелкі таралмаған, Батыс бөлігі Іле өзенінің суымен тұщыланады, Шығысында тұздылық мөлшері 5г/л дейін жоғарылайды. [[Антропоген]]дік әсерден [[Балқаш көлі]]нің деңгейі 2 м төмендеп, суының сапасы да нашарлаған. Аласа таулы және қыратты суайрықтар мен үлкен тұйық ағынсыз алап көлдеріне қарағанда, анғарлық-арналық көлдер түрі көп тараған. Айдын ауданы 0,5-1,5 м² ұсақ көлдер куаң жылдары жазда кеуіп қалады. Көлдер суының орта минералдылығы 1-10 г/л аралығында. Облыстың аласа таулы және қыратты Шығыс, Оңтүстік-Шығыс аймақтарындағы көлдердің қазаншұңқырлары кіші, таяз, аласа жағалаулы болып келеді. Қуаң жылдары олар құрғап қалады. Неғұрлым терең көлдерінің суы жыл бойы сақталады (Үлкенкөл). Үлкен тұйық ойыстардағы көлдер бежі және жер асты су ағындарының негізі болып саналады. Солардың бірі — Қаркаралы ауданында орналасқан Қарасор адырлы-жазықты тұйық ойыс. Ол өңірде 50-ге жуық (Қарасор, Саумалкөл, Балықтыкөл, т.б.) көлдер бар. Орта тереңдіктері 1 м, кей жерде 4-5м, орта тұздылығы 35-41 г/л. Көл түбінде емдеу мақсатында пайдаланатын күкіртгі-сутекті шипалы балшық тұнған. Облыстың Солтүстік-Батысында мына көлдер орналасқан — [[Шошқакөл (көл)|Шошқакөл]], [[Барақкөл]], [[Саумалкөл (Қарағанды облысы)|Саумалкөл]], Құнақай, Әжібексор, [[Тассуат (көл)|Тассуат]] т.б., Солтүстігінде Шыбынды, Қаракөл, Оңтүстік-Батысында — Дөңсары, [[Алакөл]], орталық аймағында — Көктіңкөлі т.б. Тұздылығына байланысты олардың суы аса пайдаланылмайды. Облысты сумен тұрақты қамтамасыз етуде су қоймалары мен каналдардың маңызы зор. Су қоймалары: Самарқан (Нұра өзені), [[Шерубай-Нұра]] (Шерубай-Нұра өзені), Кеңгір (Кеңгір өзені), Жезді (Жезді өзені) т.б., сонымен қоса кіші өзендерде көптеген тоғандар салынған. 1973 жылдан бері облыс аймағында Ертіс—Қарағанды каналы жұмыс істейді. Бұл алып гидротехникалық құрылымның (суды төменнен жоғары деңгейге тасымалдайды) ұзындығы 458 км. Орта шамамен 75 м³/с су тасымалдап, Қарағанды, Теміртау сияқты ірі, және кіші қалаларды сумен қамтамасыздандырады. Су тасымалдау үшін 20-ға жуық насос стансалары іске қосылған. Облыс аймағында беткі су қорлары жеткіліксіз болғандықтан, жер асты суларының маңызы зор. Әр түрлі тереңдіктерде, яғни 10-100 м аралығында өспе су көздері мол. Бірақ көпшілік аймақта (шөлейтті, шөлді) олардың минералдылығы, оның ішінде кермектік қасиеті жоғары болғандықтан, ауыз су ретінде қолдану біраз қиындық келтіреді. Облыс аймағыңда 200-600 м жер қыртысы қабаттарында көзі тереңде жатқан жер асты сулары кең таралған. Олардың шаруашылықта кеңінен қолданылуы техникалық тұрғыдан әлі шешілмеген. Аймақта ғасырлардан бері пайдаланып келе жатқан көптеген құдықтар қолданылады (мал шаруашылығында). Олардың тереңдігі орта шамамен 4-10 м, сағатына шамамен 300-500 л су бере алады.  ==Топырақтары== Қарағанды облысының солтүстігіндегі дала белдемінде оңт-тің карбонатты қара және күңгірт қоңыр, қоңыр топырақтары қалыптасқан. Қарқаралы, Кент, Бақты, Қу, т.б. тауларда таудың қара топырағы тараған. Облыстың орталық өңірін алып жатқан шөлейтті белдемде сортаңды карбонатты қоңыр, ашық қоңыр топырақ басым. Облыстың оңтүстік шөл белдемінде сұр және сұрғылт қоңыр топырақ тараған. Өзен аңғарларында шалғынды қоңыр топырақ түрлері кездеседі. ==Халқы== Қарағанды облысы халқының саны<ref>{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-division.htm|title=Division of Kazakhstan|publisher=pop-stat.mashke.org|lang=en|accessdate=2016-03-29}}</ref> <ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/kaz_pop.php Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары және аудандары бойынша халық саны, 2003-2012]</ref> {| class="wikitable" |- ! 1970!! 1979!! 1989!! 1999!! 2003!! 2004!! 2005!! 2006!! 2007 |- |1 552 056 |1 715 502 |1 848 157 |1 410 218 |1 333 656 |1 330 927 |1 331 702 |1 334 438 |1 339 368 |} {| class="wikitable" |- !2008!! 2009!! 2010!! 2011!! 2012!! 2013!! 2014!! 2015 |- |1 342 081 |1 341 207 |1 346 810 |1 352 178 |1 357 878 |1 362 743 |1 369 667 |1 378 298 |} Қазіргі кезенде аймақтың демографиялық дамуының басты ерекшелігі тұрғындардың абсолютті санының динамикалық өзгеріп отыруымен сипатталады. [[Республика]] тұрғындарының 1989-1992 жыддар аралығында өсіп-енуінің орташа жылдық қарқыны 0,7%-ға жетсе, 1999 ж. орташа жылдық төмендеу қарқыны 0,9%ды құрады. Келесі жылдары тұрғындар санының төмендеу деңгені шұғыл түрде азайды. 2005 ж. алғаш рет тұрақты өсім көрсеткіші тіркелді. Бұл кезең халық санының азаюына себепші болған қолайсыз [[демография]]лық жағдаймен сипатталады. Қазақстан Республикасы тұрғындар санының тіркелуі бойынша 1999 ж. [[Орталық Қазақстан]] тұрғындарының саны 1 410 218 адам, яғни 1989 жылмен салыстырғанда 19,1%, келесі жылдары тағы 5,6%-ға азайып, 2006 жылдың басында 1 331 702 адамға түсті. Аймақта қалаға шоғырлану үрдісі жалғасып жатыр. Облыс тұрғындарының құрамында кала тұрғындарының үлесі үнемі өсуде, ал ауыл тұрғындарының үлес салмағы керісінше азаюда. Мысалы, егер 1989 ж. қала мен ауыл тұрғындары санының қатынасы 82,1% және 17,9% болса, 2006 жылдың басында — 83,8% және 16,2% болды. Ұлттық құрылымда 1980 жылдың аяғында басталған аймақтың компоненттерінің абсолютті және қатысты көрсеткіштердің өзгеру үрдісі жалғасуда. Егер 1989 - 2005 ж. аралығында қазақтардың абсолютті саны 18,4%-ға өсіп, 551 536 адамға жетті, ал аймақ тұрғындарының құрамындағы үлесі 41,4%-ды құрады, бұл көрсеткіш 1989 ж. 25,8% болған еді. Орыстардың саны 553 058 адамға дейін немесе 48%-ға жуық азайған, ал үлес салмағы 41,5%-ға тең болды, бұл көрсеткіш 1989 ж. 46,9% болатын. Аймақтың басқа да көптеген [[этнос]]тарының абсолютті саны да азайды: [[немістер]] 4 есе (1899 ж. - 159 208 адам; 2005 жылдың басында - 40 135 адам); [[белорустар]] — 2 есеге жуық (35331 -ден 18229-ға); [[Украиндар|украиндықтар]] - 2 есе (128547-ден 67496-ға); [[татарлар]] - 1,5 есе (52769-дан 35640-қа); [[корейлер]] 1,1 есе (14672-ден 13519-ге-түскен) азайған. Аймақтың ұлттық құрамында төмендегі ұлттардың үлес салмағы да өзгерді: немістер 1989 жылғы 9,1%-дан 2005 жылдың басында 3%-ға; белорустар — 2%-дан 1,4%-ға; украиндар — 7,4%-дан 5,1%-ға; татарлар - 3%-дан 2,7%-ға; корейлер — 0,8%-дан 1%-ға дейін өзгерген. [[Орталық Қазақстан]] тұрғындарының табиғи қозғалыс ерекшелігі аталған аймақтың ұлттық құрамындағы орыс тұрғындарының үлес салмағының жоғары болу ерекшелігіне байланысты. Табиғи өсім қазақтар (13,5 [[промилле]]) мен өзбектер (22,0 [[промилле]]) арасында біршама жоғары деңгейде; жыл сайын [[орыстар]]дың (-4,9 промилле), [[украиндар]] мен [[белорустар]]дың (-8,6 промилле) сан жағынан азаюы байқалуда. 90-жылдардың 2-жартысында табиғи өсім коэффициенті бірыңғай теріс мәнге ие болды, яғни аймақта адамдар өлімі туу санына қарағанда жоғары еді. 2002 жылдан бастап, бұл көрсеткіштер тұрақты түрде оң динамиканы көрсете бастады, алайда өсім деңгейі төмен болды — 1,44 [[промилле]] (1000 тұрғынға шаққанда). Жалпы [[республика]] бойынша жүрген миграция үрдісі Орталық Қазақстан өнірінде қамтыды. 1991-2003 жылдар аралығында ішкі миграция сальдосы -313 838 адамды құрады. Халықтың орналасуы аймақ бойынша біркелкі емес. Облыс халқының орташа тығыздығы 1 шаршы км-ге 3,1 адамнан келеді. [[Қарағанды]]-[[Теміртау]] өнеркәсіпті ауданы аймағында бұл көрсеткіш 80 адамнан асты. Облыстың солтүстік және орталық бөлігінде халық тығыздығы 1 шаршы км-ге 5-6 адамнан келеді. Бұкар жырау, [[Осакаров ауданы|Осакаров]] және [[Абай ауданы (Қарағанды облысы)|Абай аудандарының]] тұрғындары басқа аудандарға қарағанда тығыз орналасқан — 4,4; 3,5; 1 шаршы км-ге 8,9 адам. [[Ертіс]] — Қарағанды каналы аймағында, қала маңында халықтың тығыздығы біршама артты; облыс аумағының батыс бөлігінде 1 шаршы км-ге келетін орташа мөлшер 0,4 адамнан, кей жерлерде [[Ұлытау]], Нұра ауданының батысында тығыздық көрсеткіші 1 адамнан да кем — 0,1 адам. Шығыс бөліктегі, негізінен ауыл шаруашылығына маманданған [[Қарқаралы ауданы]]ның жерінде халықтың орналасу тығыздығы 1 шаршы км-ге 1,3 адамнан келеді. Қарқаралы орманды шұратында халық жиірек қоныстанған. Жезқазған өңірінің солтүстік-батысыңда және ауылды жерлерде халықтың тығыздығы өте төмен. Мәселен, 1966 ж. әрбір шаршы километрге 1,36 адамнан келсе, бұл көрсеткіш 1976 ж. 1,48, ал 1988 ж. 1,58 адам болды. Жезқазған - Балқаш өңіріңде 5 қала, 4 аудан, 22 қалашық, 53 ауылдық аймақ бар. 1998 ж. 20-дан артық тұрғыны бар 256 елді мекен болды. Халықтың басым көпшілігі [[Жезқазған]], [[Балқаш]], [[Сәтбаев]], [[Қаражал]] қалалары мен оның төңірегіне топтасқан. Онда әрбір шаршы километрде 18,8 адам тұрады. [[Ұлытау ауданы]]нда әрбір шаршы километрге 0,1 ғана адамнан, оның оңтүстігінде 1 шаршы километрге бір адамнан келеді. Ал халықтың тығыздығы Шет ауданында бір шаршы километрге 0,7 адам, [[Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)|Ақтоғай ауданында]] 0,4 адам, Жаңаарқа ауданында 0,5 адамнан келеді. Облыс жерінде 11 қала, 39 қалашық және 171 ауыл-селолық округтер (3 ірі қала - Қарағанды, Теміртау және Жезқазған, ауданы жағынан орташа 4 кала — Балқаш, Саран, Шахтинск, Абай және 4 шағын кала - Қарқаралы, Қаражал,Сәтбаев, Приозёрск) орналасқан. Аймақтағы ең ірі Қарағанды-Теміртау қалалық агломерациясы соғыстан кейінгі жылдары қалыптасып, дамыған [[Қарағанды]] мен [[Теміртау]]да бүкіл облыс халқының 42%-ы және қала халқының 70,5%-ы тұрады (2005). Мұның өзі бұл қалаларда халықтың көп шоғырланғандығын сипаттайды. Олардың төңірегіңде [[Саран]] (48,2 мың адам), [[Шахтинск]] (59,9 мың адам) қалалары және [[Қарабас]], НовоДолинка, Топар, Южный, Ақтас, Долинка, Шахан, Ақтау, Мұстафин, [[Қушоқы]] сияқты кенттер орналасқан. Бұлардың барлығы көмір кен орындарының қарқынды игерілуіне, шахталар, қара және түсті металлургия, химия, машина жасау кәсіпорындарының салынуына байланысты пайда болды. Облыста 558 ауылдық елді мекендер бар (2004). Кеңшарлардың тарауы, шаруа қожалықтарының, өндірістік кооперативтердің, [[акционерлік қоғам]]дардың құрылуы, ауылда нарық катынастарының қиындықпен енгізілуі жекеменшік шаруашылықтардың көптеп жабылуына өз әсерін тигізді. Қазіргі уақытта тарихи қалыптасқан ауыл-селолық орналасу жүйесін қайта құру іске асырылуда. ==Флорасы== Облыстың дала белдемінде, негізінен, бөрте жусан, бетеге, селеу және жіңішке қоңырбас, қозықұлақ, сарыбас беде, бұйырғын, жебіршөп, борпылдақ шөп, т.б. жазық жерінде қараған, тобылғы, итмұрын, қыраттарында жатаған арша, ырғай, тасжарған, т.б. бұталар өседі. Грунт суы таяу тауаралық өлкелер мен өзен аңғарларының жайылмаларын бидайық, шалғындық көде мен түлкі құйрық сияқты өсімдіктер жапқан. Қарқаралы, Кент, Қу, Бақты, Қызыларай, т.б. гранитті тауларда қарағай, ал олардың сайларында [[қайың]], [[Көктерек (ағаш)|көктерек]], өзен бойында түрлі тал, шілік өседі. Облыстың шөлейт белдемінде [[бетеге]], [[селеу]], т.б. түрлі шөп пен эфемерлер өседі. Шоқылардың тастақты беткейлерінде жусан басым. Шоқыаралық ойыстарда түрлі бұта кездеседі. Ұлытау, Қараағаш, Бектауата тауларында қайың, көк терек, қандыағаш, оңтүстігіндегі шөл далада жусан мен әр түрлі сораң шөп тараған. ==Фаунасы== Облыс өңірін арқар, елік, бөкен, қарақұйрық, қасқыр, түлкі, қарсақ, борсық, аққұлақ, ақкіс, сасық күзен, ақ тиін, қоян, сарышұнақ, суыр, қосаяқ, көл қамыстарында жабайы шошқа, ондатр; құстардан дуадақ, тырна, құр, шіл, бүркіт, кезқұйрық, қарақұс, күйкентай, безгелдек, үкі, жапалақ, қасқалдақ, қаз, үйрек, шағала, т.б. су құстары мекендейді. Көлдері мен өзендерінде мөңке, оңғақ, лақа, алабұға, торта, шортан, аққайран, көкбас балықтары бар. Балқаш көлінде ақ амур, ақмарқа, табан, тұқы, жайын, көксерке, қаяз, пілмай жерсіндірілген. ==Өндірісі== Кеңес өкіметі жылдары облыста жергілікті кен байлықтары мен ауыл шаруашылығы шикізатының негізінде көмір өндіру, энергетика, қара және түсті металлургия, химия өнеркәсібі, машина жасау және металл өңдеу, құрылыс индустриясы, жеңіл және тамақ өнеркәсіптері дамып, облыс экономикасының негізгі салаларына айналды. Қарағанды облысының ауыл шаруашылығына пайдалануға жарамды жері 34257,1 мың га, оның ішінде егістік жер 1062,2 мың га, шабындық 389,6 мың га, жайылымы 31724,9 мың га жерді құрайды. Ауыл шаруашылығының басты салалары – жаздық астық өсіру, етті-сүтті [[сиыр]], [[қой]], [[жылқы]] өсіру. Өнеркәсіп орталықтарына таяу жерде қала маңына тән ауыл шаруашылығы дамыған (сүтті сиыр, құс, шошқа өсіру, картоп, көкөніс өсіру). 2002 ж. егістік аумағы (мың га) 1316,7 болды. Облысты қамтитын Сарыарқа темір жолының Ұзындығы 1827 км. Сарыарқа әуежайы облыс тұрғындарын көптеген шет елдермен және республиканың басқа қалаларымен байланыстырады. Облыс жері арқылы [[Павлодар]] – [[Шымкент]] мұнай құбыры өтеді.<ref>[[Қазақ Энциклопедиясы]]</ref> == Әкімдерінің тізімі == {{Main|Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі}} # [[Идеал Ғалиұлы Мүсәлімов]] (1990—1991) # [[Пётр Петрович Нефёдов]] (1992—1997) # [[Мәжит Төлеубекұлы Есенбаев]] (шілде 1997 — қазан 1999) # [[Камалтин Ескендірұлы Мұхамеджанов]] (қазан 1999 — 19 қантар 2006) # [[Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин]] (19 қантар 2006 — 19 қараша 2009) # [[Серік Нығметұлы Ахметов]] (19.11.2009 — 01.2012) # [[Әбілғазы Қалиақпарұлы Құсайынов]] (20 қантар 2012 — 28 қантар 2013) # [[Бауыржан Түйтеұлы Әбдішев]] (29 қантар 2013 — 20 маусым 2014) # [[Нұрмұхамбет Қанапияұлы Әбдібеков]] (20 маусым 2014 — 14 наурыз 2017) # [[Ерлан Жақанұлы Қошанов]] (14 наурыз 2017 - 18 қыркүйек 2019) # [[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек]] (18 қыркүйек 2019 – 8 желтоқсан 2022) # '''[[Ермағанбет Қабдулаұлы Бөлекпаев]]''' (8 желтоқсан 2022 жылдан бастап) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Қарағанды облысының мемлекеттік мұрағаты]] * [[Қарағанды облысының жер-су аттары]] * [[Қарағанды облысының мәдениеті]] * [[Қарағанды облысындағы байланыс]] * [[Қарағанды облысының ауыл шаруашылығы]] * [[Қарағанды облысындағы радиохабар тарихы]] * [[Қарағанды облысының ғарыш саласы]] * [[Қарағанды облысынан Ұлы Отан соғысына қатысушылар]] == Сыртқы сілтеме == * [http://www.egemen.kz/?act=readarticle&id=1874 Өндірісті өлке өрнектері] * [http://www.karaganda.kz/ Карағанды торабы]{{ref-ru}} * [http://www.dmoz.org/World/Kazakh/Региондық/Азия/Қазақстан/Әкiмшiлiк-аумақтық_құрылысы/Қарағанды_облысы Қарағанды облысы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170309225656/https://www.dmoz.org/World/Kazakh/%D0%A0%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/%D3%98%D0%BAi%D0%BC%D1%88i%D0%BBi%D0%BA-%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/ |date=2017-03-09 }} в [[Ашық Тізімдеме Жобасы|Ашық Тізімдеме Жобасы (ODP)]] {{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}} {{Қарағанды облысы}} [[Санат:Қарағанды облысы|*]] 7hdd1mmpytdbf4d8t93rpj03ipu4w3e 3590891 3590890 2026-04-24T06:51:32Z Madeniet Baskarmasy 179807 3590891 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан облысы |облыстың атауы = Қарағанды облысы |елтаңба = Coat of Arms of Karagandy Province.svg |карта = Karagandy in Kazakhstan.svg |әкімшілік бірліктің картасы = |lat_dir = N |lat_deg = 48 |lat_min = 0 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 71 |lon_min = 0 |lon_sec = |region = KZ |облыс орталығы = [[Қарағанды]] |құрылған уақыты = [[10 наурыз]] [[1932 жыл]]ы |аудандар саны = 7 |ауылдық округтер саны = 151 |кенттік әкімдіктер саны = 7 |қалалық әкімдіктер саны = 8 |ауылдар саны = 342 |тұрғыны = {{құлдырау}} 1 133 524 <ref>[https://stat.gov.kz/region/ Халық саны (2025 жылғы 1 наурызға)]</ref> |санақ жылы = 2025 |халық саны бойынша орны =4 |тығыздығы = 4,74 |тығыздығы бойынша орны = 11 |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 52,39&nbsp;%<br>[[орыстар]] 31,58&nbsp;%<br>[[украиндар]] 3,98&nbsp;%<br>[[немістер]] 3,13&nbsp;%<br>[[татарлар]] 2,42&nbsp;%<br>[[белорустар]] 1,14&nbsp;%<br>[[корейлер]] 1,03&nbsp;%<br>басқалары 4,33&nbsp;% (2023 ж.)<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT482938 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2023 жыл басына)]</ref> |жер аумағы = 239 045 |жер аумағы бойынша орны = 2-ші |су ауданы = |ЖІӨ = |ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ жылы = |жан басына шаққанда ЖІӨ = |экономикалық аудан = [[Орталық Қазақстан]] |ресми тілі = |әкімі = [[Ермағанбет Қабдулаұлы Бөлекпаев]] |add1n = Әкімдіктің мекенжайы |add1 = Қарағанды қаласы, Әлиханов көшесі, №13 |ISO 3166-2 коды = KZ-KAR |телефон коды = +7 721 |пошта индекстері = 100000 |марапаттары = |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/karaganda?lang=kk Қарағанды облысының әкімдігі |ортаққордағы санаты = Qaraghandy Province |ту=}} '''Қарағанды облысы''' – [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның [[Орталық Қазақстан|орталығында]] орналасқан [[Қазақстан облыстары|облысы]]. 1932 жылы 10 наурызда құрылған. Жер аумағы 239,0 мың км². Тұрғын саны 1 134 753 адам, орташа тығыздығы 1 км²-ге 4,7 адамнан келеді (2023)<ref>[http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT250955 2018 жылдың 1 қаңтарға Қазақстан Республикасы халқының облыстар, қалалар және аудандар бойынша саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210420185347/https://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT250955 |date=2021-04-20 }}</ref>. Солтүстігінде [[Ақмола облысы|Ақмола]], [[Павлодар облысы|Павлодар]], шығысында [[Абай облысы]], батысында [[Ұлытау облысы|Ұлытау]], оңтүстігінде [[Жамбыл облысы|Жамбыл]], оңтүстік-шығысында [[Алматы облысы|Алматы]], [[Жетісу облысы|Жетісу]], солтүстік-батысында [[Қостанай облысы|Қостанай]] облыстарымен шектеседі. Облыста 7 аудан мен 6 облыстық маңызы бар қала бар. Әкімшілік орталығы — [[Қарағанды]] қаласы. == Тарихы == '''Қарағанды облысының''' тарихы [[1932]] жылдан бастау алады. Сол жылы орталығы [[Петропавл қаласы]] болып белгіленген Қарағанды облысы құрылды. Арада төрт жыл өткенде ол екіге бөлінді. Біреуі [[Солтүстік Қазақстан облысы|Солтүстік Қазақстан]] аталып, екіншісі Қарағанды қаласы және 14 аудан қараған жаңа аймаққа айналды. ҚОАК-тің Қарағанды облысы бойынша Ұйымдық комитетінің төрағасы, өлкелік партия комитетінің ұйымдастыру бюросының мүшесі Абдолла Асылбеков болды. Осы өңірдің тумасы, сол замандағы қоғамдық құбылыстардың, өзгерістердің ұйытқысы, ұлттық басшылық құрамның көрнекті өкілі '''Абдолла Әбдірахманұлы Асылбеков''' облыстық кеңес атқару комитетінің тұңғыш төрағасы болып сайланды. Бірақ ол [[1937]] жылдың зобалаңына ұшырап, нақақтан нақақ ауыр жазаға кесілді. [[1938]] жылдың қыркүйегінде Қарағандыда екі жылдық мұғалімдер институты құрылды. Ол кейін педагогикалық институттың, бұдан соң қазіргі Е.А.Бөкетов атындағы мемлекеттік [[университет]]тің негізін қалаған облыстағы тұңғыш жоғары оқу орны болды. Бұл уақытта қала тұрғындарының саны 162 мың адамға ұлғайып, бүгінгі орталық бөлігіндегі ғимараттар мен үйлердің салынуы басталды. [[1939]] жылы құрамынан Ақмола облысы бөлініп шығып, әкімшілік-аумақтық құрылымы жүйелене түсті. [[1943]] жылы Қарағандыда облыстар арасынан алғаш рет өткізілген әйгілі ақындар айтысы болды. Облыстың барлық қалаларына, аудан орталықтарына, ірі кәсіпорындарына радио арқылы тыңдатылған бұл айтыста атақты халық ақындары Доскей Әлімбаев, [[Шашубай]] Қошқарбаев, [[Қайып Айнабеков]], Жолдыкей Нұрмағамбетов, [[Нартай Бекежанов]],[[Ғабдиман Игенсартов]], [[Нұрлыбек Баймұратов]], Көшен Елеуовтер жыр додасын қыздырды. [[1944]] жылдың 31 желтоқсанында Теміртаудағы Қазақ металлургиялық қайта өңдеу зауытының бірінші мартен пешінің қатарға қосылып, қазақстандық тұңғыш болат алынды. [[1947]] жылы 12 миллион 565 мың тонна [[көмір]] өндіріліп, [[Қарағанды]] Одақтағы үшінші отын ошағы ретінде танылды. Қазақ металлургия зауытында екінші мартен пеші іске қосылып, экономиканың нығаюы басталды. [[1949]] жылдың 16-21 маусымы аралығында қалада «Орталық Қазақстанның өндіргіш күштерін зерттеп, игеру проблемалары» жөніндегі Қазақ КСР Ғылым академиясының көшпелі сессиясы өткізілуі аймақ ғылымының дамуына тың қозғау салды. Геология басқармасы құрылып, жаңа кен көздерін іздестіріп табу істерін кең ауқымды жүргізу жолға қойылды. [[1949]] жылдың 29 тамызында Семей полигонында тұңғыш атом бомбасының сыналуы облыс тарихындағы қаралы таңба болып қалды. Төрт жылдан кейін Дегелең тауы тұсында сутегі қаруы жарылып, Егіндібұлақ аймағы өңірі тұрғындарына тағы ауыр зардап әкелді. [[1949]]-[[1962]] жылдары бір кездегі әсем өңірдің ашық аспанында дүлей қарудың 266 жарылысы жасалды. Содан кейінгі уақытта да сынақтар тоқталмай, дала 300 рет ғаламат жарылыстардан сілкінді. [[1950]] жылдың 17 қазанында облыстағы екінші жоғары оқу орны&nbsp;— Қарағанды медициналық институты ашылды. Аймақтың өз білікті дәрігерлерін көптеп даярлауына мүмкіндік туды. Облыс елуінші жылдары тек өнеркәсібі дамуымен ерекшеленбей сондай-ақ ауыл шаруашылығын да өркендетті. [[1956]]-[[1957]] жылдары аймақта ірі қара саны&nbsp;— 36,5 мың, қой мен ешкі 358,7 мың басқа жетті. Сонымен қатар бұл кезеңде тұрғын үй құрылысы кең қанат жайды. Облыс бойынша [[1958]] жылы [[1957]] жылмен салыстырғанда осы мақсатқа жұмсалған қаржы мөлшері 13 пайызға өсіп, тұрғын үйлерді пайдалануға беру 28 пайызға артты. [[1953]] жылдың қыркүйегінде облыстағы үшінші жоғары оқу орны Қарағанды тау-кен институты (қазіргі мемлекеттік техникалық университет) тұңғыш рет студенттер қабылдады. Бұл жылы Ғабиден Мұстафиннің «Қарағанды» және [[Ғабит Мүсірепов]]тің «Оянған өлке» романдары қарағандылық оқырмандардың қолына тиді. Қарағандының түбіндегі Жауыртау етегінде туып-өскен Ғабиден Мұстафин бұдан соң аймақ өткендегісін баяндаған «Дауылдан кейін» және «Көз көрген» кітаптарын жазды. === Тың === Елуінші жылдардың орта шенінде облыстың топырағы құнарлы бөліктерінде тың игеру науқанының басталуы елеулі оқиғалардың бірі болды. Осынау іс жері егін өсіруге қолайлы Нұра және Осакаров аудандарында кең өріс алды. Алғашқы тың шаруашылықтары «Донской», «Родниковский», «Киевский», «Энтузиаст», «Шахтер», «Индустриальный», «Шербаковский», «Киргизия» т.б. құрылды. [[1954]] жылы Жезқазғанға қала мәртебесі берілді. [[1957]] жылдың 3 желтоқсанында Кеңес одағындағы ең ірі металлургиялық зауыт Қазақстан Магниткасында бірінші домнаның іргетасы қаланды. [[1958]] жылдың қазан айында облыс Ленин орденімен марапатталды. Ол астық және ауыл шаруашылығының басқа да өнімдерін өндірудегі зор жетістіктер үшін берілген еді. === Қоныстандыру === {{main|19-20 ғасырларда Қарағанды облысының аумағын қоныстандыру тарихы}} [[Орталық Қазақстан]]ның этникалық құрылымының құрылуы мен дамуының тарихы ұзақ. Өлкені қоныстандыру әртүрлі уақыттарда және түрліше жүргізілді. Орталық [[Қазақстан]] аумағында адам баласы ежелгі кезеңнен өмір сүргені белгілі, бірақ, өлкені қоныстандыру және игеру үдерісі XX ғасырға дейін созылды. Бұл кезең [[Қазақстан]] аумағында өз позициясын нығайту мақсатында күрес жүргізген Ресей империясының аймақта өз қызметін жандандыруымен сипатталады. [[1822]] жылғы «[[Сібір]] [[қырғыздар]]ы туралы [[Жарғы]]» бойынша қазіргі Қарағанды облысының аумағы [[Баянауыл]], [[Ақмола]], [[Қарқаралы]] округтерінің құрамына кірді. Өз әсерінің күшін нығайту және өлкені игеруге қажетті жағдай жасау үшін патша үкіметі шекара бойына нығайтылған шептер ұйымдастырды. Осы шептер бойында сібір казактары мекендеген [[Қарқаралы]] (1824 ж.), [[Ұлытау]] (1841 ж.), [[Ақтау]] (1837 ж.) және тағы да басқа осылар сияқты алғашқы елді мекен-станицалар пайда болды. Орта жүздің ірі руларының бірі арғындардың негізгі бұқарасы Орталық Қазақстанда шоғырланғаны белгілі. Деректік мәліметтер бойынша олардың саны уездер бойынша келесідегідей болған: Қарқаралы уезінде – 87 381 шаруашылық, Ақмолада- шамамен 100 мың, Атбасарда – 32 207 болған. Бұнымен қоса осы жерлерде найман руынан шыққан қазақтар да көшіп-қонып жүрген. Атбасар уезінде олар 38 375 шаруашылық болды. ==Саяси, әлеуметтік-экономикалық дамуы== {{main|Темір жол транспорты (Қарағанды облысы)}} [[Орталық Қазақстан]] өнеркәсіптік даму деңгейі тұрғысында республика аймақтары арасында бірінші орын алады. Онда қуатты екі өнеркәсіптік торап құрылған. Бірі [[Қарағанды]]-[[Теміртау]] көмір-металлургиялық кешені, оған Қарағанды, [[Теміртау]], [[Саран]], [[Абай]], [[Шахтинск]], [[Ақтау]], [[Жезқазған]] қалаларындағы [[электр]] [[энергетика]]сы, [[машина жасау]], [[металл өңдеу]], [[химия]], жеңіл, азық-түлік өнеркәсібінің көптеген кәсіпорындары кіреді, екіншісі [[Балқаш]] түсті металлургия өнеркәсіптік кешені, ол негізінен мыс кендерін өндіру және өңдеуге тазартылмаған және тазартылған [[мыс]]ты, түсті прокатты, сондай-ақ [[марганец]], [[қорғасын]], [[мырыш]] және басқа [[полиметалл]] концентраттарын шығаруға маманданған. Осынау кәсіпорындық торап Жезқазган, Балқаш, [[Сәтпаев]], [[Қаражал]] қалаларының, Жәйрем, [[Жезді (кент)|Жезді]], [[Қоңырат]], [[Саяқ]], [[Ақшатау]] кенттерінін кеніштері мең [[шахта]]ларын, байыту [[фабрика]]ларын, мыс қорыту зауыттарын, өнеркәсіптін химия, азық-түлік және басқа салаларын біріктірген. Облыс [[экономика]]сының қазіргі жағдайы экономикалық және әлеуметтік құрылымдардағы елеулі өзгерістермен сипатталады. Облыстың республикадағы өнеркәсіптік өндірістің жалпы көлеміндегі үлес салмағы 15% пайыздан асып жығылады. Бүгінде аймақта 300-ден астам бірлескен және шетелдік кәсіпорындар жұмыс істейді. Олардың ішіндегі ең ірілері мыналар: «Қазақмыс» корпорациясы ААҚ, ол көп қырлы, өндірісі аяқталған циклды кен-металлургия кәсіпорны, әрі бірқатар зауыттар, кеніштер және энергетикалық нысаңдардьі біріктіреді; «Арселор Миттал» ААҚ, ол толық металлургиялық циклді кәсіпорындардын барлығының Қарағанды бассейнінің көмір шахталарының ЖЭО, қосалқы және басқа да қызмет көрсететін өндірістік инфрақұрылымының басын қосқан. Марганецтің ірі өндірушісі «Жәйрем КБК» ААҚ болып табылады. Мәшине жасау және металл өңдеудегі жетекші кәсіпорындар Пархоменко атындағы мәшине жасау зауыты, «Қарағандыкенмаш» НТЭК» ЖАҚ, «Қарағанды құю-мәшине жасау зауыты» ААҚ, «Техол» ЗПХ ЖАҚ, «Қазкарметавтоматика» ААҚ және басқа кәсіпорындар есептеледі. Резеңке және пластмасса бұйымдар шығаратын негізгі өнеркәсіптік кәсіпорындар қатарына «Қарағанды резеңке техника» ЖШС, «Саранрезеңкетехника» ААҚ, «Восход» ЖШС жатады. Химиялык өнеркәсіпте «Теміртау химия-металлургиялық зауыт», «Монета Дитерджентс жуғыш заттары зауыты» ЖШС жұмыс істейді. Құрылыс материалдарды өндірумен «Сеntral Аzia Cement» ААҚ және «Қарағанды асбоцементтік бұйымдары» ЖШС айналысады. Жеңіл өнеркәсіптің ірі кәсіпорындары «Гүлден» ЖШС және «Тоmiris» ЖШС, азық-түлік өндірісінде «Тұлпар» фирмасы саналады. Өндірістік мәселелерді шешу және тұрғындардың қажеттіліктерін қанағаттандыру, сондай-ақ жаңа технологияларды енгізу үшін тың өндірістік куаттар және нысандар іске қосылуда, әртүрлі мәшинелер мен тау-кен және өңдеу өнеркәсібінің техникалық жабдықтарына қосалқы бөлшектер өндіру және тұтыну тауарларын даярлау ауқымы ұлғая түсуде. == Ұлттық-мәдени орталықтар == Қарағанды облысы бойынша 55 ұлттық-мәдени орталықтар жұмыс істейді. 20 орталықта кешкілік мектептер жұмыс жасайды.Әр мектепте оқып үйренушілер саны орта есеппен 25 адамды құрайды. Аса белсенді ұлттық-мәдени орталықтарға Қарағанды қаласы, [[Жезқазған қаласы|Жезқазған қаласы (қазір Ұлытау облысына кірді)]], [[Сәтбаев (қала)|Сәтпаев (қазір Ұлытау облысына кіреді)]], [[Теміртау]], [[Бұқар жырау ауданы|Бұхар-Жырау]] аудандары кіреді. Қарағанды облысы Қазақстан Республикасының орталығында орналасқан әкімшілік-аумақтық бөлік. 1932 жылы, 10 наурызда құрылған. Жерінің аумағы 428,0 мың км². Тұрғыны 1333, 6 мың адам. Солтүстігінде Ақмола, Павлодар, шығысында [[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан]], оңтүстігінде Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл, батысында Ақтөбе, Қостанай облыстарымен шектеседі. Облыс 9 ауылдық, 2 қалалық, әкімшілік ауданға бөлінеді. 11 қала, 39 кент, 168 ауылдық әкімшілік округі бар. Әкімшілік орталығы-Қарағанды қаласы. Қарағанды облысы Сарыарқаның оңтүстік жарты бөлігінде орналасқан. Қиыр батысын Торғай қолатының шығысы мен Тұран ойпатының сотүстік-шығысы, солтүстігін Теңіз-Қорғалжын ойысы, Есіл жазығы, Ерейментау, Қызылтау және басқа ұсақ таулар, шығысында Ащысу, Дағанбай өзендерінің аңғары, оңтүстігін Бетпақдалада сазды шөлі мен Балқаш көлі алып жатыр. Бедері негізінен ұсақ шоқылы, төбелі-белесті болып келеді. Олардың арасында ерте кездегі өте биік қатпарлы таулардың жұрнақтары-гранитті тау массивтері көптеп кездеседі. Қарағанды облысының шығысын көтеріңкі келген Балқаш-Ертіс суайрығын құрайтын таулар тізбегі-Қарқаралы (Жиренсақал тауы, 1403 м), Кент тауы, Қу, Қарақуыс тауы, Қызылтас тауы, Қызыларай тауы т.б. көптеген таулар алып жатыр. Қарағанды облысы өзендерінің ішіндегі шаруашылыққа маңыздылары Балқаш-Ертіс су айрығынан басталып, Теңіз-Қорғалжын көліне құятын Нұра, оның сол салалары - [[Шерубайнұра]] және [[Құланөтпес]] пен Көң өзендері. Облыстың оңтүстік-шығысын Мойынты, Жәмші, Тоқырауын, Құсақ, т.б. өзендер суландырады. Қарағанды облысы - Қазақстанның ірі өнеркәсіп кен байлықтары мен ауылшаруашылығы шикізатының негізінде көмір өндіру, энергетика, қара және түсті металлургия , химия өнеркәсібі, машина жасау және металл өңдеу, құрылыс индустриясы, жеңіл және тамақ өнеркәсіптері дамыған , облыс экономикасының ірі орталығы. Халқының саны 1 миллион 381,6 мың адам,оның ішінде 1 миллион 138,5 мың адам қалаларда тұрады. Облыста [[республика]] халқының 9% -ы тұрады. Тұрғындарының орташа тығыздығы 1 км².- 3,2 адамнан келеді. Қалалары : Қарағанды, Абай, Балқаш, Жезқазған, Қаражал, Қарқаралы, Приозёрск, Саран, Сәтбаев, Теміртау, Шахтинск. Қарағанды облысында қазақтардан (37,6 %) басқа көптеген ұлт өкілдері мекендейді: орыстар (43,6%), украинлар (5%), беларусьтер (4.0%), немістер.(0.2%) , басқалары (7.5%). Облыс республикадағы марганецтің баланстық қорының 100 пайызын, вольфрамның 80, молибденнің 64, қорғасынның 54, мырыштың 40, мыстың 36, көмірдің 32, соның ішінде коксті көмірдің 100, баридің 70 пайызының қоры бар. Кеңес өкіметі жылдары облыста жергілікті кен байлықтары мен ауыл шаруашылығы шикізатының негізінде көмір өндіру, энергетика, қара және түсті металлургия, химия өнеркәсібі, машина жасау және металл өңдеу, құрылыс индустриясы, жеңіл және тамақ-өнеркәсіптері дамып, облыс экономикасының негізгі салаларына айналды. Қарағанды облысы 2001 жылы республикада жалпы ішкі өнімнің 10,1% -ын (290,6 млрд.теңге) берді. Облыстың энергетикасы жергілікті көмірге негізделген. Ірі аудандық және жылу электр станциялары Қарағанды, Теміртау, Жезқазған, Балқаш, Тентек, Топар, Қаражал елді мекендерінде, ұсақтары Қарсақбай, Атасу, Жамбыл, Мойынты, Сарышағанда орналасқан. Өнеркәсіптің басты салаларының бірі-көмір өндіру, кокс шығару. Түсті металлургия мыс кендерін өндіру мен қорыту және полиметалл мен сирек кездесетін металл кентастарын шығару мен байыту салаларынан тұрады. Облыста мыс өнеркәсібі екі орталықта дамыған. Оның біріншісі «Қазақмысә корпорациясына қарайтын Жезқазған кен-металлургия комбинатында. Оның құрамында Жезқазған кенінде, Сәтбаев қаласында 10-ға жуық механикаландырылған шахталар, екі карьер, екі байыту фабрикасы, мыс қорыту зауыты бар. Екіншісі-«Балқашмыс» кен-металлургия комбинаты. Оның құрамында Қоңырат, Саяқ, [[Шатыркөл|Шатыркөл карьерлері]], байыту фабрикасы, мыс қорыту, қақтау зауыттары бар. [[Жезқазған]], [[Балқаш]] кен-металлургия комбинаттары мыс балқытумен қатар таза алтын, күміс, т.б. сирек металдар алумен шұғылданады. [[Полиметалл]] мен сирек кездесетін металдарды өндіру өнеркәсібі дамып келеді. Оныің ірі орталығы Ақжол (қорғасын, мырыш), Ақшатау, Жамбыл (вольфрам, молибден), Қарағайлы, Жоғарғы Қайрақты (полиметалл, сирек металдар). Облыста Балқаш, Жезқазған, Теміртау зауыттарынан шығатын газ, әк-тас, минералды түз кендерінің негізінде химия өнеркәсібі дамып келеді. Химия кәсіпорындарынан Теміртауда химияда химия- металлургия зауыты, «Қарағанды химя өнеркәсібі» ЖШС-і, Саранда екі машина жөндеу зауыттары бар. Машина жасау және металл өңдеу кәсіпорындары негізінен Қарағанды қаласында орналасқан. Мұнда құю-машина жасау зауыты, «Қарағанды кен-машина-ИТЭКС» ААҚ, Энергия, сауда-техника комбинаты,турбо-механикалық, Пархоменко атындағы машина жасау, көмір машинасын жасау, №1 машина жасау, тұрмыстықтехника заттары, [[Теміртау]]да «Шығысэнергияжөндеу-SEE», «Энергия жөндеу-Т» ЖШС-рі, «Энергоприбор» өндірістік кооперативі, Жезқазғанда «Салаларалық өндіріс-өндіру фирмасы» өндіріс кооперативі жұмыс істейді. Облыс қалаларында және кейбір ірі кенттерде,аудан орталықтарында тұрмыс қажетін өтеу комбинаттары, баспаханалар жұмыс істейді. Балқаш көлінде балық ауланады.Ол Шашубай кентіндегі (Балқаш қаласы жағалауында) балық зауытында өңделеді. Қарағанды облысында 95 аурухана, 359 [[амбулатория]] мен емхана болды Оларда 5777 дәрігер, 10866 орта медициналық мамандар жұмыс істеді. 298 кітапхана, қазақ, орыс драматетрлары, филармония, музыкалық комедия театры. 33 клуб пен мәдениет үйі, 8 мұражай, цирк бар. 1931 жылдан 2 облыстық («Орталық Қазақстан», «Индустриальная Караганда») және бір қалалық (Темиртауский рабочий») газеті шығады.Бір сөзбен айтқанда, Қарағанды қаласының облыс орталығы болуы оның жан-жақты, түрлі салада дамып, одан әрі өсіп өркендеуіне мүмкіндік берді. == Әкімшілік бөлінісі == Облыс құрылымы 7 аудан мен 6 облыстық бағыныстағы қаладан тұрады: {| class="wikitable" |+ Халқының саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! Облыс аудандары мен қалалары !! Жер аумағы, км² !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- |[[Абай ауданы (Қарағанды облысы)|Абай ауданы]]|| 6725,29 || 57207 ||{{өсім}}59241 ||103,6 ||27364 ||{{өсім}}29188 ||106,7 ||29843 ||{{өсім}}30053 ||100,7 |- |[[Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)|Ақтоғай ауданы]]|| 51996,75 ||19233 ||{{құлдырау}}16198 ||84,2 ||9892 ||{{құлдырау}}8325 ||84,2 ||9341 ||{{құлдырау}}7873 ||84,3 |- |[[Бұқар жырау ауданы]] || 14393,20 ||60010 ||{{құлдырау}}54003 ||90 ||29750 ||{{құлдырау}}27290 ||91,7 ||30260 ||{{құлдырау}}26713 ||88,3 |- |[[Қарқаралы ауданы]]||35472,36 || 42722 ||{{құлдырау}}31495 ||73,7 ||21450 ||{{құлдырау}}16160 ||75,3 ||21272 ||{{құлдырау}}15335 ||72,1 |- |[[Нұра ауданы (Қарағанды облысы)|Нұра ауданы]]|| 46326,30 ||26150 ||{{құлдырау}}22655 ||86,6 ||12849 ||{{құлдырау}}11664 ||90,8 ||13301 ||{{құлдырау}}10991 ||82,6 |- |[[Осакаров ауданы]]||11261,47||35221 ||{{құлдырау}}30467 ||86,5 ||17034 ||{{құлдырау}}15115 ||88,7 ||18187 ||{{құлдырау}}15352 ||84,4 |- |[[Шет ауданы]]||6594,05||45715 ||{{құлдырау}}38549 ||84,3 ||23128 ||{{құлдырау}}19685 ||85,1 ||22587 ||{{құлдырау}}18864 ||83,5 |- |[[Балқаш қалалық әкімдігі]]||5915,91||75453 ||{{өсім}}78084 ||103,5 ||35523 ||{{өсім}}37591 ||105,8 ||39930 ||{{өсім}}40493 ||101,4 |- |[[Қарағанды қалалық әкімдігі]]||497,80||460039 ||{{өсім}}509027 ||110,6 ||209935 ||{{өсім}}235946 ||112,4 ||250104 ||{{өсім}}273081 ||109,2 |- |[[Приозёрск қалалық әкімдігі]]||54,52||13479 ||{{құлдырау}}10909 ||80,9 ||6615 ||{{құлдырау}}5371 ||81,2 ||6864 ||{{құлдырау}}5538 ||80,7 |- |[[Саран қалалық әкімдігі]]||161,04||50310 ||{{құлдырау}}42646 ||84,8 ||23562 ||{{құлдырау}}20206 ||85,8 ||26748 ||{{құлдырау}}22440 ||83,9 |- |[[Теміртау қалалық әкімдігі]]||311,47||176496 ||{{өсім}}176870 ||100,2 ||81700 ||{{өсім}}84156 ||103 ||94796 ||{{құлдырау}}92714 ||97,8 |- |[[Шахтинск қалалық әкімдігі]]||236,19||56001 ||{{өсім}}58164 ||103,9 ||26737 ||{{өсім}}28451 ||106,4 ||29264 ||{{өсім}}29713 ||101,5 |- | '''ЖАЛПЫ САНЫ'''||179946,35 ||1118036 ||{{өсім}}1128308 ||100,9 ||525539 ||{{өсім}}539148 ||102,5 ||592497 ||{{құлдырау}}589160 ||99,4 |} ==Табиғаты== Қарағанды облысы [[Сарыарқа]]ның оңтүстік жарты бөлігінде орналасқан. Қиыр батысын [[Торғай]] қолатының шығысы мен [[Тұран ойпаты]]ның солтүстік-шығысы, солтүстігін Теңіз – Қорғалжын ойысы, Есіл жазығы, [[Ерейментау]], Қызылтау және басқа ұсақ таулар, шығысында Ащысу, Дағанделі өзендерінің аңғары, оңтүстігін [[Бетпақдала]] сазды шөлі мен Балқаш көлі алып жатыр. Бедері негізінен ұсақ шоқылы, төбелі-белесті болып келеді. Олардың арасында ерте кездегі өте биік қатпарлы таулардың жұрнақтары – гранитті тау массивтері көптеп кездеседі. Мұндай аласа тауларды тауаралық кең жазықтар, өзен аңғарлары, көл ойыстары бөліп тұрады. Облыстың батыс бөлігін Ұлытау (1131 м), Арғанаты, Желдіадыр, т.б. таулар, ұсақ, орташа [[Абсолюттік биіктік|Абсолюттік биіктігі]] 300 – 500 м Сарысу төбелі-белесті жазығы алып жатыр. Қарағанды облысының шығысын көтеріңкі келген Балқаш – Ертіс суайрығын құрайтын таулар тізбегі – [[Қарқаралы]] (Жиренсақал тауы, 1403 м), [[Кент тауы]] (1469 м), Қу (1356 м), Қарақуыс тауы (1342 м), [[Қызылтас]] тауы (Қушоқы, 1283 м), Қызыларай тауы (Ақсораң, 1565 м, Сарыарқаның ең биік нүктесі), Кешубай (Сарыобалы, 1320 м), Қоңыртемірші тауы (Қарасораң, 1368 м), т.б. көптеген таулар алып жатыр. Шығыс бөлігі өзінің биіктігімен (орташа Абсолюттік биіктігі 500 – 1000 м) және жер бетінің қатты тілімденгендігімен ерекшеленеді. Облыстың бұл бөлігі солтүстіктен оңтүстікке қарай бірте-бірте аласарады. Үлкенді-кішілі ойыс пен қазаншұңқырлар бір-бірімен алмасып жатады. Аласа тау массивтерінің салыстырмалы биікт. 500 – 600 м, бұлардың арасында белесті қырат немесе көптеген шашыранды ұсақ шоқылар, дөңесті бұйраттар, адырлар кездеседі. Облыстың солтүстігінде Ерейментаудың оңтүстік сілемдері – Ақдің (899 м), Нияз (833 м), Айыртау (814 м), Желтау, т.б. таулар, Қарасор көлінің ойысы бар. Облыстың оңтүстік-батысы мен оңтүстігінде Арал маңы Қарақұмы, Мойынқұм, Жетіқоңыр, Қарақойын, Сарықұм сияқты құм массивтері жайғасқан. ==Геологиялық құрылымы және пайдалы қазбалары == Облыстың жер аумағы каледон және герцин құрылымдарын қамтитын Орталық Қазақстан палеозоидының ортаңғы бөлігінде орналасқан. [[Каледон қатпарлығы]]на Шыңғыс-Тарбағатай мегаантиклинориі мен Шыңғысалды синклинориі және Семізбұғы синклинориі, каледонид пен герцинидтің орта тұсында орналасқан Қарағанды синклинориі герциндік Теңіз ойысы мен Карағанды синклинорийіне батыс бөлігінен келіп жалғасатын Сарысу-Теңіз көтерілімі жатады. Құрамына [[Спасск]] антиклинорийі, Қарасор және Өспен синклинорийі, Жоңғар-Балқаш қатпарлы жүйесінің сож. доғасы кіретін герциндік құрылым Қарағанды синклинориінен оңтүстікте орналасқан. Бұл құрылымдар түрлі құрамды құмтас, әктас, кварцит, жаңғыш тақтатас, вулканиттерден түзілген. Әртүрлі бағыттағы жарылыстары мен опарылыстары бар интрузиялар жыныстарды қатпарлыққа жаншып, қиып өткен. Геологиялық құрылымдар ішінде егжей-тегжейлі зерттелгені ендік бағытқа жақын созылып жатқан Қарағанды синклинорийі. Синклинорийдің орта тұсын Қарағанды көмір бассейні алып жатыр. Қарағанды [[синклинорий]]інің батыс бөлігі грабен-синклинальды девон және төменгі палеозойдың вулканогеңді-терригенді қабаттарынан түзілген майысулар мен көтерілімдердің кезектесіп отыруымен сипатталады. Мұнда Самар және Завьяловка тас көмір кен орындары орналасқан. Грабен-синклинальдар шығыс және батыс жағынан меридиан бағыттағы жарылыстармен шектелген. Бассейннен солтүстікке таман фамен және турней ярусының карбонатты жыныстарымен, сол сияқты төменгі карбонның көмірлі қабаттарынан түзілген брахисинклинальдардың және мульдалардың көтеріңкі учаскілерімен кезектесіп отыратыны байқалады. Бұл тұсқа көміріндегі күл мөлшері жоғары Қушоқы және Бөрілі кен орындарының қабаттары сай келеді. [[Қарағанды көмір алабы|Қарағанды көмір бассейнінің]] оңтүстік жиегінде қорғасын-мырышты руда жүлгілері мен Жалайыр барит кені белгілі. Бассейннің түрлі бөліктерінен металлургия, химия және цемент өнеркәсібіне пайдалануға жарамды әктастың бірнеше кен орны анықталды. Бұлардың қатарына барланып, пайдалануға берілген Астахов, Сарыапан, Волын, Оңтүстік Топар әктас кен орындары жатады. Құмтас-қиыршықтас кенорындарының негізгі зерттелген бөлігі өзен аңғарларында шоғырланған. Юра шөгінділері үстіне жиналған саз балшық аязға төзімді құрылыс кірпішін, керамикалық бұйымдар, отқа төзімді материалдар даярлауға пайдаланылады. Актас, Сасыққарасу саз кені пайдаланылуда. Девон эффузияларынан құрылысқа жарамды тас кені жан-жақты зерттеліп, игерілуде. Қарағанды [[синклинорий]]інін оңтүстігін ала, Тектұрмас [[антиклинорий]]інен солтүстікке таман шығыс-солтүстік-шығыс бағытта ұзындығы 250 км, ені 5-15 км-лік Спасск жаншылу зонасы орналасқан. Бұл зонада Орталық Қазақстанның девондық жанартаулық белдеуінің жыныстары солтүстік-шығыс бағытқа қарай созылған. Мұнда 20 шақты жанартаулық-тұнбалы мыс кені (Жалғызтөбе, Жетімшоқы, Қызылшоқы, Қожақонған, Қызылөгіз, Көктал, Көктасжал, Сарыадыр, Алтынтөбе және т.б. кен орындары) және 250-ден астам мыс белгілері мен бірнеше геохимиялық аномалиялар анықталды. Пирофиллит, мәрмәр кендері де табылып, барланды (Спасск). Зонаның оңтүстігіне таман ендік бағытқа жақын силурдың терригендік жыныстарынан түзілген, кіші гранодиоритгі интрузияларымен байланысы бар Нұра синклинорийі өтеді. Гранит және жоғарғы фамен туфы, туфогенді құм тасы бар гранодиориттің солтүстік массивтерінде кремнийпиритті-магнетитті-гематитті кен орындары (Кентөбе темір кен орны) ұштасып жатыр. Облыс жерінде батыс жағынан қоршап жатқан Сарысу-Теңіз көтерілімі әр кездері грабен-синклиналь және горст-антиклиналь түзейтін қатпарлық пен жарылыстың бұзылуға жиі ұшырап отырған жанартаулық шөгінді және интрузивті жыныстардан түзілген. Көтерілімнің орталық бөлігін алып жатқан Шұбаркөл грабен-синклиналіне күлділігі аз (2-10%), қоры 2 млрд.т [[Шұбаркөл]] көмір кені орналасқан юра ойысы, ал Қызылжар горст-антиклиналіне Баршын липарит және кірпіштік саз кендері сай келеді. Шыңғысалды синклинорийі мен Шыңғыс-[[Тарбағатай]] мегаантиклинорийінің батыс бөлігін тұтас қамтитын палеозой жыныстарынан түзілген. Мұнда карбонның порфирлі гранитоидтарының ұсақ интрузияларымен байланысты келетін мысты-порфирлік типті плутогенді-гидротермальды рудалану (Көктасжал кен орны) және колчедандық типке жақындайтын ұсақ мыс кен орындары анықталған. Ұлытау-Жезқазған аймағының геологиялық құрылымы тау жыныстарының әр түрлі үш кешендерінен қалыптасқан: 1-кембрийге дейінгі күрделі дислокацияға ұшыраған метаморфтық жыныстар; 2-палеозойдың жанартаулық тұнба қатпарлы жыныстары; 3-мезозой және [[кайнозой]]дың құмтасты-сазды платформалық құрылымдары. Ұлытау-Жезқазған аймағы шегінде мыстың аса ірі кен орындары, марганецтің, қорғасын және мырыштың ірі кен орындары, темірдің, никельдің, кобальттың, көмірдің, асбестің құрылыстық және флюстік шикізаттардың орташа және шағын кен орындары, алтынның, [[хром]], [[никель]], [[мыс]], [[платина]] руда түзілу белгілерінің, бейруда пайдалы қазбалары — [[магнезит]], [[тальк]], [[барит]], [[кварц]], [[флюорит]], [[асбест]] шоғырланған. Қара және түсті металдар рудаларында күміс, [[рений]], [[кадмий]], [[таллий]], [[германий]] және т.б. шашыранды элементтердің құнды қоспалары кездеседі. [[Темір рудалары]] ның жер бетіне шығып жатқан ірі орындары Қарсақбай зауыты ауданында 40 км-ге созылып жатыр. Мұнда Керегетас, [[Балбырауын темір кен орны|Балбырауын]], [[Қаратас мыс-молибден кен орны|Қаратас]], [[Қарашоқы обалары|Қарашоқы]] және [[Сазтөбе]] кен орындары орналасқан. Керегетас және Балбырауын кен орындарының [[темір]]лі кварциттің қалынды{{start citation}}{{end citation|қайнары=}}ғы 10 м-ден 220 м-ге баратын 5-7 горизонты бар. Бүкіл 400 км-лік өн бойындағы темірдің қоры миллиард тонна деп бағаланып отыр. Ұлытау-Жезқазған аймағы марганец рудаларының қоры бойынша Қазақстанда негізгі аудандарға жатады. Жезді кен орны ауданында темірлі-марганецті руда белгілері бар Балажал, Емельяновское, Батыс Керегетас, Жаман Кергетас орыңдары белгілі. 20 ғ-дың 80-жылдарының ортасында [[Қаптыадыр]] тауының оңтүстігін ала Айдарлы фабен-синклиналінде марганецтің жаңа кен орындары (Богач, Тур 1, Тур II және т.б.) ашылды. Қазіргі танда мыс рудалы формацияларының ішіндегі [[өнеркәсіп]]тік маңыздысы — Жезқазған рудалы формациясы. Осы формацияның [[Жезқазған]], Жыланды тобы ([[Итауыз мыс кен орны|Итауыз]], [[Сарыоба темір кен орны|Сарыоба]], Қарашошақ, Қыпшақбай, Аралбай, Жаманайбат және т.б. ұсақ кен орындары төменгі, орта және жоғарғы карбон және төменгі пермьнің терригендік шөгінділеріне байланысты түзілген. Никель және кобальт кен орындары Шайтантас, Ешкіөлмес, [[Талдысай ауылдық округі|Талдысай]] массивтерінің желмен үгілген гипербазиттері негізінде шоғырланған, бетін миоцен шөгінділері жапқан. Шу-Сарысу ойпаңының шығыс жапсарындағы кең алаптағы көне үгілу қыртысында бокситтің қоры анықталуда. Жезқазған-Ұлытау өңірінде жанғыш пайдалы қазындылардан Байқоңыр ауылының маңында юраның қоңыр [[көмір кені]] (Байқоңыр және Қияқты кені) кездеседі. Қоры 100 млн т. шамасында. Шұбаркөл кенішіндегі көмір қоры 1,7 млрд т. деп есептеледі. Байқоңыр поселкесінен оңтүстік-батысқа қарай 170 км жерден Оңтүстік-Торғай мұнай-газ провинциясы (Құмкел тобы) ашылды. Шу-Сарысу ойпаңынан 14 мұнайлы-газды мүмкіндігі мол құрылымдар анықталды және Шу көтерілімінен [[Придорожное газ кен орны]] ашылды.<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref> ==Геологиясы== Жерінің геологиялық құрылымы каледон және герцин қатпарлығы кезеңінде қалыптасқан. Палеозой дәуірінің соңында континенттік түзілу кезеңі басталды. Өте ұзақ мерзімге созылған тегістелудің нәтижесінде пайда болған таулы өлке мезозой дәуірінде бірте-бірте қыраттарға айналды. Облыс жері негізінен палеозойдың метаморфтанған тақтатастарынан, кварциттерінен, құмтастарынан, әктастары және конгломераттарынан түзілген. Солармен бірге интрузивті ([[гранит]], [[диорит]], [[габбро]], т.б.) және эффузивті жыныстар кең таралған. Байырғы жыныстарды неоген мен төрттік кезеңдердің сарғыш шөгінділерінің қалың қабаттары жауып жатыр. Облыс минералдық шикізат ресурстарына өте бай. Мұнда көмір, мыс, қорғасын, темір, мырыш, марганец, вольфрам кендерінің мол қоры бар. [[Күшәла]], [[кобальт]], [[никель]], сирек металдар да кездеседі. Бейкентас шикізатынан – құрылыс тасы, әктас, цемент шикізатының, отқа төзімді саздың, пирофилиттің, құмның мол қорлары кездеседі. ==Климаты== Климаты тым [[Континенттік климат|континенттік]] және өте құрғақ. Негізгі климат түзуші факторлардың бірі — күн сәулесінің ұзақтығы, ол жылына 2300-2500 сағат; ең жоғары орта айлық мәні шілдеге келеді. Жылдық жиынтық радиация мөлшері 110-120 ккал/см², шашыранды радиация 45-50 ккал/см². Облыс аймағы негізгі үш түрлі ауа массалары ықпалында болады: арктикалық, полярлық (қоңыржай белдеу ауасы), тропиктік. Жылдың суық мезгіліндегі ауа райының қалыптасуына азия антициклонының батыс тармағы үлкен әсерін тигізеді. Қыста ашық ауа райы басым. Ең суық ай - қантардың орташа температурасы Солтүстікте — 18°С, Оңтүстікте — 14°С байқалады. Абсолюттік минимум — 52°-44°С аралығында ауытқиды. Көктемде де антициклондық [[ауа райы]] режимі сақталып, құрғақ әрі желді ауа райы қалыптасады: күндіз өте жылы, түнде үсік байқалады. Жалпы көктемгі ауа райы тұрақсыздығымен ерекшеленеді. Жазда Орталық Қазақстанның дала аймағы тұсындағы ауа массалары қатты қызып, бұлтсыз, ашық әрі ыстық ауа райы орнайды. Ең жылы ай — шілденің орташа температурасы Солтүстікте + 18°С, Оңтүстік аймағында +22°С болады. Ең жоғары температура +40-43°С мөлшерінде. Жоғары температура (30°С және одан жоғары) шілдеде орта шамамен 7-8 күннен, 10-15 күнге дейін созылады. Ауа температурасының орташа жылдық мөлшері 1,2-3,5°С аралығында. Жылы мерзім ұзақтығы облыстың қыратты бөліктерінде (Қарқаралы, Ақтоғай таулы аймақтары) 198 күннен — 207-220 күнге (Ұлытау, Жаңаарқа, Шет аудандары) дейін ауытқиды. Аязсыз мерзім ұзақтығы тиісінше 90-100 және 110-135 күнге жақын. Ауаның салыстырмалы ылғалдылығының ең жоғары мәндері қыста байқалады. Облыс аймағында қарашадан наурызға дейін оның орта айлық мөлшері 78-82%. Жылы мерзімде салыстырмалы ылғалдылық Солтүстік бағыттан Оңтүстікке қарай кемиді. Маусым-шілде айларында ең төмен орташа айлық мөлшері 53-58% байқалады. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері көпшілік жерде 200-300 мм, Шығыс бөлігінде 330 мм түседі. Ең жоғары айлық орташа мәні шілдеде 40-47 мм, ең төмені қаңтарда 8-18 мм. Көктемде жылдық жауын-шашынның 25% жауады. Жазда жауатын мөлшері (маусым-тамыз) 120 мм, яғни жылдық норманың 40%-ын құрайды, әрі нөсерлі болады. Қыркүйекте 23 мм, қазанда 27 мм жауын-шашын жауады. Ең бірінші қар жаууы қыркүйектің бірінші онкүндігінде байқалады. Желдің орташа жылдық жылдамдығы — 5,5 м/сек. Ең жоғары айлық орташа мәні наурызда — 6,8 м/сек, сәл төмен мөлшері ақпан мен желтоқсанға келеді (6,5 және 6,1 м/сек). Ең бәсең жел жылдамдығы тамызда — 4,3 м/сек. Жылы мерзімдегі жел режимінің қалыптасуы айқын білінбейтін төмен қысымды бариқалық өріспен байланысты. Қарашадан наурызға дейін айлық орташа жел жылдамдығы өсіп отырады; Қарағандыда оның ең жоғары көрсеткіші 37 м/сек. және шамамен 20 жылда бір қайталанады. Облыс аймағының басым бөлігінде күшті жел соғуы (15 м/с және одан жоғары) үш күннен аспайды. Ал Қарағандыда ондай күндер саны наурызда 5-6 күнге созылады. Қыста жиі боран байқалады, боранды күндер саны 21-38-ге дейін жетсе, кейде 50 күнге дейін барады. Жылы маусымда құрғақшылық, желді жағдайда шаңды дауыл қалыптасады. Жыл бойынша ондай күндер саны орта есеппен 1-ден (Қарқаралы) 12-17 күнге дейін (дала аймақтарында) байқалады. [[Шөлейт]]ті, [[шөл]]ді аймақтарында шаң дауылды күндер саны жылына 20-38 күнге дейін жетеді. Жазда, кейде көктем мен күз мезгілдерінде облыс аумағында найзағай байқалып, дауыл, нөсер жаңбыр, бұршақпен қабаттасады. Жылына [[найзағай]]лы күндер саны 20-24 күн, ал Қарқаралыда 28 күн мөлшеріңде. Ең жиі байқалатын кезең жаз, оның ішінде шілде айы (6-8 күн). Найзағайдың орташа ұзақтығы — 1,8 сағат. Бұршақ жылы мерзімде сирек байқалады; әрі біркелкі емес, ені мен ұзындығы бірнеше шақырым жолақпен жауып өтеді. Орта есеппен жыл бойы [[бұршақ]] жауған күндер саны 2-3, кейде 4-8-ге жетеді. Күз, көктем айларында жер беті қатты суынып, антициклондық ауа райы жағдайында тұман қалыптасады. Облыста жылына тұманды күндер саны 16-28 күн аралығында болса, Қарағандыда шамамен 37 күн, ал ең жоғары айлық орташа көрсеткіші — наурызда. Облыс климатының айқын білінетін ерекшелігінің бірі — қуаңшылық. Күшті қуаңшылық орта есеппен 10-12 жылда бір қайталанады. Сәуірден қыркүйекке дейін аңызақ жел соғатын күндер саны 60-100 күн аралығында. Аңызақ, құрғақ желдер жазда Солтүстіктен келген арктикалық ауа массаларынан қалыптасады. Ауыл шаруашылығына үлкен шығын әкеледі. Облыс аймағындағы қыс кейбір жылдары тым қатаң болып, 5-5,5 айға созылады. Тұрақты қар жамылғысы әдетте қарашаның ортасында қалыптасып, 110-150 күндей жатады. Қаңтарда аяз күшейеді, -25°С және одан төмен температуралы күндер саны аймақ бойынша қыс ішінде 40-50 күннен (Солтүстікте), 10—15 күнге дейін (Оңтүстікте) ауытқиды, ал кейбір жылдары айына 20-25 күнге дейін жетеді. Қар жамылғысының орташа қалыңдығы — 20-26 см-ден 10-15 смге Солтүстіктен Оңтүстікке өзгереді. Қарлы жылдары оның қалыңдығы таулы аймақтарда 40-50 см-ге жетеді. Көктем наурыздың екінші жартысында басталып, 1,5-2 айға созылады. Орташа тәуліктік ауа температурасының 0°С көтерілуі әдетте 4-10 сәуірде байқалады. Қар жамылғысының ерте еруі — 16-28 наурызда, кеш еруі — 20-25 сәуірде. Түнгі үсіктің түсуі мамырдың 23-28-нде аяқталады. Жазы 3-4 айға созылып, ыссы әрі құрғақ болады. Күзі қыркүйектің басынан қазанның аяғына дейін созылады, әрі жазға қарағанда қуаң келеді. Бұл айдың орташа температурасы Солтүстіктен Оңтүстікке қарай 10°-14°С аралығыңда өзгереді. Әдетте, айдың бірінші онкүндігінде түнде тұрақты үсік басталады. Жылу мен ылғал таралуына байланысты, облыс аймағы 4 климаттық ауданға бөлінеді: қоңыржай-салқын қуаң ұсақ шоқылы; қоңыржай-жылы қуаң ұсақ шоқылы; қоныржай-жылы өте қуан. Біріншісіне біршама ылғалды, алайда ылғалды өсімдіктің еркін өсуіне жеткіліксіз таулы аймақ (Қарқаралы, Ақтоғай) жатады. Гидротермиялық коэффициент (ГТК) — 0,7-0,8; әсерлі температуралар жиынтығы (яғни орта тәулік температурасы +10°С жоғары) 2000°С жуық. Өсімдіктердің өсіп-өну мерзім ұзақтығы орта шамамен 130 күн. [[Агроклиматология|Агроклиматтық жағдайы]] ерте себілетін жаздық дәнді дақылдар, [[Қарақұмық жармасы|қарақұмық]], [[Орамжапырақ тұқымдасы|орамжапырақ]], картоп, қияр т.б. өсіруге қолайлы. Жер бедеріне байланысты, көпшілік шаруашылықтар мал шаруашылығымен, онымен қоса, егіншілікпен шұғылданады. Қоныржай-жылы қуаң ұсақ шоқылы аудан — облыстың неғұрлым ойпаң өңірін қамтиды. Оған Бұқар жырау, Абай, Нұра, Осакаров ауданының Солтүстік-Шығыс, Қарқаралы ауданының Солтүстік-Шығыс кіреді. ГТК - 0,7-0,8. Әсерлі температуралар жиынтығы 2000-2200°С. Өсімдіктердің өсіп-өну мерзім ұзақтығы 130-135 күн. Қоңыржай-жылы өте қуаң ауданға Осакаров ауданының басым бөлігі, Жаңаарқа ауданының Солтүстік, Қарқаралы ауданының Оңтүстік-Шығысы жатады. ГТК — 0,5-0,7. Әсерлі температуралар жиынтығы (+10°С жоғары) 2000-2600°С. Осакаров ауданында егіншілік кеңінен дамыған. Жылы өте қуаң аудан облыстың Батыс және Оңтүстік аймақтарын (шөлейтті, шөлді) толығымен қамтиды. ГТК — 0,5-0,7. Әсерлі температуралар жиынтығы 2200-2800°С. Мұнда қой шаруашылығы басым дамыған.  ==Өзендері мен көлдері== Қарағанды облысы өзендерінің ішіндегі шаруашылыққа маңыздылары Балқаш – Ертіс суайрығынан басталып, Теңіз – Қорғалжын көліне құятын Нұра, оның сол салалары – Шерубайнұра және Құланөтпес пен Көң өзендері. Сонымен қатар Қарасор көлі алабының өзендері – Жарлы, Қарқаралы, Талды және Ертіс алабына жататын Есіл, Өлеңті, Шідерті, Түндік өзендерінің де маңызы айтарлықтай. Облыстың батыс жағын суландыруда Сарысудың, Терісаққан, Торғай, Ұлы Жыланшық өзендерінің Жоғарғы ағыстарының және Байқоңыр, Қалмаққырылған, т.б. көптеген кіші өзендердің маңызы өте зор. Облыстың оңтүстік-шығысын Мойынты, Жәмші, Тоқырауын, Қусақ, т.б. өзендер суландырады. Өзендерінің суы аз, тек көктемде қар еріген кезде ғана суы молаяды да біраз күн тасиды. Жаз ортасында кіші өзендер саязданып, сулары кермектеніп, қарасуларға бөлініп қалады, кіші өзендер тартылып қалады. Қарағанды облысында жалпы ауданы 926 км² болатын 1910 көл бар (бұрынғы Теңіз ауданын қоспағанда). Олардың 90%-ы облыстың солтүстік аудандарында шоғырланған. Облысты екіге бөлетін 48 параллельден оңтүстікке қарай тек 108 көл ғана бар. Барлық көлдердің тек 131-інің ғана ауданы 1 км²-ден асады. Оларда 576 млн м³ су жиналады. Көлдердің көпшілігі көктемде суға толып, жазда құрғап, күзде сорға айналады. Ірілері: Балқаш, Қарасор, Қыпшақ, Керей, Қарақойын, Қияқты, Шошқакөл, Балықтыкөл, Шыбынды, Тассуат, Ащысу. Облыста 460 тоған мен бөген бар. Олардың ірілері: Нұра өзеніндегі Самарқан, Шерубайнұра, Жартас, Самар, Кеңгірдегі Кеңгір, Жезді, Атасудағы Қылыш, Сарысаздағы Ақтасты, Поливное, Қумоладағы Қарсақпай бөгендері. Ертіс – Қарағанды – Жезқазған каналдары Атасу кентіне дейін салынды. Оның бойында 6 бөген бар. Жер асты тұщы сулары кеңінен пайдаланылады. ===Көлдері=== Облыс аймағында 1600-ге жуық көл бар, оның ішінде 200-ден астамының ауданы 1 шаршы км-ден асады. Облыс жерінің онтүстік-шығыс бөлігінде су айдыны көлемі жағынан Қазақстаңдағы үшінші көл — [[Балқаш]] жағалауы кіреді. Көл Батыстан Шығысқа қарай созылыңқы (614 км) орналасқан. Ауданы 18,2 мың км², су көлемі 106 км³, су айдынының теңіз деңгейінен биіктігі 342 м. Тереңдігі 6-12 м-ден (Батыс), 15 м-ге дейін (Шығыс) ауытқиды, ең терең жері — 26 м. Тұздылығы біркелкі таралмаған, Батыс бөлігі Іле өзенінің суымен тұщыланады, Шығысында тұздылық мөлшері 5г/л дейін жоғарылайды. [[Антропоген]]дік әсерден [[Балқаш көлі]]нің деңгейі 2 м төмендеп, суының сапасы да нашарлаған. Аласа таулы және қыратты суайрықтар мен үлкен тұйық ағынсыз алап көлдеріне қарағанда, анғарлық-арналық көлдер түрі көп тараған. Айдын ауданы 0,5-1,5 м² ұсақ көлдер куаң жылдары жазда кеуіп қалады. Көлдер суының орта минералдылығы 1-10 г/л аралығында. Облыстың аласа таулы және қыратты Шығыс, Оңтүстік-Шығыс аймақтарындағы көлдердің қазаншұңқырлары кіші, таяз, аласа жағалаулы болып келеді. Қуаң жылдары олар құрғап қалады. Неғұрлым терең көлдерінің суы жыл бойы сақталады (Үлкенкөл). Үлкен тұйық ойыстардағы көлдер бежі және жер асты су ағындарының негізі болып саналады. Солардың бірі — Қаркаралы ауданында орналасқан Қарасор адырлы-жазықты тұйық ойыс. Ол өңірде 50-ге жуық (Қарасор, Саумалкөл, Балықтыкөл, т.б.) көлдер бар. Орта тереңдіктері 1 м, кей жерде 4-5м, орта тұздылығы 35-41 г/л. Көл түбінде емдеу мақсатында пайдаланатын күкіртгі-сутекті шипалы балшық тұнған. Облыстың Солтүстік-Батысында мына көлдер орналасқан — [[Шошқакөл (көл)|Шошқакөл]], [[Барақкөл]], [[Саумалкөл (Қарағанды облысы)|Саумалкөл]], Құнақай, Әжібексор, [[Тассуат (көл)|Тассуат]] т.б., Солтүстігінде Шыбынды, Қаракөл, Оңтүстік-Батысында — Дөңсары, [[Алакөл]], орталық аймағында — Көктіңкөлі т.б. Тұздылығына байланысты олардың суы аса пайдаланылмайды. Облысты сумен тұрақты қамтамасыз етуде су қоймалары мен каналдардың маңызы зор. Су қоймалары: Самарқан (Нұра өзені), [[Шерубай-Нұра]] (Шерубай-Нұра өзені), Кеңгір (Кеңгір өзені), Жезді (Жезді өзені) т.б., сонымен қоса кіші өзендерде көптеген тоғандар салынған. 1973 жылдан бері облыс аймағында Ертіс—Қарағанды каналы жұмыс істейді. Бұл алып гидротехникалық құрылымның (суды төменнен жоғары деңгейге тасымалдайды) ұзындығы 458 км. Орта шамамен 75 м³/с су тасымалдап, Қарағанды, Теміртау сияқты ірі, және кіші қалаларды сумен қамтамасыздандырады. Су тасымалдау үшін 20-ға жуық насос стансалары іске қосылған. Облыс аймағында беткі су қорлары жеткіліксіз болғандықтан, жер асты суларының маңызы зор. Әр түрлі тереңдіктерде, яғни 10-100 м аралығында өспе су көздері мол. Бірақ көпшілік аймақта (шөлейтті, шөлді) олардың минералдылығы, оның ішінде кермектік қасиеті жоғары болғандықтан, ауыз су ретінде қолдану біраз қиындық келтіреді. Облыс аймағыңда 200-600 м жер қыртысы қабаттарында көзі тереңде жатқан жер асты сулары кең таралған. Олардың шаруашылықта кеңінен қолданылуы техникалық тұрғыдан әлі шешілмеген. Аймақта ғасырлардан бері пайдаланып келе жатқан көптеген құдықтар қолданылады (мал шаруашылығында). Олардың тереңдігі орта шамамен 4-10 м, сағатына шамамен 300-500 л су бере алады.  ==Топырақтары== Қарағанды облысының солтүстігіндегі дала белдемінде оңт-тің карбонатты қара және күңгірт қоңыр, қоңыр топырақтары қалыптасқан. Қарқаралы, Кент, Бақты, Қу, т.б. тауларда таудың қара топырағы тараған. Облыстың орталық өңірін алып жатқан шөлейтті белдемде сортаңды карбонатты қоңыр, ашық қоңыр топырақ басым. Облыстың оңтүстік шөл белдемінде сұр және сұрғылт қоңыр топырақ тараған. Өзен аңғарларында шалғынды қоңыр топырақ түрлері кездеседі. ==Халқы== Қарағанды облысы халқының саны<ref>{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-division.htm|title=Division of Kazakhstan|publisher=pop-stat.mashke.org|lang=en|accessdate=2016-03-29}}</ref> <ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/kaz_pop.php Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары және аудандары бойынша халық саны, 2003-2012]</ref> {| class="wikitable" |- ! 1970!! 1979!! 1989!! 1999!! 2003!! 2004!! 2005!! 2006!! 2007 |- |1 552 056 |1 715 502 |1 848 157 |1 410 218 |1 333 656 |1 330 927 |1 331 702 |1 334 438 |1 339 368 |} {| class="wikitable" |- !2008!! 2009!! 2010!! 2011!! 2012!! 2013!! 2014!! 2015 |- |1 342 081 |1 341 207 |1 346 810 |1 352 178 |1 357 878 |1 362 743 |1 369 667 |1 378 298 |} Қазіргі кезенде аймақтың демографиялық дамуының басты ерекшелігі тұрғындардың абсолютті санының динамикалық өзгеріп отыруымен сипатталады. [[Республика]] тұрғындарының 1989-1992 жыддар аралығында өсіп-енуінің орташа жылдық қарқыны 0,7%-ға жетсе, 1999 ж. орташа жылдық төмендеу қарқыны 0,9%ды құрады. Келесі жылдары тұрғындар санының төмендеу деңгені шұғыл түрде азайды. 2005 ж. алғаш рет тұрақты өсім көрсеткіші тіркелді. Бұл кезең халық санының азаюына себепші болған қолайсыз [[демография]]лық жағдаймен сипатталады. Қазақстан Республикасы тұрғындар санының тіркелуі бойынша 1999 ж. [[Орталық Қазақстан]] тұрғындарының саны 1 410 218 адам, яғни 1989 жылмен салыстырғанда 19,1%, келесі жылдары тағы 5,6%-ға азайып, 2006 жылдың басында 1 331 702 адамға түсті. Аймақта қалаға шоғырлану үрдісі жалғасып жатыр. Облыс тұрғындарының құрамында кала тұрғындарының үлесі үнемі өсуде, ал ауыл тұрғындарының үлес салмағы керісінше азаюда. Мысалы, егер 1989 ж. қала мен ауыл тұрғындары санының қатынасы 82,1% және 17,9% болса, 2006 жылдың басында — 83,8% және 16,2% болды. Ұлттық құрылымда 1980 жылдың аяғында басталған аймақтың компоненттерінің абсолютті және қатысты көрсеткіштердің өзгеру үрдісі жалғасуда. Егер 1989 - 2005 ж. аралығында қазақтардың абсолютті саны 18,4%-ға өсіп, 551 536 адамға жетті, ал аймақ тұрғындарының құрамындағы үлесі 41,4%-ды құрады, бұл көрсеткіш 1989 ж. 25,8% болған еді. Орыстардың саны 553 058 адамға дейін немесе 48%-ға жуық азайған, ал үлес салмағы 41,5%-ға тең болды, бұл көрсеткіш 1989 ж. 46,9% болатын. Аймақтың басқа да көптеген [[этнос]]тарының абсолютті саны да азайды: [[немістер]] 4 есе (1899 ж. - 159 208 адам; 2005 жылдың басында - 40 135 адам); [[белорустар]] — 2 есеге жуық (35331 -ден 18229-ға); [[Украиндар|украиндықтар]] - 2 есе (128547-ден 67496-ға); [[татарлар]] - 1,5 есе (52769-дан 35640-қа); [[корейлер]] 1,1 есе (14672-ден 13519-ге-түскен) азайған. Аймақтың ұлттық құрамында төмендегі ұлттардың үлес салмағы да өзгерді: немістер 1989 жылғы 9,1%-дан 2005 жылдың басында 3%-ға; белорустар — 2%-дан 1,4%-ға; украиндар — 7,4%-дан 5,1%-ға; татарлар - 3%-дан 2,7%-ға; корейлер — 0,8%-дан 1%-ға дейін өзгерген. [[Орталық Қазақстан]] тұрғындарының табиғи қозғалыс ерекшелігі аталған аймақтың ұлттық құрамындағы орыс тұрғындарының үлес салмағының жоғары болу ерекшелігіне байланысты. Табиғи өсім қазақтар (13,5 [[промилле]]) мен өзбектер (22,0 [[промилле]]) арасында біршама жоғары деңгейде; жыл сайын [[орыстар]]дың (-4,9 промилле), [[украиндар]] мен [[белорустар]]дың (-8,6 промилле) сан жағынан азаюы байқалуда. 90-жылдардың 2-жартысында табиғи өсім коэффициенті бірыңғай теріс мәнге ие болды, яғни аймақта адамдар өлімі туу санына қарағанда жоғары еді. 2002 жылдан бастап, бұл көрсеткіштер тұрақты түрде оң динамиканы көрсете бастады, алайда өсім деңгейі төмен болды — 1,44 [[промилле]] (1000 тұрғынға шаққанда). Жалпы [[республика]] бойынша жүрген миграция үрдісі Орталық Қазақстан өнірінде қамтыды. 1991-2003 жылдар аралығында ішкі миграция сальдосы -313 838 адамды құрады. Халықтың орналасуы аймақ бойынша біркелкі емес. Облыс халқының орташа тығыздығы 1 шаршы км-ге 3,1 адамнан келеді. [[Қарағанды]]-[[Теміртау]] өнеркәсіпті ауданы аймағында бұл көрсеткіш 80 адамнан асты. Облыстың солтүстік және орталық бөлігінде халық тығыздығы 1 шаршы км-ге 5-6 адамнан келеді. Бұкар жырау, [[Осакаров ауданы|Осакаров]] және [[Абай ауданы (Қарағанды облысы)|Абай аудандарының]] тұрғындары басқа аудандарға қарағанда тығыз орналасқан — 4,4; 3,5; 1 шаршы км-ге 8,9 адам. [[Ертіс]] — Қарағанды каналы аймағында, қала маңында халықтың тығыздығы біршама артты; облыс аумағының батыс бөлігінде 1 шаршы км-ге келетін орташа мөлшер 0,4 адамнан, кей жерлерде [[Ұлытау]], Нұра ауданының батысында тығыздық көрсеткіші 1 адамнан да кем — 0,1 адам. Шығыс бөліктегі, негізінен ауыл шаруашылығына маманданған [[Қарқаралы ауданы]]ның жерінде халықтың орналасу тығыздығы 1 шаршы км-ге 1,3 адамнан келеді. Қарқаралы орманды шұратында халық жиірек қоныстанған. Жезқазған өңірінің солтүстік-батысыңда және ауылды жерлерде халықтың тығыздығы өте төмен. Мәселен, 1966 ж. әрбір шаршы километрге 1,36 адамнан келсе, бұл көрсеткіш 1976 ж. 1,48, ал 1988 ж. 1,58 адам болды. Жезқазған - Балқаш өңіріңде 5 қала, 4 аудан, 22 қалашық, 53 ауылдық аймақ бар. 1998 ж. 20-дан артық тұрғыны бар 256 елді мекен болды. Халықтың басым көпшілігі [[Жезқазған]], [[Балқаш]], [[Сәтбаев]], [[Қаражал]] қалалары мен оның төңірегіне топтасқан. Онда әрбір шаршы километрде 18,8 адам тұрады. [[Ұлытау ауданы]]нда әрбір шаршы километрге 0,1 ғана адамнан, оның оңтүстігінде 1 шаршы километрге бір адамнан келеді. Ал халықтың тығыздығы Шет ауданында бір шаршы километрге 0,7 адам, [[Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)|Ақтоғай ауданында]] 0,4 адам, Жаңаарқа ауданында 0,5 адамнан келеді. Облыс жерінде 11 қала, 39 қалашық және 171 ауыл-селолық округтер (3 ірі қала - Қарағанды, Теміртау және Жезқазған, ауданы жағынан орташа 4 кала — Балқаш, Саран, Шахтинск, Абай және 4 шағын кала - Қарқаралы, Қаражал,Сәтбаев, Приозёрск) орналасқан. Аймақтағы ең ірі Қарағанды-Теміртау қалалық агломерациясы соғыстан кейінгі жылдары қалыптасып, дамыған [[Қарағанды]] мен [[Теміртау]]да бүкіл облыс халқының 42%-ы және қала халқының 70,5%-ы тұрады (2005). Мұның өзі бұл қалаларда халықтың көп шоғырланғандығын сипаттайды. Олардың төңірегіңде [[Саран]] (48,2 мың адам), [[Шахтинск]] (59,9 мың адам) қалалары және [[Қарабас]], НовоДолинка, Топар, Южный, Ақтас, Долинка, Шахан, Ақтау, Мұстафин, [[Қушоқы]] сияқты кенттер орналасқан. Бұлардың барлығы көмір кен орындарының қарқынды игерілуіне, шахталар, қара және түсті металлургия, химия, машина жасау кәсіпорындарының салынуына байланысты пайда болды. Облыста 558 ауылдық елді мекендер бар (2004). Кеңшарлардың тарауы, шаруа қожалықтарының, өндірістік кооперативтердің, [[акционерлік қоғам]]дардың құрылуы, ауылда нарық катынастарының қиындықпен енгізілуі жекеменшік шаруашылықтардың көптеп жабылуына өз әсерін тигізді. Қазіргі уақытта тарихи қалыптасқан ауыл-селолық орналасу жүйесін қайта құру іске асырылуда. ==Флорасы== Облыстың дала белдемінде, негізінен, бөрте жусан, бетеге, селеу және жіңішке қоңырбас, қозықұлақ, сарыбас беде, бұйырғын, жебіршөп, борпылдақ шөп, т.б. жазық жерінде қараған, тобылғы, итмұрын, қыраттарында жатаған арша, ырғай, тасжарған, т.б. бұталар өседі. Грунт суы таяу тауаралық өлкелер мен өзен аңғарларының жайылмаларын бидайық, шалғындық көде мен түлкі құйрық сияқты өсімдіктер жапқан. Қарқаралы, Кент, Қу, Бақты, Қызыларай, т.б. гранитті тауларда қарағай, ал олардың сайларында [[қайың]], [[Көктерек (ағаш)|көктерек]], өзен бойында түрлі тал, шілік өседі. Облыстың шөлейт белдемінде [[бетеге]], [[селеу]], т.б. түрлі шөп пен эфемерлер өседі. Шоқылардың тастақты беткейлерінде жусан басым. Шоқыаралық ойыстарда түрлі бұта кездеседі. Ұлытау, Қараағаш, Бектауата тауларында қайың, көк терек, қандыағаш, оңтүстігіндегі шөл далада жусан мен әр түрлі сораң шөп тараған. ==Фаунасы== Облыс өңірін арқар, елік, бөкен, қарақұйрық, қасқыр, түлкі, қарсақ, борсық, аққұлақ, ақкіс, сасық күзен, ақ тиін, қоян, сарышұнақ, суыр, қосаяқ, көл қамыстарында жабайы шошқа, ондатр; құстардан дуадақ, тырна, құр, шіл, бүркіт, кезқұйрық, қарақұс, күйкентай, безгелдек, үкі, жапалақ, қасқалдақ, қаз, үйрек, шағала, т.б. су құстары мекендейді. Көлдері мен өзендерінде мөңке, оңғақ, лақа, алабұға, торта, шортан, аққайран, көкбас балықтары бар. Балқаш көлінде ақ амур, ақмарқа, табан, тұқы, жайын, көксерке, қаяз, пілмай жерсіндірілген. ==Өндірісі== Кеңес өкіметі жылдары облыста жергілікті кен байлықтары мен ауыл шаруашылығы шикізатының негізінде көмір өндіру, энергетика, қара және түсті металлургия, химия өнеркәсібі, машина жасау және металл өңдеу, құрылыс индустриясы, жеңіл және тамақ өнеркәсіптері дамып, облыс экономикасының негізгі салаларына айналды. Қарағанды облысының ауыл шаруашылығына пайдалануға жарамды жері 34257,1 мың га, оның ішінде егістік жер 1062,2 мың га, шабындық 389,6 мың га, жайылымы 31724,9 мың га жерді құрайды. Ауыл шаруашылығының басты салалары – жаздық астық өсіру, етті-сүтті [[сиыр]], [[қой]], [[жылқы]] өсіру. Өнеркәсіп орталықтарына таяу жерде қала маңына тән ауыл шаруашылығы дамыған (сүтті сиыр, құс, шошқа өсіру, картоп, көкөніс өсіру). 2002 ж. егістік аумағы (мың га) 1316,7 болды. Облысты қамтитын Сарыарқа темір жолының Ұзындығы 1827 км. Сарыарқа әуежайы облыс тұрғындарын көптеген шет елдермен және республиканың басқа қалаларымен байланыстырады. Облыс жері арқылы [[Павлодар]] – [[Шымкент]] мұнай құбыры өтеді.<ref>[[Қазақ Энциклопедиясы]]</ref> == Әкімдерінің тізімі == {{Main|Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі}} # [[Идеал Ғалиұлы Мүсәлімов]] (1990—1991) # [[Пётр Петрович Нефёдов]] (1992—1997) # [[Мәжит Төлеубекұлы Есенбаев]] (шілде 1997 — қазан 1999) # [[Камалтин Ескендірұлы Мұхамеджанов]] (қазан 1999 — 19 қантар 2006) # [[Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин]] (19 қантар 2006 — 19 қараша 2009) # [[Серік Нығметұлы Ахметов]] (19.11.2009 — 01.2012) # [[Әбілғазы Қалиақпарұлы Құсайынов]] (20 қантар 2012 — 28 қантар 2013) # [[Бауыржан Түйтеұлы Әбдішев]] (29 қантар 2013 — 20 маусым 2014) # [[Нұрмұхамбет Қанапияұлы Әбдібеков]] (20 маусым 2014 — 14 наурыз 2017) # [[Ерлан Жақанұлы Қошанов]] (14 наурыз 2017 - 18 қыркүйек 2019) # [[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек]] (18 қыркүйек 2019 – 8 желтоқсан 2022) # '''[[Ермағанбет Қабдулаұлы Бөлекпаев]]''' (8 желтоқсан 2022 жылдан бастап) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Қарағанды облысының мемлекеттік мұрағаты]] * [[Қарағанды облысының жер-су аттары]] * [[Қарағанды облысының мәдениеті]] * [[Қарағанды облысындағы байланыс]] * [[Қарағанды облысының ауыл шаруашылығы]] * [[Қарағанды облысындағы радиохабар тарихы]] * [[Қарағанды облысының ғарыш саласы]] * [[Қарағанды облысынан Ұлы Отан соғысына қатысушылар]] == Сыртқы сілтеме == * [http://www.egemen.kz/?act=readarticle&id=1874 Өндірісті өлке өрнектері] * [http://www.karaganda.kz/ Карағанды торабы]{{ref-ru}} * [http://www.dmoz.org/World/Kazakh/Региондық/Азия/Қазақстан/Әкiмшiлiк-аумақтық_құрылысы/Қарағанды_облысы Қарағанды облысы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170309225656/https://www.dmoz.org/World/Kazakh/%D0%A0%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/%D3%98%D0%BAi%D0%BC%D1%88i%D0%BBi%D0%BA-%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/ |date=2017-03-09 }} в [[Ашық Тізімдеме Жобасы|Ашық Тізімдеме Жобасы (ODP)]] {{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}} {{Қарағанды облысы}} [[Санат:Қарағанды облысы|*]] lvj8y4hmpobllnpb81nt3y8g5y7uou1 0 2002 3590930 3528036 2026-04-24T07:35:01Z Madeniet Baskarmasy 179807 3590930 wikitext text/x-wiki {{Музыкалық аспап |Аты = Домбыра |Басқаша аты = |Суреті = Kazakh Dombra2.png |Сурет тақырыбы = |Жіктелуі = екі ішекті (кейде үш ішекті) музыкалық аспап |Диапазоны =Kazakh dombra dombyra range tablature DG tuning.svg |Диапазон атауы = |Туыстас аспаптары = [[Қобыз]] |Музыканттар = [[Құрманғазы Сағырбайұлы]]<br>[[Нұрасыл Қалыбеков]]<br>[[Дина Нұрпейісова]]<br>[[Сүгір Әліұлы]]<br>[[Дәулеткерей]] |Шығарушылар = |Мақалалар = |Дыбысы = Dombrayesterday.ogg |Дыбыс тақырыбы = Қазақтың домбырасында орындалған «Yesterday» шығармасынан үзінді |Ортаққор = Dombra }} '''Домбыра''' ({{lang-nog|Домбра}}) — [[қазақтар]], [[ноғайлар]] және [[қалмақтар]] мәдениетінде бар екі ішекті, көп пернелі музыкалық аспабы. Алғаш эпикалық дәстүр шеңберінде [[жыр]], [[толғау]], [[терме|термелерді]] сүйемелдеуге қолданылған домбыра кейін аспаптық шығарма – [[күй]] жанрының қалыптасуына ықпал еткен. Қазіргі кезде, домбыра жеке [[Ән|әнді]] сүйемелдеуге, [[күй]] тартуға, халықтық-фольклорлық музыкада, [[Классикалық музыка|классикалық]] шығармаларды орындауға қолданылатын, мүмкіндігі кең музыкалық аспап болып табылады. Домбыра ежелде қазақтың тарихын баяндаған музыкалық аспаптардың бірі. == Тарихы == XIX ғасырда қазақ халқының тұрмысында анағұрлым кең тараған [[Музыка]]лық аспап екі ішекті домбыра болатын. Егер бұрынғы заманда көне аспаптар [[ән]], [[жыр]], [[ертегі]]-[[аңыз]]дарды сүйемелдеу үшін ғана қолданылған болса, енді домбыра жеке шығарма орындауға арналып, күрделі аспаптардың қатарына қосылды. [[Сурет:Dombira.png|thumb|Пошта маркасындағы домбыра]] Әр түрлі ескерткіштерге, сондай-ақ этнографтардың жазып қалдырған еңбектеріне жүгінсек, домбыра және өзге халықтардың осы тектес аспаптары тіпті сонау орта ғасырларда белгілі болған екен. Мысалы, [[Әбу Насыр әл-Фараби]]дің еңбектерінен тамбур аспабы жайында оқимыз. [[Өзбектер]]дің домбыраға өте ұқсас екі ішекті [[Дутар|дутары]] алғаш рет Әл-Хусейнидің «Музыкалық канон» деген трактатында ауызға алынды. [[Қазақтар|Қазақтың]] халық аспабы домбыра XIV ғасыр жазбаларында кездеседі. Оның бастағы түрі мен құрылысы қазақтың домбырасынан аумайды, осындай аспап аттарының ұқсастығы да олардың түпкі шығу тегі бір екекін көрсетсе керек. Өткен жүз жылдықта ұлы халық композиторы [[Құрманғазы Сағырбайұлы|Құрманғазымен]] бірге [[Дәулеткерей]], [[Тәттімбет]], [[Сейтек Оразалыұлы|Сейтек]], [[Байсерке]], [[Қазанғап Тілепбергенұлы|Қазанғап]] секілді саңлақ күйшілер дүйім жұртты аузына қаратқан еді. Бұлар бармағынан бал тамған майталман домбырашы болуымен бірге не бір ғажап күй де шығарған шын мәніндегі өнер иелері. Солардың арқасында домбырада тартылатын күйлердің музыкалық формасы үздіксіз жетілдіріле түскен-ді. Домбыраның техникалық мүмкіндіктері артқан сайын домбыра тарту өнері де едәуір өрге басып, байи түсті. [[Қазақстан]]ның батыс аудандарында домбыра тартудың өзгелерге ұқсамайтын бөлек дәстүрі қалыптасқанын айту керек. Батыс аудандардағы домбыраның негізгі өзгешелігі, көлемі үлкен болып келеді, сондай-ақ шанағы сопақ, мойны жіңішке, перне саны көбірек. Сондықтан мұндай домбыраны тартқанда қолданылатын техникалық, тәсілдерді шанағы жалпақ домбыраға қолдану қиын, өйткені бұл соңғы домбыраның мойны едәуір енді және ондағы перне де аз. Шанағы жалпақ домбыраның бірнеше нұсқасы кең тараған. Егер батыс аудандардағы домбыраларға 12—14 перне тағылса, ал шанағы жалпақ домбыраға не бары 7—8 ғана [[перне]] байланған. Перне санын арттыру процесі өте баяу жүрді және оның өзі орындалатын репертуарға тікелей байланысты еді. Әдетте, жаңа перне онымен алғаш орындалатын күйдің атымен аталынды. Пернелердің бірі домбырада «Түрікпен күйін» орындағанда байланды да, «Түрікпен пернесі» деп аталды. Бейтарап терция интервалын беретін басқа бір перне Қазақстанның батыс аудандарында «Сарыарқа пернесі» деп аталады. Аңыз-ертегілердің бірінде аспаптағы жоғарғы тиектің қалай пайда болғаны жайында айтылады. Жаумен шайқасып, одан соң алыс сапар шегіп әбден қалжырап келе жатқан батыр жолшыбай демалуға аялдайды. Сайдың ішіндегі саялы жерде жайғасып отырған соң талдан бір шыбық кесіп алады, оған жылқының қылын керіп байлайды да, дыбыс шығармақ болып көреді. Бірақ қолдан жасаған тым жұпыны аспаптан ешқандай үн шығатын емес, тым-тырыс, меңіреу күйінде қала береді. Батыр оны жанына тастай салады да, өзі қисайып жатып ұйықтап кетеді. Ол жанындағы өзі жасаған аспаптан шығып жатқан дауыстан оянады. Қолына алып қараған батыр аспаптың мойын тұсынан титтей ағаш тиекті көреді, оны әлдебіреу ішектің астынан келтіріп орнатып қойған екен. Батыр: «Е, бұл сайтанның ісі болды ғой»,— деп ойлайды. Бәлкім содан бері қалған сөз болса керек, халық арасында жоғарғы тиекті «шайтан тиек» деп атайды. Ішекті жылқының қылынан тағу, жоғарғы тиектің болмауы көне аспаптарға тән сипат. == Түрлері == [[Сурет:Алып домбыра.jpeg|thumb|right|300px|Домбыра-контрабас]] [[Сурет:Биттей домбыра.jpg|thumb|right|300px|Кішкентай домбыра]] Қазақ даласының әр өңірінде кездесетін домбыралар жергілікті жер жағдайына, тұрмыс-салты мен дәстүріне, ән, жыр, күй мектебі мен әр өнерпаздың орындаушылық мәнеріне, аспапшы шеберлердің ісмерлігіне байланысты әртүрлі пішімде дамытылып, өзгеріп отырған. Ән, жыр айтуға арналған домбыраның пернелері 8 – 9, әрі кеткенде 14 – 15-ке жетсе, күй домбырасына 20-дан астам перне тағылады. Олардың құлақ бұрауы да қажетіне қарай (кварта, квинта) өзгертіледі. Домбыра, негізінен, екі ішекті және кейде үш ішекті болып келеді. Домбыра тартуда қағыстардың түрлері өте көп. Мысалы, «сермеп ойнау», «іліп қағу», «шертіп ойнау», т.б. Қазіргі кезде домбыраның 20-дан астам түрлері бар. Олардың ішінде *ән мен күй домбырасы *торсық *тұмар *кең шанақты (екі нұсқасы) *балдырған *балашық *шіңкілдек *аша *үш ішекті *қуыс мойын *шертер *оркестр домбыралары: **қоңыр дауысты (альт) **жіңішке дауысты (прима) **ащы дауысты (секунда) **бас домбыралар (екі нұсқасы) <ref>Киелі домбыраның 20-дан астам түрлері бар, http://www.today.kz/kz/news/culture/2012-06-13/29138{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Сипаттамасы == Домбыра құрылысы бірнеше бөліктен тұрады: басы, құлақтары, пернелер, мойын, шанақ, бетқақпақ, ілгек және ішектер. Сондай-ақ, оның көптеген қосымша бөлшектері бар ([[тиек]], кемер ағаш, тұжым ағаш, бастырма, ойық, [[қалқа]], түйме, өрнек, желкелік). Домбыра тиегі үш түрлі болады (шайтан тиек, негізгі тиек, табалдырық тиек). Домбыра дыбыс өткізгіштігі жоғары қарағай, дыбыс жаңғырту қасиеті бар тұт, қатты жынысты үйеңкі, емен секілді киелі ағаштардан, негізінен, екі түрлі [[әдіс]]пен – құралып немесе ойылып (шауып) жасалады. Құрама домбыралардың шанағы жұқа тілшелерден құралып жасалса, бітеу домбыра тұтас [[ағаш]]тан ойылады. Домбыра аспабы халықтық кәсіби өнердің туып-қалыптасуына, өркендеуіне негіз болған. [[Байжігіт]], [[Құрманғазы]], [[Дәулеткерей]], [[Тәттімбет]], [[Сейтек Оразалыұлы|Сейтек]], [[Қазанғап Тілепбергенұлы|Қазанғап]], [[Сүгір Әліұлы|Сүгір]], Тоқа, т.б. даңқты күйшілердің төкпе, шертпе күй дәстүрлерінің тууы, дамуы осы Домбыра аспабымен тікелей байланысты. Олардың дәстүрін, мұрасын бүгінгі күнге жеткізген [[Дина Нұрпейісова]], [[Әбікен Хасенов]], Науша Қашағанов, [[Махамбет Нұрмұхамбетұлы Бөкейханов|Махамбет Бөкейханов]], [[Төлеген Момбеков]], [[Мағауия Хамзин]], [[Қали Жантілеуов]], [[Сәдуақас Балмағанбетов|Сәдуақас Балмағамбетов]], [[Лұқпан Мұхитов]], т.б. сияқты домбырашылар болса, қазіргі майталман орындаушылар – [[Қаршыға Ахмедияров]], У. Бекенов, Р. Ғабдиев, С. Шәкіратов, Б. Ысқақов, [[Бекболат Тілеуханов]], Айгүл Үлкенбаева, А. Райымбергенов, т.б. Домбыра – тек күй тартуға ғана емес, ән айтқанда сүйемел үшін де қолданылатын аспап. [[Біржан Қожағұлұлы|Біржан сал]], [[Ақан сері]], [[Жаяу Мұса]], Мұхит, Мәди, [[Кенен Әзірбаев]], [[Әміре Қашаубаев]], М.Ержанов, Ж.Елебеков, [[Құрманғалиев Ғарифолла|Ғ.Құрманғалиев]], [[Байбосынов Қайрат|Қ.Байбосынов]] т.б. белгілі әншілер домбыраның әнге әр беріп, әншіге демеу болатынын дәлелдеді. == Құрылысы == * '''Бас'''. Бөлшектері: бас, құлақ, шайтантиек (бас тиек). * '''Мойын'''. Бөлшектері: мойын, мойынғақ, перне, сағақ. * '''Шанақ'''. Бөлшектері: ернеулік (сулық, көмкерме), қақпақ, қауышақ (тілше, шанақша), серіппе (кергіш, белағаш), тиек, тұғыл (өкшелік), тұғыр (желкелік), түйме (түйір), түйметиек (өкшетиек, кіші тиек). * '''Ішек '''. Бөлшектері: астыңғы ішек, үстіңгі ішек.[[Сурет:Kazakh dombra dombyra range tablature DG tuning.svg|солға|нобай|722x722 нүкте|Қазақ домбыраның диапазон және табулатура.]] == Дамуы == Домбыра аспабының дәстүрлі үлгілерін, халықтық дәстүрдегі перне байлау, домбыра баптау, күй ойнау, домбыра жасау жөнінде зерттеулерді Б. [[Сарыбаев Болат Шамғалиұлы|Сарыбаев]], Б. Орымбеков, Т. Әсемқұлов, А. [[Сейдімбек Ақселеу Сланұлы|Сейдімбек]], Д. Шоқпарұлы, т.б. еңбектерінен кездестіреміз. Домбыра құрылымдық, сапалық дәрежесінің кемел деңгейге жетуі барысында бүгінге дейін бірнеше сатыдан өтті: * 1932 – 1934 жылдары домбыра аспабын жетілдіру бағытында белгілі аспапшы шеберлер Қ.Қасымов, А.Ермеков, ағайынды И. және Б.Романенколар, Қ.Оңалбаев, т.б. еңбек етсе, * оны 1960 – 1970 жылдары Ә.Аухадиев, О.Бейсенбекұлы жалғастырды. * 1934 жылы Халық аспаптар оркестрінің (Қазақ мемлекеттік халық аспаптар оркестрі) құрылуымен байланысты домбыраның прима, [[альт]], [[тенор]], [[бас]], [[контрабас]] сияқты түрлері дүниеге келді. * 1990 – 2000 жылдары аспап жасаушы-қолөнерші шеберлердің республикалық «Үкілі домбыра» сайыстары өткізіліп, соның ықпалымен домбыра аспабы жаңаша зерттеу, даму, жетілу бағытына бет түзеді. Шоқпарұлы, С.Ділманов, Ж.Тұрдығұлов, С.Кенжеғараев, т.б. домбыра жасаушы шеберлер шоғыры пайда болды. Олар дамытып, жетілдіріп жасаған домбыралар сырт нұсқаларына, бөлшектері мен ішек сандарына, дыбыс ерекшеліктеріне, дыбыс ауқымына және басқа да қосымша ерекшеліктеріне қарай «үш ішекті», «кең шанақты», «қуыс мойын», «бүктемелі», «желбезекті», «тұмар», «қос шанақты» немесе «қос мойын», «үшем», т.б. деп аталып, халықтық-аспаптық музыка дәстүрін байыта түсуде. Домбыра тектес аспаптар Орта Азиядағы түркі халықтарының барлығында дерлік бар. Мысалы, башқұртта «думбыра», қырғыздарда «қол қомуз», түріктерде «саз», «уд».<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> == Көп ішекті домбыралар == Қазақтың музыка мәдениетін зерттеушілер күні кешеге дейін өткен ғасырдағы этнографтардың көп ішекті домбыралар жайында жазып қалдырған еңбектеріне жөнді мән бермей келген еді. Ал [[Семей облысы]]нан үш ішекті аспаптар мен үш дауысты бірегей күйлер кездескеннен кейін ғалымдар бұл мәселедегі көзқарастарын өзгерте бастады. Қазақтарда бұрын өзінің қүрылысы жағынан үш ішекті көне шертерге ұқсас көп ішекті домбыра болғаны жайында бұл күнде қосымша деректер табылып отыр. Бұрынғы кезде көп ішекті домбыралар Қазақстанның түрлі облыстарында болыпты. Мұны [[Александр Ефимович Алекторов|А. Алекторов]]тың, Д. Исаевтың, П. Юдиннің және басқа этнографтардық мәліметтерінен көреміз. Осындай мақалалардың бірінен мынадай жолдарды кездестірдік. {{Start citation }} «Қырғыздардың музыкалық аспаптары қызығарлықтай емес. Олардың бар болғаны бубен, джибизги және думбралар (думбра — үш немесе төрт ішекті аспап, біздің балалайкаға ұқсайды)». {{End citation}} Үш ішекті, кейде шанағының ішінде тартылған қосымша ішектері тағы бар, өте көне домбыралар Семей облысының Абай, Шұбартау және Жақа Семей аудандарында жиі кездесетін. [[Семей облысы]]нда үш ішекті домбыра тартудың тамаша шеберлері көп болған. Солардың бірі Тілеулі Мамырбековтің репертуарында ондаған күйлер болыпты. Ол кісі, мысалы, «Боз айғыр», «Қара жорға», «Қара атты», «Көк атты», «Боз жігіт», «Асан Қайғы», «Қорқыт» сияқты күйлерді нәшіне келтіре орындаған. Ұлы [[Абай Құнанбайұлы|Абайдың]] баласы Ақылбай мен немересі Исраил үш ішекті домбыраны шебер тартқан екен. Исраилдің өзі де бірнеше күй шығарған, бірақ өкініштісі, ол күйлер бізге жетпеді. Қазір Семейдегі республикалық әдеби-мемориалдық Абай музейінде үш ішекті домбыра сақтаулы: * Олардың бірі Исраилдің домбырасы. Ол тұтас ағашты ойып жасалған. Бет қақпағы ағаш шегелермен бекітілген, оған тарамыс перне байланған. * Екінші домбыраның шанағы бөлек-бөлек тақтайдан құрастырылған. Жоғарғы және төменгі қақпақтары фанерден жасалған. Он екі пернесі бар. * Үшінші домбыраны ұлы ақын-ағартушы Абай Құнанбаев пен оның досы Н. Долгополов Семей өлкетану музейіне [[1885]] жылы тапсырыпты. Ол да тұтас ағаштан ойып жасалған. Ағаш шегелермен бекітілген бет қақпақта үш шағын ойық бар. Жоғарғы тиек жоқ. Мойынға бес перне байланған. Құрманғазы атындағы [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Алматы мемлекеттік консерваториясының]] аға ғылыми қызметкері А. Серікбаева басқарған фольклорлық экспедиция [[1965]] жылы жазда Семей облысы Абай ауданындағы М. Әуезов атындағы совхозда болды. Экспедиция мүшелері үш ішекті домбырада М. Әзімханов орындаған жеті бірегей күйді жазып алған. Олардың ішінде: ''«Қалмақтың би күйі», «Панкратов», «Қазақтың би күйі», «Сары өзен»'', Ағашаяқтың екі күйі және «Сылқылдақ» бар. Кейін консерваторияның фольклор кабинетіне осы ауданнан үш ішекті домбыра келіп түсті. Бұл домбыраның шанағының ішіне даусын күшейту үшін квартаға келтіріліп екі металл қосымша ішек тартылған. Аспап тұтас ағашты ойып жасалынған. Ағаш пернелері қозғалмайды. Тиектің ішек үшін жасалған үш кертігі бар. Бұл оны сақтау үшін істелген. Аспап квинта мен квартаға келтіріліп бұралады. Көп ішекті және екі ішекті домбыралардың құрылысында ұқсастық көп. Көп ішекті домбыралардың мойны қысқа, пернелері жылжымалы болған. Шығыс облыстарда кездесетін екі ішекті домбыралардың да мойны нақ осындай. Екі қосалқы ішегі бар екі ішекті домбыралар да кездеседі. Кейбір домбыраға сым ішек тағыла бастайды. Кейін жылжымалы пернелер тұрақты мыс пернелермен алмастырылды. Қосақталған екі сым ішекті және пернелері тұрақты бірегей домбыра [[1967]] жылы [[Алматы облысы|Талдықорған облысының]] Панфилов ауданынан табылды. Ол бұл күнде автордың музыкалық коллекциясында сақтаулы. Екі ішегі аспаптың шанағының және мойнының ішінен өтетін домбыралар да бар. Оларда төрт немесе екі құлақ болады. Құлақ екеу болғанда ішектер мынадай ретпен тағылады: екі ішектің ұштары мойынға шалынады да мойынның ішіне жіберіледі, одан әрі шанақтың төменгі бөлігіндегі ролик арқылы сыртқа шығарылады, одан соң сырттан керіліп екі құлаққа бекітіледі. Міне, осы себепті құлақты бұрағанда ішкі және сыртқы ішектер бір мезгілде күйге келтіріледі. Дина Нүрпейісова атындағы халық аспаптары оркестріне қатысушы Қапар Темірәлиев 1960 жылы жасаған домбырада төрт ішек бар. Олардың екеуі шанақ пен мойынының ішінен өтеді. Төрт құлақ болуы арқасында әр ішек жеке күйге келтіріледі. Ішкі ішектер сыртқылармен унисон түрінде күйге келтіріледі де, аспаптың даусын күшейте түседі. Мойынның сағасының бір бөлігі ашық қалдырылады, ол ішек үзілген кезде жаңасымен ауыстыру ыңғайлы болуы үшін қажет. Домбыраға қосалқы ішек тағылуы және ішекті қос-қостан тағу ол кездегі музыкант орындаушылардың аспаптың үнін жетілдіруді мақсат етіп, үнемі ізденіс үстінде болғанын көрсетеді. Қостанай облысының Боровское ауданында шанағының ішіне қоңыраушалар ілінгек домбыралар да кездесті. Мұндай домбыра жасаушы шебердің бірі — Саубай Ахметов екен. Таулы Алтай автономиялы облысының Қосағаш ауданында бұрын халық композиторы Бейсен деген кісі тұрған екен, ол үш дауысты күй шығарыпты. Үш дауысты күйлерді алғаш зерттеп көргеннің өзінде-ақ олардың өзгеше әуезділігі байқалады. Музыка зерттеушісі Л. Тарасова үш дауысты «Сылқылдақ» күйікің ладо-тональдық, метрикалық, құрылымдық және басқа сипаттарын талдай келіп: «бұл күй бізге бұған дейін: белгілі күйлердің бәрінен мүлде өзгеше екен. Бүған «кінәлі» оның үш дауыстылығы, осы үш дауыстың нәтижесінде өте бір ерекше комплекстер, қазақ музыкасы үшін мүлде өзгеше әрі жаңа әуендер өмірге келген». Көп ішекті домбыраларды тарту мәнері Қазақстанның, шығыс облыстарындағы домбырашылардың тартысына ұқсайды. Яғни күйлер ішектерді жеке-жеке шертіп ойнау тәсілімен орындалады. мұндай тәсіл республикамыздың бұл аймақтарында үш ішекті домбыраның сақталуына себепші болған. Үш ішекті домбырада орындалатын күйлер өзгеше естіледі және олардың орындалу тәсілі де басқаша. Екі ішекті және үш ішекті домбыралардың көп ішекті жетігенмен және үш ішекті шертермен үқсастығы да жоқ емес. Үш ішекті домбыра тартудың қалыптасқан дәстүрін қазақтың аспаптық творчествосы дамуының неғүрлым ертеректегі кезеңіне жатқызуға болады. Домбыраның жетілдірілуі аспаптық музыканың дамуымен тығыз байланыста жүріп отырған. Бірі-біріне ұқсамайтын орындаушылық екі дәстүрдің орын алуын құрылысы және сыртқы түрі жағынан басқа-басқа екі түрлі домбыра жасалуына себепші болды. Осының бәрі қазақ халқының музыка мүрасын байыта түсті. Қазақстанның орталық, оңтүстік және шығыс облыстарының орындаушылық дәстүрі әлі күнге дейін жете зерттелінбей отырғанын айта кету керек. Советтік заманда Қазақстанның аспаптық музыкасы дамытылуына байланысты екі ішекті домбыра жетілдіріліп қайта жасалды да оны тарту шеберлігі биік сатыға көтерілді. [[1943 жыл]]ы Құрманғазы атындағы Қазақтың халық аспаптары оркестрі ұйымдастырылған шақта домбыраның бірнеше түрі бірден жасалынған-ды. Оркестрге әр жылдары жетекшілік еткен [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|А. Жұбанов]], [[Хамиди|Л. Хамиди]], [[Шаргородский Леонид Матвеевич|Л. Шаргородский]], Ш. Қажығалиев, сондай-ақ музыка аспаптарын жасаушы шеберлер И. Романенко мен Қ. Қасымов домбыраны жетілдіру және домбыраның мүлде жаңа үлгілерін жасау жолында қажымай-талмай көп еңбек сіңірді. Домбыра мен [[қобыз]] Осакаровка музыкалық аспаптар фабрикасында және Алматыдағы мебель фирмасының музыкалық аспаптар цехында жасалынуда. Ал оларда жасалынып шығып жатқан аспаптардын, саны да, сапасы да аспапқа қойылатын талаптан көп төмен. Аспаптарды көптен шығару ісінің жолға қойылмай отырғаны, яғни сапалы аспаптың тапшылығы көркемөнерпаздар үйірмесінің кең қанат жайып дамуына, жас музыканттарды тәрбиелеп баулуға кедергі болып отыр. Қазақ КСР Министрлер Кеңесі музыкалық аспаптарды шығару және сапаларын жақсарту жөнінде 1968 жылы 27 ақпанда қаулы қабылдаған болатын. Осы қаулыға сәйкес аспаптардың қолданылып жүрген түрлерін қайта жасауды және көне аспаптарды қалпына келтіруді қолға алған эксперименттік лабораториялар жұмыс істей бастады. бұл кезеңде ағаштың физикалық-механикалық және акустикалық қасиетін зерттеп анықтау барысында біраз жұмыстар атқарылды. Аспаптарды жобалау қазақ аспаптарының көне үлгілерін, сондай-ақ халық шеберлерінің тәжірибелері мен дәстүрлерін, этнографиялық материалды зерттеп-игеру негізінде жүргізілді. == Домбыраны зерттеу нәтижелері == Әр түрлі үлгідегі домбыралардың қақпақтары зерттелінді. Қақпақтың жеке бөлшектерін құрастырып жинағаннан кейінгі серпінін белгілеу үшін кергіш орнатылады. Қақпақты шанаққа отырғызғаннан кейін топты жаңғырық пайда болады. Бұл шанақ пен қақпақтың арасындағы бір тұтас жаңғырық болып саналады. Қақпақты өңмеу жұмыстары оның тербеліс жиілігіне өзгеріс енгізеді, сондықтан қақпақ шанаққа бекітіліп, біржола өңделгеннен кейін тербеліс жиілігі қандай болатынын күні бұрын білуге болады. Оның үстіне ағаштық физикалық ерекшелігіне байланысты көлемі бірдей қақпақтардың өзіндік үн шығару қасиеті де әр түрлі. Солай бола тұрса да қақпақты қажетті интервал шамасында дыбыстайтын етіп күйге келтіруге болады. Тақтайшаларды іріктеу, қақпақтың қалыңдығын анықтау және серпінді орнату әрбір қақпақтың ерекшелігіне байланысты, бұл іске аса мұқият болған жөн. Қалаған үнді келтіру үшін қақпақтың бөліктерін дұрыс іріктеудің де маңызы бар. Қақпақ құрастырылғаннан кейін тақгайшалардың санына қарай реттей отырып қажетті үнді алуға болады. Зерттеу жұмыстарын жүргізу нәтижесінде анықталғандай, егер қақпақтың көлемі неғұрлым кішірек болса, ағаштың тербеліс қасиеті де соғұрлым жиілей түседі. Қақпақты құрастырған және күйге келтірген шақта, сондай-ақ онын, параметрлерін белгілегенде осы жайларды ескерудің маңызы өте зор. Ағаштың тербеліс жиілігі оның физикалық қасиетіне де байланысты. Көлемі бірдей екі тақтайдың физикалық қасиеттері әр түрлі болса, олардан алынатын дыбыстың айырмашылығы да үш жарым тонға дейін алшақтайды. Жас ағашқа қарағанда кептірілген ағашты күйге келтіру оңай. Қақпақ бірнеше шағын тақтайды желіммен біріктіру арқылы жасалынады. Қақпақты құрайтын тақтайлардық физикалық қасиеттері мен түсі бірдей болуы шарт. Тақтайша ағаштың табиғи жолақтары бойынша бір бағытта жымдастырылып біріктіріледі. Ені —250 мм, ұзындығы — 400 мм және қалыңдығы —2,5 мм етіп құрастырылған қақпақтың тербеліс жиілігі ағаштың физикалық қасиетіне қарай 207,64—233,08 гц шамасында болады. Егер қақпақтың қалыңдығы 3 мм болса, онда тербеліс жиілігі 233>08—277,12 гц шамасында болмақ. Қақпақты күйге келтіру кезінде ескерілетін ендігі бір қажетті іс кергіш орнату. Қақпақтың жалпақ бөлігіне орнатылған кергіш қақпақтың тербеліс жиілігіне нұқсан келтірмейтін болуы шарт. Мысалы, егер кергіштін, ені—5 мм, ал биіктігі—6 мм болса, онда қақпақтың үні бір тон шамасында жоғарылайды. Тәжірибе көрсеткеніндей, қақпақтың алғашқы кездегі тербеліс жиілігін сақтау үшін серіппені бірте-бірте аласарта беру керек. Сынақ жүргізілгенде байқалғандай, қақпақтың тербеліс жиілігіне әсер ететін негізгі факторлар мыналар: #ағаштың физикалық қасиеті, #қақпақтың қалыңдығы мен жұқалығы және жанама түрде әсер ететін факторлар: *қақпақтың сәл ұзартылуы мен қысқартылуы, *өрнектеу. Қақпақ үнінің тазалығы оның жақсылап жымдастырылуына, құрастырылуына және қалыңдығына байланысты. Әр түрлі аспаптардың үнін келтіру әдісінде ортақ жайлар көп болғанымен әрбір қақпақты жекеше алып қарау керек. Домбыра қақпағын күйге келтіру де, осы аспаптың құлақ күйіне тәуелді. Домбыра-тенордың қақпағы тербеліс жиілігі —233, 08—261,6 гц шамасында дыбыс алуға қолайлы келеді, өйткені мұндай жиілік домбыраның мензурасына, оның құлақ күйіне және дыбыстау сипатна сәйкес келеді. Аспапта жұмсақ тембр, майда қоңыр дауыс пайда болады. Егер қақпақты құрастырғанда оның күйге келтірілуі ескерілмесе, онда, практикада бақыланғанындай, қақпақтың тербеліс жиілігі көбінесе 293,6—349,2 гц шамасында болады. мұндай жағдайда аспаптың даусы нашар шығады, тембрі қүлаққа жағымсыз келеді. Қазір домбыраның қақпағы 2—5 бөлек тақтайдан құрастырылып жүр. Тақтай бөлшектерінің санына қарай қақпақты құрастырудың және күйге келтірудің жолдары өзгеріп отыруға тиісті. Егер қақпақ екі бөлшектен ғана құралса, онда оларды бір тонға келтіру қажет, ал егер үш бөлшектен құралатын болса ортадағы тақтай күйге келтіріледі. Төрт бөлшектен құрастырылса ортадағы екі тақтайдың күйге келтірілетін болуы маңызды, өйткені негізгі тонды беретін солар. Сөйтіп, қақпақ жасаудың бүкіл процесін оны күйге келтірумен бір мезгілде жүргізу қажет, яғни: *қақпақтан өзіміз қажет еткен үнді оны әзірлеудің бастапқы сатысында-ақ алу керек; *егер қақпақтың үні құрастыру ісі басталған кездің өзінде-ақ, тым жоғары болса, келесі тәжірибе үстінде де қажетті үнді ала алмайсыз, сондықтан оны күйге келтіріп және аспаптың шанағына орнатып текке әлектенбеу керек; *аспаптың даусы жақсы болуы үшін қақпақтың үнін си-ге немесе си-бемольға жеткізу қажет; *егер бөлек тақтайшалардың арасы дұрыс желімделмесе қақпақ біртектес ағаштан құрастырылмаса, талшықтардың бағытталуы қисық болса, жарықшақ сызат түссе, домбыраны күйге келтіру қиындайды. Тәжірибе көрсеткеніндей домбыра-тенордын, қақпағының үніне қарап аспаптың тембрлік даусын күні бұрын білуге болады. Ал мұның, өзі аспаптарды көбінесе сапалы етіп жасауға мүмкіндік береді. Қақпақтың үні жақсы болса — тембрі жүмсақ, ал үні жоғары болса — тембрі ащы болады. [[1970]] жылы Осакаровка музыкалық аспаптар фабрикасында жасалған бес домбыраға лабораторияда талдау жасап көрген кезде, зерттеу мынаны көрсетті. Қалыңдығы 3,1 мм-ден - 4,1 мм-ге дейінгі қақпақтарды ашып қарадық. Артқы пружинаның биіктігі 5,2—5,6 мм шамасында екен. мұндай көлем тербелістің қасиетті жиілігін және дұрыс күйге келтіру үшін керек болатын шарттылыққа сай емес. Қақпақтың қалыңдығын бір мм-ге жұқартқан соң және пружинаның биіктігін тағы бір мм-ге кеміткен соң тербеліс жиілігі азайды. Қақпақтың үні жарты тоннан астам төмендеді. Егер бұрын тербеліс жиілігі 138,56 гц болған болса, енді ол 128,8 гц кеміді. Мұнан қорытарымыз, көптеп шығарылатын домбыралардың дауыс шығару мүмкіндігін жақсарту үшін тэжірибе жүргізудің нәтижесінде алынған параметрлерді сақтау қажет екендігіне көз жеткізу қиын емес. Халық шеберлері аспаптың үнін жақсарту жолында үнемі ойластырып, көп ізденіп келген. Сондықтан да олар домбыраның формасы мен құрылысына ерекше назар аударған. Қолға алып зерттеген бірнеше домбырамыз тұтас ағаштан ойып жасалған. Сырт қарағанда бұл домбыралар жалпақ сияқты, алайда, шанақтың қуысы тостағанша дөңгеленіп ойылған, ал мұның өзі аспаптың даусы жақсы шығуына мүмкіндік береді. Қақпаққа серіппе орнатылмаған, бұл жағдай шанақтағы қақпақтың үні бір қалыптан өзгермеуіне көмектеседі екен. Белгілі шебер И. Романенко және басқа да шеберлердің қолымен жасалынған бірнеше домбыраға көрнекті музыканттар талдау жасады. Мысалы, атақты орындаушы Дина Нүрпейісова тартқан Домбыра-альттің қақпағын ашып көрдік. Дина Нүрпейісова аспапқа мейлінше сын көзімен қарап ең сапалысын ғана таңдап алған болуы керек. Оның осы домбырасын 1939 жылы шебер Ермек Арыстанов жасапты. Талдау мынаны көрсетті: шанақтағы қақпақтың тербеліс жиілігі 281,5 гц-ге тең. Домбыра-альт қақпағының көлеміне қарағанда (ені —195 мм, ұзындығы —344 мм) мұндай тербеліс ең жақсы болып саналады. Қақпақтық тербеліс жиілігі оны бөліп алғанда да сол күйінде қалдық Қақпақтың қалыңдығы 2,3—2,5 мм шамасында, артқы серіппенің биіктігі —2,2—2,7 мм, онық ені —6,4 мм, алдыңғы серіппенің биіктігі —2,2—2,7 мм, оның ені — 4 мм. Шанақтың тербеліс жиілігі 320,12 гц. Шанақтың көлемі: оны құрайтын бөлшектердің қалыңдығы 2,0—2,3 мм, шанаққа қондырылатын контробичайканың қалыңдығы 2.0—1,7 мм шамасында, контробичайкалардық ені — 1,2 мм, бөліктер мен контробичайкалардың жалпы қалыңдығы 4,0 мм. Аспаптың шанағы жаңғақ ағашынан, мойны — қайыңнан, қақпағы — шыршадан жасалған. Сөйтіп, нақ осы тектес домбыра үшін ең қолайлы қақпақ қандай болуы керек екені белгілі болып отыр. Қақпақтың тиісті дірілі шыршаны кептіру арқасында алынды. Серіппелердің көлемдері қақпақтың үніне нұқсан келтірмейтіндей етіп жасалған. Шанақтың, бөліктері мен контробичайкалары да тиісті көлемде, сондықтан шанаққа бекіткеннен кейін де қақпақ өз құлақ күйін сол бұрынғы қалпында сақтап қалды. Құрылысы мен даусының түпкі ерекшеліктері сақталып қайта жасалған домбыра оркестрдің құрамында домбыра-тенор қызметін атқара бастады. Нақ осы домбыраның, арқасында дәстүрлі аспаптық музыка — күйлерді орындағанда [[оркестр]] даусы ұлттық өзгеше рең танытады. Домбыраның репертуары орыс классикасы шығармаларымен және қазіргі заманғы музыкалық шығармаларымен де байып отыр.<ref>Мәдениеттану негіздері: Окулық. - Алматы: Дәнекер, 2000. ISBN 9965-485-34-8</ref> {{Дәйексөз|Аңқылдап алтын күрек домбырадан, Құйып тұр жазғы жылы жауғандай боп! <br />(І.Жансүгіров, Күйші)}} {{Дәйексөз|Қолымдағы қу ағаш, сөйлеп тұрған бұл ағаш. Қолымдағы ағашым-алып жүрген домбыра.домбыра күнә деген сөз - Тек бір айтқан домбыра<br />(Қапшаған)}} ==Домбырада шетелдік шығармаларды орындау== Домбыра сияқты екі ішекті музыкалық аспаптың мүмкіндігі зор. Солардың бірі домбырада шетелдік шығармаларды орындау болып табылады. [[Паганини]]дің төрт ішекті [[скрипка]]сында үлкен қиындықпен немесе басқа да әйгілі шетел композиторларының шығармалары, қазақтың киелі домбырасында оңай және әсем ойналады. Бұл қасиет әрбір музыкалық аспаптың үніне салына алмайды. Мысалы: [[Моцарт]]тың “Түрік маршы” өте күрделі әрі жоғары темппен орындалатын шығармалардың бірі. Оның барлық [[вариация]]сын [[Пианино|күй-сандықпен]] ойнап шығу тек қана нағыз шебер адамдардың қолынан келеді. Алайда, қазақтың домбырасында осы іспеттес вариациялар аса қиындық туғызбайды. Осыдан, қазақ ұлтының қос ішекті домбырасында дәстүрлі қазақ композиторларының шығармаларымен қоса, шетелдік шығармаларды асқан шеберлікпен әсем орындауға болады. Бұның өзі домбыраның ерекшелігінің бір дәлелі. == Аймақтық ерекшеліктері == Домбыраның құрылымы мен үні Қазақстанның әр өңірінде әртүрлі болады. Батыс Қазақстанда домбыра екі ішекті, пернесі көп, ал Шығыс және Орталық Қазақстанда перне саны аз, бірақ денесі кең болады. Әр өңірдің күй стилі де ерекшеленеді.Аймақтар бойынша 5 ірі топқа бөлінеді. === Аймақтық түрлері === ==== Жетісу домбырасы ==== * '''Өңірі''': Алматы, Жетісу, Қырғызстанмен шекаралас аймақтар. * '''Ерекшелігі''': Домбыраның шанағы дөңгелек немесе жұмыртқа пішінді, мойны ұзын әрі жіңішке болады. * '''Дыбысы''': Жұмсақ, терең, мелодиялық әуенге бейім. * '''Күй стилі''': Әуендік, әншілік бағыттағы күйлер көбірек орындалады (мысалы, халық күйлері мен лирикалық күйлер). ==== Төртқұлақ (Арқа) домбырасы ==== * '''Өңірі''': Орталық Қазақстан — Қарағанды, Ақмола, Павлодар, Семей. * '''Ерекшелігі''': Шанағы қиғаштау, тұтас ағаштан ойылып жасалуы мүмкін. Кейде төрт құлақты домбыралар кездеседі (қосымша баптау үшін). * '''Дыбысы''': Ашық, жарқын, анық. * '''Күй стилі''': Әуендік және кең тынысты күйлер тән. Бұл аймақта әншілік мектеп пен күйшілік дәстүр қатар дамыған. ==== Батыс домбырасы (Құрманғазы үлгісі) ==== * '''Өңірі''': Батыс Қазақстан — Атырау, Орал, Ақтөбе, Маңғыстау. * '''Ерекшелігі''': Домбыраның шанағы үлкендеу, мойны қысқа, пернелері аздау, шегі қалыңырақ тартылады. * '''Дыбысы''': Қатты, қоңыр, шертіс күшті. * '''Күй стилі''': Техникалық жағынан күрделі, екпінді, шапшаң күйлер. Көрнекті өкілдері — Құрманғазы, Дәулеткерей, Дина Нұрпейісова. ==== Шығыс домбырасы (Семей үлгісі) ==== * '''Өңірі''': Шығыс Қазақстан — Семей, Өскемен. * '''Ерекшелігі''': Шанағы сопақтау, мойны жіңішке. Перне саны көбірек болуы мүмкін. * '''Дыбысы''': Жіңішке, нәзік үн. * '''Күй стилі''': Байсалды, баяу ырғақты күйлер. ==== Сыр өңірі домбырасы ==== * '''Өңірі''': Қызылорда, Арал маңы. * '''Ерекшелігі''': Шанағы жалпақ, мойны ұзын, безендіру элементтері мол. * '''Дыбысы''': Ашық әрі анық. * '''Мақсаты''': Көбіне '''терме''', '''жыр''', '''дастан айтуда''' қолданылады. Күйшілік дәстүрмен қатар жыршылық мектеп кең тараған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ==Сілтемелер== * {{youtube|tsjNLzHdTjA|Ұлтымыздың ұлы аспабы – домбыра!}} * {{youtube|6SMvAireyHY|Домбыра қалай жасалады}} * Нүрбек Бекбау. [https://e-history.kz/kz/news/show/2053/ Домбыраға қанша жыл?] * Мұрат Әбуғазы. [https://www.oner.kz/music/view/588-dombyra-aspabynyng-shygu-tegi-zhajynda Домбыра аспабының шығу тегі жайында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210304163642/https://oner.kz/music/view/588-dombyra-aspabynyng-shygu-tegi-zhajynda |date=2021-03-04 }} * {{youtube|pEN5rkUfMgs|Домбыраны қалай жасайды}} {{Қазақтың саз аспаптары}} [[Санат:Қазақтың саз аспаптары]] [[Санат:Ішекті музыкалық аспаптар]] e9amikvwy38vwv0pckocdtyfb3w306b 0 3582 3590544 3528972 2026-04-23T13:59:41Z Айша Искакова 164905 Грамматикалық қателерді түзеттім 3590544 wikitext text/x-wiki {{АҚШ штаты |атауы = Техас |шынайы атауы = Texas |ту = Flag of Texas.svg{{!}} border |белгісі = State Seal of Texas.svg |карта = Map of USA TX.svg |лақап аты = «Жалғыз жұлдызды штат» (ағылшынша "The Lone Star State") |ұраны = «Достық» (ағылшынша "Friendship") |әні = «Texas, our Texas» (қазақша "Техас, біздің Техас") |астанасы = [[Остин]] |ірі қаласы = [[Хьюстон]] |ірі қалалары = [[Сан-Антонио]]<br />[[Даллас]]<br />Остин<br />[[Форт-Уэрт]]<br />[[Эль-Пасо]] |тұрғыны = {{gain}}25&nbsp;145&nbsp;561<ref>{{cite web|title=2010 Resident Population Data: Population Change|publisher=US Census|url=http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php|format=xls|accessdate=2010-Dec-21|archiveurl=http://www.webcitation.org/619lRoKht|archivedate=2011-10-27}}</ref> |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = 37,2 |тұрғыны Орны = 2 |ауданы = 696&nbsp;241 |құрлық ауданы = |су ауданы = 17&nbsp;406 |су пайызы = 2,5 |ауданыОрны = 2 |ені = 1&nbsp;244 |ұзындығы = 1&nbsp;270 |ендік1 = 25°50' |ендік2 = 36°30' |бойлық1 = 93°31' |бойлық2 = 106°38' |максимал биіктігі = 2&nbsp;667,4 |орташа биіктігі = 520 |минимал биіктігі = 0 |штат реті = 28 |штат статусы = [[1845 жыл]] [[29 желтоқсан]] |штатқа дейін = [[Техас республикасы]] |губернаторы = [[Грег Эбботт]] |вице губернаторы = [[Патрик Дэн]] |заң шығару органы = Техас легислатурасы<ref>Англияда және АҚШ-тың кейбір штаттарында заң шығаратын органдар атауы</ref> |жоғарғы палатасы = Техас сенаты |төменгі палатасы = Техас өкілдігінің палатасы |сенат мүшелері = [[Кей Бейли Хатчинсон]]<br />[[Джон Корнин]] |уақыт белдеуі = UTC−6,<br />[[Жазғы уақыт|жазда]] UTC−5 |автомобиль коды = |домені = .tx.us |сайты = [http://www.texas.gov texas.gov] |ортаққордағы санаты = Texas |түсініктемелер = {{reflist}} }} '''Техас''' ({{lang-en|Texas}}, {{IPA|/ˈtɛksəs/}}) — [[АҚШ|АҚШ-тың]] оңтүстігіндегі, халық саны және жер көлемі бойынша екінші орындағы штат; құрлық штаттарының арасында ең үлкен жер аумағына ие. Атауы [[Каддо тілі]]ндегі «Tejas» — “''достар''” яки “''одақтастар''” деген сөзге негізделген.<ref>[http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/pft04 Texas, origin of name] ''Handbook of Texas Online''</ref> Техас Америка Құрама Штаттарының оңтүстік-орталығында орналасқан, оңтүстігінен [[Мексика]]мен, батысынан Жаңа Мексикамен, солтүстігінде [[Оклахома]]мен, солтүстік-шығысында [[Арканзас (штат)|Арканзаспен]], шығысынан [[Луизиана]] штаттарымен шектеседі. Техастың жер көлемі 268,820 шаршы миль (696,200 шаршы километр), халқының саны 25,1 миллион адамды құрайды.<ref>{{cite web| title = U.S. Census Bureau Announces 2010 Census Population Counts – Apportionment Counts Delivered to President | work = Press Release| publisher = U.S. Census Bureau | date = желтоқсан 21, 2010 | url = http://2010.census.gov/news/releases/operations/cb10-cn93.html | accessdate = February 7, 2011}}</ref> == Штат туралы == [[Испания]]ның отаршылдық саясаты кезінде штат '''Nuevo Reino de Filipinas : La Provincia de Texas''' атауымен белгілі болды.<ref>{{cite web|last=Teja|first=Jesús de la|title=New Philippines|url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/usn01|work=Handbook of Texas Online|publisher=Texas State Historical Association}}</ref> Бұл атауды бірінші қолданған адам '''Antonio Margil de Jesús''' болып, ол 1716 жылы 20-шілдеде Мексика вице-короліне хат жазғанда осы атауды қолданады. Бұл атау күнделікті өмірде көп қолданыста болмағанымен, 1800 жылдардың аяқтарына дейінгі ресми құжаттарда көп кездесіп тұрады. [[Хьюстон]] Техастағы ең үлкен және АҚШ-тағы төртінші үлкен қала болып есептеледі. Ал [[Сан-Антонио]] болса, штаттағы екінші және мемлекеттегі жетінші үлкен қала. Сол сияқты [[Даллас-Форт Уэрт]] және Үлкен Хьюстон АҚШ метрополитендік аймақтардағы төртінші және алтыншы орындарда тұрады. Одан басқа ірі қалалар [[Эл Пасо]] және [[Остин]] сияқты үлкен қалалар болса, штат орталық қалалары болып есептеледі. Техастың тәуелсіз Республика екендігінің және Мексикамен азаттық үшін күресуінің белгісі ретінде штатты “'''Жалғыз жұлдызды штат'''” деп атайды. Сондықтан "Жалғыз жұлдыз" бейнесін Техастың туында және штат таңбасында да кездестіруге болады.<ref>{{cite web|url=http://www.netstate.com/states/intro/tx_intro.htm |title=Introduction to Texas |publisher=Netstate.com |date= |accessdate=2010-04-11}}</ref> == Техас штатының ресми нышандары мен символдары == <center> <gallery widths="140" heights="140px" perrow="5"> File:Bluebonnet1.jpg|Техас гүлі (bluebonnet) (1901 жылы белгіленген) File:Flag of Texas.svg|Техас туы (1839 жылы) File:Seal of the Republic of Texas (1836).svg|Техас Республикасы таңбасы (1839 жылы) File:Seal_of_Texas.svg|Техас штаты таңбасы (1845 жылы) File:Seal_of_Texas_(reverse).svg|Техас штаты таңбасының өзгеруі (1961 жылы) File:Coat of arms of the Republic of Texas.svg|Техас Республикасы мемлекеттік ел таңбасы (1839 жылы) File:State_Arms_of_Texas.svg|Техас штаты ел таңбасы (1993 жылы) File:State military crest of Texas.svg|Ұлттық гвардия (1924 жылы) File:Carya illinoinensis.jpg|Штат талы ({{lang-en|Pecan}}) (1906 жылы) File:Mimus-polyglottos-002 edit.jpg|Штат құсы ({{lang-en|Northern Mockingbird}}) File:Dasypus novemcinctus.jpg|Штаттың майда сүт қоректісі ({{lang-en|Nine-banded Armadillo}}) File:Texas_Longhorn_cow.jpg|Штаттың ірі сүт қоректісі({{lang-en|Texas longhorn}}) File:Blue_lacy_working.jpg|Штат иті({{lang-en|Blue Lacy}}) (2005 жылы) File:Dutch_Oven_-McClures_Magazine.jpg|Штаттың аспаздық құралы ({{lang-en|Dutch oven}}) File:Bowl_of_Chili_No_Beans.jpg|Штаттың тағамы ({{lang-en|chili con carne}}) File:CottonPlant.JPG|Штат талшығы және тоқымасы ([[мақта]]) File:Citrus_paradisi_(Grapefruit,_pink)_white_bg.jpg|Штат жемісі Техастық [[грейпфрут]] File:Bouteloua_curtipendula.jpg|Штат шөбі ({{lang-en|Sideoats grama}}) File:Monarch_In_May.jpg|Штат жәндігі ({{lang-en|monarch butterfly}}) File:Guitar_1.jpg|Штат музыкалық аспабы ([[гитара]]) File:C60a.png|Штат молекуласы({{lang-en|buckyball}}) File:Pecan-nuts-on-tree.jpg|Штат жаңғағы ({{lang-en|Native pecan}}) File:Chiltepin_mexico_sonora.jpg|Штат бұрышы ({{lang-en|chiltepin}}) File:Opuntia_littoralis_var_vaseyi_4.jpg|Штат өсімдігі ({{lang-en|prickly pear cactus}}) File:Welk2.jpg|Штат қабыршағы ({{lang-en|lightning whelk}}) File:USS_Texas_BB-35.jpg|Штат кемесі ({{lang-en|Battleship USS Texas (BB-35)}}) File:Bull-Riding2-Szmurlo.jpg|Штаттың жеке спорты ({{lang-en|rodeo}}) File:Titans_Texans.jpg|Штаттың командалық спорты ([[Америкалық футбол]] {{lang-en|American football}}) </gallery> </center> == География == [[Балконас Фолт]] сияқты аймақтық және геологиялық ерекшеліктеріне қарай Техаста мемлекеттің оңтүстігіндегі және батыс-оңтүстігіндегі жерлерге ұқсас әр түрлі [[ландшафт]]тар кездеседі.<ref>Sansom, Andrew: ''[http://books.google.com/books?id=LEHH7ovVVDgC Water in Texas: An Introduction]'', University of Texas Press, 2008, pg. 25</ref> Техас көбінесе оңтүстік-батыс құмды шөлдермен байланысып, штат жалпы аймағының 10%-дан азырақ бөлігін құмдықтар иелейді.<ref>Dingus, Anne: ''The dictionary of Texas misinformation'', Gulf Publishing Company, 1987</ref> Халық көп шоғырланған орталықтардың көбісі бұрынғы [[жайылма]], [[шалғын]], [[орман]], [[Жиектеме|жиектердің]] аймақтарында орналасқан. Штат бойлап шығыстан батысқа қарай саяхат қылсақ, жағалық батпақтармен қарағайлы ормандардан, жазықтармен биіктерден және соңында [[Биг Бэнд]] шөлдерімен тауларынан тұратын ландшафттарды байқауымызға болады. [[Сурет:Guadalupe Mountains and El Capitan 2006.jpg|200px|right|thumb|Гвадалупе таулары]] Техас 268,820 шаршы миль (696,200 километр) аумағымен АҚШ-та [[Аляска штаты|Аляскадан]] соң, екінші орында тұрады. Ол аймағы бойынша Франциядан 10% үлкенірек болса, ал [[Германия]] немесе [[Жапония]] сияқты елдерден дерлік екі есе артық. Егер Техас ел болғанында, [[Чили]] және [[Замбия]]дан соң 40-орында тұрар еді. [[Сурет:Texas Hill Country 187N-2.JPG|200px|left|thumb|Хилл өлкесі]] [[Сурет:Алан Генри(Хенри) көлі.jpg|200px|right|thumb|Генри(Хенри) көлі]] Техас АҚШ-тың оңтүстік орталығында орналасқан. Штаттың үш шекарасы өзендермен тұтасқан. [[Рио-Гранд]] оңтүстікте Мексиканың [[Чиуауа]], [[Коауила]], [[Нуэво-Леон]] и [[Тамаулипас]] штаттарымен шекара жасайды. [[Қызыл өзен]] болса солтүстікте Оклахома және Арканзаспен шекара жасайды. [[Сабин өзені]] болса шығыста Луизиана штатымен шекара жасайды. 10 климаттық аймағы, 14 қыртыс аймағы және 11 ерекше экологиялық аймақтарымен регионалдық классификациялау әр түрлі қыртыс, топография, геология, шөгулер, өсімдік және жануарлар қауымдастығымен проблемаға айналады.<ref name="Tx eco regions">{{cite web|url= http://www.texasep.org/html/lnd/lnd_1reg.html|archiveurl= http://web.archive.org/web/20080603175718/http://www.texasep.org/html/lnd/lnd_1reg.html|archivedate= 2008-06-03|title= Tx Envionmental Profiles|accessdate= 2006-07-14}}</ref> Техаста 3700 атаулы тасқындар және 15 ірі өзендер бар.<ref>{{cite web|url=http://www.tpwd.state.tx.us/landwater/water/habitats/rivers/ |title=Rivers in Texas |publisher=Tpwd.state.tx.us |date=2007-11-16 |accessdate=2010-04-11}}</ref><ref>{{cite web|author=Hal P. Bybee |url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/rnr07 |title=Handbook of Texas Rivers |publisher=Tshaonline.org |date= |accessdate=2010-04-11}}</ref> Осы өзендердің ең ірісі Рио-Гранд. Басқа да [[Пекос]], [[Брезос]], [[Колорадо]] және [[Ред-Ривер]] сияқты өзендер болса Оклахомамен шекарада орналасқан. Әйтседе Техаста табиғи көлдер болғанымен Техастықтар 100-ден аса жасанды [[су сақтағыш]]тар орнатты.<ref>{{cite web|url=http://www.tpwd.state.tx.us/fishboat/fish/recreational/lakes/lakelist.phtml |title=Alphabetical List of Texas Lakes |publisher=Tpwd.state.tx.us |date=2010-01-28 |accessdate=2010-04-11}}</ref> Техастың аумағы және бірегей тарихы оның аймақтық жабдықтарын даулы етіп тұр. Құқық бойынша ол Оңтүстік немесе Оңтүстік-Батыс мемлекеттік болуы керек не екеуі де бірден болуы мүмкін. === Геология === [[Сурет:LlanoEstacadoShadedRelief.jpg|right|thumb|Ллано Эстакоданың көленкеленген рельеф картасы]] [[Сурет:Palo Duro 2002.jpg|left|thumb|Пало Дуро каньоны]] Техас Мексиканың батысындағы [[Сьерра-Мадре]]ге қарама-қарсы оңтүстігінде аяқталатын Ұлы тегістердің ең оңтүстік бөлігі болып табылады. Континенттік қыртыс кең континенттік өлке және транзиттік қыртыс арқылы [[Мексика бұғазы]]ның мұхиттық қыртысқа айналатын тұрақты кратон мезопротезоикты қалыптастырады. Техастағы ең ескі тау жоталары мезопротезоиктардан басталып, олардың жасы шамамен 1600 миллион жылды құрайды. Бұл [[Кембрия]]ға дейінгі магмалық тау жоталары мемлекеттің көп бөлігі негізінде жатыр және ол үш орында өз көрінісін тапқан: Ллано өрі, [[Ван Хорн]] және Эль Пасоға жақын [[Франклин тауы|Франклин тауларында]]. Көптеген осы ескі таулар шөгінді тау жыныстарын құрайды. == Климат == [[Сурет:Техас жауын-шашын картасы.jpg|right|thumb|Техастағы жылдық орташа жауын-шашын мөлшері]] [[Сурет:Техастағы жылдық температура картасы.jpg|right|thumb|Техастағы жылдық орташа температура]] Техас үлкен аймағы болғандықтан және көп зоналардың қиылысында орналасқандықтан, климаты құбылмалы болып келеді. Мемлекеттің [[Панхендл]] бөлігінде Солтүстік Техасқа қарағанда қыс суығырақ келеді, ал бұғаз жағаларында қыс қоңыржай болып келеді. Техаста тұндырулар мысалында көп өзгерістер кездеседі. Штаттың батыс бөлігі, Эль Пасода жылдық жауын мөлшері 8 дюймды (200 мм) құраса, оңтүстік-шығыс бөлігі Хьюстонда болса жылдық жауын мөлшері 54 дюймды (1400 мм) құрайды.<ref name="weather1">{{Handbook of Texas|id=msf01|name=Weather}}</ref> Солтүстік орталық аумақ [[Даллас]]та жылына бір қалыпты 37 дюйм (940 мм) болып есептеледі. Қар жылына Техастың батыс жағындағы Панхендл және таулы аймақтарда көп мәрте жауса, Солтүстік Техаста жылына бірнеше мәрте, ал Орталық және Шығыс Техаста бірнеше жылда бір-ақ рет қана жауады. Кездейсоқ жағдайлардан тысқары Сан-Антонионың оңтүстігінде және жағалауларда қар сирек жауады. 2004 жылы Жаңа жыл қарсаңында боран болғанда Кингсвиллдің оңтүстігіне қар жауғанда, желтоқсандағы орташа температура - 65° градусты құрады.<ref>{{cite web|url=http://www.wunderground.com/history/airport/KNQI/2008/12/24/DailyHistory.html?req_city=NA&req_state=NA&req_statename=NA |title=History : Weather Underground |publisher=Wunderground.com |date=2008-12-24 |accessdate=2010-04-11}}</ref> Максималдық температура жазғы кезде орташа есеппен Батыс Техас тауларында 80&nbsp;°F(26&nbsp;°C) градус болса, Рио Гранд алабындағы [[Галвестон аралы]]нда 100&nbsp;°F(38&nbsp;°C) градусқа дейін көтеріледі. Бірақ Техастың көпшілік аймақтарында бірізді жазғы жоғары температура 90&nbsp;°F (32&nbsp;°C) диапазонында болады. Түнгі жазғы температура 50&nbsp;°F(14&nbsp;°C) градустан (Батыс Техас тауларында)<ref name="weather2">{{cite web | title = Monthly Averages for Marfa, Texas | publisher = The Weather Channel | url =http://www.weather.com/outlook/recreation/outdoors/wxclimatology/monthly/graph/USTX0830?from=search | accessdate = 2008-10-15}}</ref> 80&nbsp;°F(26&nbsp;°C) градусқа дейін (Галвестонда)<ref name="weather3">{{cite web | title = Monthly Averages for Galveston, Texas | publisher = The Weather Channel | url = http://www.weather.com/outlook/recreation/outdoors/wxclimatology/monthly/graph/USTX0499?from=search | accessdate = 2008-10-15}}</ref> болады. [[Найзағай]] Техаста жиі ойнайды, әсіресе, шығыс және солтүстік бөлігінде, алайда штаттың солтүстік аудандарын [[торнадо]]<nowiki/>лар шайып кетеді. АҚШ-тағы торнадолардың басым бөлігі осы Техас аймағында болып, олар жылына орташа есеппен 139 рет келеді. Олар көбінесе Техастың солтүстік бөлігіне және Панхендлге көбірек соғады.<ref name="Annual average number of tornadoes">[http://www.ncdc.noaa.gov/img/climate/research/tornado/small/avgt5304.gif NOOA.gov] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111016174155/http://www.ncdc.noaa.gov/img/climate/research/tornado/small/avgt5304.gif |date=2011-10-16 }} National Climatic Data Center. Тексерілген 24 қазан 2006.</ref> Торнадо негізінен штатта сәуір, мамыр және маусым айларында жүз береді.<ref name="TexasWeather">{{Handbook of Texas|id=yzw01|name=Weather}} Accessed 2008-07-22</ref> [[Сурет:Galveston Hurricane 1915 wrecked home.jpg|300px|left|thumb|1915 жылдағы Галвестондағы дауылдың зияны]] Америка тарихындағы ең күшті қиратушы дауылдардың бірнешесі осы Техасқа қарай келген. 1875 жылы [[Индианоле]]дегі дауыл 400 адамды өмірден алып кеткен болса, 1886 жылдағы дауыл болса бүкіл бір қаланы қырып жіберді. Бұл оқиғалар Галвестонға негізгі порт қала болуына мүмкіндік берді. 1900 жылдағы Галвестон дауылы бір қаланы тазалап шамамен 8000 адамды қырып (мүмкін толық 12000 адам), АҚШ тарихындағы ең үлкен өлім апаты болып есте қалды. Техастағы басқа да дауылдар 1915 жылы [[Галвестон дауылы]], 1957 жылы 600-ден астам адам өлген [[Одри дауылы]], 1961 жылы [[Карла дауылы]], 1967 жылы [[Беула дауылы]], 1983 жылы [[Алисия дауылы]], 2005 жылы [[Рита дауылы]] және 2008 жылы [[Дауылды Иконоскоп]].<ref name="deadhurr">{{cite web| last = Blake| first = Eric S.| coauthors = Rappaport, Edward N., Landsea, Christopher W.| title = The Deadliest, Costliest, and Most Intense United States Tropical Cyclones From 1851 to 2006| publisher = National Weather Service: National Hurricane Center| date = 2007-04-15| url = http://www.nhc.noaa.gov/pdf/NWS-TPC-5.pdf| format = PDF| accessdate = 2008-10-02}}</ref> Техас АҚШ-та көптеген [[парник]]те өндірілетін газдарды шығарады.<ref name="GH1">{{cite news|title=Blame Coal: Texas Leads in Overall Emissions|author=Borenstein, Seth|publisher=USA Today|date=2007-06-04|url=http://www.usatoday.com/tech/news/2007-06-04-state-emissions_N.htm|accessdate=2007-06-06}}</ref><ref name="GH2">{{cite news |title=Texas No. 1 producer of greenhouse gases |url=http://www.dallasnews.com/sharedcontent/dws/news/texassouthwest/stories/060307dnnatemissions.3c1df3a.html |agency=Associated Press |publisher=Dallas Morning News |date=2007-06-03|accessdate=2008-06-11}}</ref><ref name="GH3">{{cite news |title=Texas Is No. 1 Carbon Polluter In U.S.|agency=Associated Press|date=2008-01-16|url=http://www.cbsnews.com/stories/2008/01/16/tech/main3720823.shtml?source=RSSattr=SciTech_3720823 | work=CBS News}}</ref> Штат жылына дерлік 1.5 триллион фунт (680 миллиард кг) [[көмірқышқыл газ]]ын шығарады. Тәуелсіз ел ретінде Техас дүние жүзі бойынша парникте өндірілетін газ көлемі бойынша жетінші орынды алған болар еді.<ref name="GH2"/> Мемлекеттің осындай газды шығаруының себебі көмір электростанцияларының көптігінен және тазалаушы, өңдеуші өндіріс орындарының көп болуынан болып табылады.<ref name="GH2"/> == Тарихы == «Техастағы алты ту» атауы штат аумағындағы басшылық еткен халықтарды білдіреді. Испания Техас аймағында басшылық еткен алғашқы [[Еуропа]]лық ел. [[Франция]] Техаста қысқа мерзімді отаршылдық саясатын жүргізеді. Мексика болса бұл өңірді 1836 жылға дейін, яғни Техас Республика ретінде тәуелсіздік алғанша өз бақылауында ұстайды. 1845 жылы штат АҚШ-қа 28-штат ретінде қосылады. Мемлекет [[аннексия]]сы 1846 жылы [[Мексика-Америка соғысы]]ның басталуына себепші болды. 1861 жылы Техас АҚШ құрамынан шығып, Америкадағы [[Азаматтық соғыс]] кезінде [[Америка штаттары конфедерациясы]]на кіруін жариялады. Соғыстан соң Одақ аяқ тұруына дейінгі ұзақ мерзімде штат экономикалық құлдырау кезеңін бастан кешірді. Азаматтық соғыстан соң Техаста дамыған бірден-бір өндіріс [[мал шаруашылығы]] еді. Штат көп жылдар бойы шаруашылықтың орталығы болған соң, Техасты халық көбінесе [[ковбой]]мен байланыстырады. === Еуропаға дейінгі уақыт === Техас [[Солтүстік Америка]]да Колумбқа дейінгі екі ірі мәдениет ортасында болды: олар оңтүстік-батыс және жазық аймақтар. [[Археологтар]] осы аймақтарда үш ірі жергілікті мәдениеттің болғандығын және олар Еуропамен қарым-қатынастарға дейін жоғары дәрежеде дамығанын анықтаған. Олар:<ref name="Richardson">Richardson (2005), p. 9.</ref> *[[Пуэбло]] Рио Грандтың жоғары бөлігіндегі аумақ болып, Техастың батысында орналасқан; *[[Миссисипи мәдениеті]], [[Оба құрылысшылары]] деп те аталады. Ол Техастың шығыс бөлігіндегі [[Миссисипи (өзен)|Миссисипи өзені]] аңғары бойында жайылған. *Техас оңтүстігінде [[Мезоамерика өркениеті]] орналасқан. Теотиуаканың ықпалы Солтүстік Мексикаға 500 жылда өз шыңына жетіп, тек ғана 8-10 ғасырларда бәсеңдей түсті. Қазіргі таңда Техас аумағында еш бір мәдениет басыңқы болмағандықтан, көптеген адамдар осы штатқа қоныстанып жатыр.<ref name="Richardson">Richardson (2005), p. 9.</ref> Техаста өмір сүрген америкалық тайпаларға [[Алабама]], [[Апаче]], [[Атакапан]], [[Бидай]], [[Каддо]], [[Коавильтектер]], [[Команчи]], [[Чокто]], [[Коасати]], [[Хасинай]], [[Хумано]], [[Каранкава]], [[кикапу]], [[Киова]], [[Тонкава]] және [[Уичито]].<ref>Richardson (2005), pp 10–16</ref><ref name="nativeamericans">{{Handbook of Texas|id=bzi04|name=Native Americans}}</ref> Техас сөзі Хасинай тайпасының Каддо тіліндегі '''“táyshaʔ”''' сөзінен келіп шығып, “'''достар'''” және ”'''одақтастар'''” дегенді білдіреді.<ref name="facts">{{cite web |year=2008 |title=Facts |edition =2008–2009 |publisher=[[Texas Almanac]] |url=http://www.texasalmanac.com/facts/ |accessdate=2008-04-29}}</ref><ref name="TribesofTexas">{{cite web |last=Fry |first=Phillip L. |title=Handbook of Texas Online, s.v. "," |url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/pft04 |accessdate=2007–07–24}}</ref><ref>Richardson, p 1</ref><ref name="etymology">{{cite web |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Texas |title=Texas |accessdate=2007-02-25 |publisher=Online Etymology Dictionary}}</ref><ref name="WChafe">Wallace Chafe, p.c.</ref> Америкалық тайпалар жаңадан келушілерге достық қарым-қатынаста болып, ал жауынгерлері болса, штатқа келген Еуропалық зерттеушілермен көшіп келушілер тағдырына қарсы болды.<ref>Richardson, p 10</ref> Тату тайпалар жаңадан келгендерге байырғы дән мәдениетін қалай өсіруді, тамақ жасауды және аңға қалай шығуды үйретті. Ал жауынгер тайпалар болса, өздерінің шабуылдары және қарама-қайшылықтарымен Еуропалықтардың өмірін өте мүшкіл және аса қауіпті халге жеткізді.<ref>Rupert N. Richardson, Adrian Anderson, Cary D. Wintz & Ernest Wallace, ''Texas: the Lone Star State'', 9th edition, New Jersey: Prentice Hall, 0131835505, pp.10–16</ref> === Отаршылдық саясаты === [[Сурет:Six Flags over Texas.jpg|300px|left|thumb|Техас аумағында басшылық еткен елдер тулары]] Техасқа байланысты ең алғашқы тарихи құжат Мексика бұғазы жағасының картасы болып, ол карта 1519 жылы Испания зертеушісі [[Алонсо Альварес де Пинада]] жасаған.<ref name="chipman243">Chipman (1992), p. 243.</ref><ref name="weber34">Weber (1992), p. 34.</ref> Тоғыз жылдан соң кемеде апатқа ұшыраған испан зерттеушісі [[Альвар Нуньес Кабеса де Вака]] және оның жолдасы штатқа алғашқы аяқ басқан еуропалықтары болды.<ref name="SpanishT">{{Handbook of Texas|id=nps01|name=Spanish Texas}}</ref> Еуропалық күштер 1685 жылы кездейсоқ штатқа келмейінше Техасты елемеген болатын. [[Рене Роберо Кавелье де ла Сале]]нің жаңылыс есептеуінің себебінен ол отарды Миссисипи аумағында емес, [[Матагорда бұғазы]]ндағы [[Сент-Люис форты]]нда орнатты.<ref name="weber149">Weber (1992), p. 149.</ref> Отаршылдық саясаты қиын жағдайдан және жергілікті халықтардың қолынан өлгенге дейін төрт жыл ғана жалғасты.<ref name="chipman83">Chipman (1992), p. 83.</ref> 1690 жылы Францияның Шығыс Техаста бірнеше миссиялар атқаруы арқылы бәсекелестік танытуы Испанияға қатер салды.<ref name=chipman89>Chipman (1992), p. 89.</ref> After Native American resistance, the Spanish missionaries returned to Mexico.<ref name="weber155">Weber (1992), p. 155.</ref> Америкалық индейстердің қарсылығынан соң, испандықтар Мексикаға қайтуына мәжбүр болды. Франция Луизиана штатының көпшілік оңтүстік бөлігіне көшіп келгенде, 1716 жылы Испания үкіметі Шығыс Техаста жаңа миссиялар орындаумен Франция еліне жауап қайтарды.<ref name=chipman111and2>Chipman (1992), pp. 111–112.</ref><ref name="weber160">Weber (1992), p. 160.</ref> Екі жыл өтіп бірінші испандық азаматтық қоныс ретінде Сан-Антониоға негіз салды.<ref name="weber163">Weber (1992), p. 163.</ref> Дұшпан жергілікті тайпалар және Испания отарларына дейінгі қашықтық көшіп келушілердің Техасқа көшу ойынан айнытты. Сондықтан ол Жаңа Испанияның ең аз халық шоғырланған аумағы болды.<ref name=chipman205>Chipman (1992), p. 205.</ref> [[Сурет:Map of Texas 1718.jpg|300px|right|thumb|1718 жылғы Техас картасы]] 1749 жылы Липан апачилерімен<ref name="weber193">Weber (1992), p. 193.</ref> бейбітшілік келісім-шартына отырған Испания көпшілік тайпалардың Команчи, Тонкава, Хасинайлардың ызасын келтірді.<ref name="weber189">Weber (1992), p. 189.</ref> 1785 жылы Команчи Испаниямен келісімге қол қойып, Липан апачилерімен<ref name="weddle163">Weddle (1995), p. 163.</ref> Каранкава тайпаларының жеңіске жетуіне көмектесті.<ref name="weddle164">Weddle (1995), p. 164.</ref><ref name=chipman200>Chipman (1992), p. 200.</ref> Көптеген миссиялармен дін қызметкерлері жақсы өзгерістер алып келді. 18 ғасырдың соңына қарай кейбір тайпалар ғана христиан дінін қабылдаған жоқ.<ref name=chipman202>Chipman (1992), p. 202.</ref> 1803 жылы АҚШ Луизиананы Франциядан сатып алғанда, келісім шартқа Техас та кіретіндігін айтып тұрып алды. 1819 жылы Жаңа Испаниямен АҚШ ортасындағы шекара ретінде Сабина өзені болып табылды.<ref name="weber291to9">Weber (1992), pp. 291–299.</ref> Жаңа жерге ұмтылған АҚШ-тан көшіп келушілер келісім-шартты мойындаудан бас тартты. Бірнеше теңіз қарақшылары армияны Техасқа қарсы қайрады.<ref name=davis46>Davis (2006), p. 46.</ref> [[Сурет:Stephen f austin.jpg|200px|left|thumb|Стефен Ф. Остин]] 1821 жылы азаттық үшін Мексика соғысы Мексиканың бір бөлігі болған Техас аумағында болып өтті.<ref name="weber300">Weber (1992), p. 300.</ref> Халқының аздығы үшін Мексика бұл аймақты Коахила және Техас мемлекетінің бір бөлігіне айналдырды.<ref name=manchaca162>Manchaca (2001), p. 162.</ref> Команчилердің шабуылын жоқ қылу үмітінде Техас Мексика және Испания сыртынан көшіп келетін халықтарының кіруіне рұқсат беріп, иммигрант саясатын босатты.<ref name="manchaca164">Manchaca (2001), p. 164.</ref> Мексикалық көшіп-қону жүйесі кезінде көпшілік жерлер эмресиоларға, яғни АҚШ, Еуропа және Мексикадан көшіп келушілерге жұмыс беретін адамдарға бөліп берілді. Бірінші грант Моисей Остинға берілді, ал ол өлген соң баласы Стивен Остинға қалды. 1822 жылы Остиннің көшіп келушілері, Ескі үш жүз мың, Бразос өзенінің бойларын мекендеді.<ref name=manchaca198>Manchaca (2001), p. 198.</ref> Қалған жиырма үш эмпресиорлар көшіп келушілерді штатқа алып кірді. Олардың көпшілігі АҚШ мемлекетінен болды.<ref name=manchaca198/><ref>Manchaca (2001), p. 199.</ref> Техас халқы қарқынмен өсті. 1825 жылы Техас халқы шамамен көпшілік мексикан текті адамдармен қоса 3.500 адамды құрады.<ref name=edmondson75>Edmondson (2000), p. 75.</ref> 1834 жылға келіп Техас халқы шамамен 37,800 адамға жетті, олардың тек ғана 7,800 халқы мексикан текті болды.<ref name=manchaca201and172>Manchaca (2001), pp. 172, 201.</ref> Көпшілік иммигранттар Мексикалық заңдарын жақтырмады, әсіресе құлшылыққа қарсы болған заңды құптамады. АҚШ-тың Техасты сатып алуымен тіркесіп, Мексика үкіметі АҚШ-тан көшіп келушілерге тыйым салуды шешті.<ref name="edmondson78">Edmondson (2000), p. 78.</ref> Баж салығы туралы жаңа заңдар түпкілікті Мексика азаматтарының және жақында көшіп келген иммигранттардың да наразылығына ұшырады.<ref name=davis77>Davis (2006), p. 77.</ref> 1832 жылы ұйымдастырылған Анауак Бұзылыстар атты Мексика заңдарына қарсы ашық көтеріліс болып, ол Мексикадағы ұлт президентіне қарсы көтеріліске ұқсады.<ref name=davis85>Davis (2006), p. 85.</ref> Техастықтар федералистер жағында ағымдағы үкіметке қарсы тұрып, Шығыс Техастан барлық Мексикалық әскерлерді қуып шықты.<ref name=davis86to89>Davis (2006), pp. 86–9.</ref> Олар бақылаудың жоқтығынан пайдаланып, көбірек саяси тәуелсіздікті насихаттады. 1832 жылы Конвенцияда Техастықтар кездесіп, басқа проблемалардың ішінде тәуелсіздік алуды талап етуді талқылады.<ref name=davis92>Davis (2006), p. 92.</ref> Техастықтар келесі жылы 1833 жылғы Конвенцияда да өз әрекеттерін қайталады. === Республика === [[Сурет:SantaAnnaSurrender.jpg|left|thumb|Мексикалық генерал Санта Аннаның Сан Хасинто шайқасында берілуі]] [[Сурет:Wpdms republic of texas.svg|right|thumb|1836-1845 жылдары Техас Республикасы]] Мексика төңірегінде шиеленісушілік федералистер мен централистер арасында жалғаса берді. 1835 жылдың басында сергек Техастықтар Корреспонденция және Қауіпсіздік Комитеттерін құрды.<ref name=huson4>Huson (1974), p. 4.</ref> 1835 жылдың соңындағы тәртіпсіздіктер Гонсалес жанындағы соғыста қарулы қақтығысқа алып келді.<ref name="hardin12">Hardin (1994), p. 12.</ref> Бұл Техас төңкерісі болуына алып келді, ал келесі екі айда Техастықтар Мексика жасақтарын сәттілікпен жеңді.<ref name=barr64>Barr (1990), p. 64.</ref> Техастықтар уақытша үкіметті құратын Кеңеске делегаттарды сайлады.<ref name=winders72>Winders (2004), p. 72.</ref> Уақытша үкімет тез арада күрестерден тарқалып кетіп, 1836 жылдың бастапқы екі айында Техас ешқандай басқарусыз қалды.<ref name=winders90and92>Winders (2004), pp. 90, 92.</ref><ref name=hardin109>Hardin (1994), p. 109.</ref> [[Сурет:Texas proposed boundaries.svg|right|thumb|1850 жылы Техас солтүстік-батыс шекарасының жобасы]] Осы саяси бытыраңқылық кезінде Мексика президенті [[Антонио Лопес де Санта-Анна]] көтерілісті тоқтату үшін жеке өзі армияны аяққа тұрғызды.<ref name="hardin102">Hardin (1994), p. 102.</ref> Мексикалық экспедиция басында сәтті өтті. Генерал Хосе де Юрреа Голида қырғынында Техастықтардың барлық қарсылықтарын жеңді.<ref name=Handbook>{{Cite book |last=Roell|first=Craig|title=Battle of Coleto|publisher=Handbook of Texas|url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/qec01}}</ref> [[Санта Анна]] күші он үш күндік қоршаудан соң Аламо жанындағы шайқаста Техас әскерлерін қырып тастады. Жеңіліс туралы жаңалық Техас штатына көшіп келушілер арасында байбалам туғызды.<ref name=todish68/> 1836 жылында болған Кеңесте сайланған делегаттар тез 2-наурызда '''Техас Республикасы болу туралы Тәуелсіздік Декларациясы'''на қол қойды. Уақытша шенеуніктер сайланған соң, Кеңесті тарқатып жіберді.<ref name=roberts144>Roberts and Olson (2001), p. 144.</ref> Жаңа үкімет Мексика армиясынан қашып келген Техастық көшіп келушілерге '''Ранэуей Скрейп''' ('''Тізгінсіз Сызат''') деген жерде қосылады.<ref name=todish68>Todish ''et al.'' (1998), p. 68.</ref> Бірнеше апталық шегінуден соң '''Сэм Хьюстон''' басшылығындағы Техас Армиясы шабуыл жасап, Сан-Хасинго жанындағы соғыста Санта Анна күштерін жеңді.<ref name=todish69>Todish ''et al.'' (1998), p. 69.</ref> Санта Анна тұтқынға түсіп, соғыс аяқталғаны туралы [[Веласко келісімі]]не қол қоюға мәжбүр болды.<ref name=todish70>Todish ''et al.'' (1998), p. 70.</ref> Техас тәуелсіздігін алған кезде, жаңа Республикадағы екі фракция арасындағы арасындағы саяси күрестер өршелене түсті. Б. Мирабо Ламар басшылығындағы Ұлттық фракция Техас тәуелсіздігінің жалғасуын, тұрғылықты америкалықтарды қуып шығуды және Республиканы [[Тынық мұхиты]]на дейін кеңейтуді қолдап қуаттады. Сэм Хьюстон басқарған олардың қарсыластары Техасты АҚШ-қа аннексия қылуға және жергілікті америкалықтармен бейбітшілікті амал асыруды қалады. Фракциялап арасындағы қарсылықтар Техас Архив соғысы деген атпен сипатталады.<ref name="archivewar">{{cite web | title = The Archives War | work = Texas Treasures- The Republic| publisher = The Texas State Library and Archives Commission | date = 2005-11-02 | url = http://www.tsl.state.tx.us/treasures/republic/archwar/archwar.html | accessdate = 2009-01-03}}</ref> Мексика 1842 жылы Техасқа екі кіші экспедиция жіберді. Сан-Антонио қаласы екі рет қамалға алынып, Техастықтар Доусон қырғыны шайқасында жеңіске жетті. Осындай сәттіліктерге қарамай Мексика Техастағы өз күшін көрсете алмады, ал Республика өмір сүруін жалғастыра берді.<ref name="Calvert">{{Cite document |surname1=Calvert |given1=R. |surname2=De Léon |given2=A. |surname3=Cantrell |given3=G. |title=The History of Texas |publisher=Harlan Davidson |place=Wheeling, Illinois |year=2002 |postscript=<!--None-->}}</ref> Республиканың өзін қорғай алмауы АҚШ-қа Техасты басып алу мүмкіндігін берді. === Мемлекетшілік === 1837 жылдың басында Республика АҚШ-пен аннексия орнатуға келісімге келу үшін бірнеше мәрте тырысып көрді.<ref>Richard Bruce Winders, [http://books.google.com/books?id=mcc9EciebFYC&printsec=frontcover ''Crisis in the Southwest: The United States, Mexico, and the Struggle over Texas''] (Lanham: Rowman & Littlefield, 2002), p. 41.</ref> Республикадағы Ұлттық фракция оппозиционерлері мен АҚШ-тағы аболиционистік оппозиционерлер Техастың одаққа кіруін бәсеңдетті. Ақырында 1844 жылы сайлауда Жеймс К. Полк жеңген кезде, Техас Одаққа қосылды.<ref>Buescher, John. [http://www.teachinghistory.org/history-content/ask-a-historian/23927 "Senatorial Division"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201101055351/https://teachinghistory.org/history-content/ask-a-historian/23927 |date=2020-11-01 }}, [http://www.teachinghistory.org Teachinghistory.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180926205612/https://teachinghistory.org/history-content/ask-a-historian/24484 |date=2018-09-26 }}, accessed тамыз 21, 2011.</ref> 29-желтоқсан 1845 жылы Конгресс Техасты АҚШ-қа қүрамдық бөлігі штат ретінде қабылдады.<ref name="TAnnexation">{{Handbook of Texas|id=mga02|name=Annexation}}</ref> Техас АҚШ құрамына кіргеннен соң, Мексика АҚШ-пен дипломатиялық қарым-қатынастар орнатты. АҚШ Техастың шекарасы Рио Грандқа созылатынын талап етсе, Мексика өз кезегінде [[Нуесес өзені]]не дейін созылатынын айтты. Алдыңғы Техас Республикасы өз шекарасын кеңейтуді кұшейтпесе де, АҚШ-тың бұлай жасауға әскери күші де, саяси көз-қарастары да жетерлі еді. 13-қаңтарда, 1846 жылы президент [[Полк]] Рио Грандтің оңтүстік бөлігіне генерал [[Зачари Тейлор]]ды тағайындады. Бірнеше ай өткен соң, Мексика әскерлері Торнтон қорғанысы деп аталатын тартысты жердегі АҚШ атты әскерлеріне қарсы бет алып, [[Мексикан-Американ соғысы]]ның басталуына себепші болды. Алғашқы шайқастар Техас аймағында болып өтті: олар [[Техас форты қамалы]], [[Пало Алто соғысы]] және [[Ресака де ла Палма соғысы]]. Бірнеше сериялы жеңістерден соң, [[Гвадалупе Хидалго келісімі]] екі жылдық соғысы аяқтап берді. Келісім бойынша АҚШ Мексикаға 18,250,000 АҚШ долларын беріп, есесіне Техасқа даусыз басқару құқығын алды. Сонымен бірге 1848 жылы қазіргі уақытта көпшілік Американың оңтүстік-батысы есептелетін Мексикан мүлкін де алып, Техас шекаралары Рио Грандта орнатылды.<ref name="Mwar">{{Handbook of Texas|id=qdm02|name=Mexican War}}</ref> 1850 жылғы келісім Техасты қазіргі қалпына келтірді. Ескі Республиканың 1,000,000 $ қарызы орнына Техас жерлерін федерал мемлекетке берді, бұл жерлер кейінірек қазіргі уақыттағы Жаңа Мексиканың жартысын, Колорадоның үштен бірін, және де Оклахоманың, Канзастың, [[Вайоминг]]тың кейбір бөліктерін құрады.<ref name="comp1850">{{Handbook of Texas|id=nbc02|name=Compromise of 1850}}</ref> Соғыстан соң Техастың мақталы жерлеріне мигранттар ағылып келді.<ref name="CCulture">{{Handbook of Texas|id=afc03|name=Cotton Culture}}</ref> === Азаматтық соғыс және қайта құру === [[Сурет:Glory to the defeated - dignified resignation.jpg|left|thumb|Азаматтық соғыс ескерткіші. Галвестон. Техас]] 1860 жылғы сайлаудан соң, Техаста қайтадан соғыс басталды. [[Авраам Линколн]]ның сайлауы бес Төменгі Оңтүстік штаттар мақұлдаған Одақтан шығу туралы [[Оңтүстік Каролина декларациясы|Оңтүстік Каролина Декларациясының]] пайда болуына алып келді. 28-қаңтарда 1861 жылы Остинда Одақтан шығу туралы Штат Конвенциясы ашылды. 1-ақпанда 166-8 дауыс нәтижесінде Конвенция АҚШ-тан шығу туралы Заңды қабылдады. 23-ақпанда 1861 жылы Техас дауыс берушілері бұл Заңды ресмилестірді. 23-наурызда 1861 жылы Конфедерациялық Штаттар Конституциясын ратификациялап, Техас Конфедерациялық Штаттар құрамына кірді.<ref name="facts"/><ref name="SecessionConvention">{{Handbook of Texas|id=mjs01|name=Secession Convention}}</ref> Бастапқыда Одақтан шығуды барлық Техастықтар қолдамады, бірақ соған қарамастан Оңтүстіктегі жағдайды олар қолдады. Техастың ең күшті юнионисті [[Губернатор]] Сэм Хьюстон болды. Ол жағдайды шиеленістіріп алмау үшін президент Линколнның Одақ әскерлерін қызметте қалдыру жайлы екі ұсынысын бекер қылды. Хьюстон Конфедерацияға адалдық танытатындығын айтып ант бермегені үшін Губернатор лауазымынан алып тасталды.<ref name="SamHoustonHB">{{Handbook of Texas | id=fho73| name=Sam Houston}} Accessed қаңтар 14, 2009</ref> Америка Азамат соғысының ірі соғыс майдандарынан алыста Техас Конфедерация үшін көптеген ер-азаматтарын және құрал-жабдықтарын құрбан қылды.<ref name="CivilwarHB">{{Handbook of Texas | id=qdc02 | name=Civil War}} Accessed қаңтар 14, 2009</ref> Одақ әскерлері штаттың негізгі порты есептелетін Галвестонды басып алды. Техастың Мексикамен шекарасы '''“Конфедерацияның сырлы есігі”''' деп аталды, себебі сауда-сатық Одақ блокадасын айналып өтіп осы шекарада болушы еді.<ref name="FederalWriter">{{cite book | last = Federal Writers' Project | title = Texas, A Guide to the Lone Star State: Brownsville | publisher = Native American Books Distributor | date = желтоқсан, 1997 | page = 206 | url = http://books.google.com/?id=zUI26u0B_VEC&pg=PA206&lpg=PA206&dq=texas+back+door+confederacy | isbn = 0403021928}}</ref> Конфедерация Одақтың бұл жолды жабуды көздеген барлық ұрыныстарын жоққа шығарды.<ref name="CivilwarHB"/> 1863 жылдың ортасында Одақ Миссисипи өзенін қолға алған соң, Техастың ресурс қоры ретіндегі штат дәрежесі төмендеп [[Броунсвилл]] жанында Техаста [[Палмито Ранч шайқасы]]нда Конфедерация жеңісімен аяқталды.<ref name="BattlePR">{{Handbook of Texas|id=qfp01|name=Battle of Palmito Ranch}}</ref> Техас екі ай бойы [[Солтүстік Виргиния]] Армиясының берілуімен және басқаруды қолға алған Одақ генералы [[Гордон Грангер]] ортасында [[анархия]]да қалды. Қайта құрудың бастапқы айларында келеңсіздіктер болды.<ref name="CivilwarHB"/> Ақиқи жариялаудан соң екі жарым жыл өтіп, генерал Гордон Грангер қол қойған Азаттық Декларациясының жариялануының құрметіне [[Жунтин]] болды.<ref name="BarriersVoting">{{cite web |title=Historical Barriers to Voting |work=Texas Politics |publisher=University of Texas |url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/6_5_3.html|accessdate=2008-10-13}}</ref><ref name="Juneteenth">{{Handbook of Texas|id=lkj01|name=Juneteenth}}</ref> 1866 жылы президент [[Линдон Жонсон|Жонсон]] Техаста штаттық мемлекет қайта сақталатынын жариялады.<ref name="readmission">{{cite web |last=Johnson |first=Andrew |authorlink =Andrew Johnson |date=1866-08-20 |title=Proclamation Declaring the Insurrection at an End |series =American Historical Documents |publisher=[[President of the United States]] |url=http://www.bartleby.com/43/42.html |accessdate=2008-04-28}}</ref> Қайта құру талаптарына қарамай 1870 жылы Конгресс Техасты Одаққа қайта қабылдады. Ауыл-шаруашылық және еңбек қиындықтарымен штат күресетін қоғамдық өзгерістер жалғаса берді.<ref name="restoration">{{Handbook of Texas|id=mzr01|name=Restoration}}</ref> === 20 ғасырдан қазірге дейінгі уақыт === [[Сурет:Lucas gusher.jpg|right|thumb|Спиндлтоп]] 10-қаңтар, 1901 жылы Техаста алғашқы ірі мұнай байлығы [[Спиндлтоп]] [[Бомонт]]тың оңтүстігінде табылды. Қалғандары Шығыс Техас, Батыс Техас және Мексика бұғазы жандарынан табылды. Ақырында Техаста '''“Ойл Бум”''' істелінді.<ref name="Spindletop">{{Handbook of Texas|id=dos03|name=Spindletop Oilfield}}</ref> Сөйтіп 1972 жылы мұнай өндірісі өз шыңына жетіп, оның күндік орташа есебі 3,000,000 баррелді құрады.<ref name="Oil_Gas">{{Handbook of Texas|id=doogz|name=Oil and Gas Industry}}</ref> [[Ұлы дағдарыс|Ұлы Депрессия]] және Далт Боул Азамат соғысына дейін қарқынмен көтерілген штат экономикасына жаман әсерін тигізді. Даст Боул жылдарында Тезастың қорқынышты соққы тиген жерлерінен мигранттар қашып кетті. Әсіресе осы кезеңде Техастағы Ұлы көшу кезінде қара нәсілділер штатты тастап, жұмыс табу мақсатында Солтүстік Америка және [[Калифорния]]ға қарай бет алды. [[Сурет:WomanFactory1940s.jpg|left|thumb|1942 жылы Техастағы зауыт жұмысшысы]] [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] Техасқа жаман әсерін тигізіп, ақша әскери базалар құруға, [[снаряд]] жасайтын заводтарға, әскери тұтқындар сақтайтын түрмелерге және армия ауруханаларын салуға жұмсалды. Сондай-ақ, 750 000 жас жігіттер қызметке кетті, қалалар жаңа өндіріспен жоқ болды, коллеждер басқа қызметтерді атқарды және жүздеген, мыңдаған кедей фермерлер ауыл-шаруашылығына қайтпау үшін соғыстың көп жалақы төлейтін жұмыстарына кетіп қалды.<ref>{{cite book|first=James|last=Ward Lee|coauthors=et al.|title=Texas Goes to War: 1941|year=1991}}</ref><ref>{{cite book|first=Louis|last=Fairchild|first2=Thomas L.|last2=Charlton|title=They Called It the War Effort: Oral Histories from World War II Orange, Texas|year=1993}}</ref> 1960 жылдары Техас жоғары білім жүйесін заманға сай кеңейтіп дамытты. Штат жоғары білімге жан-жақты жоспар жасап, оның көпшілігі мұнай табысынан алынды және штаттағы институттарды тиімді басқару үшін штаттың орталық басқару бөлімі салынды. Осындай өзгерістер Техас университеттерінің мемлекеттік зерттеу қорларын ұтып алуына көп көмектесті.<ref name="Blanton">{{cite journal|last=Blanton|first=Carlos Kevin|title=The Campus and the Capitol: John B. Connally and the Struggle over Texas Higher Education Policy, 1950–1970|journal=Southwestern Historical Quarterly|year=2005|volume=108|number=4|pages=468&ndash;497|issn=0038–478X}}</ref> 22-қараша, 1963 жылы [[Даллас]]та Президент Жон. Ф. Кеннедиге [[қастандық]] жасалынды.<ref>{{cite book|first=William L.|last=Rivers|first2=B.|last2=Greenberg|title=Kennedy Assassination and the American Public: Social Communication in Crisis|year=1977|page=187}}</ref> == Мемлекет және саясат == Қазіргі [[Техас констиуциясы]] 1876 жылы қабылданған. Басқа көп штаттарға ұқсап, бұл өз кезегінде билікті дұрыс ұйымдастыруға көмектеседі. Штаттың Билл құқықтары атты заңы мемлекеттік заңға қарағанда үлкенірек және Техас үшін жеке қосымшалар бар еді.<ref name="BillofRights">{{cite web |title=Bill of Rights (Article 1) |work=Texas Politics |publisher=University of Texas |url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/7_4_2.html|accessdate=2008-10-13}}</ref> === Штат үкіметі === [[Сурет:Texas Capitol night.jpg|300px|right|thumb|Техас штаты Капитолы түнгі көрінісі]] Техас Губернаторының кейбір қызметтерін шектейтін көптеген атқарушы органдар жүйесі қалыптасқан. Штат басшысынан (министрінен) басқа сайлаушылар кандидаттары Губернатордан тәуелсіз халыққа жауапты болатын атқарушы шенеуніктерді сайлайды.<ref name="pluralexec">{{cite web |year=2005|title=The Plural Executive|work=Texas Politics| publisher=University of Texas|url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/1_9_0.html |accessdate=2008-05-07}}</ref> Бұндай сайлау жүйесі партиялар арасында атқарушы органдарды бөліп тастады. Ресубликан партиясынан Ж. Буш Техас Губернаторы болып қызмет еткенде, Техаста Демократ Лейтенант Губернатор [[Боб Баллок]] болды. Атқарушы органдағы лауазымдар мыналар: [[Губернатор]], Лейтенат Губернатор, Халық бюджеті басшысы, Жер комиссары, Бас прокурор, Ауыл-шаруашылық комиссары, Техас Темір жол Комиссиясының үш мүшелері, Білім бойынша штат Кеңесі және Штат басшысы (министрі).<ref name="pluralexec"/> [[Сурет:Texas Capitol Flags.jpg|left|thumb|Штат Капитолындағы Техас және АҚШ тулары]] [[Сурет:Капитол.Техас.jpg|300px|right|thumb|Техас штаты Капитолы күндізгі көрінісі]] Екі палаталы Техас заңшылық үкіметі 150 мүшесі бар [[Өкілдер палатасы|Өкілдер Палатасынан]] және 31 мүшесі бар [[Сенат]]тан тұрады. Палата [[спикер]]і Өкілдер палатасын басқарса, Лейтенант Губернатор Сенатты басқарады.<ref name="Legislature Members">{{cite web|year=2005|title=Membership|work=Texas Politics |publisher=University of Texas|url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/2_2_4.html |accessdate=2008-06-17}}</ref> Заңшылық үкіметінде екі жылда бір мәрте сессия шақырылады, бірақ штат Губернатор арнайы сессияларды қалаған уақытында шақыру құқығына ие.<ref name="Special Sessions">{{cite web|year=2005|title=Special Sessions|work=Texas Politics |publisher=University of Texas|url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/2_2_2.html |accessdate=2008-06-17}}</ref> Штаттың бір қаржы жылы календарьда өткен жылдың 1-қыркүйегінен сол жылдың 31-тамызына дейін созылады. Сөйтіп, 2012 жылдың қаржылық жылы 2011 жылдың 1-қыркүйегінен 2012 жылдың 31-тамызына дейін созылады. Техастың сот жұйесі АҚШ-тағы ең қиын кешен болып, ол көптеген бөлімдерден және аралас құқық қорғаушылар тізімінен тұрады. Техаста екі сотқа жүгінуге болады: олар азамат актілер үшін Жоғары суд және Қылмыстық істер бойынша Техас суды. Қалалық сот орындарын басқа да сайлаушылар басқа салалардағы сот процестеріне судьялар сайлап, оларды Губернатор бос орындарға тағайындайды.<ref name="Judiciary">{{Handbook of Texas|id=msf01|name=Judiciary}}</ref> 2009 жылы қазанда Техас елдің 442 атқаруында көшбасшы болды. Мемлекет қауіпсіздігі Техас бөлімінің Техас Рейнджерс Дивизиясы штат аймағында құқық қорғаушы заңды күш агенттігі болып есептеледі. Жылдар өте Техас Рейнджерс адам өлтіруден бастап саяси коррупцияға дейінгі қылмастырды ашты. Олар басып келуші полициялар және детективтер сияқты қызмет етіп, Губернатор қауіпсіздігін сақтады, және қашқындарды ұстап Республика үшін де, штат үшін де қарулы күш ретінде аянбай қызмет етті. Техас Рейнджерсті 1823 жылы бейресми түрде Стефен Ф. Остин ұйымдастырған болып, 1835 жылға келіп ресми түрде өз қызметін бастады. Техас Рейнджерс Техас тарихындағы көптеген маңызды оқиғалардың және Ескі Батыс (Old West) тарихындағы көп қылмысты жағдайлардың қатысушы болды.<ref name="TexasRangers">{{Handbook of Texas|id=met04|name=Texas Rangers}}. Retrieved қаңтар 14, 2009.</ref> === Саясат === {| class="wikitable" style="float:right; font-size:79%; margin:10px" |+ '''Техастағы президенттік сайлау нәтижелері''' |- style="background:lightgrey;" ! Жыл ! [[Республикашылар партиясы]] ! [[Демократтар партиясы]] |- | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 2008|2008]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''55.48%''' ''4,467,748 | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|43.72% ''3,521,164 |- | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 2004|2004]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''61.09%''' ''4,526,917 | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|38.30% ''2,832,704 |- | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 2000|2000]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''59.30%''' ''3,799,639 | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|38.11% ''2,433,746 |- | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 1996|1996]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''48.80%''' ''2,736,166 | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|43.81% ''2,459,683 |- | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 1992|1992]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''40.61%''' ''2,496,071 | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|37.11% ''2,281,815 |- | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 1988|1988]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''56.01%''' ''3,036,829 | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|43.41% ''2,352,748 |- | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 1984|1984]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''63.58%''' ''3,433,428 | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|36.18% ''1,949,276 |- | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 1980|1980]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''55.30%''' ''2,510,705 | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|41.51% ''1,881,148 |} Басқа оңтүстіктегі штаттардағы сияқты ақ нәсілділер Азамат соғысынан кейін Республикан партиясын жақтырмады және Демократтар партиясы Техас саясатын Қайта құру кезеңінің аяғынан 20-ғасырдың соңына дейін басқарып келді. Штат Республикашылар партиясының қорғанына айналды.<ref name="SouthWon">{{cite news |last=Risen |first=Clay |date =2006-03-05 |title=How the South was won |publisher=The Boston Globe |url=http://www.boston.com/news/globe/ideas/articles/2006/03/05/how_the_south_was_won/ |accessdate=2008-04-29}}</ref> [[Сурет:Lbj2.jpg|right|thumb|Линдон Б. Жонсон Техастық саясатшы және АҚШ-тың 36-президенті]] Техастағы саяси атмосфера қаржылық және қоғамдық [[консерватизм]] кесірінен ақсап қалды.<ref name="TPoliticalCulture1">{{cite web |title=Texas Political Culture – Introduction |work=Texas Politics |publisher=University of Texas |url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/10_1_0.html |accessdate=2008-05-29}}</ref><ref name="TPoliticalCulture2">{{cite web |title=Texas Political Culture – Low Taxes, Low Services Political Culture |work=Texas Politics |publisher=University of Texas |url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/10_2_1.html |accessdate=2008-10-13}}</ref> 1980 жылдан бері Техастық сайлаушылар Республикашылар партиясынан шыққан Президенттікке кандидаттарды қолдап қуаттады. 2000 және 2004 жылдары [[Джордж Уокер Буш|Джордж У. Буш]] Техасты 60,1% дауысымен жеңді, бұл жерде өзінің “'''сүйікті ұлы'''”ның кезінде Техас Губернаторы болғаны да көмектесті. 2008 жылы МакКейн штатты Бушқа қарағанда азырақ дауыспен, яғни 55% дауыспен жеңіске жетті. Остин да осылай Демократтарды жергілікті және штаттағы сайлауларда әлсіретіп жіберді. Техастың ауылдық және қала шетіндегі аймақтары Республикашыларға дауыс беріп жатқан бір сәтте, Рио Гранд жанындағы графтықтар Демократтарды қолдап дауыс берді.<ref name="2000electionresults">{{cite web |url=http://uselectionatlas.org/RESULTS/state.php?year=2000&fips=48&f=1&off=0&elect=0 |title=2000 Presidential General Election Results – Texas |publisher=www.uselectionatlas.org |accessdate=2008-07-22}}</ref><ref name="2004electionresults">{{cite web |url=http://uselectionatlas.org/RESULTS/state.php?year=2004&fips=48&f=1&off=0&elect=0 |title=2004 Presidential General Election Results – Texas |publisher=www.uselectionatlas.org |accessdate=2007-07-22}}</ref> [[Сурет:George-W-Bush.jpeg|160px|left|thumb|[[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]]. Техастың 46-губернаторы (1995-2000 жылдары) және АҚШ 43-президенті (2001-2009 жылдары)]] 2003 жылы Республикашы [[Том Дэлей]] Конгресс облыстарының Техастағы сайлау округтарының шекараларын қайта қарауды басқарып, бұл жерлерді Нью-Йорк Тайм газетасы нағыз сайлау махинацияларының өш алған жері деп атады.<ref name="NYTGerry">{{cite news | title = The Texas Gerrymander| publisher = New York Times| date = 2006-03-01| url = http://www.nytimes.com/2006/03/01/opinion/01wed2.html| accessdate = 2009-01-07}}</ref> “'''Техастық он бір'''” атты бір топ Демократтардың заң шығарушылары штатты осындай қиын жағдайдан алып шықты.<ref name="Tex11">{{cite news | last = Ridder| first = Knight | title = 11 Texas Senate Democrats Take Cue from House, Bolt to Avoid Redistricting | publisher = Houston Chronicle | date = 2003-07-29 | url = http://www.allbusiness.com/government/elections-politics-politics-political-parties/10366221-1.html| accessdate = 2009-01-07}}</ref> Осындай қиыншылықтарға қарамай заң шығарушы үкімет картаны Республикашылар алып барды. Сайлау округтерін қай қару протестанттары ұлттық Жоғары сотқа Біріккен Латын Америкасы азаматтары және Перри істері бойынша жүгінді, бірақ іс Республикашылар пайдасына шешілді.<ref>{{cite news|author = The Associated Press |url = http://www.nytimes.com/2006/06/28/washington/28cnd-scotus.html|title =Justices Back Most G.O.P. Changes to Texas Districts |work = New York Times|date= 2006-06-28|accessdate = 2006-06-28}}</ref> 2010 жылғы жалпы сайлауларда Палатадағы және Сенаттағы Делегациясындағы Республикашылардың көпшілігі Техас мүшелерінен болды. 111-АҚШ Конгрессіндегі 32 Техас Конгресстік штаттарының 23 Республикашылардын болса, қалған 9 Демократтардан болды. Техастың сенаторлары [[Кей Бейли Хэтчисон]] және [[Жон Корнин]]. 1994 жылдан бері еш бір Демократ штаттағы жоғары лауазымға отырған жоқ. Техастық Демократтардың қатысуы Шығыс және Солтүстік жақтағы [[Бомонт]], Эл Пасо, Остин, Сан-Антонио, Даллас және Хьюстон сияқты қалалардағы азшылықты құрайтын топтардан тұрады. == Әкімшілік бөліністер == Техаста көпшілігі жалпыұлттық 254 [[Графтық (феодалдық иелік)|графтық]]тар бар. Әр бір графтық төрт сайланған [[комиссар]]лардан тұратын Комиссарлардың Сот жүйесімен жұмыс істейді және графтық судьясы графтық аймағынан сайланады. Графтық үкіметі әлсіз қалалық кеңес сияқты жұмыс алып барып, себебі графтық судьясында вето билік жоқ, бірақ басқа комиссарлармен бірге дауыс бере алады. Сонда да Техас қызметтерді бөлісу үшін жергілікті келісім-шарттарға отыруға қалаларға және графтықтарға рұқсат береді. Графтықтар ішкі заңдарымен шағымдана алмайды, олардың барлық заңдары қатаң түрде штатта жасап беріледі. Штатта графтықтарға біріккен немесе бөлектенген аймақтар, райондар жоқ. Графтық бөлектенген жерлерге шектеулі қызметтер көрсетеді. [[Муниципалитет]]тер жалпы заңға немесе ішкі заңға бойсынуына қарай классификацияланады.<ref name="homerule">McDonald, John V., "An Analysis of Texas' Municipal Home Rule Charters Since 1994" (2000). Applied Research Projects. Paper 124. [http://ecommons.txstate.edu/arp/124/ Txstate.edu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120304010149/http://ecommons.txstate.edu/arp/124/ |date=2012-03-04 }}</ref> Муниципалитет ішкі заңын қаланың 5000 артық адамы заңға келіскен жағдайда ғана қабылдай алады. Муниципалитеттер партиялардан тыс болып,<ref name="reqvote">{{cite web |title=Run for Party Nomination to Public Office |work=Texas Politics |publisher=University of Texas |url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/4_6_2.html|accessdate=2008-10-12}}</ref> сайлаулар мектеп басшылығы үшін және колледж аймақтары қоғамдастықтары үшін арналады. ==Экономика== Штаттағы экономикалық жағдай XX ғасыр басында [[мұнай]] кені ашылған кезде күрт өзгерді. Университеттердегі [[инвестиция]] көмегімен XX ғасыр орталарында Техастағы әртараптандырылған [[экономика]] және жоғары технология дамыды. 2010 жылдан ол керегелі 500 компаниялардың жоғары бөлімінде өзінің өсіп бара жатқан өндірісімен, ауыл шаруашылық, мұнай-химия, [[энергетика]], [[компьютер]], [[электроника]], аэрокосмос, биомедициналық ғылымдар сияқты салалармен [[Калифорния]] екеуі 57-сатыны иелеп тұр.<ref>''[http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2010/states/TX.html CNN.com]'', Retrieved қараша 2010.</ref> Бұл көрсеткіш 2002 жылдан бері ұлтты өнім экспорты бойынша көшбасшыға айналдырып, мемлекет жалпы өнімі бойынша екінші орынға шығады. [[Сурет:NASA Neutral Buoyancy Laboratory Astronaut Training.jpg|left|thumb|Астронавт Техастағы ''Джонсон Космос Орталығы''нда дайындалу үстінде]] [[Сурет:Кітап Техас.jpg|right|thumb|2010 жыл шыққан экономика жайлы кітап]] 2010 жылы Техас Жалпы ішкі өнімі 1,207 триллион АҚШ долларын құрап, АҚШ-та екінші жоғары көрсеткішке ие болды.<ref>{{cite web|title=GDP by State|url=http://greyhill.com/gdp-by-state|publisher=Greyhill Advisors|accessdate=7 September 2011}}</ref> Бұл көрсеткіш дүние экономикасында 11 және 12-орындарда [[Үндістан]] және [[Канада]] сияқты елдердің GDP-мен тең. Техас экономикасы дүние бойынша бөліністер арасында [[Англия]]дан (Біріккен Королдіктің бөлінісі), Калифорниядан және [[Токио]]дан соң 4-орында тұрады. Техас көп халқы, мол табиғи байлығы, гүлденген қалалары және жоғары білімнен көшбастаушы орталықтарының көмегімен жоғары және күшті экономикаға жетісті. Штат аймағында мұнай табылған соң, Техаста мұнай өндірісі күшейді. Соңғы кездерді қала орталықтары көбейіп, 2005 жылда халықтың 2/3 бөлігі сол жерлерде тұрды.<ref name="economy1">{{cite web |title=Economic Geography |work=Texas Politics |publisher=University of Texas| url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/9_3_2.html|accessdate=2008-10-13}}</ref> 2011 жылы шілдеде штат жұмыссыздық көрсеткіші 8,4% шықты.<ref>{{cite web|title=Local Area Unemployment Statistics|url=http://www.bls.gov/web/laus/laumstch.htm|publisher=Bureau of Labor Statistics|accessdate=7 September 2011}}</ref> Техаста “'''төмен салықтар, төмен қызметтер'''” репутациясы бар. Салық қорының мәліметі бойынша Техастың салығы жалпы ұлттық салықтар арасында төменгі орында тұрады, мемлекеттік және жергілікті салық бағасы жан басына шаққанда 3,580 АҚШ долларын құраса, ол резиденттер пайдасының 8,4% болып есептеліп, салық төмен ұлттар үшін жетінші орында тұрады. Техас алған пайдаға салық төлемейтін жеті штат қатарына жатады.<ref name="incometax">{{cite web | title = State Individual Income Taxes | publisher = Federation of Tax Administrators | url = http://www.taxadmin.org/fta/rate/ind_inc.html | accessdate = 2008-10-12}}</ref> Оның орнына 6,25% мөлшерлемемен штат мүлкімен табыс салығынан кіріс алып отырады,<ref>{{cite web|author= |url=http://alltaxtips.com/why-does-texas-taxus-have-the-highest-property-taxes-and-3rd-highest-sales-tax/ |title=Why does Texas (Taxus) have the highest property taxes and 3rd highest sales tax? |publisher=Alltaxtips.com |date=2011-05-09 |accessdate=2011-08-15}}</ref> бірақ жергілікті салық юрисдикциялары (қала, округ, арнайы тағайындалған райондар және билік транзиттері) саудаға қойып, салықты максималды мөлшерлемеге дейін 2% көтеріп, 8,25% қылуы мүмкін.<ref>{{cite web|url=http://www.window.state.tx.us/taxinfo/sales/faq_collect.html |title=FAQ: Texas Sales Tax |publisher=Window.state.tx.us |date= |accessdate=2011-01-10}}</ref> Техас мемлекеттің салық доноры есептеліп, әр бір доллар үшін Техастықтар федералды үкіметке федералды кіріс салығын төлеп, мемлекет жалпы шамамен пайдадан 0,94% АҚШ долларын алып отырды.2010 жылы Таңдау журналы Техас Кәсіпорын Қорындағы 3 миллиард АҚШ доллары үшін бұл штатты мемлекеттегі бизнес үшін ең жақсы орын ретінде атады.<ref name="1businessclimate">{{cite web|title=Site Selection Rankings |url=http://greyhill.com/site-selection-rankings/ |accessdate=2011-10-10}}</ref> Техаспен Калифорнияда '''Фортуна 500'''-дегі ең көп компаниялардың штаб пәтерлері орналасқан.<ref>{{cite web|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2010/states/TX.html |title=Fortune 500 2010: States: Texas Companies - FORTUNE on CNNMoney.com |publisher=Money.cnn.com |date=2010-05-03 |accessdate=2011-08-15}}</ref><ref>{{cite web|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2010/states/CA.html |title=Fortune 500 2010: States: California Companies - FORTUNE on CNNMoney.com |publisher=Money.cnn.com |date=2010-05-03 |accessdate=2011-08-15}}</ref> 2010 жылы Техаста 346,000 [[миллионер]] болып, мемлекеттегі миллионерлер саны бойынша штаттар ішінде екінші орында тұрады.<ref>Second to California</ref><ref>{{Cite news | first=Walter | last=Scott | title=Personality Parade | url=| work= | publisher=Parade Magazine | location= | page= 2 | date=2 May 2010 | id= | accessdate=}}</ref> === Ауыл-шаруашылық және тау-кен өнеркәсібі === [[Сурет:Техас мақтасы.jpg|right|thumb|Батыс Техастағы өнімнен соң мақта егістігі]] Техаста АҚШ-тағы ең көп шаруашылық орындары және ең үлкен жер аудандары бар. Техас үй малдарын өсіру өндірісі бойынша мемлекетте көш бастап келе жатыр. Ірі қара мал штаттың ең бағалы ауыл-шаруашылық өндірісі болып, штат мемлекетте [[қой]] мен [[ешкі]] өнімдерін өсіру бойынша жоғары орындарда тұрады. Штат дән өнімдерін шығаруда едәуір өсіп келе жатыр. Техастың үлкен коммерциялық балық өнеркәсібі бар. [[Цемент]], жарықшақталған тас, [[әк]], [[тұз]], [[құм]] және [[қиыршық тас]] сияқты пайдалы қазбалар өндірісі бойынша Техас көш бастап келеді.<ref name="netstateecon">{{cite web |title=The Texas Economy |publisher=netstate.com |date =2007-06-05 |url=http://www.netstate.com/economy/tx_economy.htm |accessdate=2008-04-29}}</ref> === Энергия === [[Сурет:Oil well.jpg|right|thumb|Мұнай ұңғысы]] [[Сурет:GreenMountainWindFarm Fluvanna 2004.jpg|right|thumb|Батыс Техастағы Бразос жел фермасы]] Спиндлтопта мұнай ашылған соң, энергия саяси және экономикалық салада басқарушы күшке ие болды.<ref name="AlmanacOil">{{cite web| url = http://www.texasalmanac.com/history/highlights/oil/ | title = Oil and Texas: A Cultural History| accessdate = 2009-02-03| last = Ramos| first = Mary G.| work = Texas Almanac 2008–2009| publisher = The Texas State Historical Association}}</ref> Энергия Ақпарат Әкімшілігінің хабарлауынша Техас мемлекеттегі жан басына және жалпы энергияны ең көп пайдаланатын штат болды.<ref name="Petrol">{{cite web |title=Texas Quick Facts |publisher=Energy Information Administration |date =|url=http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=TX|title=Petroleum Profile: Texas|accessdate=2008-12-13}}</ref> Мемлекеттің басқа бөліктеріне қарағанда Техастың көпшілік аймақтары өздерінің айнымалы токтарының энергия жүйесін пайдаланады. Техас электроэнергия жабдықтарын реттейді. Техас Темір жол комиссиясы өз атына қарамастан штаттағы мұнай-газ өнеркәсібін, газ жабдықтарын, құбыр қауіпсіздігін, сұйытылған газ өнеркәсібіндегі қауіпсіздікті, тау-кен өнеркәсібіндегі көмір және уранды реттеп отырады. Комиссия Техас мұнай қорын тәртіпке салу қабілітіне ие болғандықтан 1970 жылға дейін мұнай бағасын қадағалап отырды. [[ОПЕК]] негізін салушылар мұнай бағаларын реттеуші модулдердің бірі ретінде Техас агенттігін пайдаланды.<ref name="RRcommission">{{Handbook of Texas |id=mdr01 |name=Railroad Commission}}</ref> Техас 5 миллиард (790 000 000 метр куб) баррель мұнай қорына ие болып, бұл мұнай АҚШ жалпы мұнай қорының төрттен бірін құрайды.<ref name="Petrol"/> Штаттың тазалағыш зауыттары күніне 4.6 миллион баррель (730 000 метр куб) мұнай өңдеп шығарады.<ref name="Petrol"/> Хьюстон аймағындағы Бейтоун тазалағыш зауыты АҚШ-тағы ең үлкен тазалағыш зауыт болып табылады.<ref name="Petrol"/> Техас жасанды газ өндіруден көш бастап, мемлекет жасанды газының төрттен бірін құрайды.<ref name="Petrol"/> Бірнеше мұнай компаниялары осы Техаста орналасқан: олар Коноко-Филипс, Эксон-Мобил, Халлибуртон, Валеро, и Марафон Ойл компаниялары. Штат жаңартылған энергия көзі бойынша көшбасшы болып, ол мемлекеттегі ең көп жел энергиясын шығарады.<ref name="Petrol"/><ref name="wind2">{{cite web |last=Souder |first=Elizabeth |title=Texas leads nation in wind power capacity |work=Dallas Morning News |year=2007 |date =01/08 |url=http://www.dallasnews.com/sharedcontent/dws/dn/latestnews/stories/011808dnbuswindpower.30c78959.html}}</ref> [[Роскоу]]дағы, Техас штатында, Роскоу жел электрстанциясы 781.5 мегаватт күшімен 2009 жылы қазанда дүнидегі ең үлкен электростанция болып табылды.<ref name="RoscoeWind">{{cite news|last=O'Grady|first=Eileen|title=E.ON completes world's largest wind farm in Texas|url=http://www.reuters.com/article/idUSN3023624320091001|accessdate=26 тамыз 2010|newspaper=Reuters|date=2009-10-01}}</ref> Энергия Ақпарат Әкімшілігі хабарлауынша, штаттың ірі ауыл шаруашылығы мен орман өнеркәсібі Техасқа отындарды пайдалану үшін ірі көлемдегі биомасса беруі мүмкін. Штатта тағы да мемлекет дамуы үшін күн сәулесі энергиясынан пайдалану мүмкіншілігі бар.<ref>[https://www.luminsmart.com/blog/are-solar-panels-worth-it-in-texas-2265 Are solar panels worth it in Texas?]. ''luminsmart.com''{{ref-en}}</ref> === Технология === [[Сурет:GodPod.jpg|right|thumb|Платодағы Электроник Дата Системс штаб пәтері]] Техаста үлкен университет жүйелерімен қоса бастамашы Техас кәсіпорын қоры, Техас Эмеджинг қоры және көптеген алуан түрлі өнеркәсіптің жоғары технологиялы салалары дамып жатыр. Остин аймағы “Кремний белестері” деген лақап атпен аталса, солтүстік Даллас “'''Кремний жайылмасы'''” деп аталады. [[Техаста Dell, Inc.]], [[Texas Instruments]], [[Perot Systems]], и [[AT&T]] сияқты жоғары технология компанияларының штаб-пәтерлері бар. Ұлттық аэронавтика және Космос әкімшілігінің [[Линдон Б. Жонсон Космос орталығы]] оңтүстік-шығыс Хьюстонда орналасып, Техастағы аэронавтика өндірісінің асыл тәжі болып тұр. Форт-Уэрт Локхид Мартин аэронавтикасының дивизиясы мен Бэлл Хеликоптер Текстрон екеуін қабылдайды.<ref name="LM1">{{cite web |title=Locations |publisher=Lockheed Martin |accessdate=2008-05-22 |url=http://www.lockheedmartin.com/aeronautics/about/Locations.html}}</ref><ref name="Bell">{{cite web |title=About Bell Helicopter |publisher=Bell Helicopter |accessdate=2008-05-22 |url=http://www.bellhelicopter.com/en/company/}}</ref> Форт-Уэртта Локхид ең үлкен батыстық бағдарлама есептелетін [[F-16 Күресуші Сұңқары]]н және оның ізбасары [[F-35 Жасындары]]н істеп шығарады.<ref name="Downside">{{cite news |last=Rosenwald |first=Michael S. |date=2007-12-17 |title=Downside of Dominance? |publisher=The Washington Post |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/12/16/AR2007121601522.html |accessdate=2008-05-22}}</ref> === Сауда === Техас байлығы көтерме және бөлшек саудадан тұратын үлкен коммерциялық секторды, банк ісін, сақтандыруды және құрылыс өнеркәсібін ынталандырды. Fortune 500 компанияларының мысалдары Техас өнеркәсіп салаларына AT & T, Men's Warehouse, Landry's Restaurants, Kimberly-Clark, Blockbuster, Whole Foods Market, және Tenet HealthCare ке арналмаған.<ref name="fortune500_2">{{cite news |title=Texas |publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune Magazine]] |date=2007-04-30 |url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2007/states/TX.html |accessdate=2008-05-03}}</ref> Даллас-Форт-Уэрт АҚШ-тағы басқа штаттарға қарағанда жан басына ең көп сауда орталықтары тиісті болатын мекен есептеледі.<ref name="VisitDallas_Shopping">{{cite web | title = Dallas Shopping | publisher = Dallas Convention & Visitors Bureau | url = http://www.visitdallas.com/downloads/1224091342.02416300_679fbde386/DallasShopping.pdf | format = PDF | accessdate = 2008-02-20}} {{Dead link|date=June 2010| bot=DASHBot}}</ref> Мексика штаттың ең ірі сауда әріптесі болып, [[НАФТА]] арқылы штат экспортының үштен бір бөлігін қабылдайды. НАФТА Техас-Мексика шекарасындағы тартысты макиладоралардың құрылысын көтермеледі.<ref name="economy2">{{cite web|title=Recent Economic Transformations |work=Texas Politics |publisher=University of Texas |url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/9_3_3.html|accessdate=2008-10-13}}</ref> == Демография == {| class="wikitable" style="float:right; font-size:79%; margin:10px" |+ '''Тарихтағы халық сандары''' |- style="background:lightgrey;" ! Санақтар ! Халық саны ! % +, - көрсеткіші |- | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1850]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|212,592 | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"| - |- | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1860]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|604,215 | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|184.2% |- | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1870]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|818,579 | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|35.5% |- | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1880]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|1,591,749 | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|94.5% |- | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1890]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|2,235,527 | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|40.4% |- | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1900]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|3,048,710 | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|36.4% |- | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1910]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|3,896,542 | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|27.8% |- | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1920]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|4,663,228 | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|19.7% |- | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1930]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|5,824,715 | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|24.9% |- | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1940]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|6,414,824 | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|10.1% |- | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1950]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|7,711,194 | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|20.2% |- | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1960]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|9,579,677 | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|24.2% |- | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1970]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|11,196,730 | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|16.9% |- | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1980]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|14,229,191 | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|27.1% |- | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1990]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|16,986,510 | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|19.4% |- | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[2000]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|20,851,820 | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|22.8% |- | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[2010]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|25,145,561 | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|20.6% |} [[Сурет:Texas population map.png|300px|left|thumb|Техас халқы тығыздығының картасы]] 2009 жылы штат халқы күтілгендей 24,782,406 адамды құрап, алдыңғы жылға қарағанда 1,97% өскен болса, 2000 жылдан бері 16,1% өсті.<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/popest/states/states.html|title=Population Estimates|date=желтоқсан 23, 2009|work=Population Estimates Program|publisher=U.S. Census Bureau|accessdate=2009-12-30}}</ref> Соңғы санақтан бері штат халқының табиғи өсуі көрсеткіші 1,389,275 адамға жеткен болса, олардың 801,576 адамы иммиграциямен АҚШ сыртынан келсе, ал 451,910 адамы миграциямен мемлекет ішінен келген. 2004 жылда штатта 3,5 миллион шет елде туған резиденттер болып, олардың 1,2 миллионы күтілгендей заңсыз шет елдіктер болды. 2000-2006 жылдар аралығында Техаста мемлекеттегі ең көп шет елден көшіп келу, яғни иммиграция жүз берді. 2010 жылы заңсыз шет елдіктердің саны жалпы халықтың 6,0% бөлігін құрады. Бұл көрсеткіш мемлекеттегі штаттар арасындағы бесінші көрсеткіш болып табылады.<ref>{{Cite news | first=Peter | last=Slevin | title=New Arizona law puts police in 'tenuous' spot | url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/04/29/AR2010042904970.html?sid=ST2010042905051| work= | publisher=Washington Post | location=Washington, DC | pages= A4 | date=30 сәуір 2010 | id= | accessdate=}}</ref><!---as often happens, the box score figures listed in Wikipedia article are from print edition and did not appear in the online article---><ref>behind Nevada, Arizona, California, and New Jersey</ref> Техас халқының тығыздығы 34,8 адам бір шаршы километрге тиісті болып, АҚШ тығыздығынан (31 адам/км) кішкене көбірек. Керісінше Техас жер көлемі бойынша Франциямен тең болса да, Еуропалық елдің аймағының тығыздығы 116 адам/км. Техастықтардың үштен екісі Хьюстон сияқты үлкен қалаларда өмір сүреді. Даллас-Форт Уэрт Техастың үлкен қалаларынан есептеледі. Ал Хьюстон Техастағы ең үлкен қалалардың бірі болып, АҚШ-та төртінші орынды иелесе де, Даллас-Форт Уэрт одан едәуір үлкенірек. === Нәсілдік және этникалық құрамы === 2010 жылғы АҚШ санағы бойынша Техастағы нәсілдік және этникалық топтардың қатынасы мынадай: * Ақ нәсілділер: 70.4% ([[Испандар|Испаниялық]] емес ақ нәсілділер: 45.3%) * Қара нәсілді немесе Афро-Америкалықтар: 11.8% * Жергілікті [[Америкалықтар]]: 0.7% * [[Азиялықтар]]: 3.8% <small>(1.0% [[Үндістан]]лықтар, 0.8% [[Вьетнам]]дықтар, 0.6% [[Қытай]]лықтар, 0.4% [[Филиппиндер|Филиппиндіктер]], 0.3% [[Корейлер]], 0.2% [[Пәкістан]]дықтар, 0.07% [[Жапондар]], 0.05% [[Латын Америкасы|Латын Америкалықтар]], 0.05% [[Камбоджа]]лықтар)</small> * Тынық Мұхиттағы аралдықтар: 0.1% <small>(0.02% [[Гуамания]]лықтар, 0.01% [[Самоалықтар]], 0.01% [[Тонга]]лықтар, 0.01% [[Гавайи]]лықтар)</small> * Басқа расалар: 10.5% * Екі немесе одан да көп расалар: 2.7% * Испандар немесе Латын Америкалықтар: 37.6% <small>(31.6% [[Мексика]]лықтар, 0.5% [[Пуэрто-Рико]]лықтар, 0.2% [[Куба]]лықтар</small> Техаста ақ Америкалықтар нәсілдік азшылықты құрайды. Бірақ Испандық емес ақтар халықтың шамамен 48% бөлігін құрайды, сондықтан Техас азшылық және көпшілік штат болып есептеледі. 17,020,000 Техастықтар ақтар болып, шамамен 11,4 миллион халық Испандық емес ақтар. [[Германия]]лық, [[Ирландия]]лық және [[Англия]]лық Американдар Техастағы ең көп таралған Еуропалық ежелгі топтар. Германиялық Американдар халықтың 11,3% құрап, олардың саны 2,7 миллионнан асады. Ирландиялық Американдар халықтың 8,2% құрап, олардың саны 1,9 миллион. Техаста шамамен 600,000 Франциялық Американдар және 472,000 [[Италия]]лық Американдар бар. Бұл этникалық топтар өз кезегінде халықтың 2,5% және 2,0% құрайды. 1980 жылдағы АҚШ-тағы санақ бойынша Техас аймағындағы ең көп таралған ежелгі халықтар 3,083,323 адаммен ағылшындар екен, олар сол кезде штат халқының 27% бөлігін құраған.<ref>http://www.census.gov/population/www/censusdata/files/pc80-s1-10/tab03.pdf</ref> Алғашында олардың ата-бабалары он үш отарға кірген және кейінірек оларды Американдықтар деп атап кетті, ал негізі олар ағылшындардың тұқымынан шыққан. Қара нәсілді американдықтар Техаста азшылықты құрайды. Испандық және Испандық емес қара нәсілділер халықтың 11,5% құрап, Испандық емес текті қара нәсілділер қарапайым халықтың 11,3% құрайды. Испандық және Испандық емес қара нәсілділер саны шамамен 2,7 миллион. Текті Американдықтар да Техаста азшылықты құрап, олар штат халқының бар-жоғы 0,5% және олардың саны 118,000 адам. Испандық емес текті Американдықтар 0,3% құрап, олардың саны 75,000 адам. Чероки индеецтері 0,1% құрап, олардың саны 19,400 адам. Керісінше, 583 адам ғана [[Чиппева]] ретінде анықталған. Азиялық Американдар да Техаста азшылық топты құрайды. [[Азия]]дан шыққан Американдар халықтың 3,4% құраса, ал Испандық еместер 3,3% құрайды. Олардың біргелкі саны 808,000 адамнан асады. Испандық емес Азиялықтар саны 795,000 адамнан артады. 200,000 астам [[Үндістан]]лықтар Техасты Отаны етіп алған. Техасты сондай-ақ 187,000 [[Вьетнам]]дықтар,136,000 [[Қытай]]лықтар, 92,000 [[Филиппиндер|Филиппиндықтар]], 62,000 [[Корея]]лықтар және 18,000 [[Жапония]]лық Американдықтар мекендеген. Тағы да 111,000 артық адам Азиялық тектен шыққан олар: [[Камбоджа]], [[Таиланд]] және [[Хмонг]]. [[Тынық мұхиты]]нан шыққан Американдар да Техаста азшылықты құрайды. Сауалнама бойынша, тек ғана 18,000 адам Тынық мұхиты аралдарынан және 16,400 Испандық емес тектен шыққан. Сондай-ақ, 5,400 текті [[Гавайи]]лықтар, 5,300 [[Гвамания]]лықтар және 6,400 халық басқа тектерден шыққан. [[Самао]] Американдары өте шектеулі болып, олардың саны 941 адам ғана. Көпрасалы адамдар да Техаста азшылықты құрайды. Көпнәсілді адамдардың мұрагерлері халықтың санының 1,9% құрап, олар 448,000 адамды құрайды. Дерлік 80,000 адам Еуропа және [[Африка]]лықтардың мұрагерлері болып, олар халықтың 0,3% құрайды. Еуропа және текті Американдықтардың мұрагерлері саны 108,000 болып, олар халықтың 0,5% құрайды. Еуропа және Азиялықтардың мұрагерлері саны 57,600 болып, олар халықтың 0,2% құрайды. Ал Африкалық және текті Американдықтардың мұрагерлері саны өте аз 15,300 болып, олар халықтың 0,1% құрайды. Испандармен латындар Техаста Испандық емес Еуропалық Американдардан соң саны бойынша екінші орында тұрады. 8,5 миллионнан көп халық испан және латын этникалық бірлестігіне жатады. Бұл топ Техас халқының 36% құрайды. Мексикан текті халық саны 7.3 миллионнан асып, штат халқының 30.7% құрайды. 104,000 артық Пуэрто-Риколықтар штат аймағында жасайды. Шамамен 38,000 Кубалықтар осы штатта мекендейді. 1,1 миллионнан астам адам (халық санының 4.7% құрайды) Коста-Рикалықтар, Венесуэлалықтар және Аргентиналықтар.<ref>{{cite web|author= |url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=04000US48&-qr_name=ACS_2008_3YR_G00_DP3YR5&-ds_name=ACS_2008_3YR_G00_&-_lang=en&-redoLog=false&-_sse=on |title=Texas – ACS Demographic and Housing Estimates: 2006–2008 |publisher=Factfinder.census.gov |date= |accessdate=2011-01-10}}</ref><ref>{{cite web|author=|url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=04000US48&-qr_name=ACS_2008_3YR_G00_DP3YR2&-ds_name=&-_lang=en&-redoLog=false |title=Texas – Selected Social Characteristics in the United States: 2006–2008 |publisher=Factfinder.census.gov |date= |accessdate=2011-01-10}}</ref> Техастың орталық және оңтүстік-шығыс орталық бөлімінде Германиядан шыққандар өмір сүреді. Техастың үштен бір бөлігінен көбі Испандық тектен шыққан,<ref name="Census2">{{cite web |year=2006 |title=Texas QuickFacts from the US Census Bureau |location =US Census |url=http://factfinder.census.gov/servlet/ACSSAFFFacts?_event=&geo_id=04000US48&_geoContext=01000US%7C04000US48&_street=&_county=&_cityTown=&_state=04000US48&_zip=&_lang=en&_sse=on&ActiveGeoDiv=&_useEV=&pctxt=fph&pgsl=040&_submenuId=factsheet_1&ds_name=DEC_2000_SAFF&_ci_nbr=null&qr_name=null&reg=null%3Anull&_keyword=&_industry= |accessdate=2007-04-28}}</ref> олардың көбісі соңғы уақыттарда келген, кейбір Теханолар Техасқа 18-ғасырда байланысы болған. Бұрынғы құл халықтан шыққан тектілерден кейінгі уақытта коллеж бітірген Афро-Американдар Жаңа Ұлы Көшу кезінде көптеп жұмыс жасауға келеді.<ref name="blackmigration">[https://web.archive.org/web/20040702085924/http://www.brookings.edu/urban/pubs/20040524_Frey.pdf William H. Frey, "The New Great Migration: Black Americans' Return to the South, 1965–2000", May 2004, The Brookings Institution, p.1]. Retrieved наурыз 19, 2008.</ref> Соңғы кезде Техаста, әсіресе Хьюстонмен Далласта Азиялықтардың саны өсіп кетті. Азиялық Американдар өсіп бара жатқан Техастағы басқа аймақтар Остин, [[Корпус Кристи]], [[Шерилэнд]] және [[МакАллен]]. Қазіргі уақытта үш халық мойындаған тайпалар жасап жатыр олар: Алабама-Коушатта тайпасы, Кикапу дәстүрлі тайпасы және Ислета [[Дел Сур Пуэбло]] тайпалары. 2011 жылы ақпанның ортасында болған санақ бюросының айтуынша, Техастың ақ нәсілді халқы 50% төмен екен, яғни 45% екен, ал Испандықтар болса 38% дейін көтеріліпті. 2000-2010 жылдары аралығында жалпы халық саны 20,6% дейін көтерілді, бірақ Испандықтар 65% дейін көтеріліпті, ал Испандық емес ақ нәсілділер болса тек ғана 4,2% дейін көтеріліпті.<ref>Majority of Texas' population growth is Hispanic http://www.usatoday.com/news/nation/census/2011-02-17-texas-census_N.htm?csp=34news&utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+usatoday-NewsTopStories+%28News+-+Top+Stories%29</ref> === Дін === {| class="wikitable" style="float:right; margin:10px" |- !Religion<ref>[http://www.gc.cuny.edu/faculty/research_briefs/aris/key_findings.htm#StateFaith American Religious Identification Survey] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051024031359/http://www.gc.cuny.edu/faculty/research_briefs/aris/key_findings.htm#StateFaith |date=2005-10-24 }}, 2001</ref> ! |- |[[Роман Католиктер]] |28% |- |[[Баптистер]] |21% |- |[[Атеист|Дін ұстанбайтындар]] |11% |- |[[Методистер]] |8% |- |[[Христиан]] – Басқалар |7% |- |[[Лютерандар]] |3% |- |[[Pentecostal]] |3% |- |[[Presbyterian]] |2% |- |[[Деноминация еместер]] |2% |- |[[The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints|Мормон]] |2% |- |[[Episcopal Church (United States)|Эпископтықтар]] |1% |- |[[Ислам діні]] |1% |- |[[Йегова куәгерлері]] |1% |- |[[Assemblies of God USA|Құдай ассамблеясы]] |1% |- |Құдай шіркеуі |1% |- |Басқалар |2% |} [[Сурет:Lakewood1.jpg|left|thumb|Лейкуд шіркеуі ішкі көрінісі]] 2000 жылда ең үлкен деноминация саны жақтаушылары [[Роман Католик шіркеуі]] 4,368,969 адам; Оңтүстік Баптист Конвенция 3,519,459 адам және [[Біріккен Методист шіркеуі]] 1,022,342 адамнан тұрады.<ref name="religion">{{cite web |url=http://www.thearda.com/mapsReports/reports/state/48_2000.asp |title=State Membership Report – Texas|publisher=Association of Religion Data Archives|accessdate=2008-02-12}}</ref> Даллас-Форт-Уэрт болса үш үлкен эвангелие семинарлары үйі және монастырлер қожайыны. Хьюстондағы [[Лейкуд шіркеуі]]не аптасына орташа 43,000 адам келуімен мақтанады.<ref>{{cite web|url=http://www.sermoncentral.com/articleb.asp?article=Top-100-Largest-Churches |title=Top 100 Largest Churches in America |publisher=SermonCentral.com |date=2009-04-13 |accessdate=2010-04-11}}</ref> Лаббокта біліміне байланысты мемлекетте жан басына шіркеу ең көп аймақ болып есептеледі. [[Христиан Діні|Христианнан]] басқа діннің жақтаушылары негізінен қалалық жерлерге көшіп барады. 1990 жылда мұсылмандар 140,000 адам болса, қазіргі уақытқа келіп, мұсылман халықтар саны 350,000 – 400,000 аралағында болды.<ref>[http://www.texanonline.net/special-reports/muslim-growth-adds-to-texas-diversity Texas Online: Muslim growth adds to Texas diversity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120326150126/http://www.texanonline.net/special-reports/muslim-growth-adds-to-texas-diversity |date=2012-03-26 }}</ref> Еврей дінінде 128,000 адам. Шамамен 146,000 [[Иудаизм]] және [[Сикхизм]] діндерінің жақтаушылары Техаста өмір сүреді.<ref>{{cite book|title=Twentieth-century Texas: a social and cultural history|author=Storey, John Woodrow; Kelley; Mary L.|publisher=University of North Texas Press|year=2008|page=145}}</ref><ref>Lindsey, William D.; Silk, Mark : ''[http://books.google.com/books?id=NjdrZ4m_BK8C Religion and public life in the southern crossroads: showdown states]'', Altamira Press, 2004, pg. 48</ref> === Қалалар мен қалашықтар === Штаттың халқы миллионнан асатын үш қаласы бар олар: Хьюстон, Сан-Антонио және Даллас. Осы үш қала АҚШ-тың ең көп халқы бар он қаласының ішінде тұр.<ref name=PopEstBigCities>{{cite web |url=http://www.census.gov/popest/cities/tables/SUB-EST2006–01.csv |title=Table 1: Annual Estimates of the Population for Incorporated Places Over 100,000, Ranked by шілде 1, 2006 Population: сәуір 1, 2000 to шілде 1, 2006 |format=[[comma-separated values|CSV]] |work=2005 Population Estimates |publisher=АҚШ халық санағы бюросы|date=2008-06-10 |accessdate=2008-06-10}} {{Dead link|date= 2010|bot=H3llBot}}</ref> 2000 жылы Техастың алты қаласының халық саны 500,000 адамнан асып тұрды. Остин, Форт-Уэрт және Эл Пасо АҚШ-тың ең халқы көп 25 қаласының ішінде болды. Техаста халық саны миллионнан асатын төрт метрополитан аймақ бар олар: [[Даллас-Форт Уэрт-Арлингтон]], [[Хьюстон-Шугэр Ленд-Бейтоун]], [[Сан Антонио-Нью Бронфельс]] және [[Остин-Раунд Рок-Сан Макрос]]. Даллас Форт-Уэрт және Хьюстон метрополитан аймақтарының халқының саны 6,3 миллион және 5,7 миллион тұрғынды құрайды. Үш штатаралық үлкен жолдар бар: I-35 батысқа (Даллас – Форт-Уэрттан Сан-Антониоға дейін, ортасында Остинға), I-45 шығықа (Далластан Хьюстонға дейін), және I-10 оңтүстікке (Сан-Антониодан Хьюстонға дейін) бұлар [[Техас Урбан Үшбұрышы аймағы]] деп аталады. Бұл аймақ 60,000 шаршы миль (160,000 шаршы километр) болып, көптеген үлкен қалалармен метрополитан аймақтар осыған кіріп, бұл жерде 17,000 миллион тұрғын жасап, ол Техас жалпы халық санының 75% құрайды.<ref name="urbantriangle">{{cite web | last = Neuman | first = Michael | title = The Texas Urban Triangle: Framework for Future Growth | publisher = Southwest Region University Transportation Center (SWUTC) | url = http://swutc.tamu.edu/projectdescriptions/167166.htm | accessdate = 2008-10-14}}</ref> Даллас және Хьюстондар дүние қалаларының ішінде екінші қала болып танылған.<ref name="worldcities">{{cite web| title = GaWC – The World According to GaWC 2008| work = Globalization and World Cities Research Network| accessdate = 2009-03-01| url = http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html}}</ref> Бұл қалалар штат ішінде таралған. Техаста штаттардың ішінде ең көп графтық 254 графтық бар.<ref>{{cite web|url=http://www.spiritus-temporis.com/counties-of-the-united-states/number-of-counties-per-state.html |title=Counties of the U.S |publisher=Spiritus-temporis.com |date= |accessdate=2011-01-10}}</ref> Қалалардан тысқары ауылдық жерлердегі аймақтар колонияларда жиі инфрақұрылымдар жетіспейді, сондықтан кедейшілік әлі де бар.<ref name="Colonias">{{cite web| url= http://www.sos.state.tx.us/border/colonias/faqs.shtml| title= Colonias FAQ's (Frequently Asked Questions)| accessdate = 2008-10-12| author = Federal Reserve Bank of Dallas Office of Community Affairs| publisher= Texas Secretary of State}}</ref> 2007 жылы аз дегенде 2,294 колония болып Техаста, штаттың Мексикамен шекарасындағы 1,248 миль (2,008&nbsp;km) жерде орналасқан.<ref name="Colonias"/> Техаста шамамен 400,000 адам колонияларда жұмыс жасайды. <center> <gallery widths="140" heights="140px" perrow="5"> Image:Panoramic Houston skyline.jpg|[[Хьюстон]] Image:AustinWikiPic2.jpg|[[Остин]] Image:Xvixionx 29 April 2006 Dallas Skyline.jpg|[[Даллас]] File:FortWorthTexasSkylineW.jpg|[[Форт Уэрт]] Image:Downtown-san-antonio.jpeg|[[Сан-Антонио]] File:El Paso Skyline.jpg|[[Эл Пасо]] </gallery> </center> ==Мәдениет== [[Сурет:Mission San Antonio aka Alamo.jpg|right|thumb|Аламо Техастың атақты символдарының бірі]] Тарихта Техастың барлық мәдениеті оңтүстік, батыс және оңтүстік-батыс жақтардың әсерінен штаттар арасында бір-біріне көшіп жүріп өзгеріске ұшыраған. Ең атақты тағамы таңғы астағы [[пуррито]] үш нәрседен оралған ұннан жасалған [[шелпек]]тен, [[бекон]] және қуырылған [[жұмыртқа]]дан тұрады. Техас дәстүрлі мәдениеті 18-19 ғасырларда әр түрлі иммигранттардың көшіп келуі себебінен аралас мәдениеттердің ошағына айналды. === Өнер === [[Сурет:Big Tex.JPG|left|thumb|Биг Текс 1952 жылдан бастап барлық Техас штаты жәрмеңкелерінде қатысып келеді]] Хьюстон – АҚШ-тағы әрдайым кәсіби резидентті компаниялармен өнердің барлық түрлерінде болатын бес қаланың біреуі. Өнер орындары: [[Хьюстон Гранд Опера]], [[Хьюстон симфониялық оркестрі]], [[Хьюстон Балеті]] және [[Аллей театр]].<ref name="houstontheater">{{cite web |title=About Houston Theater District |publisher=[[Houston Theater District]] |url=http://www.houstontheaterdistrict.org/en/cms/?68 |accessdate=2008-04-28 |archiveurl = http://web.archive.org/web/20080229033851/http://www.houstontheaterdistrict.org/en/cms/?68 |archivedate = February 29, 2008}}</ref> Оның бейнелі өнері және атқарушы өнер түрлеріне тербеліс болған Хьюстон Театр районы болып табылады. Ол Хьюстон орталығының жүрегінде орналасқан 17 блокты аймақ болып, 12 948 орын жанды шығуларға және 1 480 кино орындарға арналып, бұл жер мемлекетте театр орындары бойынша екінші орынды алады.<ref name="houstontheater"/> [[Сурет:Техастағы театр.jpg|right|thumb|Театр орталығы]] 1892 жылда негізі қаланған Форт-Уэрттағы [[Техас Қазіргі Көркемөнер мұражайы]] штаттағы ең ескі көркемөнер мұражайы болып табылады. Форт-Уэртта тағы да [[Кимбелл көркемөнер мұражайы]], [[Амон Картер мұражайы]], [[Ұлттық малшы әйел мұражайы]] және [[Даңқ Залы]], [[Уилл Роджерс Мемориэл орталығы]] және орталықта [[Бас Атқарушы Залы]] бар. Даллас қаласы орталығындағы өнер орталығында мынадай өнер орындары бар: [[Даллас Көркемөнер мұражайы]], [[Мортон Х. Мейерсон Симфониялық мұражайы]], [[Марго және Билл Винспир Опералық театры]], [[Азия өнерінің Траммелл & Маргарет Кроу коллекциясы]] және [[Нэйшер мүсін орталығы]].<ref name="Dallasarts">{{cite web |title=Dallas Arts District |publisher=Dallas Convention & Visitors Bureau |accessdate=2008-05-29 |url=http://www.visitdallas.com/visitors/listing-details?id=492}}</ref> Далластағы [[Дип Эллум]] ауданы оңтүстік АҚШ-та 1920-1930 жылдары басты джаз және қайнаған блюзымен даңқы шықты. Дип Эллум сөзі жергілікті халықтың “'''Дип Элм'''” сөзін “'''Дип Эллум'''” деп дауыстағынан пайда болған.<ref name="DeepElm">{{Handbook of Texas|id=hpd01|name=Deep Ellum}}</ref> [[Соқыр Лимон Джефферсон]], [[Роберт Джонсон]], [[Худди "Ледбелли" Ледбеттер]] және [[Бесси Смит]] сияқты әншілер Дип Эллум клубтарында өз өнерлерін көрсеткен.<ref name="DeepElm2">{{cite web |title=Dallas History Items: Deep Ellum |publisher=Dallas Historical Society |url=http://www.dallashistory.org/history/dallas/deep_ellum.htm |accessdate=2008-07-25}}</ref> Остин дүниенің жанды музыкасы орталығы болып, адамның жан басына шаққанда көп өлең айтылатын мынадай ордалары бар: [[Нашвилл]], [[Мемфис]], [[Лос-Анджелес]], [[Лас Вегас]] және [[Нью-Йорк]].<ref name="livemusic">{{cite web|url=http://www.cityofaustin.org/music/|title=Live Music Capital of the World|accessdate=2007-06-12|publisher=City of Austin}}</ref> Қала музыкалары Алтыншы көшедегі түнгі клубтарда болып өтеді, [[фильм]], [[музыка]] және мультимедиа сияқты оқиғалар оңтүстіктен оңтүстік-батысқа дейін болса, көп жалғасатын музыкалық бағдарламалар Американ ТВ, Остин Сити Лимитста көрсетіледі және [[Остин Сити Лимитс Музыка фестивалі]] [[Цилкер саябағы]]нда боып өтеді.<ref name="AustinCL">{{cite web | last = Bernardini | first = Deb | authorlink =Deb Bernardini | title = Television's longest running concert series begins season 33 Tapings with performances by Norah Fones, Wilco, Femi Kuti, Arcade Fire and more | url = http://dbmpr.com/pressroom/acl/ACLFinalPR.doc.pdf | format = PDF | accessdate = 2008-10-15|archiveurl=http://web.archive.org/web/20081028193024/http://dbmpr.com/pressroom/acl/ACLFinalPR.doc.pdf|archivedate=2008-10-28}}</ref> 1980 жылдан бастап Сан-Антонио "'''Дүние Техано музыка орталығы'''"нда өркендеді.<ref name="TTMA">{{cite web|url=http://www.tejanomusicawards.com/about.html|title=About The Texas Talent Musicians Association (TTMA)|accessdate=2009-08-02|publisher=Texas Talent Musicians Association}}</ref> [[Техано Музыка марапаты]] Техано музыкасын және мәдениетін бағалайтын, түсінетін форум құрған.<ref name="TejanoMA">{{cite web |title=Tejano Music Awards |publisher=Texas Talent Musicians Association |year =2008 |url=http://www.tejanomusicawards.com/ |accessdate=2008-05-12}}</ref> == Білім == [[Сурет:Техас білім агенттігі.jpg|right|thumb|[[Техас білім агенттігі]]]] [[Сурет:TravisStateOfficeBuilding.JPG|right|thumb|Техас білім агенттігінің [[Остин]]дағы басты кеңселері]] [[Техас Республикасы]] екінші президенті [[Мирабо Б. Ламар]] Техас білімінің атасы есептеледі. Оның басқару жылдарында штат әр бір [[Графтық (феодалдық иелік)|графтыққа]] мектептер салынуы үшін үш лигадан жер берілді. Тағы қосымша 50 лига жер екі университетті қолдау үшін қойылды, кейінірек бұл жерлер [[Тұрақты университетте қоры]]ның негізіне айналды.<ref name="PUF">{{cite web|url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/khp02|title=Permanent University Fund |accessdate= қаңтар 13, 2008|first=Vivian Elizabeth|last= Smyrl|publisher=TSHA Online}}</ref> Ламардың қызметі бүкіл Техас бойынша мемлекеттік мектептер жүйесінің негізін салу еді.<ref name=hen37>Hendrickson (1995), p. 37.</ref> АҚШ білім саласында Америка заңнама ауысу Кеңесінің есеп беру бланкісінде Техас штаты 29-орында тұрған. Техас студенттері орташа есеппен математика пәнінен жоғарылау орынды иелеген, бірақ әдебиеттен (оқудан) төмен нәтиже көрсеткен. 2006–2007 жылдар аралығында, Техас әр бір оқушы үшін $7,275 жұмсап, мемлекеттегі $9,389 көрсеткішке қарағанда төменірек. Оқушы және мұғалім ара-қатынасы 14.9 құрап, мемлекеттік көрсеткіштен 15.3 төмендеу. Техас мұғалімдерге 41 744$ төлеген болса, бұл көрсеткіш мемлекеттікінен 46 593$ сомадан төмен. Штат білім қорының 88% ақшасын төлесе, ал федералды штат қалған 12% төлейді.<ref name="reportcard">{{cite web| title = Texas| work = Report Card on American Education: A State By State Analysis 15th Edition| publisher = American Legislative Exchange Council| year = 2008| url = http://www.alec.org/am/pdf/states/texas08.pdf|accessdate=2010-08-26| format = PDF}} {{Dead link|date=2010|bot=H3llBot}}</ref> [[Сурет:Мектеп.jpg|left|thumb]] [[Техас білім агенттігі]] штаттағы мемлекеттік білім жүйесін қадағалайды. Техаста [[Стаффорд муниципалды мектеп районы]]нан басқа мыңнан аса мектеп райондары муниципалды райондардан тәуелсіз болып, қала шекараларынан кесіп өтеді.<ref name="Stafford">{{cite press release|title=Comptroller Strayhorn to Review Stafford Municipal School District|publisher=Texas Comptroller Carole Keeton Strayhorn|date=2003-09-16|url=http://www.cpa.state.tx.us/news/30916stafford.html|accessdate=2008-06-28}}</ref> Мектеп райондары өздерінің азаматтарына салық салу құқығына ие және өз мүлкіне өзі иелік ететін егеменді аймақ ретінде бекітеді. Мектеп аудандардағы үшін мектептерді әділ қаржыландыру мандатымен сот болғандықтан, штаттың “'''Робин Гуд жобасы'''” деп аталушы қайта бөлетін тартысты сот жүйесі бар. Бұл жоба бай мектеп аудандарынан алынған мүлік салығы түсімін кедей мектеп аудандарына береді.<ref name="robinhood">{{cite web| last=Saghaye-Biria| first=Hakimeh| title=Robin Hood Plan is Working|date=2001-04-22|publisher= World Internet News Cooperative| url= http://soc.hfac.uh.edu/artman/publish/article_137.shtml| accessdate=2008-06-23}}</ref> Техас Білім Агенттігінің мектептің жеке немес ішкі істеріне араласу құқығы жоқ.<ref name="homeschool">{{cite web | publication-date =2007-11-01|title=Home School Information Letter|publisher=Texas Education Agency |url=http://www.tea.state.tx.us/home.school/homeltr.html|accessdate=2008-06-24}}</ref> Бастауыш және орта мектептердегі оқушылар '''TAKS''' ('''Texas Assessment of Knowledge and Skills''') тестін тапсырады. TAKS оқушылардың Техас білім стандарттары және '''No Child Left Behind Act''' талаптары бойынша оқу, жазу, математика, ғылым және қоғамдық дағдыларын бағалайды. 2007 жылы Техас заң шығарушылары 2011-2012 жылдағы бірінші курс студенттеріне және мектептің соңғы класс оқушыларына TAKS-ты ауыстырды.<ref name="TAKS">{{cite news|url=http://www.tea.state.tx.us/student.assessment/admin/eoc/index.html|title=End-of-Course (EOC) Assessments: Implementation |last=Texas Education Agency|first= |work=Assessment Division|date=2007-10-22|accessdate=2007-10-22}}</ref> === Колледждер және университеттер === [[Сурет:The University of Texas at Austin - Littlefield Fountain and Main Building.jpg|right|thumb|Остиндағы Техас университеті]] Техастың 1997 жылда қабылданған “'''Техас Хаус Билл 588'''” деп аталатын тартысты альтернативті жағымды әрекет жобасы бойынша, Техастың орта мектеп жоғары сыныпты жақсы бітірген оқушыларының 10% бөлігін мемлекет қаржыландырушы университеттерге автомат қабылдануына кепілдік береді. [[Сурет:TAMUcampus.jpg|left|thumb|Техас A&M университеті]] Техаста 6 мемлекеттік мектептер және 4 жеке меншік мектептер жұмыс жасайды.<ref name="UniSystems">{{cite web | last = Heath | first = Ben | publisher = Daily Texan | date = 2003-07-07 | url = http://www.utsystem.edu/news/clips/dailyclips/2003/0706-0712/UTSystem-DT-BillRequires-070703.pdf | format = PDF | accessdate =2007-10-12|title=Bill requires review of university systems|archiveurl=http://web.archive.org/web/20090205011655/http://www.utsystem.edu/news/clips/dailyclips/2003/0706-0712/UTSystem-DT-BillRequires-070703.pdf|archivedate=2009-02-05}}</ref><ref name="unisystems2">{{cite web | title = Senate Subcommittee on Higher Education Testimony Regarding the Benefits of a Stand Alone Institution | publisher = Sam Houston State University | date = 2008-06-25 | url =http://www.senate.state.tx.us/75r/Senate/commit/c535/20080625/062508_SFA_Testimony_Dr_Pattillo.pdf | format = PDF | accessdate =2008-10-12}}</ref> Тұрақты университетте қорының жерінде табылған кендер штаттың [[Техас университтеті]] және Техас [[A&M]] сияқты ең үлкен университеттер жүйесін қаржыландыруға үлкен көмегін тигізді. [[PUF]] 2005 жылы күзде 15$ миллиард қаржы жұмсап, [[Гарвард университеті|Гарвард]] қаржыландыруынан кейін екінші орында тұрады. Басқа төрт университет жүйелері олар: [[Хьюстон университеті]], [[Солтүстік Техас университеті]], [[Техас штаты]] және [[Техас техникалық университеті]] болып есептеледі. [[Сурет:Ezekiel W. Cullen Building (Alternate).JPG|right|thumb|Хьюстон университеті]] Техаста халық мойындаған мемлекет көшбасшы 3 зерттеу университеті бар: олар Остиндағы Техас университеті, Техас A&M университеті және Хьюстон университеті. Остиндағы Техас университеті және Техас A&M университеттері штаттағы ең жетекші университеттер болып есептеледі. Екеуі де Техас Конституциясында бекітіліп, Тұрақты университет қоры қорында өз үлесін сақтайды. Техас штаттағы жетекші университеттердің қатарын кеңейту үшін жеті оқу орнын “көрініп келе жатқан зерттеу университеттері” деп белгіледі. Техастың 82-ші Заң шығарушы ұйымының талқылауы бойынша олардың бірінші пайда болатын екеуі олар: Хьюстон университеті және Техас Технология университеті.<ref>{{cite web |title=Tier-One Prize Money Tentatively Passes House |accessdate=2011-04-27 |url=http://www.texastribune.org/texas-education/higher-education/tier-one-prize-money-tentatively-passes-house-/}}</ref> [[Сурет:Lovett Hall.jpg|left|thumb|Райс университеті]] Техас гуманитарлы университеттерден бастап халық мойындаған жетекші университеттерге дейінгі жеке оқу орындарының Отаны есептеледі. [[U.S. News & World Report]] сараптамасы бойынша [[Райс университеті]] мемлекеттегі білім деңгейі және зерттеу істері бойынша жоғары орындағы оқу орны болып, ол жетекші университеттер арасында 17-орында тұр.<ref>{{cite web | title = Rice University, Best Colleges 2009 | work = – US News and World Report | accessdate = 2009-03-27 | url = http://colleges.usnews.rankingsandreviews.com/college/items/3604}}</ref> Бұрынғы Республика жариялаған жеке университеттер: олар [[Бэйлор университеті]], [[Мария Хардин-Бэйлор университеті]] және [[Оңтүстік-батыс университеті]].<ref name="privateuni">{{cite web |title=About Baylor |publisher=Baylor University |accessdate=2008-05-21 |url=http://www.baylor.edu/about/}}</ref><ref name="southwestern">{{cite web |title=Southwestern History |publisher=Southwestern University |accessdate=2008-10-12 |url=http://www.southwestern.edu/about/about-history.html |archiveurl = http://web.archive.org/web/20071024123018/http://www.southwestern.edu/about/about-history.html |archivedate = 24 қазан 2007}}</ref> Техас қазіргі уақытта екі президенттік кітапханаға иелік етеді, олар: Техас A&M университетіндегі [[Джордж Буш Президенттік кітапханасы]] және Остиндағы Техас университетіндегі [[Линдон Бэйнс Джонсон кітапханасы және мұражайы]]. [[Техас Методист университеті]]нде үшінші Джордж Буш президенттік кітапханасын құру келісімі орнатылды. === Техас штатының білім ордалары === <center> <gallery widths="140" heights="140px" perrow="5"> File:The Willis Library.jpg|[[Солтүстік Техас университеті]] File:OldMainTxState.JPG|[[Техас штаты университеті]] - [[Сан Маркос]] File:TTU_English_Philosophy_Building.jpg|[[Техас техникалық университеті]] File:Dallas_Hall1.JPG|[[Оңтүстік Методист университеті]] </gallery> </center> == Денсаулық сақтау == [[Сурет:Logo3.jpg|300px|right|thumb]] [[Достастық қоры]] Техас денсаулық сақтау саласын мемлекеттегі үшінші ең жаман деп бағалайды.<ref name="insurancenet">{{cite web |last=Perotin |first=Maria M. |title=Texas is Near Bottom of Healthcare Rankings |work =[[Fort Worth Star-Telegram]] |date=2007-06-13 |url=http://www.insurancenewsnet.com/article.asp?a=top_lh&id=80824 |accessdate=2008-04-22}}</ref> Техас [[Денсаулық сақтау|денсаулықты сақтау қызметі]]не қол жеткізу, медициналық қызметтің сапасы және ауруханаларға жұмсаған қаржы бойынша төменгі орындардың бірінде тұрады. Штаттың төменгі рейтингті көрсетуінің себебі саясат, жоғары деңдейдегі кедейшілік және ең бастысы штаттағы заңсыз [[иммигрант]]тар санының көбеюі болып есептеледі. ”Штаттың 25,1% халқы медициналық кепілдіксіз қалып, мемлекеттегі ең жоғары көрсеткіш болып есептеледі” деген есептемесіне жауап ретінде Техас штаты 2006 жылы мамырда [[“'''Code Red'''” бағдарламасы]]н жасады.<ref name="codered">{{cite web |title=Code Red: The Critical Condition of Health in Texas |url=http://www.coderedtexas.org/ |accessdate=2008-04-28}}</ref> Техаста сондай-ақ дәрігерлер қателері үшін сот процесстері үшін экономикалық емес ең басты шығындар бар болып, олар 250,000 [[АҚШ доллары]] ретінде бағаланып, бұл қаржы өз қызметін асыра пайдалануды тоқтату және денсаулықты сақтау саласындағы өсіп бара жатқан қаржыларды бақылау мақсатында жұмсалады.<ref name="tort">{{cite book |last=Odom |first=Lamar |last2 =Garcia |first2 =Anthony |last3 =Milburn |first3 =Pamela |year=2005 |title=The Ethicality of Capping Non-Economic Damages to Control Rising Healthcare Costs: Panacea or False and Misleading Practice? |edition =1 |volume=3 |publisher=The Internet Journal of Healthcare Administration |issn=1366-0756|url=http://www.ispub.com/ostia/index.php?xmlFilePath=journals/ijhca/vol3n1/capping.xml|doi=10.1108/13660750510611170|accessdate=2008-04-28}}</ref> [[Trust for America's Health денсаулық ұйымы]]ның зерттеуі бойынша Техас жасөспірімдер семіздігі бойынша 15-орында тұрады және штаттың 27.2% халқы осы ауруға шалдыққан.<ref name="healthyamericans">{{cite web| title = Texas| work = State Data| publisher = Trust for America's Health| year = 2008| url= http://healthyamericans.org/states/states.php?measure=highschooloverweight&sort=data| accessdate = 2008-10-14}}</ref> 2008 жылы [[Men's Health журналы]] зерттеуі бойынша Техастың төрт қаласын АҚШ-тың семіздік бойынша жоғары 25 қаласының қатарында көрсетті, яғни Хьюстон 6-орында, Даллас 7-орында, Эл-Пасо 8-орында және Арлингтон 14-орындағы рейтингте көрсетілді.<ref name="obese2"> {{cite web |title=America's Fittest Cities 2007 |work =Men's Health |year=2008 |url=http://www.mensfitness.com/city_rankings/462 |accessdate=2008-04-21}}</ref> Техаста тек ғана бір қала Остин АҚШ-тағы “жоғары 25 жағдайлы қалалар”дың 21-орынын иеледі. Сол сияқты тағы бір зерттеу штаттың семіздік көрсеткішін “'''B+'''” жағымды бағасымен белгіледі. Штат тұрақты спортпен айналысатын халық үлесі бойынша рейтингде 42-орынды тұрады.<ref>[http://www.statemaster.com/graph/hea_phy_exe-health-physical-exercise Statemaster.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513182949/http://www.statemaster.com/graph/hea_phy_exe-health-physical-exercise |date=2013-05-13 }}, Accessed May 16, 2007</ref> === Медициналық зерттеу === [[Сурет:FlightHoustontoDallas086.jpg|300px|right|thumb|Хьюстондағы Техас медициналық орталығы]] Көптеген элиталық медициналық зерттеу орталықтары Техаста орналасқан. Штатта 9 медициналық оқу орындары,<ref name="MedicalSchools">{{cite web |title=Texas Medical Schools and Hospitals |publisher=Texas Medical Association |date =2006-08-03 |url=http://www.texmed.org/Template.aspx?id=86 |accessdate=2008-04-28}}</ref> 3 стоматологиялық мектеп<ref name="dentalschool">{{cite web |url=http://www.dentist.net/dentalschools.asp |title=Dental Schools in the United States |accessdate=2008-10-31 |publisher=Dentist.net}}</ref> және бір [[оптометрия]] мектебі<ref name="optometry">{{cite web |url=http://healthguideusa.org/optometry/texas_optometry_schools.htm |title=Texas Optometry Schools |accessdate=2008-10-31 |publisher=Health Guide USA}}</ref> бар. Техаста екі [[Biosafety Level 4 (BSL-4) лабораториялары]] бар: олардың біреуі Галвестондағы [[Техас Медициналық бөлім университеті]]<ref name="biosafety4">{{cite web|url=http://www.bioscrypt.com/news/press/item-728/|date=14 қазан 2004|title=University Selects Bioscrypt for Biosafety Level 4 Lab|publisher=Bioscrypt|accessdate=2006-04-29|archiveurl = http://web.archive.org/web/20071117074008/http%3A//www.bioscrypt.com/news/press/item-728/ |archivedate = қараша 17, 2007|deadurl=yes}}</ref> және Сан-Антониодағы [[Биомедицина зерттеулерінің оңтүстік-батыс қоры]]. Бұл Биомедицина зерттеулерінің оңтүстік-батыс қоры АҚШ-тағы бірінші BSL-4 деңгейдегі лаборатория болып есептеледі.<ref name="biosafety4_2">{{cite web|url=http://www.sfbr.org/pages/about_resources2.php|title=Biosafety Level 4 (BSL-4) Laboratory|publisher=Southwest Foundation for Biomedical Research|accessdate=2006-04-29}}</ref> Хьюстондағы Техас медициналық орталығы өзінің 47 институт-мүшесімен зерттеу және институттарды шоғырлау бойынша дүниедегі жоғары нәтижеге ие.<ref name="TexasMC"> {{cite web | title = About the Texas Medical Center | publisher = The Texas Medical Center | accessdate = 2009-04-11 | url = http://www.texmedctr.tmc.edu/root/en/GetToKnow/AboutTMC/About+the+TMC.htm}}</ref> Техас медициналық орталығы дүниеде ең көп жүрек [[трансплатация]]ларын орындайды.<ref name="HeartTransplants">{{cite web |title=Background Statistics > People and Politics (most recent) by state |publisher=State Master |date =2008-05-08 |url=http://www.statemaster.com/graph/bac_bac-background-people-and-politics |accessdate=2008-05-08}}</ref> Хьюстондағы [[Техас Андерсен обыр орталығы университеті]] обыр ауруына шалдыққан пациенттерге қамқорлық көрсету, зерттеу, білім беру және профилактика істері бойынша жоғары деңгейдегі академиялық институты болып есептеледі.<ref name="MDAnderson">{{cite web |title=About MD Anderson |publisher=[[The University of Texas M. D. Anderson Cancer Center]] |url=http://www.mdanderson.org/about_mda/ |accessdate=2008-04-28}}</ref> АҚШ-тағы клиникалық медициналық зерттеу бойынша Сан-Антониодағы Оңтүстік Техас медициналық орталығы 6-орынды иеледі.<ref name="UTSAFactsheet">{{cite journal |date=2007-04-03 |title=Health Science Center ranks sixth in clinical medicine |edition =7 |volume=XL |publisher=University of Texas Health Science Center |url=http://www.uthscsa.edu/hscnews/singleformat.asp?newID=2353 |accessdate=2008-04-28}}</ref> Сан-Антониодағы Техас денсаулық және ғылым орталығы университеті де жоғары деңгейдегі зерттеу және білім беру институты есептеледі.<ref name="DentalSchool">{{cite web |title=International report gives Dental School high marks |publisher=HSC NEWS |accessdate=2008-05-15 |url=http://www.uthscsa.edu/hscnews/singleformat.asp?newID=1742}}</ref><ref name="Tmedicialcenter2">{{cite web |title=Medical center's research ranks high |publisher=San Antonio Express-News |accessdate=2008-05-15 |url=http://www.mysanantonio.com/news/MYSA040407_medical_center_EN_2dc65c3e_html751.html}}</ref> [[Америка жүрек ассоциациясы]] және Техас оңтүстік-батыс медициналық орталығы университеті екеуі де Далласты отаны деп біледі. Оңтүстік-батыс медициналық орталығы дүниедегі жоғары деңгейлі акалемиялық медициналық орталықтары арасында жоғары орынды иелейді.<ref name="UTSWAboutUs">{{cite web |title=About UT Southwestern |publisher=University of Texas Southwestern Medical Center |url=http://www8.utsouthwestern.edu/home/about/index.html |accessdate=2008-04-28}}</ref> Институттың медициналық мектебі дүниеде медицина саласында көптеген [[Нобель сыйлығы]]н алған.<ref name="UTSWAboutUs"/><ref name="UTSWFactsheet">{{cite web |title=UT Southwestern Fact Sheet |publisher=University of Texas Southwestern Medical Center |year =2008 |url=http://www8.utsouthwestern.edu/vgn/images/portal/cit_56417/43/32/2800592006_Fact_Sheet.pdf |format=PDF |accessdate=2008-04-28|archiveurl=http://web.archive.org/web/20060707171035/http://www8.utsouthwestern.edu/vgn/images/portal/cit_56417/43/32/2800592006_Fact_Sheet.pdf|archivedate=2006-07-07}}</ref> == Қоршаған орта == Техас басқа штаттарға қарағанда ең көп парник газын шығарып, Порт-Артурда АҚШ-тағы ең лас ауаның бір бөлігі бар. 2010 жылы Техаста 2 553 зиянды заттарды шығару оқиғалары амалға асырылып, Техас аспанына 44.6 миллион фунт зиянды заттар жіберілді.<ref>{{cite web |url=http://www.rawstory.com/rs/2011/11/10/living-and-coughing-downwind-of-texas-smoke-stacks/ |title=Living, and coughing, downwind of Texas smoke stacks |date=қараша 10, 2011}}</ref> == Транспорт == [[Сурет:METRORail 5.jpg|right|thumb|[[Метро]] жол]] Техастағы үлкен көлемдегі және ойлы-қырлы ландшафт жерлері себебінен Техастықтар көптеген қиыншылықтарды бастан кешірді. Техас АҚШ-тағы ең ұзын тас жолы және [[темір жол]]ы, сонымен қоса көптеген [[әуежай]]лар құрылысын қаржыландырды.<ref name="AdvaTransport">{{cite web |title=Texas-Transportation |publisher=Advamag, Inc. |year =2007 |url=http://www.city-data.com/states/Texas-Transportation.html |accessdate=2006-05-04}}</ref> [[Техас Көлік басқармасы]] бақылаушы орган ретінде көп жүйелі тас жолдарын қолдайды, [[авиация]]ны<ref name="texdotaviation">{{cite web |title=Aviation Division |publisher=Texas Department of Transportation |url=http://www.txdot.gov/business/aviation/default.htm |accessdate=2009-07-22}}</ref> және қоғамдық көлік жүйесін тәртіпке салады.<ref name="texdottransport">{{cite web |title=Transportation Division |publisher=Texas Department of Transportation |url=http://www.dot.state.tx.us/services/public_transportation/default.htm |accessdate=2008-04-29}}</ref> [[Солтүстік Америка]] құрлығы орталығында орналасқандықтан, штат көлік қатынастары саласында ең маңызды орталық болып есептеледі. Даллас / Форт-Уэрт аймағынан жүк машиналар 48 сағат ішінде мемлекет халқының 93% бөлігін және 24 сағат ішінде мемлекет халқыны 37% бөлігін тасымалдайды.<ref name="JDFTransport">{{cite web |title=5 Reasons To Choose the Dallas/Fort Worth Metroplex As A Distribution Hub |publisher=JDF Distribution |url=http://jdfdistribution.com/pdf/dallas-for-distribution.pdf?doc=dfd.pdf |format=PDF|accessdate=2008-10-14|archiveurl=http://web.archive.org/web/20081028193024/http://jdfdistribution.com/pdf/dallas-for-distribution.pdf?doc=dfd.pdf|archivedate=2008-10-28}}</ref> Техаста мемлекеттегі ең жоғары 33 ерекше экономикалық аумақ бар.<ref name="FTZ1">{{cite web | publication-date = тамыз 2007 |title=Texas and General Foreign Trade Zones Information |publisher=Office of the Governor of Texas |url=http://www.texasone.us/site/DocServer/Texas_FTZs_Document_2007.pdf?docID=2221 |accessdate=2008-06-21}} {{Dead link|date=June 2010| bot=DASHBot}}</ref> 2004 жылы Техас ЕЭА арқылы жалпы саны $298 миллиард тауар алып өтілді.<ref name="FTZ1"/> === Тас жолдар === [[Сурет:High Five.jpg|right|thumb|Далластағы High Five Interchange]] 1948 жылы Хьюстонда [[Авиация|Галф автожолы]] ашылуымен Техастықтар көп автожолдарын саяхат қылды.<ref name="txfwy"> {{cite web | title = Interstate 45 South, the Gulf Freeway | publisher = TexasFreeway.com | date=2001-05-28 | url = http://www.texasfreeway.com/Houston/photos/45s/i45s.shtml | accessdate = 2008-10-15}}</ref> 2005 жылдан Техаста 79,535 миль (127,999 км) ұзындықтағы тас жолдар қиылысты.<ref name="highwaymiles">{{cite web |title=LoneStarRoads – Highways of Texas |publisher=AARoads |date=2008-02-09 |url=http://www.aaroads.com/texas/ |doi= |accessdate=2008-04-20}}</ref> Тас жолдарындарын кеңейтуді қаржыландыру үшін Техас штатында 17 төлемді жолдар және қосымша төлемді жолдар бар.<ref name="tollways2">{{cite web |title=Global List of Toll Facilities – United States |publisher=International Bridge, Tunnel and Turnpike Association |year =2005 |url=http://www.ibtta.org/Information/content.cfm?ItemNumber=2530 |accessdate=2008-04-20}}</ref> Батыс Техастағы I-10 және I-20 ірі тас жолдарында жүру 80 миль сағатына (130 км/сағ) жылдамдықпен шектеліп, бұл АҚШ-тағы ең жоғары жылдамдық көрсеткіші.<ref name="speedlimit">{{cite news |title=Texas Raises Rural Speed Limits to 80 MPH{{ndash}} |publisher=FOXNews.com / Associated Press |date=2006-05-08 |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,197072,00.html |accessdate=2008-05-12}}</ref> 2011 жылы наурызда [[Ұлттық Әкімшілік қоғамдық конференциясы Америкалық қоғамдастығының Америка штаттары қоқыстары протолы]]ның нәтижесі бойынша Техас штаты ең төменгі он штаттың қатарында көрінді. Жалғыз жұлдызды штаттағы қоғамдық тас жолдар төмен жағдайдағы айнала тазалығынан, тиімсіз жасалған жол ернеулерінен және қоқысты көмуге байланысты мүліктік стандарттардан зардап шегіп келеді.<ref>S. Spacek, 2011 American State Litter Scorecard: New Rankings for an Increasingly Environmentally Concerned Populace.</ref> === Әуе жолдар === [[Сурет:Boeing 757-223.jpg|left|thumb|Даллас-Форт-Уэрт әуежайы 757 Американ авиалайнері]] Техаста мемлекеттегі штаттардың ішінде ең көп әуежайлар бар. Техаста аумағы және жолаушы тасымалдауы бойынша ең үлкен Даллас-Форт-Уэрт әуежайы қызмет етіп, ол аумағы бойынша АҚШ-та екінші орында болып, 18 076 [[акр]] (73.15 шаршы км) ауданымен дүниеде төртінші орында тұрады.<ref name="DFWAir">{{cite web |url=http://www.dfwairport.com/visitor/index.php?ctnid=24254 |title=Facts about DFW |accessdate=2008-10-14 |work=Dallas/Fort Worth International Airport}}</ref> Жол жүру бойынша Даллас-Форт-Уэрт әуежайы штаттағы ең бірінші бос емесі, АҚШ-та төртіншісі<ref name="GreatPlacesAvi">{{cite web|title=10 Great Places for Aviation and Aerospace|author=Jennifer LeClaire|work=Southern Business and Development|url=http://www.sb-d.com/archivesite/www.sb-d.com/issues/spring2007/features/10GreatPlacesForAviationAndAerospace.html|accessdate=2008-04-28}}</ref> және ал дүниеде алтыншы орында тұрады.<ref name="DFWAir2">{{cite news|title=Dallas-Fort Worth International Airport |work=USAToday| url=http://destinations.usatoday.com/dallas/| accessdate=2008-04-28}}</ref> Америкалық [[AMR Корпорациясы]]ның [[American Eagle]] дүниедегі толық жолаушыларды тасымалдау бойынша 2-орындағы авиалайнер (Delta Airs авиалайнерінен соң) болып, Даллас-Форт-Уэртты ең үлкен және негізгі орталық ретінде пайдаланады.<ref name="AMR">{{cite web |title=American airlines information pictures and facts |publisher=aviationexplorer.com |date=2008-04-11 |url=http://www.aviationexplorer.com/american_airlines.htm |accessdate=2008-04-28}}</ref> [[Southwest Airlines авиалайнері]] де Далласта орналасып, [[Dallas Love Field әуежайы]] арқылы қозғалады.<ref name="SW1">{{cite web |url=http://www.southwest.com/about_swa/airborne.html |title=We Weren't Just Airborne Yesterday |date=2007-05-02|publisher=Southwest Airlines |accessdate=2007-06-09}}</ref> Ол АҚШ ішінде бір жылда ең көп жолаушы тасымалдайтын авиалайнер болып, дүниеде ең көп жолаушы тасымалдайтын авиалайнерлер қатарында тұрады.<ref name="IATA">{{cite web |url=http://www.iata.org/pressroom/wats/wats_passengers_carried.htm |title=Scheduled Passengers Carried |author=International Air Transport Association |accessdate=2007-06-10|archiveurl = http://web.archive.org/web/20070928064050/http%3A//www.iata.org/pressroom/wats/wats_passengers_carried.htm |archivedate = September 28, 2007|deadurl=yes |authorlink= International Air Transport Association}}</ref> Техастағы екінші авилайнер Хьюстондағы [[Джорж Буш Континентаралық әуежайы]] ('''IAH''') болып, Хьюстондағы [[Continental Airlines әуе жолы]]н орталық ретінде пайдаланады. IAH АҚШ-тың қалаған әуежайынан Мексиканың барлық жеріне ұшады.<ref name="GBAir1">{{cite web|title=About George Bush Intercontinental Airport|publisher=Houston Airport System|url=http://www.houstonairportsystem.org/iahAbout|accessdate=2008-06-28}}</ref><ref name="GBAir2">{{cite press release|title=Houston Emerges As The Premier Gateway In The U.S. For Travelers To Mexico|publisher=Houston Airport System|date=2005-04-12|url=http://www.fly2houston.com/0/8178/0/1906D1940/|accessdate=2006-12-30}}</ref> Келесі жыл сайын 4 миллионнан артық жолаушы тасымалдайтын ең үлкен төрт әуежай бұлар: [[Остин-Бергстром Халықаралық әуежайы]], [[Уильям П. Хобби әуежайы]], [[Сан-Антонио Халықаралық әуежайы]] және [[Dallas Love Field әуежайы]]. Штаттағы халықаралық әуежай болып есептелетін ең кіші әуежай бұл – [[Дел Рио Халықаралық әуежайы]]. === Порттар === [[Сурет:Houston Ship Channel.jpg|right|thumb|Хьюстон порты]] Шамамен 1 150 шақты теңіз порттары 1 000 мильден (1 600 км) көбірек каналдармен Техасты қаптап тұрады.<ref name="ports1">{{cite web |title=About Texas Ports |publisher=Texas Ports Association |url=http://www.texasports.org/ |accessdate=2008-05-07}}</ref> Порттар дерлік бір миллион адамды қабылдап, 317 миллион метр тонна айналыста болады.<ref name="portbenefits">{{cite web |title=Benefits of Texas Ports |publisher=Texas Ports Association |url=http://www.texasports.org/benefits/ |accessdate=2008-05-07}}</ref> Техас порттары Атлантика басқа жағалауларымен Галф Ішкіжағалық Су жолдары арқылы байланысады. Хьюстон порты АҚШ-тағы шетелдік тоннаж бойынша ең қызған порт болып, жалпы тоннаж бойынша екінші және дүние жүзінде тоннаж бойынша онынша орынды иелейді.<ref name="porthouston">{{cite web |date=2008-03-31 |title=General Information |publisher=The Port of Houston Authority |url=http://www.portofhouston.com/geninfo/overview1.html |accessdate=2008-05-07}}</ref> Техас [[Шип каналы]] қазіргі таңда 530 фут (160 м) кеңдікке 45 фут (14 м) тереңдікті және 50 миль (80 км) ұзындықты иелеген.<ref name="HGnav">"Welcome to the Houston-Galveston Navigation Channel Project Online Resource Center" (description), [[United States Army Corps of Engineers]], желтоқсан 2005, [http://www.swg.usace.army.mil/items/hgnc/ United States Army Corps of Engineers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090109052637/http://www.swg.usace.army.mil/items/hgnc/|date=2009-01-09}}</ref> === Темір жолдар === [[Сурет:METRORail 5.jpg|left|thumb|Метро рельсі]] [[Канзас]] штатында даукестердің үй малдарын темір жолға салуы және оның күшін пайдалануы дәстүрлің бір бөлігі болып табылады. Техастағы ең бірінші темір жол 1853 жылы тамызда ашылған [[Баффало Бейоу]], [[Брезос]] және [[Колорадо]] темір жолы.<ref>{{cite web|author=George C. Werner |url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/eqb16 |title=Handbook of Texas Online – Buffalo Bayou, Brazos and Colorado Railway |publisher=Tshaonline.org |date= |accessdate=2010-04-11}}</ref> Техасқа солтүстіктен бірінші келген темір жол 1872 жылы келіп, ол [[Миссури–Канзас–Техас темір жолы]] еді.<ref>{{cite web|author=Donovan L. Hofsommer |url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/eqm08 |title=Handbook of Texas Online – Missouri-Kansas-Texas railroad |publisher=Tshaonline.org |date= |accessdate=2010-04-11}}</ref> 1911 жылға дейін Техас мемлекетте темір жол ұзындығы бойынша көш бастады. 1932 жылға дейін Техас темір жол ұзындығы шыңына жетіп, ол 17 078 мильді (27 484 км) құрады, бірақ 2000 жылға дейін 14 006 мильге (22 540 км) дейін қысқарды. Техас темір жол комиссиясы басынан штаттық темір жолды тәртіпке салған кезде, 2005 жылда штат осы қызметке Техас Көлік басқармасын қайта тағайындады.<ref name="RRCMove">{{cite web |title=Former Rail Division|publisher=Texas Railroad Commission |date=2005-10-01 |url=http://www.rrc.state.tx.us/divisions/rail_moved/index.html?/rail.html |accessdate=2008-05-04|archiveurl = http://web.archive.org/web/20080506073304/http%3A//www.rrc.state.tx.us/divisions/rail_moved/index.html%3F/rail.html |archivedate = May 6, 2008|deadurl=yes}}</ref> Даллас және Хьюстон екеуі жылдам трамвай жүйесін қалыптастырды. [[Dallas Area Rapid Transit]] (DART) Оңтүстік-Батыс АҚШ-та ең бірінші болып, осы жылдам трамвай жүйесін іске қосты.<ref name="DARTLightRail">{{cite news |last=Myerson |first=Allen R. |date =1996-06-14 |title=Dallas Opening Southwest's First Rail Transit |publisher=New York Times |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D01EFD81739F937A25755C0A960958260 |accessdate=2008-05-11}} {{Dead link|date=June 2010| bot=DASHBot}}</ref> [[Trinity Railway Express]] (TRE) Форт-Уэрт және Далласты байланыстыратын қала сырты темір жол қызметі болып, оны Форт-Уэрт транспорт әкімшілігі және DART амалға асырады.<ref name="TRE">{{cite web |title=Trinity Railroad Express |url=http://www.trinityrailwayexpress.org/ |accessdate=2008-06-11}}</ref> Остиндағы [[Capital Metropolitan Transportation Authority “Capital MetroRail”]] деп аталатын қала сырты темір жол қызметін солтүстік-батыс қала сыртына жөнелтеді. [[Metropolitan Transit Authority of Harris County]], Texas (METRO) Хьюстон аймағында жылдам трамвай жолдарын бағыттайды. [[AMTRAK корпориясы]] Техастың темір жол жолаушыларға қалааралық қызметін жасауды мөлшерде және жиілікте шектеу белгілейтіндігін өамтамасыз етеді. Штатта жоспарланған үш бағытта қызмет көрсетеді: күнделікті Texas Eagle (Чикаго-Сан-Антонио); үш апталық Sunset Limited (Нью-Орлеан-Лос-Анджелес), Техастағы аялдамаларымен; күнделікті Heartland Flyer (Форт-Уэрт-Оклахома-Сити) бағыттары. == Спорт == [[Сурет:Spurs vs Lakers.jpg|right|thumb|2007 жылғы [[Сан Антонио Сперс]] пен [[Лос Анджелес Лэйкерс]] ортасында Плейофф ойыны]] Америкалық футбол штатта көп уақыт бойы “'''король'''” саналып келді және Техастықтар спорттың алуан түрлілігінен рахаттанды.<ref name="FBKing">{{cite news|last=Brady |first=Erik |title=Football still king, but hoops teams in Texas grab attention |publisher=[[USA TODAY]] |date=2003-04-04 |url=http://www.usatoday.com/sports/college/2003-04-03-texas-double_x.htm |accessdate=2008-04-11}}</ref> Техастықтар көпшілік кәсіби командалық [[спорт|спорт ойындарын]] қарсы алады. "'''Үлкен төрттік'''" кәсіби лигада Техастың екі НФЛ ([[Даллас Ковбойз]] және [[Хьюстон Тексанс]]), екі команда [[бейсбол]] негізгі лигасында ([[Техас Рэйнджерс]] және [[Хьюстон Астрос]]), үш команда NBA ([[Хьюстон Рокетс]], [[Сан Антонио Сперс]] және [[Даллас Маверикс]]), және бір Лиганың [[Ұлттық Хоккей командасы]] ([[Даллас Старз]]) бар. Даллас – Форт-Уэрт "Үлкен төрттік" кәсіби лигада барлық төрт спорттық командалары бар 13 аймақтың бірі есептеледі. "Үлкен төрттік" лигасынан тысқары Техастың бір [[WNBA командасы]] ([[Сан Антонио Силвер Старз]]) және екі [[Жоғары Лига]] [[футбол]] командалары ([[Хьюстон Динамо]] және [[Даллас ФК]]) бар. Техас мәдениетінде университеттік жеңіл атлетиканың маңызы зор, әсіресе [[америкалық футбол]]дың. Штатта мемлекеттегі ең көп оқу орындары арасында 10 I-FBS дивизия бар. Штаттың төрт университеттері [[Бейлор Беерз]], [[Техас Лонгхорнз]], [[Texaс A&M Аггиез]] және [[Texaс Teх Ред Рейдерс]], [[Big 12 Conference]] та қатысады. Сондай-ақ төрт мектеп командалары Техас Лонгхорнз, [[Texaс A&M Аггиез]], [[TCU Хорнед Фрогз]] және [[SMU Мустангз]] бір спорт чемпионатында болса да өз құқықтарын қорғап келе жатыр. [[Сурет:Ballpark in Arlington May 2009.jpg|left|thumb|Арлингтондағы стадионда Texas Rangers ашылу күні]] I-A дивизиясындағы сауалнама бойынша [[Оклахома университеті]] және Техас университеті ортасында бәсекелістік болады, ал мемлекетте үшінші орынға [[Ред Ривер Шутоут]] қол жеткізеді.<ref name="RRShootout">{{cite news |url=http://www.dallasnews.com/sharedcontent/dws/spt/colleges/redrivershootout/texas/stories/100705dnspofbwnewrivalrylede.1c8619ce.html |title=UT-OU : Best Rivalry? |work=Dallas Morning News |last=Davis |first=Brian |date=2005-10-07 |accessdate=2006-07-11}}</ref> [[Lone Star Showdown]]да тартысты бәсекелістік Техастың екі университеттері арасында өтеді: олар Texaс A&M университеті және Texas университеттері. [[Battle for the Iron Skillet]] күресі әр жылы екі команда TCU Хорнед Фрогз және SMU Мустангз арасында болып өтеді. [[University Interscholastic League]] ([[UIL]]) көбінесе бастауыш және орта мектеп арасында жарыстар ұйымдастырады.<ref name="UIL">{{cite web| title = University Interscholastic League| publisher = University of Texas| url = http://www.uil.utexas.edu/| accessdate = 2008-09-28}}</ref> UIL ұйымдастырған спорт жарыстары ол жеңіл атлетика (ең атақтысы мектептер арасындағы америкалық футбол жарыстары), сондай-ақ пәндерден көркемдік және академиялық жарыстар. [[Сурет:Lone Star Showdown 2006 McGee on goal-line.jpg|right|thumb|2006 жылғы Lone Star Showdown футбол ойыны]] Техастықтар тағы да [[родео]]ны жақсы көреді. Дүниедегі ең бірінші родео Техаста [[Пекос]]та қабылданған.<ref>{{cite web|url=http://atlas.thc.state.tx.us/viewform.asp?atlas_num=5389005909&site_name=World's+First+Rodeo&class=5000 |title=View Atlas Data |publisher=Atlas.thc.state.tx.us |date= |accessdate=2010-04-11}}</ref> Жыл сайын өтетін [[Livestock Show]] және [[Rodeo]] дүниедегі ең үлкен родео шоуы болып есептеледі. Даллас әр жылы [[Fair саябағы]]нда Техастың штаттық жәрмеңкесін өткізеді.<ref name="statefair">{{cite web |title=Fair Park, Texas |publisher=City of Dallas |accessdate=2008-05-22 |url=http://www.dallascityhall.com/FairPark/art_architectural.html}}</ref> 2012 жылдан бастап Остин [[Формула-1]] Дүние чемпионатының<ref name="f1">{{cite web |title=Formula One returns to the United States |publisher=Formula 1 Administration Ltd |accessdate=2010-05-25 |url=http://www.formula1.com/news/headlines/2010/5/10824.html}}</ref> раундын қабылдайды 1980 жылғы [[Watkins Glen International]]дағы Гран Приден бергі АҚШ-тағы тұрақты жол айналымы болады. === Техас штаты спорт командалары === <center> <gallery widths="140" heights="140" perrow="5" mode="slideshow"> Сурет:Texas-Rangers.jpg|[[Техас Рейнджерс]] Сурет:San Antonio Spurs.jpg|[[Сан Антонио Сперс]] Сурет:San Antonio Silver Stars.jpg|[[Сан Антонио Силвер Старз]] Сурет:Houston-texans.jpg|[[Хьюстон Тексанс]] Сурет:Houston rockets.png|[[Хьюстон Рокетс]] Сурет:FC Dallas.jpg|[[Даллас футбол клубы]] Сурет:Houston Dynamo.jpg|[[Хьюстон Динамо]] Сурет:Houston astros.jpg|[[Хьюстон Астрос]] Сурет:Dallas-cowboys.jpg|[[Даллас Ковбойз]] Сурет:Dallas Stars.jpg|[[Даллас Старз]] Сурет:Dallas Mavericks.jpg|[[Даллас Маверикс]] </gallery> </center> == Дереккөздер == {{Дереккөздер|3}} == Сілтемелер == {{Refbegin}} * {{Cite book|last=Chipman|first=Donald E.|title=Spanish Texas, 1519–1821|publisher=[[University of Texas Press]]|location=[[Austin, Texas]]|year=1992|isbn=0292776594}} * {{Cite book|last=Davis|first=William C.|title=Lone Star Rising|year=2006|publisher=Texas A&M University Press|location=College Station, TX|isbn=9781585445325}} originally published 2004 by New York: Free Press * {{Cite book|last=Edmondson|first=J.R.|title=The Alamo Story-From History to Current Conflicts|publisher=Republic of Texas Press|place=[[Plano, Texas]]|isbn=1-55622-678-0|year=2000}} * {{Cite book|last=Hendrickson|first=Kenneth E., Jr.|title=The Chief of Executives of Texas: From Stephen F. Austin to John B. Connally, Jr.|publisher=[[Texas A&M University Press]]|location=[[College Station, Texas]]|year=1995|isbn=0890966419}} * {{Cite book|last=Hardin|first=Stephen L.|title=Texian Iliad|location=Austin, Texas|publisher=University of Texas Press|year=1994|isbn=0-292-73086-1}} * {{Cite book|last=Huson|first=Hobart|title=Captain Phillip Dimmitt's Commandancy of Goliad, 1835–1836: An Episode of the Mexican Federalist War in Texas, Usually Referred to as the Texian Revolution|location=Austin, Texas|publisher=Von Boeckmann-Jones Co.|year=1974}} * {{Cite book|last=Lack|first=Paul D.|title=The Texas Revolutionary Experience: A Political and Social History 1835–1836|publisher=Texas A&M University Press|location=College Station, TX|year=1992|isbn=0-89096-497-1}} * {{Cite book|last=Manchaca|first=Martha|title=Recovering History, Constructing Race: The Indian, Black, and White Roots of Mexican Americans|series=The Joe R. and Teresa Lozano Long Series in Latin American and Latino Art and Culture|publisher=University of Texas Press|location=Austin, TX|year=2001|isbn=0292752539}} * {{Cite book|last=Todish|first=Timothy J.|last2=Todish|first2=Terry|last3=Spring|first3=Ted|title=Alamo Sourcebook, 1836: A Comprehensive Guide to the Battle of the Alamo and the Texas Revolution|publisher=Eakin Press|year=1998|location=Austin, Texas|isbn=9781571681522}} * {{Cite book| title =The Warren Commission Report| volume = IV| series =Warren Commission Hearings| publisher =National Archives| isbn =0-31208-257-6| url =http://www.jfk-assassination.de/warren/index.php| author =report of President's Commission on the assassination of President John F. Kennedy.| year =1992}} * {{Cite book|last=Weber|first=David J.|title=The Spanish Frontier in North America|publisher=[[Yale University Press]]|location=[[New Haven, Connecticut]]|series=Yale Western Americana Series|year=1992|isbn=0300051980}} * {{Cite book|last=Weddle|first=Robert S.|title=Changing Tides: Twilight and Dawn in the Spanish Sea, 1763–1803|series=Centennial Series of the Association of Former Students Number 58|publisher=[[Texas A&M University Press]]|location=[[College Station, Texas]]|year=1995|isbn=0890966613}} * {{Cite book|last=Winders|first=Richard Bruce|title=Sacrificed at the Alamo: Tragedy and Triumph in the Texas Revolution|publisher=State House Press|location=Abilene, TX|year=2004|isbn=1880510804|series=Military History of Texas Series: Number Three}} {{Refend}} == Сыртқы сілтемелер == {{Commons category|Texas}} ;Штат Үкіметі * [http://www.texasonline.com/portal/tol The State of Texas] * [http://wikis.ala.org/godort/index.php/Texas Texas State Databases] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515221125/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Texas |date=2008-05-15 }} – Annotated list of searchable databases produced by Texas state agencies and compiled by the ''Government Documents Roundtable of the American Library Association''. * [http://texaspolitics.laits.utexas.edu/ Texas Politics]. An online textbook from the College of Liberal Arts, The University of Texas. ;АҚШ Үкіметі * [http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=TX Energy Profile for Texas- Economic, environmental, and energy data] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110204233946/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=TX |date=2011-02-04 }} * [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=TX USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Texas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161209115548/https://www2.usgs.gov/state/state.asp?State=TX |date=2016-12-09 }} * [http://www.ers.usda.gov/statefacts/TX.htm Texas State Facts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090815113643/http://www.ers.usda.gov/statefacts/TX.HTM |date=2009-08-15 }} * [http://www.nps.gov/history/nr/travel/tx/ South and West Texas, a National Park Service ''Discover Our Shared Heritage'' Travel Itinerary] ;Басқалар * {{dmoz|Regional/North_America/United_States/Texas}} * [http://www.thestoryoftexas.com/ The Texas State History Museum] * [http://www.tshaonline.org/handbook/online/ The Handbook of Texas Online]{{ndash}} Published by the ''Texas State Historical Association'' * [http://texinfo.library.unt.edu/texasregister/default.htm ''Texas Register''], hosted by the ''University of North Texas Libraries'' * {{Wikitravel}} * [http://www.nps.gov/history/nr/travel/tx/ South and West Texas: A National Register of Historic Places Travel Itinerary] * [http://texasheritagesociety/ Texas Heritage Society]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{osmrelation-inline|114690}} * [http://digital.lib.uh.edu/ View historical photographs at the University of Houston Digital Library.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100123012758/http://digital.lib.uh.edu/ |date=2010-01-23 }} {{АҚШ әкімшілік бөлінуі}} {{таңдаулы мақала}} [[Санат:АҚШ штаттары]] [[Санат:Техас]] g0ro79r6yy2myp58osduc25z0warzzw 0 5104 3590735 3480090 2026-04-24T00:03:35Z Sagzhan 29953 3590735 wikitext text/x-wiki {{Infobox Biography | subject_name = Қадырғали Қосымұлы Жалайри | image_name =Кадыргали Жалаири.jpg | image_size = 150px | image_caption = | date_of_birth = [[1530]] жылы | place_of_birth = | date_of_death = [[1605]] жылы | place_of_death = | occupation = Тәуекел сарайында қызмет етіп, [[ақылшы]], кеңесші рөлін атқарған | spouse = }} '''Қадырғали Жалаири''' (Қадыр Әлі Қосымұлы би, арғы тегі Жалайыр) деп аталған бұл кісі ХVI-ғасырдың ортасы мен ХVII-ғасырдың басында өмір сүріп (1530-1605 жылдары), қазақ халқының [[тарих]]ында өшпес із қалдырған. Ресейдің атақты патшасы Борис Годуновтың қол астында жүріп, 1602 жылы "Жылнамалар жинағын" жазып бітірген. Бұл — қазақ тілінде жазылған тұңғыш ғылыми еңбек. "Жинақтың" тілдік құрылымын, жазу мәнерін зерттеп, көрнекті ғалым Р.Сыздықова арнайы кітап жазған ("Язык", "Жамиат-тауарих", "Жалаири", Алматы, 1989 жыл). Қадыр Әлі деректеріне Шоқан Уәлихановтан бермен қарай талай тарихшылар, зерттеушілер сүйеніп келеді. Туған жері&nbsp;— [[Қазақстан]] жеріндегі [[Сырдария]] бойы. Қадырғалидың ата-бабалары [[Қарахан мемлекеті|Қарахан әулеті]] билігінен бері үздіксіз хан сарайында қызмет етіп, ханның ақылшы-кеңесшісі, қол бастар батырлары болған. Оның өз атасы Темшік [[Шығай хан]]ның батыры болса, әкесі Қосым [[бек]] лауазымын иеленген. ==Өмірбаяны== Қадырғали Қосымұлы Жалайыри [[қазақ]]тың ұлы хандарының бірі [[Тәуекел]] сарайында [[қызмет]] етіп, ақылшы, кеңесшілік рөл атқарған. Ана тілімен қатар араб, парсы тілдерін жақсы меңгергендіктен, асқан зор білімінің арқасында [[жас]] бекзадаларды оқытып, тәрбиелеген. Әсіресе оның үлкен [[үміт]] еткені — Оразмұхаммед [[сұлтан]] еді. Өзінің ғылыми еңбегінде бұл туралы былай дейді: "Менің аталарым Оразмұхаммед сүлтанның аталарына қызмет етті. Өзім Оразмұхаммедтің қасында болдым". ХVI-ХVII-ғасырларда жалайырлардың бір бөлігі Ұлытау, Көкшетау аймағында көшіп жүрген. Қазіргі географиялық картада, Арқа жақта [[Жалайыр]], [[Керей]] көлі, [[Найман]] деген ұзыннан ұзақ бел-белестер бар. ХVIII-ғасырдағы [[Жоңғар]] қалмақтары жасаған жойқын шабуылда ("Ақтабан шүбырынды, алқакөл сүлама" заманында) Жалайырлар әуелі Бетбақдалаға ығысып, кейін құба қалмақтар жеңіліп, қазақтың кең даласы жаудан тазара бастаған соң, жылжи-жылжи [[Шу]], [[Іле]], [[Қаратал]] өзендерінің жағалауына келіп орналаса бастайды. Қазақ хандарының қыстық [[қоныс]]ы [[Түркістан]]да болған да, жазда Арқа жаққа, [[Көкшетау]]ға көшіп барады екен. Хан-сұлтандар ол кезде аң аулауға жеке дара шықпайды, көп нөкер, саятшы ерткен. Бұл кезде бір орталыққа бағынып,жаңа күшейіп келе жатқан орыс патшалары оңтүстік-шығыстағы көршісі [[қазақ]] хандығымен қарым-қатынасын кеңейтуге мүдделі-түғын. Шығысында пайда болған үлкен [[мемлекет]] Жоңғар хандығы, оңтүстік батысында өзбек әмірлері, Жайықжақтан башқұр мырзалары тыныштық бермей отырған қазақ хандары да орыстармен сыпайы сауда-саттық қатынас жүргізіп жатқан. Оқта-текте [[Мәскеу]]ге елшілері де барып қайтатын. Бірақ өздерін ішке кіргізбейтін. Сол кездердің өзінде-ақ қазақ хандығы әлсірей қалса, ұлан байтақдаланы иемдену сияқты түпкі арам ойы бар орыс патшалары сол елдің ішкі-сыртқы жағдайын, тарихын, салт-санасын, әскери күшін, қорғану [[қабілет]]ін жете білуге тырысуы заңды еді. Осы [[мақсат]]пен олар ханның айналасындағы адамдардан түтқын алуды бұрыннан ойлап жүрген. Жас сұлтан Оразмұхаммедтің аңшылыққа құмар екенін, жылма-жыл ерте көктемде, күзде [[Ертіс]], [[Тобыл]] бойын жағалап ит жүгіртіп, құс салатынын жансыздары арқылы біліп отырған Сібірдегі орыс әкімдері (патшаның тапсырмасы бойынша) аңдып жүріп, Тобыл алқабында қаршыға салып, көңіл көтеріп жүрген Оразмұхаммедті, Қадырғали Жалайри бастаған саятшы, нөкерлерімен қоса тұтқынға алады да, "[[аманат]]" ретінде [[Мәскеу]]ге жөнелтеді. Бұл 1588 жыл еді. Оразмұхаммедтің хан ордасы адамы екенін, Қадырғали Жалайри Шығыс тарихын, [[мәдениет]]ін жақсы білетінін, көп тілдерді игерген ғұлама екенін сезген соң, орыс патшасы оларды жақсы қабылдайды, өз маңайында ұстайды. Әскер өнерін жетік білетін батыр жігіт Оразмұхаммед 1590-91 жылдары орыстардың Шведтерге, Қырым хандығына қарсы жүргізген соғыстарына қатысып, ерлік көрсетеді. Соны ескерген жөне оның хан тұқымы екенін білетін патша Федор Иоанович 1592 жылы Ока өзені бойындағы мұсылмандар мекендейтін бұрынғы Қасымов хандығынан Оразмұхаммедке жер бөліп береді, 1600 жылы ұлы патша Борис Годунов Оразмұхаммедті Қасымов ханы етіп тағайындаған. Өзінің арғы тегі жалайыр екенін білді ме, жоқ па — әйтеуір Қадырғали Жалайри бек те зор құрметке бөленіп, бас уәзірлік қызметін атқарады. Қазақ елінің тарихы жөніндегі ғылыми еңбекті де [[Борис Годунов]]тың тапсырмасы бойынша жаздым деуі орынды. Себебі бұл еңбек ақ патшаға арналған және алғашқы тарауында соның билік жүргізу жүйесін бейнелейді. Қадырғали Жалайридің бұл [[шежіре]]сі ертедегі қазақ тілінде жазылған тұңғыш тарихи [[еңбек]] екені аян. [[Ш.Уәлиханов]] бұл кітаптың аңыздан гөрі ақиқаты басымырақ деп бағалаған. Байұзақ Албани: "Тарихнамада оның есімі Әбілғазы, Бабыр, Бенаи сияқты ғүлама тарихшылармен қатар аталады. Орыс ғалымдары Н.И.Ильминский, И.Н.Березин, В.В.Вельяминов-Зернов оның еңбегін жоғары бағалады", — дейді "Тарихи таным" атты кітабында. (195-бет). Оразмұхаммед пен Қадыр Әлі бастаған қазақтардың Ресейде болу оқиғасын көрнекті жазушы, көне тарихымыздың білгірі Мүхтар Мағауин "Аласапыран" атты романында кең және көркем баяндаған. Бұл романы үшін оған Мемлекеттік сыйлық берілгені белгілі. Соңғы кездері Қадыр Әлінің еңбегін әл Фараби атындағы Қазақ ұлттық Университетінің профессоры М. Қойгелдиев арнайы зерттеп жүр. Байұзақ Албани былай дейді: "Ол жырақта жүрсе де, қазақ хандарының саяси-өлеуметтік жағдайлары, Қазақстанда рулық-патриархалдық қатынастардың қалыптасуы, хан төңірегіндегі сұлтандар мен қаршылар, бектер мен хафиздер т.б. жайында деректі [[мәлімет]]тер жазып қалдырды. Автор жылнамада Шығыс елдеріне, оның шаһарларына шолу жасап, қазақ сахарасын мекендеген [[жалайыр]], [[арғын]], [[қыпшақ]], [[қаңлы]], [[найман]], [[қоңырат]], [[керейіт]], [[алшын]] т.б. түркі ру-тайпаларына тарихи анықтама берді. Ол Рашид ад-Диннің парсы тіліндегі "[[Жамиат-тауарих]]" шежіре кітабына сүйене отырып, Шыңғысхан әулеті және оның өзі жайында аса мол деректер келтіреді, қазақ хандарының [[өмірбаян]]ына тоқталады. Онда қазақ жері, оның қалалары, ХIII-ХVӀ ғ. аралығындағы қазақ жеріндегі оқиғалар, қазақ хандарының ішкі-сыртқы жағдайлары, әлеуметтік топтар және қазақжерін мекендеген ежелгі рулар бірлестігі жайында [[дерек]]тер бар. ==Қадырғали сол Қараша мырза ма?== Тарихшылар Қадырғали Жалайыридың "Жамиғ-ат-Тауарихын" ғана төңіректеп жүр. Ал, орыс жылнамаларында Қараша мырза деп берілген ғалымның ханның ымыраға келгеніне қарамастан Ресей шеңгеліне түскен түркілерді үлкен көтеріліске бастағаны, Ермактың 5 қолбасшысының үшеуін өлтіргені әлі аз зерттелген, өзімізде аз насихатталған. Осыдан жеңілгеннен кейін Қазақ даласына қайта қашып, кейін Оразмұхамедке ілесіп аманатқа барған...<blockquote>"Түрлі дерт пен аштық әскерінің біразын жусатып салған Жармақ аңғалдық пен жеңілтектігінің де зардабын шекті. Мырза әлде кінәз Қараша өз Патшасына ескертпестен Тар Ұлыста, Искерде көп тыңшы ұстады, айналадағы барлық Жұртта оның тілекшісі, жақтасы, достары көп болды; өзін отанды құтқарушы көрсеткісі келді, уақытын күтті, сөйте жүріп түрлі сый-сыяпат, Ноғайлардан қорғау туралы өтініш айтып Ресейліктерді алдаумен болды, Жармаққа да адал дос болуға сөз берді. Содан Жармақ оған Иван Кольцо бастаған қырық сарбазын қонаққа жіберді. Осы бір топ адам отқаруды екі-үш мәрте гүрс еткізіп мыңдаған жабайыны тым-тырақай ете алар еді, тек тағдыры ажалға айдаған Козактар жалған достарына сеніп барып, қынадай қырылды, Жармақтың маңдайалды баһадүрлері, айқаста арыстанша алысқан ерлері Тар Ұлыста құрбандық қойдай қанға бөкті!.. Осыдан кейін бізге олжа салушы Татар, Сібір Естектері Ресейліктерге қарсы шығып, разьезде Атаман Яков Михайловты өлтірді, майдан алаңында Қарашаға қосылып Искер маңын түндей тұтты, Жармақ тар қоршауда қалғанын көрді." (Н.М. Карамзин)</blockquote> ==Жылнамалар жинағы== "Жылнамалар жинағының" жалғыз көшірме данасын Қазан Университеті кітапханасына татар галымы И.Халфин тапсырған екен. Сол көшірмені шығыс қолжазбалар жинағына бастырғанда профессор И.Н.Березин былай деп алғы [[сөз]] жазыпты: <blockquote>"Біз шығармаға қандай ат берілгенін білмейміз, бірақ кітаптың негізгі бөлігі Рашид ад-Диннің әйгілі туындысының қысқаша аудармасынан тұрғандықтан, біз оның атын да қолжазбамызға бере аламыз". </blockquote>Сөйтіп, ол Қадыр Әлі еңбегін оның нағыз аты анықталатын көшірмесі табылғанша "[[Джами ат-Таварих]]" — "[[Жылнамалар жинағы]]" деп атауды ұсынған. М.Қойгелдиев былай дейді:<blockquote>"Өкінішке орай, қолжазбаның кейінірек Петербургтен табылган екінші көшірмесінде де еңбектің [[автор]] берген аты жоқ болып шықты да, ол сол "[[Джами ат-Таварих]]" — "[[Жылнамалар жинағы]]" атанған күйінде қала берді. Бұл жағдай тарихшы ғалымдар арасында Қадыр Әлі би еңбегінің [[дербес]] деректік мәнін тура бағалауға едәуір кедергі жасады, басқаша айтқанда, оны Рашид ад-Дин жұмысының түрікше нұсқасы ретінде ғана қарауға негіз болды". ("Қазақ тарихы" журналы, 4-нөмір, 1994 жыл.)</blockquote>Кейін «Жылнамалар жинағы» деген атпен әлемге әйгілі болған өзінің атақты еңбегін жазады. «Мен дүние жүзіндегі неше түрлі мемлекеттерді аралаған, әділ үкім, нақыл сөздерге қанық көптеген кітап оқыған адаммын» дейді ол өзі жайында. «Жылнамалар жинағы» - орта ғасырдағы қазақ тілінде жазылған тұңғыш тарихи шығармалардың бірі. Мұнда қазақ хандығының Х ғасырдың басынан бергі ішкі-сыртқы жағдайлары, қазақ тайпаларының халық болып қалыптасуы, оның халықаралық жағдайлары, хандардың және олардың төңірегіндегі түрлі әлеуметтік топтардың саяси ахуалдары жөнінде аса құнды мәліметтер берілген. Еңбек үш бөлімнен тұрады: 1. Борис Годунов билігін бейнелеу. 2. Рашид ад-Диннің «Джами ат-Таварих» атты еңбегінің қысқаша аудармасы. 3. Орыс ханның Оразмұхаммед сұлтанға дейінгі қысқаша аудармасы. == Күміс сандық құпиясы == Қадыр Әліге аса жоғары баға берген үлы ғалымдарымыздың бірі — академик [[Әлкей Марғұлан]], 1981 жылы "Қазақ әдебиеті" газетінің 1-нөмірінде жарияланған "[[Күміс]] [[сандық]] қүпиясы" атты [[көлем]]ді мақаласында былай дейді:<blockquote>"Оразмұхаммедтің кітапханасында сақталған кітаптардың ең бағалысының бірі — өзіне дос болған серігі, әрі атақты биі, көркем тілде қазақша жазатын жазушы Қадырғали Жалайыридің шығармасы. Оның кітабы 1598 жылы жазылып біткен, әуелдегі аты қандай екені белгісіз. Жазудың бас-аяғы жоғалып кеткен... Шоқан оған зор ғылыми мән беріп, бүл қазақ тілінің жақсы бір [[мұра]]сы деп білген. Оның түсіндіруінше: "В отношении сведений о киргизах самое первое место занимает "Сборник летописей" издания Березина, замечательный тем более, что представляет единственные памятники прошедшей жизни казахов. Он написан в конце царствования Бориса Годунова... В нем степных уподоблений, поговорок бездна"... Оған бірінші көңіл қойған жазушы —Абылғазы. Бүл кісі Қадырғалидың кітабын Есім ханның үйінде қонақ болып, Түркістанда жатқанда оқыған болу керек. Есім — Тәуекелдің інісі, Оразмұхаммедтің ағасы. [[Москва]]дан қазақ елшілері алып келген Қадырғалидың кітабы Тәуекелде, Есімде болуы айдан анық. Сондықтан бұл кітапты Абылғазы бір ғана Түркістан қаласында оқиды. Орта Азияда өзге қалаларда бүл кітап болмаған. [[Ресей]]де бүл кітапты жақсы білген П.И.Рычков, Н.М.Карамзин оның керек жерін пайдаланып отырған. Абылғазы оқып шыққан бүл кітаптың бір көшірмесін Ибрагим Халифиннің Френге жазуынша, 1918 жылы Қазан Университетінің кітапханасы сатып алады..."</blockquote> ==Жалайыр тайпасынан шыққан== Қадырғали [[араб]], [[парсы]], [[түркі]], [[орыс]] тілдерін бірдей жақсы білген... Қадырғали—Жалайыр тайпасынан шыққан қазақтың ойшыл ғалымы, жазушысы, [[өрнек]] қалдырған мәдениет мұрагері. Өзінің жазуында да [[жалайыр]] тайпасын жоғары көтеріп ардақтаған:<blockquote>"Алаш мыңы арасында ұлығы тарақ тамғалы Жалайыр болған. Оның жазғандарын қазақ жазу мәдениетінің бірінші [[үлгі]]сі деп тану керек".</blockquote>Соңғы жылдары қазақ ғалымдарының [[күш]] салуы арқасында Қадыр Әлі еңбегі өз халқымыздың алтын қазынасына айналғанын айта кеткен жөн. Еңбек үш бөлімнен тұрады: # Борис Годунов билігін бейнелеу. # Рашид ад-Диннің "Джами ат-Таварих" атты еңбегінің қысқаша аудармасы. # Орыс ханның Оразмұхаммед [[сұлтан]]ға дейінгі қысқаша аудармасы. Бұларға қосымша алтынордалық ірі қайраткер Едіге батыр жайында дастаны берілген. Қадыр Әлінің бұл еңбекті жазудағы негізгі мақсаты — өз әміршісі Шыңғыс хан ұрпағы Ондан сүлтанның баласы Оразмұхаммедтің хан тағына лайық екенін дәлелдеу. Екінші бір [[мақсат]]: <blockquote>"... патша Борис Федоровичтің мәңгі әділдігін, ақтығын айту және тағы жоғары мәртебелі Оразмұхаммед ханды жоғары мәртебелі [[патша]]ның қүрметпен хандыққа отырғызғанын көрсету үшін жазылды". (И.Н.Березин. "Библиотека восточных источников". I том, Казань, 1854.)</blockquote>Одан әрі Қадыр Әлі былай дейді:<blockquote>"... бүкіл орыс патшасы Борис Федоровичтің үкім жарлығымен оңды-солды қаршыларды, қүрметті бектерді отырғызып, көше-көше, орам-орам мылтық андаздармен маңғазданып және саясатпен қол қусырып, бас иіп, игі жақсылар түрды. Осындай салтанатпен Оразмұхаммед Ондан Сұлтанұлын аса құрметтеп, көрініске алып, бұл жерде патша хазіреті таққа отырғызды" (Қасымов қаласында). (Қасым хандығы Мәскеуден 250 шақырым Оңтүстік шығыста, Ока өзенінің сол жағалауына орналасқан.)</blockquote>[[Орыс хан]] туралы былай деген: <blockquote>"Оны барлыгы аға тұтып, патшалыққа отырғызды. Одан соң Орыс хан Алатау төңірегіне қоныс тепті. Ол [[жер]] өте үлкен және биік [[тау]] еді. Онда жақсы жайылымдар, сулар мен [[бұлақ]]тар да көп болған... [[Отырар]], [[Сайрам]] шаһарлары... [[Шу]], [[Талас]], [[Ыстықкөл]], [[Теклік]] әуләяттары болған. Халқы өте көп, іргелі, мықты, даңқты және батыр болған".</blockquote>Қадыр Әлі бұдан кейін [[Құйыршық хан]], [[Барақ сұлтан]], [[Кіші Жәнібек]], [[Қасым хан]] жайында баяндайды.<blockquote>"Оразмұхаммед Орыс ханнан [[Жәнібек хан]]ға дейін төртінші буын еді", — дейді. "Шығай хан батырлығымен мәлім болды. Оның ұлы Ондан сұлтан ержүрек, батыр, садақ атудың керемет мергені еді. Әрқашан сыртқы жауларға қарсы күресте көп ерлік көрсетті... Ақырында қалмақтармен шайқаста отыз жасқа келген жігіт шағында шаһит болды. Оның қабірі [[Қожа Ахмет Яссауи]] (қасында) жерленді".</blockquote>Жалпы, Қадыр Әлі еңбегі қай сұлтанның, қай ханның, қай жерде шаһит болғанын, жерленгенін көрсетуімен де қүнды. Тәуекел ханды "Ислам мемлекетінің басшысы" деп атаған. Онда сұлтан шаһит болғанда Оразмұхаммедтің он үш жаста жетім қалғанын айтады. "Он алты жасында жалпы христиан басшысы Борис Федоровичке қызмет істеуге дайын болды" дейді (Оразмұхаммед 1610 жылы Лжедмитрий мен Василий Шуйский арасындағы қантөгісте ерлікпен көз жүмған.). ==Қадырғали Жалайри еңбегінің маңызы== <blockquote>"Қадырғали Жалайри еңбегінің [[қазақ халқы]]ның, [[қазақ хандығы]]ның қалыптасу процесін зерттеп білуде алатын орны ерекше, бұл [[мәселе]]лерді анықтау барысында тарихшылар оған әлі талай рет оралатын болады,</blockquote>— дейді одан өрі М.Қойгелдиев.<blockquote>— Мәселен, Қадырғали бидің сол түстағы қазақ елін "Алаш мыңы" атау себебі ғылыми әдебиетте әлі күнге дейін жан-жақты баяндалған емес... Аса маңызды тарауларының бірі — "Орыс хан дастаны". Бұл [[дастан]]нан біз басқа еңбектерде кездесе бермейтін мынадай фактілерді байқаймыз: біріншіден, Жәнібек [[ұлыс]]ының, яғни қүдіретті [[Алтын Орда]]ның ыдырау барысы, оған Фетка Науакрат бастаған әскердің "қосқан" үлесі, Фетка Науакрат деген кім, қайдан келген — бұл әлі анықталмаған мәселе. Екіншіден, осы [[Фетка Науакрат]] салған алаңнан кейін Орыс ханның [[Алатау]] жаққа кетіп, сонда орын тебуі. Ал бұл [[Орыс хан]] қазақ хандары династиясының негізін қалаушы болғандығы мәлім. Үшіншіден, Қадырғали би бұл дастанында Жетісудың сол тұстағы (ХIV-ғасыр) қалаларын атап, әскерін сипаттап, елінің ірі, ержүрек келетіні туралы да айтқан" (38-бет). "Қазақ тарихы" журналының сол нөмірінде Қадыр Әлі еңбегінің "Орыс хан және оның ұрпақтары" деген тарауы берілген. Жалпы, Қадыр Әлі еңбегі қолдан қолға көшірілгенде көп қателер кеткені анық, сонда да оған әлі талай тарихшы айналып соғары сөзсіз.</blockquote>Шығыс жылнамашыларының, әсіресе, [[Рашид әд-Дин]]нің, [[Әбілғазы]]ның, [[Хайдар Дулати]]дің, Қадырғали Жалайырдің тағы басқа ғалымдардың жазбаша еңбектерін оқып отырғанда ағайын-туғандар [[бақ-дәулет]], [[атақ-даңқ]] үшін қаншама ғасырлар бойы өзара қырғын соғыстар ашқанына көз жеткізу қиын емес. Бірақ, бүл — тарих. Ал тарихтан келер үрпақсабақалып, өсіп-өркендеуге тиіс. Ол үшін өткен тарихқа жиі-жиі көз жіберіп отыруымыз керек. Қадыр Әлі бидің еңбегі — бұл салада айрықша көзге түсетін [[інжу-маржан]]. ==Қосымша== '''Қадырғали Қосымұлы''' (1530-1605 ж.ж.) қазақтың орта ғасырда өмір сүрген ғұлама [[ғалым]]ы әрі атақты биі. Қадырғали бидің түп тегі ұлы жүздің тарақ таңбалы [[Жалайыр]] тайпасынан шыққан. Сондықтан да ол көбінесе ''"Қадырғали Жалайри"'' аталып кеткен. Ата-бабалары ертеде [[Сырдария]] бойын мекен етіп көшіп-қонып жүрген. Кейін Ескелді, [[Балпық би]]лер, [[Орақ батыр|Орақ]] сияқты батырлардың басшылығымен Жалайыр әулеті осы күнгі [[Талдықорған облысы]]на келіп қоныс тепкен. Қадырғали бидің ата-бабалары [[Қарахан дәуірі]]нен бері ел басқарған ықпалды кісілер болған. Әкесі Қосым да беделді би. Оның әкесі [[Темшік]], баһадур Анжы баһадур Адымшейх мырза ағасы Қараш бек Құбай Қамбар мырза Айтаулы бек Шейх Софы бек Тебребек Саба баһадур Сартақ ноян бәрі-бәрі [[батыр]], [[бек]], [[би]] болыпты. [[Ата]], [[әке]] жанында жүріп, олардан [[тәрбие]] алған Қадырғали жас кезіненақ хан ордасындағы жас бекзадалардың ақылшысы, кейіннен ханның ордасындағы жас бекзадалардың ақылшысы. Кейіннен ханның кеңесші биі болады. Жалайыр елін қалмақтар шауып, берекесін алған жылдары оның аталары Көшім ханның қол астына барып қосылады. Онда барған соң да ол ханға ақылгөй би боп тұрады. Қадырғали би өзінің "Жами ат-тауарих" ("[[Жылнамалар жинағы]]нда") кітабында: "Менің аталарым Ораз Мұхамед сұлтанның аталарына қызмет етті. [[Әзім Ораз Мұхамед]]тің қасында болдым" деп жазады. Осыдан-ақ оның атақты Ораз Мұхамедпен қызметтес болып, [[орыс княздігі]]мен қарым-қатынаста жүргені аян. [[Сібір]] сұлтаны Сейдектің де кеңесші биі болып тұрған. 1588-1598 жыл аралығынды Қадырғали Ораз Мұхамедпен бірге [[Мәскеу]]де патша сарайында қызметте болады. [[Орыс патшалығы]] мен шведтер және [[Қырым хандығы]] арасындағы соғысқа қатысады. Сол соғыста ерлік көрсеткені үшін орыс патшасы Ораз Мұхамед Сұлтанға [[Ока]] өзені жағалауынан [[жер]] бөліп беріп, өз алдына хандық құруға рұқсат берген. Ол хандықтың орталығы Қасым қал асы болған. Қадырғали сол Ораз Мұхамед басқарған хандықта уәзір, би болып [[қызмет]] атқарады. Қадырғали би сол жылдардан бастап ғылыммен айналыса бастайды. 1600-1602 жылдары Қасым қаласында ол өзінің "Жами ат-тауарих" атты кітабын жазып бітіреді. Енді оның атақ-даңқы осы тарихи [[шежіре]] кітабы арқылы бүкіл [[дүние жүзі]]не мөшһүр бола бастайды. Түрік тілінде жазылған, бұл еңбегінде қазақ сахарасында [[өмір]] сүріп, [[тіршілік]] еткен [[Үйсін руы|Үйсін]], [[Жалайыр]], [[Арғын]], [[Қыпшақ]], [[Қаңлы руы|Қаңлы]], [[Сіргелі]], [[Қоңырат]], [[Керей]], [[Найман]], [[Алшын]] т.б. түрік тектес ру-тайпалардың түп ата-тегін таратып ғылыми талдау жүргізеді. [[Оғыздар]] мен [[Қарахан]] дәуіріне сипаттама береді. Ертедегі және одан бергі хандар [[дәуір]]ін әсіресе Шыңғыс хан және оның өулеті мен [[қазақ]] ұлыстарынан шыққан хандар, сұлтандар, бектер және олар билеген қазақ халықтарының ішкі-сыртқы шапқыншы жаулармен күресі т.б. саяси-әлеуметтік жайлары [[баян]] етілген. Қадырғали бидің бұл еңбегін кезінде [[Шоқан Уәлиханов]]тан бастап көптеген халықтардың белгілі зерттеуші ғалымдары жоғары бағалған. Енді осы "Жылнамалар жинағынан" бірер үзінді келтірейік:<blockquote>''"...Тоқтамыс хан Еділ бойында өтті: Тайқожа ұланның ұлы еді. Құтлу Қия ұлы Едіге Күчүк оның кеңесшісі, серігі еді.'' ...Тоқтамыс ханның мәлім, белгілі ұлдары мыналар: Аттарын таратып айтсақ Жалаладдин сұлтан, екіншісі Күшік сұлтан, үшіншісі Жафарберді [[сұлтан]], төртіншісі Қалымберді сұлтан, бесіншісі [[Қадырберді хан]], қызы Жанике атты еді. Оны [[Едіге би]] алды. Едіге Күчүк Жаникені алганда Қадырберді хан үш жасар еді. ...Темір-Қүтлу Едіге бекпен бірі хан, бірі бек еді. Заманында көбейіп; [[ұрпақ]] өсіріп өмір кешті. Темір-Құтлу ханның ұлы Темір хан. Оның ұлы Болат хан. Оның ұлы Кичик Мұхамед хан. Оның ұлы Ахмед хан. Сол Ахмед ханның үш әйелінен тоғыз ұлы болды. ...Қажы Керей ханның атасы Жанкерей Сұлтанды Қоңырат бектері өлтірген соң өлі жас Қажы Керей сұлтан қашып Чақырған байта жалданып жүргенде бектер өз араларында бірімен-бірі жараса алмай Қажы Керей Сұлтанды іздеп тауып хандыққа қойды... "Шежіреде Едіге бидің әуел бабасы АбуБакир (Мухаммед пайғамбардың ең 1-төрт Халифасының бірі) одан бірнеше ата-бабалардан соң Керемет-Әзіз, Жалаладдин келеді. Оның Адһам, Баба Тұқлас (Бабай Түкті Шашты Әзіз) деген екі ұлы болады. Баба ТҮклас Қатбада патша болады. Оның Терме деген ұлы Еділ Жайықта тұрып ңайтыс болды. Терменің ұлы Карачиде, Карачидің ұлы Ислам Қияда, оның ұлы Қадір Қияда Еділ-Жайықта тұрып қайтты. Қадір Қияның ұлы Қүтлу Қия Құмкентте қайтыс болды. Оның ұлы Едіге би, Алла оган рахымын жаудырсын... Баба Түкластың төрт ұлы бар еді. Бірі Қагбада, бірі Қагбаның жанында, бірі Үргеніште, бірі Қырымда жатыр. Енді бір деректе Баба Тұқластың (Абас, Ғабұл Рахманқожа, Терме деген) үш баласы болған дейді. Едіге би Тоқтамыс ханның ұлысын биледі. Едіге 63 жасында барып сарайдың қастандыгынан өлді. Едігенің Нұраддин мырза, Қасым мырза, Сейдутали мырза және жастай екеуі қайтыс болған. Осы бес ұл Қожаханың Бақтыла деген қызынан туған..."</blockquote>Қадырғали би бұл кітабының соңғы жагында өзінің жан досы әрі ұстзы Ораз Мұхамед туралы былай деп жазады: <blockquote>''"Оның әкесі Ондан Сұлтан, оның әкесі [[Шығай хан]], оның әкесі Иадік хан, оның әкесі [[Жәнібек хан]], оның әкесі [[Барақ хан]], оның әкесі [[Қойыршақ хан]], оның әкесі [[Орыс хан]]...'' Олардың әрбірі бірнеше ата болып өз уәлаяттарында патшалық қылып, атақты болып өтті. Олардың арасында аса белгілі болған Қасым хан еді. Ол Жаған бикемнен туған еді. Ұзақ уақыт атасының ұлысында патшалық етті. Төңірегіндегі уәлаяттарды өзіне қаратты... [[Ораз Мұхамед хан]] сегіз жасында өзара қақтығыста қаза болған ұлы бабасы Шығай ханнан айрылды. Он үш жасында әкесі Ондан Сұлтан шаһит болып одан айрылды. Бірақ [[уақыт]] тарлықта Сейдақ бидің алдында кіріптарлық шекті. Одан он алты жасында барлық христиан падишасы [[Борис Федорович]]тың құлдығына әзір болды. Сол күннен қазірге дейін Борис патшаның қызметінде. Ұлы мәртебелі патша құлын жарылқады. ...Жиырма жасында ұлы [[мәртебе]]лі Ораз Мұхамед хандыққа отырды. Алла дәрежесін ғұмырлық етсін..."</blockquote>Соңғы кезде Қадырғали Жалайри би жөнінде жаңа деректер табылып жатыр. Соның бірі [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің]] профессоры Жанғара Дөдебаевтың Қадырғали би туралы "Алматы ақшамы" газетінде (30 шілде 1997) жарияланған мақаласы. Автор осы зерттеуінде (ол кезде өзінің арғы бабасы Қараш бек есімімен аталып жүрген Қадырғали бектің Сібірдегі атаман Ермак бастаған басқыншылығына қарсы қалай соғысқанын жан-жақты жазыпты. Осы зерттеу [[мақала]]сының соңын автор былайша тұжырымдайды: ...Сөйтіп, атаман Ермак бастаған шабуыл жеңіліс табады. Ермак опат болады. ...Атаманның сауыты Қайдауыл мырзаға, қафтаны Сейдекке сыйға тартылады, қылышы мен белдігі Қарашаға беріледі <ref>Миллер Г. Ф. Описание Сибирсқого царства и всех происшедших в нем дел. СПб., 1750</ref>. Бұған Караганда, Ермак қолын жою жолындағы соғыста осы аталған үш адамның атқарған қызметі аса зор болғанға ұксайды. Ермак өлгеннен кейін бұлар Сібір хандыгындағы ең беделді, ықпалды кісілердін қатарында қалған. Сібір жылнамалары мен байырғы зерттеу еңбектерде атаман Ермак [[бас]] таған қарақшылардың [[жаулаушылық]] жорығына қарсы тұрып, оның бар ауыртпалығын тікелей көтерген бірден-бір ірі тұлға Қараша: * Ермактың шапқыншылығына, тонауына алғаш ұшыраған соның ұлысы; * Сібірге үлкен күшпен келген Сейдекті қарсы алып, соның тобына қосылатын осы азамат; * Атаман Ермакқа жансыз жіберіп, оның күшін екіге бөлетін, сөйтіп өз аулына атаман Иван Кольцо бастап келген қырық қарақшыны түгелдей қырып салатын тағы да сол; * Ермак бастаған қарақшылар [[қол]]ында қалган Сібір астанасын қоршауға алып, бүкіл Сібір қарулы күшін жаулаушыларға қарсы Отан азаттығы үшін [[соғыс]]қа көтеретін де осы жан; * Ермак бұзақыларынан [[Сібір]] астанасын [[азат]] ету жолындағы ұрыста жасақтары үлкен шығынға үшырап, екі батыр ұлы ерлікпен қаза табатын бек те осы; * ақырында, Ермактың белдігі мен [[қылыш]]ын беліне тагынатын қаһарман да сол; * Ораз Мұхамед ханзадамен, Сейдекпен бірге Данила Чулқовтың тұтқынына түсіп, Мөскеуге жеткізілетін де осы Қараша еді. Сібірдің азаттығы үшін осынша қан мен тер төккен батыр қолбасы, мемлекет қайраткері Қадырғали бек екені туралы [[қазақ]] ғалымдары осы [[күн]]ге дейін екі ұшты пікірде. Біздіңше, татар ғалымы М. А. Усмановтың: "Сібірлік Қараша мен Қадырғали бек бір адам" <ref>Усманов М. А. Татарские исторические источники ХVII-ХVIII вв. Казань, 1972. С. 45</ref>, - деп тұжырымдауы дәлелді, дәйекті әрі онда үлкен шындық бар. Сібір тарихы туралы алғашқы дерек көздері мен зерттеулерде Ораз Мұхамедпен, Сейдекпен бірге Данила Чулқовтың түтқынына түсетін Қараша "Көшім ханның ақылғөй қарашасы" ("Царя Кучумова думной қарача") деп үзілді-кесілді, анық көрсетіледі <ref>Сибирские летописи. с. 293-294</ref>"''.<ref>Даланың дара ділмарлары.-Алматы: ЖШС "Қазақстан" баспа үйі", 2001, - 592 бет. ISBN 5-7667-5647</ref><ref>"Қазақ энциклопедиясы"</ref> ==Сілтемелер== * «[[Жами ат-тауарих]]» * [[Жылнамалар жинағы]] * [[Қазақ хандығы]] ==Сыртқы сілтемелер== [http://forum-eurasica.ru/index.php?app=gallery&module=images&section=viewimage&img=417 Жалайыри] == Дереккөздер== <references/> [[Санат:1530 жылы туғандар]] [[Санат:1605 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан тарихшылары]] {{Bio-stub}} m5paev97sd9dxlfxrijcamewdbnpneb 3590736 3590735 2026-04-24T00:04:15Z Sagzhan 29953 /* Жалайыр тайпасынан шыққан */ 3590736 wikitext text/x-wiki {{Infobox Biography | subject_name = Қадырғали Қосымұлы Жалайри | image_name =Кадыргали Жалаири.jpg | image_size = 150px | image_caption = | date_of_birth = [[1530]] жылы | place_of_birth = | date_of_death = [[1605]] жылы | place_of_death = | occupation = Тәуекел сарайында қызмет етіп, [[ақылшы]], кеңесші рөлін атқарған | spouse = }} '''Қадырғали Жалаири''' (Қадыр Әлі Қосымұлы би, арғы тегі Жалайыр) деп аталған бұл кісі ХVI-ғасырдың ортасы мен ХVII-ғасырдың басында өмір сүріп (1530-1605 жылдары), қазақ халқының [[тарих]]ында өшпес із қалдырған. Ресейдің атақты патшасы Борис Годуновтың қол астында жүріп, 1602 жылы "Жылнамалар жинағын" жазып бітірген. Бұл — қазақ тілінде жазылған тұңғыш ғылыми еңбек. "Жинақтың" тілдік құрылымын, жазу мәнерін зерттеп, көрнекті ғалым Р.Сыздықова арнайы кітап жазған ("Язык", "Жамиат-тауарих", "Жалаири", Алматы, 1989 жыл). Қадыр Әлі деректеріне Шоқан Уәлихановтан бермен қарай талай тарихшылар, зерттеушілер сүйеніп келеді. Туған жері&nbsp;— [[Қазақстан]] жеріндегі [[Сырдария]] бойы. Қадырғалидың ата-бабалары [[Қарахан мемлекеті|Қарахан әулеті]] билігінен бері үздіксіз хан сарайында қызмет етіп, ханның ақылшы-кеңесшісі, қол бастар батырлары болған. Оның өз атасы Темшік [[Шығай хан]]ның батыры болса, әкесі Қосым [[бек]] лауазымын иеленген. ==Өмірбаяны== Қадырғали Қосымұлы Жалайыри [[қазақ]]тың ұлы хандарының бірі [[Тәуекел]] сарайында [[қызмет]] етіп, ақылшы, кеңесшілік рөл атқарған. Ана тілімен қатар араб, парсы тілдерін жақсы меңгергендіктен, асқан зор білімінің арқасында [[жас]] бекзадаларды оқытып, тәрбиелеген. Әсіресе оның үлкен [[үміт]] еткені — Оразмұхаммед [[сұлтан]] еді. Өзінің ғылыми еңбегінде бұл туралы былай дейді: "Менің аталарым Оразмұхаммед сүлтанның аталарына қызмет етті. Өзім Оразмұхаммедтің қасында болдым". ХVI-ХVII-ғасырларда жалайырлардың бір бөлігі Ұлытау, Көкшетау аймағында көшіп жүрген. Қазіргі географиялық картада, Арқа жақта [[Жалайыр]], [[Керей]] көлі, [[Найман]] деген ұзыннан ұзақ бел-белестер бар. ХVIII-ғасырдағы [[Жоңғар]] қалмақтары жасаған жойқын шабуылда ("Ақтабан шүбырынды, алқакөл сүлама" заманында) Жалайырлар әуелі Бетбақдалаға ығысып, кейін құба қалмақтар жеңіліп, қазақтың кең даласы жаудан тазара бастаған соң, жылжи-жылжи [[Шу]], [[Іле]], [[Қаратал]] өзендерінің жағалауына келіп орналаса бастайды. Қазақ хандарының қыстық [[қоныс]]ы [[Түркістан]]да болған да, жазда Арқа жаққа, [[Көкшетау]]ға көшіп барады екен. Хан-сұлтандар ол кезде аң аулауға жеке дара шықпайды, көп нөкер, саятшы ерткен. Бұл кезде бір орталыққа бағынып,жаңа күшейіп келе жатқан орыс патшалары оңтүстік-шығыстағы көршісі [[қазақ]] хандығымен қарым-қатынасын кеңейтуге мүдделі-түғын. Шығысында пайда болған үлкен [[мемлекет]] Жоңғар хандығы, оңтүстік батысында өзбек әмірлері, Жайықжақтан башқұр мырзалары тыныштық бермей отырған қазақ хандары да орыстармен сыпайы сауда-саттық қатынас жүргізіп жатқан. Оқта-текте [[Мәскеу]]ге елшілері де барып қайтатын. Бірақ өздерін ішке кіргізбейтін. Сол кездердің өзінде-ақ қазақ хандығы әлсірей қалса, ұлан байтақдаланы иемдену сияқты түпкі арам ойы бар орыс патшалары сол елдің ішкі-сыртқы жағдайын, тарихын, салт-санасын, әскери күшін, қорғану [[қабілет]]ін жете білуге тырысуы заңды еді. Осы [[мақсат]]пен олар ханның айналасындағы адамдардан түтқын алуды бұрыннан ойлап жүрген. Жас сұлтан Оразмұхаммедтің аңшылыққа құмар екенін, жылма-жыл ерте көктемде, күзде [[Ертіс]], [[Тобыл]] бойын жағалап ит жүгіртіп, құс салатынын жансыздары арқылы біліп отырған Сібірдегі орыс әкімдері (патшаның тапсырмасы бойынша) аңдып жүріп, Тобыл алқабында қаршыға салып, көңіл көтеріп жүрген Оразмұхаммедті, Қадырғали Жалайри бастаған саятшы, нөкерлерімен қоса тұтқынға алады да, "[[аманат]]" ретінде [[Мәскеу]]ге жөнелтеді. Бұл 1588 жыл еді. Оразмұхаммедтің хан ордасы адамы екенін, Қадырғали Жалайри Шығыс тарихын, [[мәдениет]]ін жақсы білетінін, көп тілдерді игерген ғұлама екенін сезген соң, орыс патшасы оларды жақсы қабылдайды, өз маңайында ұстайды. Әскер өнерін жетік білетін батыр жігіт Оразмұхаммед 1590-91 жылдары орыстардың Шведтерге, Қырым хандығына қарсы жүргізген соғыстарына қатысып, ерлік көрсетеді. Соны ескерген жөне оның хан тұқымы екенін білетін патша Федор Иоанович 1592 жылы Ока өзені бойындағы мұсылмандар мекендейтін бұрынғы Қасымов хандығынан Оразмұхаммедке жер бөліп береді, 1600 жылы ұлы патша Борис Годунов Оразмұхаммедті Қасымов ханы етіп тағайындаған. Өзінің арғы тегі жалайыр екенін білді ме, жоқ па — әйтеуір Қадырғали Жалайри бек те зор құрметке бөленіп, бас уәзірлік қызметін атқарады. Қазақ елінің тарихы жөніндегі ғылыми еңбекті де [[Борис Годунов]]тың тапсырмасы бойынша жаздым деуі орынды. Себебі бұл еңбек ақ патшаға арналған және алғашқы тарауында соның билік жүргізу жүйесін бейнелейді. Қадырғали Жалайридің бұл [[шежіре]]сі ертедегі қазақ тілінде жазылған тұңғыш тарихи [[еңбек]] екені аян. [[Ш.Уәлиханов]] бұл кітаптың аңыздан гөрі ақиқаты басымырақ деп бағалаған. Байұзақ Албани: "Тарихнамада оның есімі Әбілғазы, Бабыр, Бенаи сияқты ғүлама тарихшылармен қатар аталады. Орыс ғалымдары Н.И.Ильминский, И.Н.Березин, В.В.Вельяминов-Зернов оның еңбегін жоғары бағалады", — дейді "Тарихи таным" атты кітабында. (195-бет). Оразмұхаммед пен Қадыр Әлі бастаған қазақтардың Ресейде болу оқиғасын көрнекті жазушы, көне тарихымыздың білгірі Мүхтар Мағауин "Аласапыран" атты романында кең және көркем баяндаған. Бұл романы үшін оған Мемлекеттік сыйлық берілгені белгілі. Соңғы кездері Қадыр Әлінің еңбегін әл Фараби атындағы Қазақ ұлттық Университетінің профессоры М. Қойгелдиев арнайы зерттеп жүр. Байұзақ Албани былай дейді: "Ол жырақта жүрсе де, қазақ хандарының саяси-өлеуметтік жағдайлары, Қазақстанда рулық-патриархалдық қатынастардың қалыптасуы, хан төңірегіндегі сұлтандар мен қаршылар, бектер мен хафиздер т.б. жайында деректі [[мәлімет]]тер жазып қалдырды. Автор жылнамада Шығыс елдеріне, оның шаһарларына шолу жасап, қазақ сахарасын мекендеген [[жалайыр]], [[арғын]], [[қыпшақ]], [[қаңлы]], [[найман]], [[қоңырат]], [[керейіт]], [[алшын]] т.б. түркі ру-тайпаларына тарихи анықтама берді. Ол Рашид ад-Диннің парсы тіліндегі "[[Жамиат-тауарих]]" шежіре кітабына сүйене отырып, Шыңғысхан әулеті және оның өзі жайында аса мол деректер келтіреді, қазақ хандарының [[өмірбаян]]ына тоқталады. Онда қазақ жері, оның қалалары, ХIII-ХVӀ ғ. аралығындағы қазақ жеріндегі оқиғалар, қазақ хандарының ішкі-сыртқы жағдайлары, әлеуметтік топтар және қазақжерін мекендеген ежелгі рулар бірлестігі жайында [[дерек]]тер бар. ==Қадырғали сол Қараша мырза ма?== Тарихшылар Қадырғали Жалайыридың "Жамиғ-ат-Тауарихын" ғана төңіректеп жүр. Ал, орыс жылнамаларында Қараша мырза деп берілген ғалымның ханның ымыраға келгеніне қарамастан Ресей шеңгеліне түскен түркілерді үлкен көтеріліске бастағаны, Ермактың 5 қолбасшысының үшеуін өлтіргені әлі аз зерттелген, өзімізде аз насихатталған. Осыдан жеңілгеннен кейін Қазақ даласына қайта қашып, кейін Оразмұхамедке ілесіп аманатқа барған...<blockquote>"Түрлі дерт пен аштық әскерінің біразын жусатып салған Жармақ аңғалдық пен жеңілтектігінің де зардабын шекті. Мырза әлде кінәз Қараша өз Патшасына ескертпестен Тар Ұлыста, Искерде көп тыңшы ұстады, айналадағы барлық Жұртта оның тілекшісі, жақтасы, достары көп болды; өзін отанды құтқарушы көрсеткісі келді, уақытын күтті, сөйте жүріп түрлі сый-сыяпат, Ноғайлардан қорғау туралы өтініш айтып Ресейліктерді алдаумен болды, Жармаққа да адал дос болуға сөз берді. Содан Жармақ оған Иван Кольцо бастаған қырық сарбазын қонаққа жіберді. Осы бір топ адам отқаруды екі-үш мәрте гүрс еткізіп мыңдаған жабайыны тым-тырақай ете алар еді, тек тағдыры ажалға айдаған Козактар жалған достарына сеніп барып, қынадай қырылды, Жармақтың маңдайалды баһадүрлері, айқаста арыстанша алысқан ерлері Тар Ұлыста құрбандық қойдай қанға бөкті!.. Осыдан кейін бізге олжа салушы Татар, Сібір Естектері Ресейліктерге қарсы шығып, разьезде Атаман Яков Михайловты өлтірді, майдан алаңында Қарашаға қосылып Искер маңын түндей тұтты, Жармақ тар қоршауда қалғанын көрді." (Н.М. Карамзин)</blockquote> ==Жылнамалар жинағы== "Жылнамалар жинағының" жалғыз көшірме данасын Қазан Университеті кітапханасына татар галымы И.Халфин тапсырған екен. Сол көшірмені шығыс қолжазбалар жинағына бастырғанда профессор И.Н.Березин былай деп алғы [[сөз]] жазыпты: <blockquote>"Біз шығармаға қандай ат берілгенін білмейміз, бірақ кітаптың негізгі бөлігі Рашид ад-Диннің әйгілі туындысының қысқаша аудармасынан тұрғандықтан, біз оның атын да қолжазбамызға бере аламыз". </blockquote>Сөйтіп, ол Қадыр Әлі еңбегін оның нағыз аты анықталатын көшірмесі табылғанша "[[Джами ат-Таварих]]" — "[[Жылнамалар жинағы]]" деп атауды ұсынған. М.Қойгелдиев былай дейді:<blockquote>"Өкінішке орай, қолжазбаның кейінірек Петербургтен табылган екінші көшірмесінде де еңбектің [[автор]] берген аты жоқ болып шықты да, ол сол "[[Джами ат-Таварих]]" — "[[Жылнамалар жинағы]]" атанған күйінде қала берді. Бұл жағдай тарихшы ғалымдар арасында Қадыр Әлі би еңбегінің [[дербес]] деректік мәнін тура бағалауға едәуір кедергі жасады, басқаша айтқанда, оны Рашид ад-Дин жұмысының түрікше нұсқасы ретінде ғана қарауға негіз болды". ("Қазақ тарихы" журналы, 4-нөмір, 1994 жыл.)</blockquote>Кейін «Жылнамалар жинағы» деген атпен әлемге әйгілі болған өзінің атақты еңбегін жазады. «Мен дүние жүзіндегі неше түрлі мемлекеттерді аралаған, әділ үкім, нақыл сөздерге қанық көптеген кітап оқыған адаммын» дейді ол өзі жайында. «Жылнамалар жинағы» - орта ғасырдағы қазақ тілінде жазылған тұңғыш тарихи шығармалардың бірі. Мұнда қазақ хандығының Х ғасырдың басынан бергі ішкі-сыртқы жағдайлары, қазақ тайпаларының халық болып қалыптасуы, оның халықаралық жағдайлары, хандардың және олардың төңірегіндегі түрлі әлеуметтік топтардың саяси ахуалдары жөнінде аса құнды мәліметтер берілген. Еңбек үш бөлімнен тұрады: 1. Борис Годунов билігін бейнелеу. 2. Рашид ад-Диннің «Джами ат-Таварих» атты еңбегінің қысқаша аудармасы. 3. Орыс ханның Оразмұхаммед сұлтанға дейінгі қысқаша аудармасы. == Күміс сандық құпиясы == Қадыр Әліге аса жоғары баға берген үлы ғалымдарымыздың бірі — академик [[Әлкей Марғұлан]], 1981 жылы "Қазақ әдебиеті" газетінің 1-нөмірінде жарияланған "[[Күміс]] [[сандық]] қүпиясы" атты [[көлем]]ді мақаласында былай дейді:<blockquote>"Оразмұхаммедтің кітапханасында сақталған кітаптардың ең бағалысының бірі — өзіне дос болған серігі, әрі атақты биі, көркем тілде қазақша жазатын жазушы Қадырғали Жалайыридің шығармасы. Оның кітабы 1598 жылы жазылып біткен, әуелдегі аты қандай екені белгісіз. Жазудың бас-аяғы жоғалып кеткен... Шоқан оған зор ғылыми мән беріп, бүл қазақ тілінің жақсы бір [[мұра]]сы деп білген. Оның түсіндіруінше: "В отношении сведений о киргизах самое первое место занимает "Сборник летописей" издания Березина, замечательный тем более, что представляет единственные памятники прошедшей жизни казахов. Он написан в конце царствования Бориса Годунова... В нем степных уподоблений, поговорок бездна"... Оған бірінші көңіл қойған жазушы —Абылғазы. Бүл кісі Қадырғалидың кітабын Есім ханның үйінде қонақ болып, Түркістанда жатқанда оқыған болу керек. Есім — Тәуекелдің інісі, Оразмұхаммедтің ағасы. [[Москва]]дан қазақ елшілері алып келген Қадырғалидың кітабы Тәуекелде, Есімде болуы айдан анық. Сондықтан бұл кітапты Абылғазы бір ғана Түркістан қаласында оқиды. Орта Азияда өзге қалаларда бүл кітап болмаған. [[Ресей]]де бүл кітапты жақсы білген П.И.Рычков, Н.М.Карамзин оның керек жерін пайдаланып отырған. Абылғазы оқып шыққан бүл кітаптың бір көшірмесін Ибрагим Халифиннің Френге жазуынша, 1918 жылы Қазан Университетінің кітапханасы сатып алады..."</blockquote> ==Жалайыр тайпасынан шыққан== Қадырғали [[араб]], [[парсы]], [[түркі]], [[орыс]] тілдерін бірдей жақсы білген... Қадырғали—Жалайыр тайпасынан шыққан қазақтың ойшыл ғалымы, жазушысы, [[өрнек]] қалдырған мәдениет мұрагері. Өзінің жазуында да [[жалайыр]] тайпасын жоғары көтеріп ардақтаған:<blockquote>"Алаш мыңы арасында ұлығы тарақ тамғалы Жалайыр болған. Оның жазғандарын қазақ жазу мәдениетінің бірінші [[үлгі]]сі деп тану керек".</blockquote>Соңғы жылдары қазақ ғалымдарының [[күш]] салуы арқасында Қадыр Әлі еңбегі өз халқымыздың алтын қазынасына айналғанын айта кеткен жөн. Еңбек үш бөлімнен тұрады: # Борис Годунов билігін бейнелеу. # Рашид ад-Диннің "Джами ат-Таварих" атты еңбегінің қысқаша аудармасы. # Орыс ханның Оразмұхаммед [[сұлтан]]ға дейінгі қысқаша аудармасы. Бұларға қосымша алтынордалық ірі қайраткер Едіге батыр жайында дастаны берілген. Қадыр Әлінің бұл еңбекті жазудағы негізгі мақсаты — өз әміршісі Шыңғыс хан ұрпағы Ондан сүлтанның баласы Оразмұхаммедтің хан тағына лайық екенін дәлелдеу. Екінші бір [[мақсат]]: <blockquote>"... патша Борис Федоровичтің мәңгі әділдігін, ақтығын айту және тағы жоғары мәртебелі Оразмұхаммед ханды жоғары мәртебелі [[патша]]ның қүрметпен хандыққа отырғызғанын көрсету үшін жазылды". (И.Н.Березин. "Библиотека восточных источников". I том, Казань, 1854.)</blockquote>Одан әрі Қадыр Әлі былай дейді:<blockquote>"... бүкіл орыс патшасы Борис Федоровичтің үкім жарлығымен оңды-солды қаршыларды, қүрметті бектерді отырғызып, көше-көше, орам-орам мылтық андаздармен маңғазданып және саясатпен қол қусырып, бас иіп, игі жақсылар түрды. Осындай салтанатпен Оразмұхаммед Ондан Сұлтанұлын аса құрметтеп, көрініске алып, бұл жерде патша хазіреті таққа отырғызды" (Қасымов қаласында). (Қасым хандығы Мәскеуден 250 шақырым Оңтүстік шығыста, Ока өзенінің сол жағалауына орналасқан.)</blockquote>[[Орыс хан]] туралы былай деген: <blockquote>"Оны барлыгы аға тұтып, патшалыққа отырғызды. Одан соң Орыс хан Алатау төңірегіне қоныс тепті. Ол [[жер]] өте үлкен және биік [[тау]] еді. Онда жақсы жайылымдар, сулар мен [[бұлақ]]тар да көп болған... [[Отырар]], [[Сайрам]] шаһарлары... [[Шу]], [[Талас]], [[Ыстықкөл]], [[Теклік]] әуләяттары болған. Халқы өте көп, іргелі, мықты, даңқты және батыр болған".</blockquote>Қадыр Әлі бұдан кейін [[Қойыршақ хан]], [[Барақ сұлтан]], [[Кіші Жәнібек]], [[Қасым хан]] жайында баяндайды.<blockquote>"Оразмұхаммед Орыс ханнан [[Жәнібек хан]]ға дейін төртінші буын еді", — дейді. "Шығай хан батырлығымен мәлім болды. Оның ұлы Ондан сұлтан ержүрек, батыр, садақ атудың керемет мергені еді. Әрқашан сыртқы жауларға қарсы күресте көп ерлік көрсетті... Ақырында қалмақтармен шайқаста отыз жасқа келген жігіт шағында шаһит болды. Оның қабірі [[Қожа Ахмет Яссауи]] (қасында) жерленді".</blockquote>Жалпы, Қадыр Әлі еңбегі қай сұлтанның, қай ханның, қай жерде шаһит болғанын, жерленгенін көрсетуімен де қүнды. Тәуекел ханды "Ислам мемлекетінің басшысы" деп атаған. Онда сұлтан шаһит болғанда Оразмұхаммедтің он үш жаста жетім қалғанын айтады. "Он алты жасында жалпы христиан басшысы Борис Федоровичке қызмет істеуге дайын болды" дейді (Оразмұхаммед 1610 жылы Лжедмитрий мен Василий Шуйский арасындағы қантөгісте ерлікпен көз жүмған.). ==Қадырғали Жалайри еңбегінің маңызы== <blockquote>"Қадырғали Жалайри еңбегінің [[қазақ халқы]]ның, [[қазақ хандығы]]ның қалыптасу процесін зерттеп білуде алатын орны ерекше, бұл [[мәселе]]лерді анықтау барысында тарихшылар оған әлі талай рет оралатын болады,</blockquote>— дейді одан өрі М.Қойгелдиев.<blockquote>— Мәселен, Қадырғали бидің сол түстағы қазақ елін "Алаш мыңы" атау себебі ғылыми әдебиетте әлі күнге дейін жан-жақты баяндалған емес... Аса маңызды тарауларының бірі — "Орыс хан дастаны". Бұл [[дастан]]нан біз басқа еңбектерде кездесе бермейтін мынадай фактілерді байқаймыз: біріншіден, Жәнібек [[ұлыс]]ының, яғни қүдіретті [[Алтын Орда]]ның ыдырау барысы, оған Фетка Науакрат бастаған әскердің "қосқан" үлесі, Фетка Науакрат деген кім, қайдан келген — бұл әлі анықталмаған мәселе. Екіншіден, осы [[Фетка Науакрат]] салған алаңнан кейін Орыс ханның [[Алатау]] жаққа кетіп, сонда орын тебуі. Ал бұл [[Орыс хан]] қазақ хандары династиясының негізін қалаушы болғандығы мәлім. Үшіншіден, Қадырғали би бұл дастанында Жетісудың сол тұстағы (ХIV-ғасыр) қалаларын атап, әскерін сипаттап, елінің ірі, ержүрек келетіні туралы да айтқан" (38-бет). "Қазақ тарихы" журналының сол нөмірінде Қадыр Әлі еңбегінің "Орыс хан және оның ұрпақтары" деген тарауы берілген. Жалпы, Қадыр Әлі еңбегі қолдан қолға көшірілгенде көп қателер кеткені анық, сонда да оған әлі талай тарихшы айналып соғары сөзсіз.</blockquote>Шығыс жылнамашыларының, әсіресе, [[Рашид әд-Дин]]нің, [[Әбілғазы]]ның, [[Хайдар Дулати]]дің, Қадырғали Жалайырдің тағы басқа ғалымдардың жазбаша еңбектерін оқып отырғанда ағайын-туғандар [[бақ-дәулет]], [[атақ-даңқ]] үшін қаншама ғасырлар бойы өзара қырғын соғыстар ашқанына көз жеткізу қиын емес. Бірақ, бүл — тарих. Ал тарихтан келер үрпақсабақалып, өсіп-өркендеуге тиіс. Ол үшін өткен тарихқа жиі-жиі көз жіберіп отыруымыз керек. Қадыр Әлі бидің еңбегі — бұл салада айрықша көзге түсетін [[інжу-маржан]]. ==Қосымша== '''Қадырғали Қосымұлы''' (1530-1605 ж.ж.) қазақтың орта ғасырда өмір сүрген ғұлама [[ғалым]]ы әрі атақты биі. Қадырғали бидің түп тегі ұлы жүздің тарақ таңбалы [[Жалайыр]] тайпасынан шыққан. Сондықтан да ол көбінесе ''"Қадырғали Жалайри"'' аталып кеткен. Ата-бабалары ертеде [[Сырдария]] бойын мекен етіп көшіп-қонып жүрген. Кейін Ескелді, [[Балпық би]]лер, [[Орақ батыр|Орақ]] сияқты батырлардың басшылығымен Жалайыр әулеті осы күнгі [[Талдықорған облысы]]на келіп қоныс тепкен. Қадырғали бидің ата-бабалары [[Қарахан дәуірі]]нен бері ел басқарған ықпалды кісілер болған. Әкесі Қосым да беделді би. Оның әкесі [[Темшік]], баһадур Анжы баһадур Адымшейх мырза ағасы Қараш бек Құбай Қамбар мырза Айтаулы бек Шейх Софы бек Тебребек Саба баһадур Сартақ ноян бәрі-бәрі [[батыр]], [[бек]], [[би]] болыпты. [[Ата]], [[әке]] жанында жүріп, олардан [[тәрбие]] алған Қадырғали жас кезіненақ хан ордасындағы жас бекзадалардың ақылшысы, кейіннен ханның ордасындағы жас бекзадалардың ақылшысы. Кейіннен ханның кеңесші биі болады. Жалайыр елін қалмақтар шауып, берекесін алған жылдары оның аталары Көшім ханның қол астына барып қосылады. Онда барған соң да ол ханға ақылгөй би боп тұрады. Қадырғали би өзінің "Жами ат-тауарих" ("[[Жылнамалар жинағы]]нда") кітабында: "Менің аталарым Ораз Мұхамед сұлтанның аталарына қызмет етті. [[Әзім Ораз Мұхамед]]тің қасында болдым" деп жазады. Осыдан-ақ оның атақты Ораз Мұхамедпен қызметтес болып, [[орыс княздігі]]мен қарым-қатынаста жүргені аян. [[Сібір]] сұлтаны Сейдектің де кеңесші биі болып тұрған. 1588-1598 жыл аралығынды Қадырғали Ораз Мұхамедпен бірге [[Мәскеу]]де патша сарайында қызметте болады. [[Орыс патшалығы]] мен шведтер және [[Қырым хандығы]] арасындағы соғысқа қатысады. Сол соғыста ерлік көрсеткені үшін орыс патшасы Ораз Мұхамед Сұлтанға [[Ока]] өзені жағалауынан [[жер]] бөліп беріп, өз алдына хандық құруға рұқсат берген. Ол хандықтың орталығы Қасым қал асы болған. Қадырғали сол Ораз Мұхамед басқарған хандықта уәзір, би болып [[қызмет]] атқарады. Қадырғали би сол жылдардан бастап ғылыммен айналыса бастайды. 1600-1602 жылдары Қасым қаласында ол өзінің "Жами ат-тауарих" атты кітабын жазып бітіреді. Енді оның атақ-даңқы осы тарихи [[шежіре]] кітабы арқылы бүкіл [[дүние жүзі]]не мөшһүр бола бастайды. Түрік тілінде жазылған, бұл еңбегінде қазақ сахарасында [[өмір]] сүріп, [[тіршілік]] еткен [[Үйсін руы|Үйсін]], [[Жалайыр]], [[Арғын]], [[Қыпшақ]], [[Қаңлы руы|Қаңлы]], [[Сіргелі]], [[Қоңырат]], [[Керей]], [[Найман]], [[Алшын]] т.б. түрік тектес ру-тайпалардың түп ата-тегін таратып ғылыми талдау жүргізеді. [[Оғыздар]] мен [[Қарахан]] дәуіріне сипаттама береді. Ертедегі және одан бергі хандар [[дәуір]]ін әсіресе Шыңғыс хан және оның өулеті мен [[қазақ]] ұлыстарынан шыққан хандар, сұлтандар, бектер және олар билеген қазақ халықтарының ішкі-сыртқы шапқыншы жаулармен күресі т.б. саяси-әлеуметтік жайлары [[баян]] етілген. Қадырғали бидің бұл еңбегін кезінде [[Шоқан Уәлиханов]]тан бастап көптеген халықтардың белгілі зерттеуші ғалымдары жоғары бағалған. Енді осы "Жылнамалар жинағынан" бірер үзінді келтірейік:<blockquote>''"...Тоқтамыс хан Еділ бойында өтті: Тайқожа ұланның ұлы еді. Құтлу Қия ұлы Едіге Күчүк оның кеңесшісі, серігі еді.'' ...Тоқтамыс ханның мәлім, белгілі ұлдары мыналар: Аттарын таратып айтсақ Жалаладдин сұлтан, екіншісі Күшік сұлтан, үшіншісі Жафарберді [[сұлтан]], төртіншісі Қалымберді сұлтан, бесіншісі [[Қадырберді хан]], қызы Жанике атты еді. Оны [[Едіге би]] алды. Едіге Күчүк Жаникені алганда Қадырберді хан үш жасар еді. ...Темір-Қүтлу Едіге бекпен бірі хан, бірі бек еді. Заманында көбейіп; [[ұрпақ]] өсіріп өмір кешті. Темір-Құтлу ханның ұлы Темір хан. Оның ұлы Болат хан. Оның ұлы Кичик Мұхамед хан. Оның ұлы Ахмед хан. Сол Ахмед ханның үш әйелінен тоғыз ұлы болды. ...Қажы Керей ханның атасы Жанкерей Сұлтанды Қоңырат бектері өлтірген соң өлі жас Қажы Керей сұлтан қашып Чақырған байта жалданып жүргенде бектер өз араларында бірімен-бірі жараса алмай Қажы Керей Сұлтанды іздеп тауып хандыққа қойды... "Шежіреде Едіге бидің әуел бабасы АбуБакир (Мухаммед пайғамбардың ең 1-төрт Халифасының бірі) одан бірнеше ата-бабалардан соң Керемет-Әзіз, Жалаладдин келеді. Оның Адһам, Баба Тұқлас (Бабай Түкті Шашты Әзіз) деген екі ұлы болады. Баба ТҮклас Қатбада патша болады. Оның Терме деген ұлы Еділ Жайықта тұрып ңайтыс болды. Терменің ұлы Карачиде, Карачидің ұлы Ислам Қияда, оның ұлы Қадір Қияда Еділ-Жайықта тұрып қайтты. Қадір Қияның ұлы Қүтлу Қия Құмкентте қайтыс болды. Оның ұлы Едіге би, Алла оган рахымын жаудырсын... Баба Түкластың төрт ұлы бар еді. Бірі Қагбада, бірі Қагбаның жанында, бірі Үргеніште, бірі Қырымда жатыр. Енді бір деректе Баба Тұқластың (Абас, Ғабұл Рахманқожа, Терме деген) үш баласы болған дейді. Едіге би Тоқтамыс ханның ұлысын биледі. Едіге 63 жасында барып сарайдың қастандыгынан өлді. Едігенің Нұраддин мырза, Қасым мырза, Сейдутали мырза және жастай екеуі қайтыс болған. Осы бес ұл Қожаханың Бақтыла деген қызынан туған..."</blockquote>Қадырғали би бұл кітабының соңғы жагында өзінің жан досы әрі ұстзы Ораз Мұхамед туралы былай деп жазады: <blockquote>''"Оның әкесі Ондан Сұлтан, оның әкесі [[Шығай хан]], оның әкесі Иадік хан, оның әкесі [[Жәнібек хан]], оның әкесі [[Барақ хан]], оның әкесі [[Қойыршақ хан]], оның әкесі [[Орыс хан]]...'' Олардың әрбірі бірнеше ата болып өз уәлаяттарында патшалық қылып, атақты болып өтті. Олардың арасында аса белгілі болған Қасым хан еді. Ол Жаған бикемнен туған еді. Ұзақ уақыт атасының ұлысында патшалық етті. Төңірегіндегі уәлаяттарды өзіне қаратты... [[Ораз Мұхамед хан]] сегіз жасында өзара қақтығыста қаза болған ұлы бабасы Шығай ханнан айрылды. Он үш жасында әкесі Ондан Сұлтан шаһит болып одан айрылды. Бірақ [[уақыт]] тарлықта Сейдақ бидің алдында кіріптарлық шекті. Одан он алты жасында барлық христиан падишасы [[Борис Федорович]]тың құлдығына әзір болды. Сол күннен қазірге дейін Борис патшаның қызметінде. Ұлы мәртебелі патша құлын жарылқады. ...Жиырма жасында ұлы [[мәртебе]]лі Ораз Мұхамед хандыққа отырды. Алла дәрежесін ғұмырлық етсін..."</blockquote>Соңғы кезде Қадырғали Жалайри би жөнінде жаңа деректер табылып жатыр. Соның бірі [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің]] профессоры Жанғара Дөдебаевтың Қадырғали би туралы "Алматы ақшамы" газетінде (30 шілде 1997) жарияланған мақаласы. Автор осы зерттеуінде (ол кезде өзінің арғы бабасы Қараш бек есімімен аталып жүрген Қадырғали бектің Сібірдегі атаман Ермак бастаған басқыншылығына қарсы қалай соғысқанын жан-жақты жазыпты. Осы зерттеу [[мақала]]сының соңын автор былайша тұжырымдайды: ...Сөйтіп, атаман Ермак бастаған шабуыл жеңіліс табады. Ермак опат болады. ...Атаманның сауыты Қайдауыл мырзаға, қафтаны Сейдекке сыйға тартылады, қылышы мен белдігі Қарашаға беріледі <ref>Миллер Г. Ф. Описание Сибирсқого царства и всех происшедших в нем дел. СПб., 1750</ref>. Бұған Караганда, Ермак қолын жою жолындағы соғыста осы аталған үш адамның атқарған қызметі аса зор болғанға ұксайды. Ермак өлгеннен кейін бұлар Сібір хандыгындағы ең беделді, ықпалды кісілердін қатарында қалған. Сібір жылнамалары мен байырғы зерттеу еңбектерде атаман Ермак [[бас]] таған қарақшылардың [[жаулаушылық]] жорығына қарсы тұрып, оның бар ауыртпалығын тікелей көтерген бірден-бір ірі тұлға Қараша: * Ермактың шапқыншылығына, тонауына алғаш ұшыраған соның ұлысы; * Сібірге үлкен күшпен келген Сейдекті қарсы алып, соның тобына қосылатын осы азамат; * Атаман Ермакқа жансыз жіберіп, оның күшін екіге бөлетін, сөйтіп өз аулына атаман Иван Кольцо бастап келген қырық қарақшыны түгелдей қырып салатын тағы да сол; * Ермак бастаған қарақшылар [[қол]]ында қалган Сібір астанасын қоршауға алып, бүкіл Сібір қарулы күшін жаулаушыларға қарсы Отан азаттығы үшін [[соғыс]]қа көтеретін де осы жан; * Ермак бұзақыларынан [[Сібір]] астанасын [[азат]] ету жолындағы ұрыста жасақтары үлкен шығынға үшырап, екі батыр ұлы ерлікпен қаза табатын бек те осы; * ақырында, Ермактың белдігі мен [[қылыш]]ын беліне тагынатын қаһарман да сол; * Ораз Мұхамед ханзадамен, Сейдекпен бірге Данила Чулқовтың тұтқынына түсіп, Мөскеуге жеткізілетін де осы Қараша еді. Сібірдің азаттығы үшін осынша қан мен тер төккен батыр қолбасы, мемлекет қайраткері Қадырғали бек екені туралы [[қазақ]] ғалымдары осы [[күн]]ге дейін екі ұшты пікірде. Біздіңше, татар ғалымы М. А. Усмановтың: "Сібірлік Қараша мен Қадырғали бек бір адам" <ref>Усманов М. А. Татарские исторические источники ХVII-ХVIII вв. Казань, 1972. С. 45</ref>, - деп тұжырымдауы дәлелді, дәйекті әрі онда үлкен шындық бар. Сібір тарихы туралы алғашқы дерек көздері мен зерттеулерде Ораз Мұхамедпен, Сейдекпен бірге Данила Чулқовтың түтқынына түсетін Қараша "Көшім ханның ақылғөй қарашасы" ("Царя Кучумова думной қарача") деп үзілді-кесілді, анық көрсетіледі <ref>Сибирские летописи. с. 293-294</ref>"''.<ref>Даланың дара ділмарлары.-Алматы: ЖШС "Қазақстан" баспа үйі", 2001, - 592 бет. ISBN 5-7667-5647</ref><ref>"Қазақ энциклопедиясы"</ref> ==Сілтемелер== * «[[Жами ат-тауарих]]» * [[Жылнамалар жинағы]] * [[Қазақ хандығы]] ==Сыртқы сілтемелер== [http://forum-eurasica.ru/index.php?app=gallery&module=images&section=viewimage&img=417 Жалайыри] == Дереккөздер== <references/> [[Санат:1530 жылы туғандар]] [[Санат:1605 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан тарихшылары]] {{Bio-stub}} agifx5g0vizu4odvdyvrghk4ozcwfuv 3590737 3590736 2026-04-24T00:05:38Z Sagzhan 29953 3590737 wikitext text/x-wiki {{Infobox Biography | subject_name = Қадырғали Қосымұлы Жалайри | image_name =Кадыргали Жалаири.jpg | image_size = 150px | image_caption = | date_of_birth = [[1530]] жылы | place_of_birth = | date_of_death = [[1605]] жылы | place_of_death = | occupation = Тәуекел сарайында қызмет етіп, [[ақылшы]], кеңесші рөлін атқарған | spouse = }} '''Қадырғали Жалаири''' (Қадыр Әлі Қосымұлы би, арғы тегі Жалайыр) деп аталған бұл кісі ХVI-ғасырдың ортасы мен ХVII-ғасырдың басында өмір сүріп (1530-1605 жылдары), қазақ халқының [[тарих]]ында өшпес із қалдырған. Ресейдің атақты патшасы Борис Годуновтың қол астында жүріп, 1602 жылы "Жылнамалар жинағын" жазып бітірген. Бұл — қазақ тілінде жазылған тұңғыш ғылыми еңбек. "Жинақтың" тілдік құрылымын, жазу мәнерін зерттеп, көрнекті ғалым Р.Сыздықова арнайы кітап жазған ("Язык", "Жамиат-тауарих", "Жалаири", Алматы, 1989 жыл). Қадыр Әлі деректеріне Шоқан Уәлихановтан бермен қарай талай тарихшылар, зерттеушілер сүйеніп келеді. Туған жері&nbsp;— [[Қазақстан]] жеріндегі [[Сырдария]] бойы. Қадырғалидың ата-бабалары [[Қарахан мемлекеті|Қарахан әулеті]] билігінен бері үздіксіз хан сарайында қызмет етіп, ханның ақылшы-кеңесшісі, қол бастар батырлары болған. Оның өз атасы Темшік [[Шығай хан]]ның батыры болса, әкесі Қосым [[бек]] лауазымын иеленген. ==Өмірбаяны== Қадырғали Қосымұлы Жалайыри [[қазақ]]тың ұлы хандарының бірі [[Тәуекел]] сарайында [[қызмет]] етіп, ақылшы, кеңесшілік рөл атқарған. Ана тілімен қатар араб, парсы тілдерін жақсы меңгергендіктен, асқан зор білімінің арқасында [[жас]] бекзадаларды оқытып, тәрбиелеген. Әсіресе оның үлкен [[үміт]] еткені — Оразмұхаммед [[сұлтан]] еді. Өзінің ғылыми еңбегінде бұл туралы былай дейді: "Менің аталарым Оразмұхаммед сүлтанның аталарына қызмет етті. Өзім Оразмұхаммедтің қасында болдым". ХVI-ХVII-ғасырларда жалайырлардың бір бөлігі Ұлытау, Көкшетау аймағында көшіп жүрген. Қазіргі географиялық картада, Арқа жақта [[Жалайыр]], [[Керей]] көлі, [[Найман]] деген ұзыннан ұзақ бел-белестер бар. ХVIII-ғасырдағы [[Жоңғар]] қалмақтары жасаған жойқын шабуылда ("Ақтабан шүбырынды, алқакөл сүлама" заманында) Жалайырлар әуелі Бетбақдалаға ығысып, кейін құба қалмақтар жеңіліп, қазақтың кең даласы жаудан тазара бастаған соң, жылжи-жылжи [[Шу]], [[Іле]], [[Қаратал]] өзендерінің жағалауына келіп орналаса бастайды. Қазақ хандарының қыстық [[қоныс]]ы [[Түркістан]]да болған да, жазда Арқа жаққа, [[Көкшетау]]ға көшіп барады екен. Хан-сұлтандар ол кезде аң аулауға жеке дара шықпайды, көп нөкер, саятшы ерткен. Бұл кезде бір орталыққа бағынып,жаңа күшейіп келе жатқан орыс патшалары оңтүстік-шығыстағы көршісі [[қазақ]] хандығымен қарым-қатынасын кеңейтуге мүдделі-түғын. Шығысында пайда болған үлкен [[мемлекет]] Жоңғар хандығы, оңтүстік батысында өзбек әмірлері, Жайықжақтан башқұр мырзалары тыныштық бермей отырған қазақ хандары да орыстармен сыпайы сауда-саттық қатынас жүргізіп жатқан. Оқта-текте [[Мәскеу]]ге елшілері де барып қайтатын. Бірақ өздерін ішке кіргізбейтін. Сол кездердің өзінде-ақ қазақ хандығы әлсірей қалса, ұлан байтақдаланы иемдену сияқты түпкі арам ойы бар орыс патшалары сол елдің ішкі-сыртқы жағдайын, тарихын, салт-санасын, әскери күшін, қорғану [[қабілет]]ін жете білуге тырысуы заңды еді. Осы [[мақсат]]пен олар ханның айналасындағы адамдардан түтқын алуды бұрыннан ойлап жүрген. Жас сұлтан Оразмұхаммедтің аңшылыққа құмар екенін, жылма-жыл ерте көктемде, күзде [[Ертіс]], [[Тобыл]] бойын жағалап ит жүгіртіп, құс салатынын жансыздары арқылы біліп отырған Сібірдегі орыс әкімдері (патшаның тапсырмасы бойынша) аңдып жүріп, Тобыл алқабында қаршыға салып, көңіл көтеріп жүрген Оразмұхаммедті, Қадырғали Жалайри бастаған саятшы, нөкерлерімен қоса тұтқынға алады да, "[[аманат]]" ретінде [[Мәскеу]]ге жөнелтеді. Бұл 1588 жыл еді. Оразмұхаммедтің хан ордасы адамы екенін, Қадырғали Жалайри Шығыс тарихын, [[мәдениет]]ін жақсы білетінін, көп тілдерді игерген ғұлама екенін сезген соң, орыс патшасы оларды жақсы қабылдайды, өз маңайында ұстайды. Әскер өнерін жетік білетін батыр жігіт Оразмұхаммед 1590-91 жылдары орыстардың Шведтерге, Қырым хандығына қарсы жүргізген соғыстарына қатысып, ерлік көрсетеді. Соны ескерген жөне оның хан тұқымы екенін білетін патша Федор Иоанович 1592 жылы Ока өзені бойындағы мұсылмандар мекендейтін бұрынғы Қасымов хандығынан Оразмұхаммедке жер бөліп береді, 1600 жылы ұлы патша Борис Годунов Оразмұхаммедті Қасымов ханы етіп тағайындаған. Өзінің арғы тегі жалайыр екенін білді ме, жоқ па — әйтеуір Қадырғали Жалайри бек те зор құрметке бөленіп, бас уәзірлік қызметін атқарады. Қазақ елінің тарихы жөніндегі ғылыми еңбекті де [[Борис Годунов]]тың тапсырмасы бойынша жаздым деуі орынды. Себебі бұл еңбек ақ патшаға арналған және алғашқы тарауында соның билік жүргізу жүйесін бейнелейді. Қадырғали Жалайридің бұл [[шежіре]]сі ертедегі қазақ тілінде жазылған тұңғыш тарихи [[еңбек]] екені аян. [[Ш.Уәлиханов]] бұл кітаптың аңыздан гөрі ақиқаты басымырақ деп бағалаған. Байұзақ Албани: "Тарихнамада оның есімі Әбілғазы, Бабыр, Бенаи сияқты ғүлама тарихшылармен қатар аталады. Орыс ғалымдары Н.И.Ильминский, И.Н.Березин, В.В.Вельяминов-Зернов оның еңбегін жоғары бағалады", — дейді "Тарихи таным" атты кітабында. (195-бет). Оразмұхаммед пен Қадыр Әлі бастаған қазақтардың Ресейде болу оқиғасын көрнекті жазушы, көне тарихымыздың білгірі Мүхтар Мағауин "Аласапыран" атты романында кең және көркем баяндаған. Бұл романы үшін оған Мемлекеттік сыйлық берілгені белгілі. Соңғы кездері Қадыр Әлінің еңбегін әл Фараби атындағы Қазақ ұлттық Университетінің профессоры М. Қойгелдиев арнайы зерттеп жүр. Байұзақ Албани былай дейді: "Ол жырақта жүрсе де, қазақ хандарының саяси-өлеуметтік жағдайлары, Қазақстанда рулық-патриархалдық қатынастардың қалыптасуы, хан төңірегіндегі сұлтандар мен қаршылар, бектер мен хафиздер т.б. жайында деректі [[мәлімет]]тер жазып қалдырды. Автор жылнамада Шығыс елдеріне, оның шаһарларына шолу жасап, қазақ сахарасын мекендеген [[жалайыр]], [[арғын]], [[қыпшақ]], [[қаңлы]], [[найман]], [[қоңырат]], [[керейіт]], [[алшын]] т.б. түркі ру-тайпаларына тарихи анықтама берді. Ол Рашид ад-Диннің парсы тіліндегі "[[Жамиат-тауарих]]" шежіре кітабына сүйене отырып, Шыңғысхан әулеті және оның өзі жайында аса мол деректер келтіреді, қазақ хандарының [[өмірбаян]]ына тоқталады. Онда қазақ жері, оның қалалары, ХIII-ХVӀ ғ. аралығындағы қазақ жеріндегі оқиғалар, қазақ хандарының ішкі-сыртқы жағдайлары, әлеуметтік топтар және қазақжерін мекендеген ежелгі рулар бірлестігі жайында [[дерек]]тер бар. ==Қадырғали сол Қараша мырза ма?== Тарихшылар Қадырғали Жалайыридың "Жамиғ-ат-Тауарихын" ғана төңіректеп жүр. Ал, орыс жылнамаларында Қараша мырза деп берілген ғалымның ханның ымыраға келгеніне қарамастан Ресей шеңгеліне түскен түркілерді үлкен көтеріліске бастағаны, Ермактың 5 қолбасшысының үшеуін өлтіргені әлі аз зерттелген, өзімізде аз насихатталған. Осыдан жеңілгеннен кейін Қазақ даласына қайта қашып, кейін Оразмұхамедке ілесіп аманатқа барған...<blockquote>"Түрлі дерт пен аштық әскерінің біразын жусатып салған Жармақ аңғалдық пен жеңілтектігінің де зардабын шекті. Мырза әлде кінәз Қараша өз Патшасына ескертпестен Тар Ұлыста, Искерде көп тыңшы ұстады, айналадағы барлық Жұртта оның тілекшісі, жақтасы, достары көп болды; өзін отанды құтқарушы көрсеткісі келді, уақытын күтті, сөйте жүріп түрлі сый-сыяпат, Ноғайлардан қорғау туралы өтініш айтып Ресейліктерді алдаумен болды, Жармаққа да адал дос болуға сөз берді. Содан Жармақ оған Иван Кольцо бастаған қырық сарбазын қонаққа жіберді. Осы бір топ адам отқаруды екі-үш мәрте гүрс еткізіп мыңдаған жабайыны тым-тырақай ете алар еді, тек тағдыры ажалға айдаған Козактар жалған достарына сеніп барып, қынадай қырылды, Жармақтың маңдайалды баһадүрлері, айқаста арыстанша алысқан ерлері Тар Ұлыста құрбандық қойдай қанға бөкті!.. Осыдан кейін бізге олжа салушы Татар, Сібір Естектері Ресейліктерге қарсы шығып, разьезде Атаман Яков Михайловты өлтірді, майдан алаңында Қарашаға қосылып Искер маңын түндей тұтты, Жармақ тар қоршауда қалғанын көрді." (Н.М. Карамзин)</blockquote> ==Жылнамалар жинағы== "Жылнамалар жинағының" жалғыз көшірме данасын Қазан Университеті кітапханасына татар галымы И.Халфин тапсырған екен. Сол көшірмені шығыс қолжазбалар жинағына бастырғанда профессор И.Н.Березин былай деп алғы [[сөз]] жазыпты: <blockquote>"Біз шығармаға қандай ат берілгенін білмейміз, бірақ кітаптың негізгі бөлігі Рашид ад-Диннің әйгілі туындысының қысқаша аудармасынан тұрғандықтан, біз оның атын да қолжазбамызға бере аламыз". </blockquote>Сөйтіп, ол Қадыр Әлі еңбегін оның нағыз аты анықталатын көшірмесі табылғанша "[[Джами ат-Таварих]]" — "[[Жылнамалар жинағы]]" деп атауды ұсынған. М.Қойгелдиев былай дейді:<blockquote>"Өкінішке орай, қолжазбаның кейінірек Петербургтен табылган екінші көшірмесінде де еңбектің [[автор]] берген аты жоқ болып шықты да, ол сол "[[Джами ат-Таварих]]" — "[[Жылнамалар жинағы]]" атанған күйінде қала берді. Бұл жағдай тарихшы ғалымдар арасында Қадыр Әлі би еңбегінің [[дербес]] деректік мәнін тура бағалауға едәуір кедергі жасады, басқаша айтқанда, оны Рашид ад-Дин жұмысының түрікше нұсқасы ретінде ғана қарауға негіз болды". ("Қазақ тарихы" журналы, 4-нөмір, 1994 жыл.)</blockquote>Кейін «Жылнамалар жинағы» деген атпен әлемге әйгілі болған өзінің атақты еңбегін жазады. «Мен дүние жүзіндегі неше түрлі мемлекеттерді аралаған, әділ үкім, нақыл сөздерге қанық көптеген кітап оқыған адаммын» дейді ол өзі жайында. «Жылнамалар жинағы» - орта ғасырдағы қазақ тілінде жазылған тұңғыш тарихи шығармалардың бірі. Мұнда қазақ хандығының Х ғасырдың басынан бергі ішкі-сыртқы жағдайлары, қазақ тайпаларының халық болып қалыптасуы, оның халықаралық жағдайлары, хандардың және олардың төңірегіндегі түрлі әлеуметтік топтардың саяси ахуалдары жөнінде аса құнды мәліметтер берілген. Еңбек үш бөлімнен тұрады: 1. Борис Годунов билігін бейнелеу. 2. Рашид ад-Диннің «Джами ат-Таварих» атты еңбегінің қысқаша аудармасы. 3. Орыс ханның Оразмұхаммед сұлтанға дейінгі қысқаша аудармасы. == Күміс сандық құпиясы == Қадыр Әліге аса жоғары баға берген үлы ғалымдарымыздың бірі — академик [[Әлкей Марғұлан]], 1981 жылы "Қазақ әдебиеті" газетінің 1-нөмірінде жарияланған "[[Күміс]] [[сандық]] қүпиясы" атты [[көлем]]ді мақаласында былай дейді:<blockquote>"Оразмұхаммедтің кітапханасында сақталған кітаптардың ең бағалысының бірі — өзіне дос болған серігі, әрі атақты биі, көркем тілде қазақша жазатын жазушы Қадырғали Жалайыридің шығармасы. Оның кітабы 1598 жылы жазылып біткен, әуелдегі аты қандай екені белгісіз. Жазудың бас-аяғы жоғалып кеткен... Шоқан оған зор ғылыми мән беріп, бүл қазақ тілінің жақсы бір [[мұра]]сы деп білген. Оның түсіндіруінше: "В отношении сведений о киргизах самое первое место занимает "Сборник летописей" издания Березина, замечательный тем более, что представляет единственные памятники прошедшей жизни казахов. Он написан в конце царствования Бориса Годунова... В нем степных уподоблений, поговорок бездна"... Оған бірінші көңіл қойған жазушы —Абылғазы. Бүл кісі Қадырғалидың кітабын Есім ханның үйінде қонақ болып, Түркістанда жатқанда оқыған болу керек. Есім — Тәуекелдің інісі, Оразмұхаммедтің ағасы. [[Москва]]дан қазақ елшілері алып келген Қадырғалидың кітабы Тәуекелде, Есімде болуы айдан анық. Сондықтан бұл кітапты Абылғазы бір ғана Түркістан қаласында оқиды. Орта Азияда өзге қалаларда бүл кітап болмаған. [[Ресей]]де бүл кітапты жақсы білген П.И.Рычков, Н.М.Карамзин оның керек жерін пайдаланып отырған. Абылғазы оқып шыққан бүл кітаптың бір көшірмесін Ибрагим Халифиннің Френге жазуынша, 1918 жылы Қазан Университетінің кітапханасы сатып алады..."</blockquote> ==Жалайыр тайпасынан шыққан== Қадырғали [[араб]], [[парсы]], [[түркі]], [[орыс]] тілдерін бірдей жақсы білген... Қадырғали—Жалайыр тайпасынан шыққан қазақтың ойшыл ғалымы, жазушысы, [[өрнек]] қалдырған мәдениет мұрагері. Өзінің жазуында да [[жалайыр]] тайпасын жоғары көтеріп ардақтаған:<blockquote>"Алаш мыңы арасында ұлығы тарақ тамғалы Жалайыр болған. Оның жазғандарын қазақ жазу мәдениетінің бірінші [[үлгі]]сі деп тану керек".</blockquote>Соңғы жылдары қазақ ғалымдарының [[күш]] салуы арқасында Қадыр Әлі еңбегі өз халқымыздың алтын қазынасына айналғанын айта кеткен жөн. Еңбек үш бөлімнен тұрады: # Борис Годунов билігін бейнелеу. # Рашид ад-Диннің "Джами ат-Таварих" атты еңбегінің қысқаша аудармасы. # Орыс ханның Оразмұхаммед [[сұлтан]]ға дейінгі қысқаша аудармасы. Бұларға қосымша алтынордалық ірі қайраткер Едіге батыр жайында дастаны берілген. Қадыр Әлінің бұл еңбекті жазудағы негізгі мақсаты — өз әміршісі Шыңғыс хан ұрпағы Ондан сүлтанның баласы Оразмұхаммедтің хан тағына лайық екенін дәлелдеу. Екінші бір [[мақсат]]: <blockquote>"... патша Борис Федоровичтің мәңгі әділдігін, ақтығын айту және тағы жоғары мәртебелі Оразмұхаммед ханды жоғары мәртебелі [[патша]]ның қүрметпен хандыққа отырғызғанын көрсету үшін жазылды". (И.Н.Березин. "Библиотека восточных источников". I том, Казань, 1854.)</blockquote>Одан әрі Қадыр Әлі былай дейді:<blockquote>"... бүкіл орыс патшасы Борис Федоровичтің үкім жарлығымен оңды-солды қаршыларды, қүрметті бектерді отырғызып, көше-көше, орам-орам мылтық андаздармен маңғазданып және саясатпен қол қусырып, бас иіп, игі жақсылар түрды. Осындай салтанатпен Оразмұхаммед Ондан Сұлтанұлын аса құрметтеп, көрініске алып, бұл жерде патша хазіреті таққа отырғызды" (Қасымов қаласында). (Қасым хандығы Мәскеуден 250 шақырым Оңтүстік шығыста, Ока өзенінің сол жағалауына орналасқан.)</blockquote>[[Орыс хан]] туралы былай деген: <blockquote>"Оны барлыгы аға тұтып, патшалыққа отырғызды. Одан соң Орыс хан Алатау төңірегіне қоныс тепті. Ол [[жер]] өте үлкен және биік [[тау]] еді. Онда жақсы жайылымдар, сулар мен [[бұлақ]]тар да көп болған... [[Отырар]], [[Сайрам]] шаһарлары... [[Шу]], [[Талас]], [[Ыстықкөл]], [[Теклік]] әуләяттары болған. Халқы өте көп, іргелі, мықты, даңқты және батыр болған".</blockquote>Қадыр Әлі бұдан кейін [[Қойыршақ хан]], [[Барақ сұлтан]], [[Кіші Жәнібек]], [[Қасым хан]] жайында баяндайды.<blockquote>"Оразмұхаммед Орыс ханнан [[Жәнібек хан]]ға дейін төртінші буын еді", — дейді. "Шығай хан батырлығымен мәлім болды. Оның ұлы Ондан сұлтан ержүрек, батыр, садақ атудың керемет мергені еді. Әрқашан сыртқы жауларға қарсы күресте көп ерлік көрсетті... Ақырында қалмақтармен шайқаста отыз жасқа келген жігіт шағында шаһит болды. Оның қабірі [[Қожа Ахмет Яссауи]] (қасында) жерленді".</blockquote>Жалпы, Қадыр Әлі еңбегі қай сұлтанның, қай ханның, қай жерде шаһит болғанын, жерленгенін көрсетуімен де қүнды. Тәуекел ханды "Ислам мемлекетінің басшысы" деп атаған. Онда сұлтан шаһит болғанда Оразмұхаммедтің он үш жаста жетім қалғанын айтады. "Он алты жасында жалпы христиан басшысы Борис Федоровичке қызмет істеуге дайын болды" дейді (Оразмұхаммед 1610 жылы Лжедмитрий мен Василий Шуйский арасындағы қантөгісте ерлікпен көз жүмған.). ==Қадырғали Жалайри еңбегінің маңызы== <blockquote>"Қадырғали Жалайри еңбегінің [[қазақ халқы]]ның, [[қазақ хандығы]]ның қалыптасу процесін зерттеп білуде алатын орны ерекше, бұл [[мәселе]]лерді анықтау барысында тарихшылар оған әлі талай рет оралатын болады,</blockquote>— дейді одан өрі М.Қойгелдиев.<blockquote>— Мәселен, Қадырғали бидің сол түстағы қазақ елін "Алаш мыңы" атау себебі ғылыми әдебиетте әлі күнге дейін жан-жақты баяндалған емес... Аса маңызды тарауларының бірі — "Орыс хан дастаны". Бұл [[дастан]]нан біз басқа еңбектерде кездесе бермейтін мынадай фактілерді байқаймыз: біріншіден, Жәнібек [[ұлыс]]ының, яғни қүдіретті [[Алтын Орда]]ның ыдырау барысы, оған Фетка Науакрат бастаған әскердің "қосқан" үлесі, Фетка Науакрат деген кім, қайдан келген — бұл әлі анықталмаған мәселе. Екіншіден, осы [[Фетка Науакрат]] салған алаңнан кейін Орыс ханның [[Алатау]] жаққа кетіп, сонда орын тебуі. Ал бұл [[Орыс хан]] қазақ хандары династиясының негізін қалаушы болғандығы мәлім. Үшіншіден, Қадырғали би бұл дастанында Жетісудың сол тұстағы (ХIV-ғасыр) қалаларын атап, әскерін сипаттап, елінің ірі, ержүрек келетіні туралы да айтқан" (38-бет). "Қазақ тарихы" журналының сол нөмірінде Қадыр Әлі еңбегінің "Орыс хан және оның ұрпақтары" деген тарауы берілген. Жалпы, Қадыр Әлі еңбегі қолдан қолға көшірілгенде көп қателер кеткені анық, сонда да оған әлі талай тарихшы айналып соғары сөзсіз.</blockquote>Шығыс жылнамашыларының, әсіресе, [[Рашид әд-Дин]]нің, [[Әбілғазы]]ның, [[Хайдар Дулати]]дің, Қадырғали Жалайырдің тағы басқа ғалымдардың жазбаша еңбектерін оқып отырғанда ағайын-туғандар [[бақ-дәулет]], [[атақ-даңқ]] үшін қаншама ғасырлар бойы өзара қырғын соғыстар ашқанына көз жеткізу қиын емес. Бірақ, бүл — тарих. Ал тарихтан келер үрпақсабақалып, өсіп-өркендеуге тиіс. Ол үшін өткен тарихқа жиі-жиі көз жіберіп отыруымыз керек. Қадыр Әлі бидің еңбегі — бұл салада айрықша көзге түсетін [[інжу-маржан]]. ==Қосымша== '''Қадырғали Қосымұлы''' (1530-1605 ж.ж.) қазақтың орта ғасырда өмір сүрген ғұлама [[ғалым]]ы әрі атақты биі. Қадырғали бидің түп тегі ұлы жүздің тарақ таңбалы [[Жалайыр]] тайпасынан шыққан. Сондықтан да ол көбінесе ''"Қадырғали Жалайри"'' аталып кеткен. Ата-бабалары ертеде [[Сырдария]] бойын мекен етіп көшіп-қонып жүрген. Кейін Ескелді, [[Балпық би]]лер, [[Орақ батыр|Орақ]] сияқты батырлардың басшылығымен Жалайыр әулеті осы күнгі [[Талдықорған облысы]]на келіп қоныс тепкен. Қадырғали бидің ата-бабалары [[Қарахан дәуірі]]нен бері ел басқарған ықпалды кісілер болған. Әкесі Қосым да беделді би. Оның әкесі [[Темшік]], баһадур Анжы баһадур Адымшейх мырза ағасы Қараш бек Құбай Қамбар мырза Айтаулы бек Шейх Софы бек Тебребек Саба баһадур Сартақ ноян бәрі-бәрі [[батыр]], [[бек]], [[би]] болыпты. [[Ата]], [[әке]] жанында жүріп, олардан [[тәрбие]] алған Қадырғали жас кезіненақ хан ордасындағы жас бекзадалардың ақылшысы, кейіннен ханның ордасындағы жас бекзадалардың ақылшысы. Кейіннен ханның кеңесші биі болады. Жалайыр елін қалмақтар шауып, берекесін алған жылдары оның аталары Көшім ханның қол астына барып қосылады. Онда барған соң да ол ханға ақылгөй би боп тұрады. Қадырғали би өзінің "Жами ат-тауарих" ("[[Жылнамалар жинағы]]нда") кітабында: "Менің аталарым Ораз Мұхамед сұлтанның аталарына қызмет етті. [[Әзім Ораз Мұхамед]]тің қасында болдым" деп жазады. Осыдан-ақ оның атақты Ораз Мұхамедпен қызметтес болып, [[орыс княздігі]]мен қарым-қатынаста жүргені аян. [[Сібір]] сұлтаны Сейдектің де кеңесші биі болып тұрған. 1588-1598 жыл аралығынды Қадырғали Ораз Мұхамедпен бірге [[Мәскеу]]де патша сарайында қызметте болады. [[Орыс патшалығы]] мен шведтер және [[Қырым хандығы]] арасындағы соғысқа қатысады. Сол соғыста ерлік көрсеткені үшін орыс патшасы Ораз Мұхамед Сұлтанға [[Ока]] өзені жағалауынан [[жер]] бөліп беріп, өз алдына хандық құруға рұқсат берген. Ол хандықтың орталығы Қасым қал асы болған. Қадырғали сол Ораз Мұхамед басқарған хандықта уәзір, би болып [[қызмет]] атқарады. Қадырғали би сол жылдардан бастап ғылыммен айналыса бастайды. 1600-1602 жылдары Қасым қаласында ол өзінің "Жами ат-тауарих" атты кітабын жазып бітіреді. Енді оның атақ-даңқы осы тарихи [[шежіре]] кітабы арқылы бүкіл [[дүние жүзі]]не мөшһүр бола бастайды. Түрік тілінде жазылған, бұл еңбегінде қазақ сахарасында [[өмір]] сүріп, [[тіршілік]] еткен [[Үйсін руы|Үйсін]], [[Жалайыр]], [[Арғын]], [[Қыпшақ]], [[Қаңлы руы|Қаңлы]], [[Сіргелі]], [[Қоңырат]], [[Керей]], [[Найман]], [[Алшын]] т.б. түрік тектес ру-тайпалардың түп ата-тегін таратып ғылыми талдау жүргізеді. [[Оғыздар]] мен [[Қарахан]] дәуіріне сипаттама береді. Ертедегі және одан бергі хандар [[дәуір]]ін әсіресе Шыңғыс хан және оның өулеті мен [[қазақ]] ұлыстарынан шыққан хандар, сұлтандар, бектер және олар билеген қазақ халықтарының ішкі-сыртқы шапқыншы жаулармен күресі т.б. саяси-әлеуметтік жайлары [[баян]] етілген. Қадырғали бидің бұл еңбегін кезінде [[Шоқан Уәлиханов]]тан бастап көптеген халықтардың белгілі зерттеуші ғалымдары жоғары бағалған. Енді осы "Жылнамалар жинағынан" бірер үзінді келтірейік:<blockquote>''"...Тоқтамыс хан Еділ бойында өтті: Тайқожа ұланның ұлы еді. Құтлу Қия ұлы Едіге Күчүк оның кеңесшісі, серігі еді.'' ...Тоқтамыс ханның мәлім, белгілі ұлдары мыналар: Аттарын таратып айтсақ Жалаладдин сұлтан, екіншісі Күшік сұлтан, үшіншісі Жафарберді [[сұлтан]], төртіншісі Қалымберді сұлтан, бесіншісі [[Қадырберді хан]], қызы Жанике атты еді. Оны [[Едіге би]] алды. Едіге Күчүк Жаникені алганда Қадырберді хан үш жасар еді. ...Темір-Қүтлу Едіге бекпен бірі хан, бірі бек еді. Заманында көбейіп; [[ұрпақ]] өсіріп өмір кешті. Темір-Құтлу ханның ұлы Темір хан. Оның ұлы Болат хан. Оның ұлы Кичик Мұхамед хан. Оның ұлы Ахмед хан. Сол Ахмед ханның үш әйелінен тоғыз ұлы болды. ...Қажы Керей ханның атасы Жанкерей Сұлтанды Қоңырат бектері өлтірген соң өлі жас Қажы Керей сұлтан қашып Чақырған байта жалданып жүргенде бектер өз араларында бірімен-бірі жараса алмай Қажы Керей Сұлтанды іздеп тауып хандыққа қойды... "Шежіреде Едіге бидің әуел бабасы АбуБакир (Мухаммед пайғамбардың ең 1-төрт Халифасының бірі) одан бірнеше ата-бабалардан соң Керемет-Әзіз, Жалаладдин келеді. Оның Адһам, Баба Тұқлас (Бабай Түкті Шашты Әзіз) деген екі ұлы болады. Баба ТҮклас Қатбада патша болады. Оның Терме деген ұлы Еділ Жайықта тұрып ңайтыс болды. Терменің ұлы Карачиде, Карачидің ұлы Ислам Қияда, оның ұлы Қадір Қияда Еділ-Жайықта тұрып қайтты. Қадір Қияның ұлы Қүтлу Қия Құмкентте қайтыс болды. Оның ұлы Едіге би, Алла оган рахымын жаудырсын... Баба Түкластың төрт ұлы бар еді. Бірі Қагбада, бірі Қагбаның жанында, бірі Үргеніште, бірі Қырымда жатыр. Енді бір деректе Баба Тұқластың (Абас, Ғабұл Рахманқожа, Терме деген) үш баласы болған дейді. Едіге би Тоқтамыс ханның ұлысын биледі. Едіге 63 жасында барып сарайдың қастандыгынан өлді. Едігенің Нұраддин мырза, Қасым мырза, Сейдутали мырза және жастай екеуі қайтыс болған. Осы бес ұл Қожаханың Бақтыла деген қызынан туған..."</blockquote>Қадырғали би бұл кітабының соңғы жагында өзінің жан досы әрі ұстзы Ораз Мұхамед туралы былай деп жазады: <blockquote>''"Оның әкесі Ондан Сұлтан, оның әкесі [[Шығай хан]], оның әкесі Иадік хан, оның әкесі [[Жәнібек хан]], оның әкесі [[Барақ хан]], оның әкесі [[Қойыршақ хан]], оның әкесі [[Ұрыс хан]]...'' Олардың әрбірі бірнеше ата болып өз уәлаяттарында патшалық қылып, атақты болып өтті. Олардың арасында аса белгілі болған Қасым хан еді. Ол Жаған бикемнен туған еді. Ұзақ уақыт атасының ұлысында патшалық етті. Төңірегіндегі уәлаяттарды өзіне қаратты... [[Ораз Мұхамед хан]] сегіз жасында өзара қақтығыста қаза болған ұлы бабасы Шығай ханнан айрылды. Он үш жасында әкесі Ондан Сұлтан шаһит болып одан айрылды. Бірақ [[уақыт]] тарлықта Сейдақ бидің алдында кіріптарлық шекті. Одан он алты жасында барлық христиан падишасы [[Борис Федорович]]тың құлдығына әзір болды. Сол күннен қазірге дейін Борис патшаның қызметінде. Ұлы мәртебелі патша құлын жарылқады. ...Жиырма жасында ұлы [[мәртебе]]лі Ораз Мұхамед хандыққа отырды. Алла дәрежесін ғұмырлық етсін..."</blockquote>Соңғы кезде Қадырғали Жалайри би жөнінде жаңа деректер табылып жатыр. Соның бірі [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің]] профессоры Жанғара Дөдебаевтың Қадырғали би туралы "Алматы ақшамы" газетінде (30 шілде 1997) жарияланған мақаласы. Автор осы зерттеуінде (ол кезде өзінің арғы бабасы Қараш бек есімімен аталып жүрген Қадырғали бектің Сібірдегі атаман Ермак бастаған басқыншылығына қарсы қалай соғысқанын жан-жақты жазыпты. Осы зерттеу [[мақала]]сының соңын автор былайша тұжырымдайды: ...Сөйтіп, атаман Ермак бастаған шабуыл жеңіліс табады. Ермак опат болады. ...Атаманның сауыты Қайдауыл мырзаға, қафтаны Сейдекке сыйға тартылады, қылышы мен белдігі Қарашаға беріледі <ref>Миллер Г. Ф. Описание Сибирсқого царства и всех происшедших в нем дел. СПб., 1750</ref>. Бұған Караганда, Ермак қолын жою жолындағы соғыста осы аталған үш адамның атқарған қызметі аса зор болғанға ұксайды. Ермак өлгеннен кейін бұлар Сібір хандыгындағы ең беделді, ықпалды кісілердін қатарында қалған. Сібір жылнамалары мен байырғы зерттеу еңбектерде атаман Ермак [[бас]] таған қарақшылардың [[жаулаушылық]] жорығына қарсы тұрып, оның бар ауыртпалығын тікелей көтерген бірден-бір ірі тұлға Қараша: * Ермактың шапқыншылығына, тонауына алғаш ұшыраған соның ұлысы; * Сібірге үлкен күшпен келген Сейдекті қарсы алып, соның тобына қосылатын осы азамат; * Атаман Ермакқа жансыз жіберіп, оның күшін екіге бөлетін, сөйтіп өз аулына атаман Иван Кольцо бастап келген қырық қарақшыны түгелдей қырып салатын тағы да сол; * Ермак бастаған қарақшылар [[қол]]ында қалган Сібір астанасын қоршауға алып, бүкіл Сібір қарулы күшін жаулаушыларға қарсы Отан азаттығы үшін [[соғыс]]қа көтеретін де осы жан; * Ермак бұзақыларынан [[Сібір]] астанасын [[азат]] ету жолындағы ұрыста жасақтары үлкен шығынға үшырап, екі батыр ұлы ерлікпен қаза табатын бек те осы; * ақырында, Ермактың белдігі мен [[қылыш]]ын беліне тагынатын қаһарман да сол; * Ораз Мұхамед ханзадамен, Сейдекпен бірге Данила Чулқовтың тұтқынына түсіп, Мөскеуге жеткізілетін де осы Қараша еді. Сібірдің азаттығы үшін осынша қан мен тер төккен батыр қолбасы, мемлекет қайраткері Қадырғали бек екені туралы [[қазақ]] ғалымдары осы [[күн]]ге дейін екі ұшты пікірде. Біздіңше, татар ғалымы М. А. Усмановтың: "Сібірлік Қараша мен Қадырғали бек бір адам" <ref>Усманов М. А. Татарские исторические источники ХVII-ХVIII вв. Казань, 1972. С. 45</ref>, - деп тұжырымдауы дәлелді, дәйекті әрі онда үлкен шындық бар. Сібір тарихы туралы алғашқы дерек көздері мен зерттеулерде Ораз Мұхамедпен, Сейдекпен бірге Данила Чулқовтың түтқынына түсетін Қараша "Көшім ханның ақылғөй қарашасы" ("Царя Кучумова думной қарача") деп үзілді-кесілді, анық көрсетіледі <ref>Сибирские летописи. с. 293-294</ref>"''.<ref>Даланың дара ділмарлары.-Алматы: ЖШС "Қазақстан" баспа үйі", 2001, - 592 бет. ISBN 5-7667-5647</ref><ref>"Қазақ энциклопедиясы"</ref> ==Сілтемелер== * «[[Жами ат-тауарих]]» * [[Жылнамалар жинағы]] * [[Қазақ хандығы]] ==Сыртқы сілтемелер== [http://forum-eurasica.ru/index.php?app=gallery&module=images&section=viewimage&img=417 Жалайыри] == Дереккөздер== <references/> [[Санат:1530 жылы туғандар]] [[Санат:1605 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан тарихшылары]] {{Bio-stub}} iuy8tjhteja5wnkkz83qzhvew6sluvo 3590738 3590737 2026-04-24T00:06:20Z Sagzhan 29953 /* Қадырғали Жалайри еңбегінің маңызы */ 3590738 wikitext text/x-wiki {{Infobox Biography | subject_name = Қадырғали Қосымұлы Жалайри | image_name =Кадыргали Жалаири.jpg | image_size = 150px | image_caption = | date_of_birth = [[1530]] жылы | place_of_birth = | date_of_death = [[1605]] жылы | place_of_death = | occupation = Тәуекел сарайында қызмет етіп, [[ақылшы]], кеңесші рөлін атқарған | spouse = }} '''Қадырғали Жалаири''' (Қадыр Әлі Қосымұлы би, арғы тегі Жалайыр) деп аталған бұл кісі ХVI-ғасырдың ортасы мен ХVII-ғасырдың басында өмір сүріп (1530-1605 жылдары), қазақ халқының [[тарих]]ында өшпес із қалдырған. Ресейдің атақты патшасы Борис Годуновтың қол астында жүріп, 1602 жылы "Жылнамалар жинағын" жазып бітірген. Бұл — қазақ тілінде жазылған тұңғыш ғылыми еңбек. "Жинақтың" тілдік құрылымын, жазу мәнерін зерттеп, көрнекті ғалым Р.Сыздықова арнайы кітап жазған ("Язык", "Жамиат-тауарих", "Жалаири", Алматы, 1989 жыл). Қадыр Әлі деректеріне Шоқан Уәлихановтан бермен қарай талай тарихшылар, зерттеушілер сүйеніп келеді. Туған жері&nbsp;— [[Қазақстан]] жеріндегі [[Сырдария]] бойы. Қадырғалидың ата-бабалары [[Қарахан мемлекеті|Қарахан әулеті]] билігінен бері үздіксіз хан сарайында қызмет етіп, ханның ақылшы-кеңесшісі, қол бастар батырлары болған. Оның өз атасы Темшік [[Шығай хан]]ның батыры болса, әкесі Қосым [[бек]] лауазымын иеленген. ==Өмірбаяны== Қадырғали Қосымұлы Жалайыри [[қазақ]]тың ұлы хандарының бірі [[Тәуекел]] сарайында [[қызмет]] етіп, ақылшы, кеңесшілік рөл атқарған. Ана тілімен қатар араб, парсы тілдерін жақсы меңгергендіктен, асқан зор білімінің арқасында [[жас]] бекзадаларды оқытып, тәрбиелеген. Әсіресе оның үлкен [[үміт]] еткені — Оразмұхаммед [[сұлтан]] еді. Өзінің ғылыми еңбегінде бұл туралы былай дейді: "Менің аталарым Оразмұхаммед сүлтанның аталарына қызмет етті. Өзім Оразмұхаммедтің қасында болдым". ХVI-ХVII-ғасырларда жалайырлардың бір бөлігі Ұлытау, Көкшетау аймағында көшіп жүрген. Қазіргі географиялық картада, Арқа жақта [[Жалайыр]], [[Керей]] көлі, [[Найман]] деген ұзыннан ұзақ бел-белестер бар. ХVIII-ғасырдағы [[Жоңғар]] қалмақтары жасаған жойқын шабуылда ("Ақтабан шүбырынды, алқакөл сүлама" заманында) Жалайырлар әуелі Бетбақдалаға ығысып, кейін құба қалмақтар жеңіліп, қазақтың кең даласы жаудан тазара бастаған соң, жылжи-жылжи [[Шу]], [[Іле]], [[Қаратал]] өзендерінің жағалауына келіп орналаса бастайды. Қазақ хандарының қыстық [[қоныс]]ы [[Түркістан]]да болған да, жазда Арқа жаққа, [[Көкшетау]]ға көшіп барады екен. Хан-сұлтандар ол кезде аң аулауға жеке дара шықпайды, көп нөкер, саятшы ерткен. Бұл кезде бір орталыққа бағынып,жаңа күшейіп келе жатқан орыс патшалары оңтүстік-шығыстағы көршісі [[қазақ]] хандығымен қарым-қатынасын кеңейтуге мүдделі-түғын. Шығысында пайда болған үлкен [[мемлекет]] Жоңғар хандығы, оңтүстік батысында өзбек әмірлері, Жайықжақтан башқұр мырзалары тыныштық бермей отырған қазақ хандары да орыстармен сыпайы сауда-саттық қатынас жүргізіп жатқан. Оқта-текте [[Мәскеу]]ге елшілері де барып қайтатын. Бірақ өздерін ішке кіргізбейтін. Сол кездердің өзінде-ақ қазақ хандығы әлсірей қалса, ұлан байтақдаланы иемдену сияқты түпкі арам ойы бар орыс патшалары сол елдің ішкі-сыртқы жағдайын, тарихын, салт-санасын, әскери күшін, қорғану [[қабілет]]ін жете білуге тырысуы заңды еді. Осы [[мақсат]]пен олар ханның айналасындағы адамдардан түтқын алуды бұрыннан ойлап жүрген. Жас сұлтан Оразмұхаммедтің аңшылыққа құмар екенін, жылма-жыл ерте көктемде, күзде [[Ертіс]], [[Тобыл]] бойын жағалап ит жүгіртіп, құс салатынын жансыздары арқылы біліп отырған Сібірдегі орыс әкімдері (патшаның тапсырмасы бойынша) аңдып жүріп, Тобыл алқабында қаршыға салып, көңіл көтеріп жүрген Оразмұхаммедті, Қадырғали Жалайри бастаған саятшы, нөкерлерімен қоса тұтқынға алады да, "[[аманат]]" ретінде [[Мәскеу]]ге жөнелтеді. Бұл 1588 жыл еді. Оразмұхаммедтің хан ордасы адамы екенін, Қадырғали Жалайри Шығыс тарихын, [[мәдениет]]ін жақсы білетінін, көп тілдерді игерген ғұлама екенін сезген соң, орыс патшасы оларды жақсы қабылдайды, өз маңайында ұстайды. Әскер өнерін жетік білетін батыр жігіт Оразмұхаммед 1590-91 жылдары орыстардың Шведтерге, Қырым хандығына қарсы жүргізген соғыстарына қатысып, ерлік көрсетеді. Соны ескерген жөне оның хан тұқымы екенін білетін патша Федор Иоанович 1592 жылы Ока өзені бойындағы мұсылмандар мекендейтін бұрынғы Қасымов хандығынан Оразмұхаммедке жер бөліп береді, 1600 жылы ұлы патша Борис Годунов Оразмұхаммедті Қасымов ханы етіп тағайындаған. Өзінің арғы тегі жалайыр екенін білді ме, жоқ па — әйтеуір Қадырғали Жалайри бек те зор құрметке бөленіп, бас уәзірлік қызметін атқарады. Қазақ елінің тарихы жөніндегі ғылыми еңбекті де [[Борис Годунов]]тың тапсырмасы бойынша жаздым деуі орынды. Себебі бұл еңбек ақ патшаға арналған және алғашқы тарауында соның билік жүргізу жүйесін бейнелейді. Қадырғали Жалайридің бұл [[шежіре]]сі ертедегі қазақ тілінде жазылған тұңғыш тарихи [[еңбек]] екені аян. [[Ш.Уәлиханов]] бұл кітаптың аңыздан гөрі ақиқаты басымырақ деп бағалаған. Байұзақ Албани: "Тарихнамада оның есімі Әбілғазы, Бабыр, Бенаи сияқты ғүлама тарихшылармен қатар аталады. Орыс ғалымдары Н.И.Ильминский, И.Н.Березин, В.В.Вельяминов-Зернов оның еңбегін жоғары бағалады", — дейді "Тарихи таным" атты кітабында. (195-бет). Оразмұхаммед пен Қадыр Әлі бастаған қазақтардың Ресейде болу оқиғасын көрнекті жазушы, көне тарихымыздың білгірі Мүхтар Мағауин "Аласапыран" атты романында кең және көркем баяндаған. Бұл романы үшін оған Мемлекеттік сыйлық берілгені белгілі. Соңғы кездері Қадыр Әлінің еңбегін әл Фараби атындағы Қазақ ұлттық Университетінің профессоры М. Қойгелдиев арнайы зерттеп жүр. Байұзақ Албани былай дейді: "Ол жырақта жүрсе де, қазақ хандарының саяси-өлеуметтік жағдайлары, Қазақстанда рулық-патриархалдық қатынастардың қалыптасуы, хан төңірегіндегі сұлтандар мен қаршылар, бектер мен хафиздер т.б. жайында деректі [[мәлімет]]тер жазып қалдырды. Автор жылнамада Шығыс елдеріне, оның шаһарларына шолу жасап, қазақ сахарасын мекендеген [[жалайыр]], [[арғын]], [[қыпшақ]], [[қаңлы]], [[найман]], [[қоңырат]], [[керейіт]], [[алшын]] т.б. түркі ру-тайпаларына тарихи анықтама берді. Ол Рашид ад-Диннің парсы тіліндегі "[[Жамиат-тауарих]]" шежіре кітабына сүйене отырып, Шыңғысхан әулеті және оның өзі жайында аса мол деректер келтіреді, қазақ хандарының [[өмірбаян]]ына тоқталады. Онда қазақ жері, оның қалалары, ХIII-ХVӀ ғ. аралығындағы қазақ жеріндегі оқиғалар, қазақ хандарының ішкі-сыртқы жағдайлары, әлеуметтік топтар және қазақжерін мекендеген ежелгі рулар бірлестігі жайында [[дерек]]тер бар. ==Қадырғали сол Қараша мырза ма?== Тарихшылар Қадырғали Жалайыридың "Жамиғ-ат-Тауарихын" ғана төңіректеп жүр. Ал, орыс жылнамаларында Қараша мырза деп берілген ғалымның ханның ымыраға келгеніне қарамастан Ресей шеңгеліне түскен түркілерді үлкен көтеріліске бастағаны, Ермактың 5 қолбасшысының үшеуін өлтіргені әлі аз зерттелген, өзімізде аз насихатталған. Осыдан жеңілгеннен кейін Қазақ даласына қайта қашып, кейін Оразмұхамедке ілесіп аманатқа барған...<blockquote>"Түрлі дерт пен аштық әскерінің біразын жусатып салған Жармақ аңғалдық пен жеңілтектігінің де зардабын шекті. Мырза әлде кінәз Қараша өз Патшасына ескертпестен Тар Ұлыста, Искерде көп тыңшы ұстады, айналадағы барлық Жұртта оның тілекшісі, жақтасы, достары көп болды; өзін отанды құтқарушы көрсеткісі келді, уақытын күтті, сөйте жүріп түрлі сый-сыяпат, Ноғайлардан қорғау туралы өтініш айтып Ресейліктерді алдаумен болды, Жармаққа да адал дос болуға сөз берді. Содан Жармақ оған Иван Кольцо бастаған қырық сарбазын қонаққа жіберді. Осы бір топ адам отқаруды екі-үш мәрте гүрс еткізіп мыңдаған жабайыны тым-тырақай ете алар еді, тек тағдыры ажалға айдаған Козактар жалған достарына сеніп барып, қынадай қырылды, Жармақтың маңдайалды баһадүрлері, айқаста арыстанша алысқан ерлері Тар Ұлыста құрбандық қойдай қанға бөкті!.. Осыдан кейін бізге олжа салушы Татар, Сібір Естектері Ресейліктерге қарсы шығып, разьезде Атаман Яков Михайловты өлтірді, майдан алаңында Қарашаға қосылып Искер маңын түндей тұтты, Жармақ тар қоршауда қалғанын көрді." (Н.М. Карамзин)</blockquote> ==Жылнамалар жинағы== "Жылнамалар жинағының" жалғыз көшірме данасын Қазан Университеті кітапханасына татар галымы И.Халфин тапсырған екен. Сол көшірмені шығыс қолжазбалар жинағына бастырғанда профессор И.Н.Березин былай деп алғы [[сөз]] жазыпты: <blockquote>"Біз шығармаға қандай ат берілгенін білмейміз, бірақ кітаптың негізгі бөлігі Рашид ад-Диннің әйгілі туындысының қысқаша аудармасынан тұрғандықтан, біз оның атын да қолжазбамызға бере аламыз". </blockquote>Сөйтіп, ол Қадыр Әлі еңбегін оның нағыз аты анықталатын көшірмесі табылғанша "[[Джами ат-Таварих]]" — "[[Жылнамалар жинағы]]" деп атауды ұсынған. М.Қойгелдиев былай дейді:<blockquote>"Өкінішке орай, қолжазбаның кейінірек Петербургтен табылган екінші көшірмесінде де еңбектің [[автор]] берген аты жоқ болып шықты да, ол сол "[[Джами ат-Таварих]]" — "[[Жылнамалар жинағы]]" атанған күйінде қала берді. Бұл жағдай тарихшы ғалымдар арасында Қадыр Әлі би еңбегінің [[дербес]] деректік мәнін тура бағалауға едәуір кедергі жасады, басқаша айтқанда, оны Рашид ад-Дин жұмысының түрікше нұсқасы ретінде ғана қарауға негіз болды". ("Қазақ тарихы" журналы, 4-нөмір, 1994 жыл.)</blockquote>Кейін «Жылнамалар жинағы» деген атпен әлемге әйгілі болған өзінің атақты еңбегін жазады. «Мен дүние жүзіндегі неше түрлі мемлекеттерді аралаған, әділ үкім, нақыл сөздерге қанық көптеген кітап оқыған адаммын» дейді ол өзі жайында. «Жылнамалар жинағы» - орта ғасырдағы қазақ тілінде жазылған тұңғыш тарихи шығармалардың бірі. Мұнда қазақ хандығының Х ғасырдың басынан бергі ішкі-сыртқы жағдайлары, қазақ тайпаларының халық болып қалыптасуы, оның халықаралық жағдайлары, хандардың және олардың төңірегіндегі түрлі әлеуметтік топтардың саяси ахуалдары жөнінде аса құнды мәліметтер берілген. Еңбек үш бөлімнен тұрады: 1. Борис Годунов билігін бейнелеу. 2. Рашид ад-Диннің «Джами ат-Таварих» атты еңбегінің қысқаша аудармасы. 3. Орыс ханның Оразмұхаммед сұлтанға дейінгі қысқаша аудармасы. == Күміс сандық құпиясы == Қадыр Әліге аса жоғары баға берген үлы ғалымдарымыздың бірі — академик [[Әлкей Марғұлан]], 1981 жылы "Қазақ әдебиеті" газетінің 1-нөмірінде жарияланған "[[Күміс]] [[сандық]] қүпиясы" атты [[көлем]]ді мақаласында былай дейді:<blockquote>"Оразмұхаммедтің кітапханасында сақталған кітаптардың ең бағалысының бірі — өзіне дос болған серігі, әрі атақты биі, көркем тілде қазақша жазатын жазушы Қадырғали Жалайыридің шығармасы. Оның кітабы 1598 жылы жазылып біткен, әуелдегі аты қандай екені белгісіз. Жазудың бас-аяғы жоғалып кеткен... Шоқан оған зор ғылыми мән беріп, бүл қазақ тілінің жақсы бір [[мұра]]сы деп білген. Оның түсіндіруінше: "В отношении сведений о киргизах самое первое место занимает "Сборник летописей" издания Березина, замечательный тем более, что представляет единственные памятники прошедшей жизни казахов. Он написан в конце царствования Бориса Годунова... В нем степных уподоблений, поговорок бездна"... Оған бірінші көңіл қойған жазушы —Абылғазы. Бүл кісі Қадырғалидың кітабын Есім ханның үйінде қонақ болып, Түркістанда жатқанда оқыған болу керек. Есім — Тәуекелдің інісі, Оразмұхаммедтің ағасы. [[Москва]]дан қазақ елшілері алып келген Қадырғалидың кітабы Тәуекелде, Есімде болуы айдан анық. Сондықтан бұл кітапты Абылғазы бір ғана Түркістан қаласында оқиды. Орта Азияда өзге қалаларда бүл кітап болмаған. [[Ресей]]де бүл кітапты жақсы білген П.И.Рычков, Н.М.Карамзин оның керек жерін пайдаланып отырған. Абылғазы оқып шыққан бүл кітаптың бір көшірмесін Ибрагим Халифиннің Френге жазуынша, 1918 жылы Қазан Университетінің кітапханасы сатып алады..."</blockquote> ==Жалайыр тайпасынан шыққан== Қадырғали [[араб]], [[парсы]], [[түркі]], [[орыс]] тілдерін бірдей жақсы білген... Қадырғали—Жалайыр тайпасынан шыққан қазақтың ойшыл ғалымы, жазушысы, [[өрнек]] қалдырған мәдениет мұрагері. Өзінің жазуында да [[жалайыр]] тайпасын жоғары көтеріп ардақтаған:<blockquote>"Алаш мыңы арасында ұлығы тарақ тамғалы Жалайыр болған. Оның жазғандарын қазақ жазу мәдениетінің бірінші [[үлгі]]сі деп тану керек".</blockquote>Соңғы жылдары қазақ ғалымдарының [[күш]] салуы арқасында Қадыр Әлі еңбегі өз халқымыздың алтын қазынасына айналғанын айта кеткен жөн. Еңбек үш бөлімнен тұрады: # Борис Годунов билігін бейнелеу. # Рашид ад-Диннің "Джами ат-Таварих" атты еңбегінің қысқаша аудармасы. # Орыс ханның Оразмұхаммед [[сұлтан]]ға дейінгі қысқаша аудармасы. Бұларға қосымша алтынордалық ірі қайраткер Едіге батыр жайында дастаны берілген. Қадыр Әлінің бұл еңбекті жазудағы негізгі мақсаты — өз әміршісі Шыңғыс хан ұрпағы Ондан сүлтанның баласы Оразмұхаммедтің хан тағына лайық екенін дәлелдеу. Екінші бір [[мақсат]]: <blockquote>"... патша Борис Федоровичтің мәңгі әділдігін, ақтығын айту және тағы жоғары мәртебелі Оразмұхаммед ханды жоғары мәртебелі [[патша]]ның қүрметпен хандыққа отырғызғанын көрсету үшін жазылды". (И.Н.Березин. "Библиотека восточных источников". I том, Казань, 1854.)</blockquote>Одан әрі Қадыр Әлі былай дейді:<blockquote>"... бүкіл орыс патшасы Борис Федоровичтің үкім жарлығымен оңды-солды қаршыларды, қүрметті бектерді отырғызып, көше-көше, орам-орам мылтық андаздармен маңғазданып және саясатпен қол қусырып, бас иіп, игі жақсылар түрды. Осындай салтанатпен Оразмұхаммед Ондан Сұлтанұлын аса құрметтеп, көрініске алып, бұл жерде патша хазіреті таққа отырғызды" (Қасымов қаласында). (Қасым хандығы Мәскеуден 250 шақырым Оңтүстік шығыста, Ока өзенінің сол жағалауына орналасқан.)</blockquote>[[Орыс хан]] туралы былай деген: <blockquote>"Оны барлыгы аға тұтып, патшалыққа отырғызды. Одан соң Орыс хан Алатау төңірегіне қоныс тепті. Ол [[жер]] өте үлкен және биік [[тау]] еді. Онда жақсы жайылымдар, сулар мен [[бұлақ]]тар да көп болған... [[Отырар]], [[Сайрам]] шаһарлары... [[Шу]], [[Талас]], [[Ыстықкөл]], [[Теклік]] әуләяттары болған. Халқы өте көп, іргелі, мықты, даңқты және батыр болған".</blockquote>Қадыр Әлі бұдан кейін [[Қойыршақ хан]], [[Барақ сұлтан]], [[Кіші Жәнібек]], [[Қасым хан]] жайында баяндайды.<blockquote>"Оразмұхаммед Орыс ханнан [[Жәнібек хан]]ға дейін төртінші буын еді", — дейді. "Шығай хан батырлығымен мәлім болды. Оның ұлы Ондан сұлтан ержүрек, батыр, садақ атудың керемет мергені еді. Әрқашан сыртқы жауларға қарсы күресте көп ерлік көрсетті... Ақырында қалмақтармен шайқаста отыз жасқа келген жігіт шағында шаһит болды. Оның қабірі [[Қожа Ахмет Яссауи]] (қасында) жерленді".</blockquote>Жалпы, Қадыр Әлі еңбегі қай сұлтанның, қай ханның, қай жерде шаһит болғанын, жерленгенін көрсетуімен де қүнды. Тәуекел ханды "Ислам мемлекетінің басшысы" деп атаған. Онда сұлтан шаһит болғанда Оразмұхаммедтің он үш жаста жетім қалғанын айтады. "Он алты жасында жалпы христиан басшысы Борис Федоровичке қызмет істеуге дайын болды" дейді (Оразмұхаммед 1610 жылы Лжедмитрий мен Василий Шуйский арасындағы қантөгісте ерлікпен көз жүмған.). ==Қадырғали Жалайри еңбегінің маңызы== <blockquote>"Қадырғали Жалайри еңбегінің [[қазақ халқы]]ның, [[қазақ хандығы]]ның қалыптасу процесін зерттеп білуде алатын орны ерекше, бұл [[мәселе]]лерді анықтау барысында тарихшылар оған әлі талай рет оралатын болады,</blockquote>— дейді одан өрі М.Қойгелдиев.<blockquote>— Мәселен, Қадырғали бидің сол түстағы қазақ елін "Алаш мыңы" атау себебі ғылыми әдебиетте әлі күнге дейін жан-жақты баяндалған емес... Аса маңызды тарауларының бірі — "Орыс хан дастаны". Бұл [[дастан]]нан біз басқа еңбектерде кездесе бермейтін мынадай фактілерді байқаймыз: біріншіден, Жәнібек [[ұлыс]]ының, яғни қүдіретті [[Алтын Орда]]ның ыдырау барысы, оған Фетка Науакрат бастаған әскердің "қосқан" үлесі, Фетка Науакрат деген кім, қайдан келген — бұл әлі анықталмаған мәселе. Екіншіден, осы [[Фетка Науакрат]] салған алаңнан кейін Орыс ханның [[Алатау]] жаққа кетіп, сонда орын тебуі. Ал бұл [[Ұрыс хан]] қазақ хандары династиясының негізін қалаушы болғандығы мәлім. Үшіншіден, Қадырғали би бұл дастанында Жетісудың сол тұстағы (ХIV-ғасыр) қалаларын атап, әскерін сипаттап, елінің ірі, ержүрек келетіні туралы да айтқан" (38-бет). "Қазақ тарихы" журналының сол нөмірінде Қадыр Әлі еңбегінің "Орыс хан және оның ұрпақтары" деген тарауы берілген. Жалпы, Қадыр Әлі еңбегі қолдан қолға көшірілгенде көп қателер кеткені анық, сонда да оған әлі талай тарихшы айналып соғары сөзсіз.</blockquote>Шығыс жылнамашыларының, әсіресе, [[Рашид әд-Дин]]нің, [[Әбілғазы]]ның, [[Хайдар Дулати]]дің, Қадырғали Жалайырдің тағы басқа ғалымдардың жазбаша еңбектерін оқып отырғанда ағайын-туғандар [[бақ-дәулет]], [[атақ-даңқ]] үшін қаншама ғасырлар бойы өзара қырғын соғыстар ашқанына көз жеткізу қиын емес. Бірақ, бүл — тарих. Ал тарихтан келер үрпақсабақалып, өсіп-өркендеуге тиіс. Ол үшін өткен тарихқа жиі-жиі көз жіберіп отыруымыз керек. Қадыр Әлі бидің еңбегі — бұл салада айрықша көзге түсетін [[інжу-маржан]]. ==Қосымша== '''Қадырғали Қосымұлы''' (1530-1605 ж.ж.) қазақтың орта ғасырда өмір сүрген ғұлама [[ғалым]]ы әрі атақты биі. Қадырғали бидің түп тегі ұлы жүздің тарақ таңбалы [[Жалайыр]] тайпасынан шыққан. Сондықтан да ол көбінесе ''"Қадырғали Жалайри"'' аталып кеткен. Ата-бабалары ертеде [[Сырдария]] бойын мекен етіп көшіп-қонып жүрген. Кейін Ескелді, [[Балпық би]]лер, [[Орақ батыр|Орақ]] сияқты батырлардың басшылығымен Жалайыр әулеті осы күнгі [[Талдықорған облысы]]на келіп қоныс тепкен. Қадырғали бидің ата-бабалары [[Қарахан дәуірі]]нен бері ел басқарған ықпалды кісілер болған. Әкесі Қосым да беделді би. Оның әкесі [[Темшік]], баһадур Анжы баһадур Адымшейх мырза ағасы Қараш бек Құбай Қамбар мырза Айтаулы бек Шейх Софы бек Тебребек Саба баһадур Сартақ ноян бәрі-бәрі [[батыр]], [[бек]], [[би]] болыпты. [[Ата]], [[әке]] жанында жүріп, олардан [[тәрбие]] алған Қадырғали жас кезіненақ хан ордасындағы жас бекзадалардың ақылшысы, кейіннен ханның ордасындағы жас бекзадалардың ақылшысы. Кейіннен ханның кеңесші биі болады. Жалайыр елін қалмақтар шауып, берекесін алған жылдары оның аталары Көшім ханның қол астына барып қосылады. Онда барған соң да ол ханға ақылгөй би боп тұрады. Қадырғали би өзінің "Жами ат-тауарих" ("[[Жылнамалар жинағы]]нда") кітабында: "Менің аталарым Ораз Мұхамед сұлтанның аталарына қызмет етті. [[Әзім Ораз Мұхамед]]тің қасында болдым" деп жазады. Осыдан-ақ оның атақты Ораз Мұхамедпен қызметтес болып, [[орыс княздігі]]мен қарым-қатынаста жүргені аян. [[Сібір]] сұлтаны Сейдектің де кеңесші биі болып тұрған. 1588-1598 жыл аралығынды Қадырғали Ораз Мұхамедпен бірге [[Мәскеу]]де патша сарайында қызметте болады. [[Орыс патшалығы]] мен шведтер және [[Қырым хандығы]] арасындағы соғысқа қатысады. Сол соғыста ерлік көрсеткені үшін орыс патшасы Ораз Мұхамед Сұлтанға [[Ока]] өзені жағалауынан [[жер]] бөліп беріп, өз алдына хандық құруға рұқсат берген. Ол хандықтың орталығы Қасым қал асы болған. Қадырғали сол Ораз Мұхамед басқарған хандықта уәзір, би болып [[қызмет]] атқарады. Қадырғали би сол жылдардан бастап ғылыммен айналыса бастайды. 1600-1602 жылдары Қасым қаласында ол өзінің "Жами ат-тауарих" атты кітабын жазып бітіреді. Енді оның атақ-даңқы осы тарихи [[шежіре]] кітабы арқылы бүкіл [[дүние жүзі]]не мөшһүр бола бастайды. Түрік тілінде жазылған, бұл еңбегінде қазақ сахарасында [[өмір]] сүріп, [[тіршілік]] еткен [[Үйсін руы|Үйсін]], [[Жалайыр]], [[Арғын]], [[Қыпшақ]], [[Қаңлы руы|Қаңлы]], [[Сіргелі]], [[Қоңырат]], [[Керей]], [[Найман]], [[Алшын]] т.б. түрік тектес ру-тайпалардың түп ата-тегін таратып ғылыми талдау жүргізеді. [[Оғыздар]] мен [[Қарахан]] дәуіріне сипаттама береді. Ертедегі және одан бергі хандар [[дәуір]]ін әсіресе Шыңғыс хан және оның өулеті мен [[қазақ]] ұлыстарынан шыққан хандар, сұлтандар, бектер және олар билеген қазақ халықтарының ішкі-сыртқы шапқыншы жаулармен күресі т.б. саяси-әлеуметтік жайлары [[баян]] етілген. Қадырғали бидің бұл еңбегін кезінде [[Шоқан Уәлиханов]]тан бастап көптеген халықтардың белгілі зерттеуші ғалымдары жоғары бағалған. Енді осы "Жылнамалар жинағынан" бірер үзінді келтірейік:<blockquote>''"...Тоқтамыс хан Еділ бойында өтті: Тайқожа ұланның ұлы еді. Құтлу Қия ұлы Едіге Күчүк оның кеңесшісі, серігі еді.'' ...Тоқтамыс ханның мәлім, белгілі ұлдары мыналар: Аттарын таратып айтсақ Жалаладдин сұлтан, екіншісі Күшік сұлтан, үшіншісі Жафарберді [[сұлтан]], төртіншісі Қалымберді сұлтан, бесіншісі [[Қадырберді хан]], қызы Жанике атты еді. Оны [[Едіге би]] алды. Едіге Күчүк Жаникені алганда Қадырберді хан үш жасар еді. ...Темір-Қүтлу Едіге бекпен бірі хан, бірі бек еді. Заманында көбейіп; [[ұрпақ]] өсіріп өмір кешті. Темір-Құтлу ханның ұлы Темір хан. Оның ұлы Болат хан. Оның ұлы Кичик Мұхамед хан. Оның ұлы Ахмед хан. Сол Ахмед ханның үш әйелінен тоғыз ұлы болды. ...Қажы Керей ханның атасы Жанкерей Сұлтанды Қоңырат бектері өлтірген соң өлі жас Қажы Керей сұлтан қашып Чақырған байта жалданып жүргенде бектер өз араларында бірімен-бірі жараса алмай Қажы Керей Сұлтанды іздеп тауып хандыққа қойды... "Шежіреде Едіге бидің әуел бабасы АбуБакир (Мухаммед пайғамбардың ең 1-төрт Халифасының бірі) одан бірнеше ата-бабалардан соң Керемет-Әзіз, Жалаладдин келеді. Оның Адһам, Баба Тұқлас (Бабай Түкті Шашты Әзіз) деген екі ұлы болады. Баба ТҮклас Қатбада патша болады. Оның Терме деген ұлы Еділ Жайықта тұрып ңайтыс болды. Терменің ұлы Карачиде, Карачидің ұлы Ислам Қияда, оның ұлы Қадір Қияда Еділ-Жайықта тұрып қайтты. Қадір Қияның ұлы Қүтлу Қия Құмкентте қайтыс болды. Оның ұлы Едіге би, Алла оган рахымын жаудырсын... Баба Түкластың төрт ұлы бар еді. Бірі Қагбада, бірі Қагбаның жанында, бірі Үргеніште, бірі Қырымда жатыр. Енді бір деректе Баба Тұқластың (Абас, Ғабұл Рахманқожа, Терме деген) үш баласы болған дейді. Едіге би Тоқтамыс ханның ұлысын биледі. Едіге 63 жасында барып сарайдың қастандыгынан өлді. Едігенің Нұраддин мырза, Қасым мырза, Сейдутали мырза және жастай екеуі қайтыс болған. Осы бес ұл Қожаханың Бақтыла деген қызынан туған..."</blockquote>Қадырғали би бұл кітабының соңғы жагында өзінің жан досы әрі ұстзы Ораз Мұхамед туралы былай деп жазады: <blockquote>''"Оның әкесі Ондан Сұлтан, оның әкесі [[Шығай хан]], оның әкесі Иадік хан, оның әкесі [[Жәнібек хан]], оның әкесі [[Барақ хан]], оның әкесі [[Қойыршақ хан]], оның әкесі [[Ұрыс хан]]...'' Олардың әрбірі бірнеше ата болып өз уәлаяттарында патшалық қылып, атақты болып өтті. Олардың арасында аса белгілі болған Қасым хан еді. Ол Жаған бикемнен туған еді. Ұзақ уақыт атасының ұлысында патшалық етті. Төңірегіндегі уәлаяттарды өзіне қаратты... [[Ораз Мұхамед хан]] сегіз жасында өзара қақтығыста қаза болған ұлы бабасы Шығай ханнан айрылды. Он үш жасында әкесі Ондан Сұлтан шаһит болып одан айрылды. Бірақ [[уақыт]] тарлықта Сейдақ бидің алдында кіріптарлық шекті. Одан он алты жасында барлық христиан падишасы [[Борис Федорович]]тың құлдығына әзір болды. Сол күннен қазірге дейін Борис патшаның қызметінде. Ұлы мәртебелі патша құлын жарылқады. ...Жиырма жасында ұлы [[мәртебе]]лі Ораз Мұхамед хандыққа отырды. Алла дәрежесін ғұмырлық етсін..."</blockquote>Соңғы кезде Қадырғали Жалайри би жөнінде жаңа деректер табылып жатыр. Соның бірі [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің]] профессоры Жанғара Дөдебаевтың Қадырғали би туралы "Алматы ақшамы" газетінде (30 шілде 1997) жарияланған мақаласы. Автор осы зерттеуінде (ол кезде өзінің арғы бабасы Қараш бек есімімен аталып жүрген Қадырғали бектің Сібірдегі атаман Ермак бастаған басқыншылығына қарсы қалай соғысқанын жан-жақты жазыпты. Осы зерттеу [[мақала]]сының соңын автор былайша тұжырымдайды: ...Сөйтіп, атаман Ермак бастаған шабуыл жеңіліс табады. Ермак опат болады. ...Атаманның сауыты Қайдауыл мырзаға, қафтаны Сейдекке сыйға тартылады, қылышы мен белдігі Қарашаға беріледі <ref>Миллер Г. Ф. Описание Сибирсқого царства и всех происшедших в нем дел. СПб., 1750</ref>. Бұған Караганда, Ермак қолын жою жолындағы соғыста осы аталған үш адамның атқарған қызметі аса зор болғанға ұксайды. Ермак өлгеннен кейін бұлар Сібір хандыгындағы ең беделді, ықпалды кісілердін қатарында қалған. Сібір жылнамалары мен байырғы зерттеу еңбектерде атаман Ермак [[бас]] таған қарақшылардың [[жаулаушылық]] жорығына қарсы тұрып, оның бар ауыртпалығын тікелей көтерген бірден-бір ірі тұлға Қараша: * Ермактың шапқыншылығына, тонауына алғаш ұшыраған соның ұлысы; * Сібірге үлкен күшпен келген Сейдекті қарсы алып, соның тобына қосылатын осы азамат; * Атаман Ермакқа жансыз жіберіп, оның күшін екіге бөлетін, сөйтіп өз аулына атаман Иван Кольцо бастап келген қырық қарақшыны түгелдей қырып салатын тағы да сол; * Ермак бастаған қарақшылар [[қол]]ында қалган Сібір астанасын қоршауға алып, бүкіл Сібір қарулы күшін жаулаушыларға қарсы Отан азаттығы үшін [[соғыс]]қа көтеретін де осы жан; * Ермак бұзақыларынан [[Сібір]] астанасын [[азат]] ету жолындағы ұрыста жасақтары үлкен шығынға үшырап, екі батыр ұлы ерлікпен қаза табатын бек те осы; * ақырында, Ермактың белдігі мен [[қылыш]]ын беліне тагынатын қаһарман да сол; * Ораз Мұхамед ханзадамен, Сейдекпен бірге Данила Чулқовтың тұтқынына түсіп, Мөскеуге жеткізілетін де осы Қараша еді. Сібірдің азаттығы үшін осынша қан мен тер төккен батыр қолбасы, мемлекет қайраткері Қадырғали бек екені туралы [[қазақ]] ғалымдары осы [[күн]]ге дейін екі ұшты пікірде. Біздіңше, татар ғалымы М. А. Усмановтың: "Сібірлік Қараша мен Қадырғали бек бір адам" <ref>Усманов М. А. Татарские исторические источники ХVII-ХVIII вв. Казань, 1972. С. 45</ref>, - деп тұжырымдауы дәлелді, дәйекті әрі онда үлкен шындық бар. Сібір тарихы туралы алғашқы дерек көздері мен зерттеулерде Ораз Мұхамедпен, Сейдекпен бірге Данила Чулқовтың түтқынына түсетін Қараша "Көшім ханның ақылғөй қарашасы" ("Царя Кучумова думной қарача") деп үзілді-кесілді, анық көрсетіледі <ref>Сибирские летописи. с. 293-294</ref>"''.<ref>Даланың дара ділмарлары.-Алматы: ЖШС "Қазақстан" баспа үйі", 2001, - 592 бет. ISBN 5-7667-5647</ref><ref>"Қазақ энциклопедиясы"</ref> ==Сілтемелер== * «[[Жами ат-тауарих]]» * [[Жылнамалар жинағы]] * [[Қазақ хандығы]] ==Сыртқы сілтемелер== [http://forum-eurasica.ru/index.php?app=gallery&module=images&section=viewimage&img=417 Жалайыри] == Дереккөздер== <references/> [[Санат:1530 жылы туғандар]] [[Санат:1605 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан тарихшылары]] {{Bio-stub}} aswgm5jcpnfu0s0cvcrq574k6i4cv4g 3590749 3590738 2026-04-24T00:16:37Z Sagzhan 29953 /* Жалайыр тайпасынан шыққан */ 3590749 wikitext text/x-wiki {{Infobox Biography | subject_name = Қадырғали Қосымұлы Жалайри | image_name =Кадыргали Жалаири.jpg | image_size = 150px | image_caption = | date_of_birth = [[1530]] жылы | place_of_birth = | date_of_death = [[1605]] жылы | place_of_death = | occupation = Тәуекел сарайында қызмет етіп, [[ақылшы]], кеңесші рөлін атқарған | spouse = }} '''Қадырғали Жалаири''' (Қадыр Әлі Қосымұлы би, арғы тегі Жалайыр) деп аталған бұл кісі ХVI-ғасырдың ортасы мен ХVII-ғасырдың басында өмір сүріп (1530-1605 жылдары), қазақ халқының [[тарих]]ында өшпес із қалдырған. Ресейдің атақты патшасы Борис Годуновтың қол астында жүріп, 1602 жылы "Жылнамалар жинағын" жазып бітірген. Бұл — қазақ тілінде жазылған тұңғыш ғылыми еңбек. "Жинақтың" тілдік құрылымын, жазу мәнерін зерттеп, көрнекті ғалым Р.Сыздықова арнайы кітап жазған ("Язык", "Жамиат-тауарих", "Жалаири", Алматы, 1989 жыл). Қадыр Әлі деректеріне Шоқан Уәлихановтан бермен қарай талай тарихшылар, зерттеушілер сүйеніп келеді. Туған жері&nbsp;— [[Қазақстан]] жеріндегі [[Сырдария]] бойы. Қадырғалидың ата-бабалары [[Қарахан мемлекеті|Қарахан әулеті]] билігінен бері үздіксіз хан сарайында қызмет етіп, ханның ақылшы-кеңесшісі, қол бастар батырлары болған. Оның өз атасы Темшік [[Шығай хан]]ның батыры болса, әкесі Қосым [[бек]] лауазымын иеленген. ==Өмірбаяны== Қадырғали Қосымұлы Жалайыри [[қазақ]]тың ұлы хандарының бірі [[Тәуекел]] сарайында [[қызмет]] етіп, ақылшы, кеңесшілік рөл атқарған. Ана тілімен қатар араб, парсы тілдерін жақсы меңгергендіктен, асқан зор білімінің арқасында [[жас]] бекзадаларды оқытып, тәрбиелеген. Әсіресе оның үлкен [[үміт]] еткені — Оразмұхаммед [[сұлтан]] еді. Өзінің ғылыми еңбегінде бұл туралы былай дейді: "Менің аталарым Оразмұхаммед сүлтанның аталарына қызмет етті. Өзім Оразмұхаммедтің қасында болдым". ХVI-ХVII-ғасырларда жалайырлардың бір бөлігі Ұлытау, Көкшетау аймағында көшіп жүрген. Қазіргі географиялық картада, Арқа жақта [[Жалайыр]], [[Керей]] көлі, [[Найман]] деген ұзыннан ұзақ бел-белестер бар. ХVIII-ғасырдағы [[Жоңғар]] қалмақтары жасаған жойқын шабуылда ("Ақтабан шүбырынды, алқакөл сүлама" заманында) Жалайырлар әуелі Бетбақдалаға ығысып, кейін құба қалмақтар жеңіліп, қазақтың кең даласы жаудан тазара бастаған соң, жылжи-жылжи [[Шу]], [[Іле]], [[Қаратал]] өзендерінің жағалауына келіп орналаса бастайды. Қазақ хандарының қыстық [[қоныс]]ы [[Түркістан]]да болған да, жазда Арқа жаққа, [[Көкшетау]]ға көшіп барады екен. Хан-сұлтандар ол кезде аң аулауға жеке дара шықпайды, көп нөкер, саятшы ерткен. Бұл кезде бір орталыққа бағынып,жаңа күшейіп келе жатқан орыс патшалары оңтүстік-шығыстағы көршісі [[қазақ]] хандығымен қарым-қатынасын кеңейтуге мүдделі-түғын. Шығысында пайда болған үлкен [[мемлекет]] Жоңғар хандығы, оңтүстік батысында өзбек әмірлері, Жайықжақтан башқұр мырзалары тыныштық бермей отырған қазақ хандары да орыстармен сыпайы сауда-саттық қатынас жүргізіп жатқан. Оқта-текте [[Мәскеу]]ге елшілері де барып қайтатын. Бірақ өздерін ішке кіргізбейтін. Сол кездердің өзінде-ақ қазақ хандығы әлсірей қалса, ұлан байтақдаланы иемдену сияқты түпкі арам ойы бар орыс патшалары сол елдің ішкі-сыртқы жағдайын, тарихын, салт-санасын, әскери күшін, қорғану [[қабілет]]ін жете білуге тырысуы заңды еді. Осы [[мақсат]]пен олар ханның айналасындағы адамдардан түтқын алуды бұрыннан ойлап жүрген. Жас сұлтан Оразмұхаммедтің аңшылыққа құмар екенін, жылма-жыл ерте көктемде, күзде [[Ертіс]], [[Тобыл]] бойын жағалап ит жүгіртіп, құс салатынын жансыздары арқылы біліп отырған Сібірдегі орыс әкімдері (патшаның тапсырмасы бойынша) аңдып жүріп, Тобыл алқабында қаршыға салып, көңіл көтеріп жүрген Оразмұхаммедті, Қадырғали Жалайри бастаған саятшы, нөкерлерімен қоса тұтқынға алады да, "[[аманат]]" ретінде [[Мәскеу]]ге жөнелтеді. Бұл 1588 жыл еді. Оразмұхаммедтің хан ордасы адамы екенін, Қадырғали Жалайри Шығыс тарихын, [[мәдениет]]ін жақсы білетінін, көп тілдерді игерген ғұлама екенін сезген соң, орыс патшасы оларды жақсы қабылдайды, өз маңайында ұстайды. Әскер өнерін жетік білетін батыр жігіт Оразмұхаммед 1590-91 жылдары орыстардың Шведтерге, Қырым хандығына қарсы жүргізген соғыстарына қатысып, ерлік көрсетеді. Соны ескерген жөне оның хан тұқымы екенін білетін патша Федор Иоанович 1592 жылы Ока өзені бойындағы мұсылмандар мекендейтін бұрынғы Қасымов хандығынан Оразмұхаммедке жер бөліп береді, 1600 жылы ұлы патша Борис Годунов Оразмұхаммедті Қасымов ханы етіп тағайындаған. Өзінің арғы тегі жалайыр екенін білді ме, жоқ па — әйтеуір Қадырғали Жалайри бек те зор құрметке бөленіп, бас уәзірлік қызметін атқарады. Қазақ елінің тарихы жөніндегі ғылыми еңбекті де [[Борис Годунов]]тың тапсырмасы бойынша жаздым деуі орынды. Себебі бұл еңбек ақ патшаға арналған және алғашқы тарауында соның билік жүргізу жүйесін бейнелейді. Қадырғали Жалайридің бұл [[шежіре]]сі ертедегі қазақ тілінде жазылған тұңғыш тарихи [[еңбек]] екені аян. [[Ш.Уәлиханов]] бұл кітаптың аңыздан гөрі ақиқаты басымырақ деп бағалаған. Байұзақ Албани: "Тарихнамада оның есімі Әбілғазы, Бабыр, Бенаи сияқты ғүлама тарихшылармен қатар аталады. Орыс ғалымдары Н.И.Ильминский, И.Н.Березин, В.В.Вельяминов-Зернов оның еңбегін жоғары бағалады", — дейді "Тарихи таным" атты кітабында. (195-бет). Оразмұхаммед пен Қадыр Әлі бастаған қазақтардың Ресейде болу оқиғасын көрнекті жазушы, көне тарихымыздың білгірі Мүхтар Мағауин "Аласапыран" атты романында кең және көркем баяндаған. Бұл романы үшін оған Мемлекеттік сыйлық берілгені белгілі. Соңғы кездері Қадыр Әлінің еңбегін әл Фараби атындағы Қазақ ұлттық Университетінің профессоры М. Қойгелдиев арнайы зерттеп жүр. Байұзақ Албани былай дейді: "Ол жырақта жүрсе де, қазақ хандарының саяси-өлеуметтік жағдайлары, Қазақстанда рулық-патриархалдық қатынастардың қалыптасуы, хан төңірегіндегі сұлтандар мен қаршылар, бектер мен хафиздер т.б. жайында деректі [[мәлімет]]тер жазып қалдырды. Автор жылнамада Шығыс елдеріне, оның шаһарларына шолу жасап, қазақ сахарасын мекендеген [[жалайыр]], [[арғын]], [[қыпшақ]], [[қаңлы]], [[найман]], [[қоңырат]], [[керейіт]], [[алшын]] т.б. түркі ру-тайпаларына тарихи анықтама берді. Ол Рашид ад-Диннің парсы тіліндегі "[[Жамиат-тауарих]]" шежіре кітабына сүйене отырып, Шыңғысхан әулеті және оның өзі жайында аса мол деректер келтіреді, қазақ хандарының [[өмірбаян]]ына тоқталады. Онда қазақ жері, оның қалалары, ХIII-ХVӀ ғ. аралығындағы қазақ жеріндегі оқиғалар, қазақ хандарының ішкі-сыртқы жағдайлары, әлеуметтік топтар және қазақжерін мекендеген ежелгі рулар бірлестігі жайында [[дерек]]тер бар. ==Қадырғали сол Қараша мырза ма?== Тарихшылар Қадырғали Жалайыридың "Жамиғ-ат-Тауарихын" ғана төңіректеп жүр. Ал, орыс жылнамаларында Қараша мырза деп берілген ғалымның ханның ымыраға келгеніне қарамастан Ресей шеңгеліне түскен түркілерді үлкен көтеріліске бастағаны, Ермактың 5 қолбасшысының үшеуін өлтіргені әлі аз зерттелген, өзімізде аз насихатталған. Осыдан жеңілгеннен кейін Қазақ даласына қайта қашып, кейін Оразмұхамедке ілесіп аманатқа барған...<blockquote>"Түрлі дерт пен аштық әскерінің біразын жусатып салған Жармақ аңғалдық пен жеңілтектігінің де зардабын шекті. Мырза әлде кінәз Қараша өз Патшасына ескертпестен Тар Ұлыста, Искерде көп тыңшы ұстады, айналадағы барлық Жұртта оның тілекшісі, жақтасы, достары көп болды; өзін отанды құтқарушы көрсеткісі келді, уақытын күтті, сөйте жүріп түрлі сый-сыяпат, Ноғайлардан қорғау туралы өтініш айтып Ресейліктерді алдаумен болды, Жармаққа да адал дос болуға сөз берді. Содан Жармақ оған Иван Кольцо бастаған қырық сарбазын қонаққа жіберді. Осы бір топ адам отқаруды екі-үш мәрте гүрс еткізіп мыңдаған жабайыны тым-тырақай ете алар еді, тек тағдыры ажалға айдаған Козактар жалған достарына сеніп барып, қынадай қырылды, Жармақтың маңдайалды баһадүрлері, айқаста арыстанша алысқан ерлері Тар Ұлыста құрбандық қойдай қанға бөкті!.. Осыдан кейін бізге олжа салушы Татар, Сібір Естектері Ресейліктерге қарсы шығып, разьезде Атаман Яков Михайловты өлтірді, майдан алаңында Қарашаға қосылып Искер маңын түндей тұтты, Жармақ тар қоршауда қалғанын көрді." (Н.М. Карамзин)</blockquote> ==Жылнамалар жинағы== "Жылнамалар жинағының" жалғыз көшірме данасын Қазан Университеті кітапханасына татар галымы И.Халфин тапсырған екен. Сол көшірмені шығыс қолжазбалар жинағына бастырғанда профессор И.Н.Березин былай деп алғы [[сөз]] жазыпты: <blockquote>"Біз шығармаға қандай ат берілгенін білмейміз, бірақ кітаптың негізгі бөлігі Рашид ад-Диннің әйгілі туындысының қысқаша аудармасынан тұрғандықтан, біз оның атын да қолжазбамызға бере аламыз". </blockquote>Сөйтіп, ол Қадыр Әлі еңбегін оның нағыз аты анықталатын көшірмесі табылғанша "[[Джами ат-Таварих]]" — "[[Жылнамалар жинағы]]" деп атауды ұсынған. М.Қойгелдиев былай дейді:<blockquote>"Өкінішке орай, қолжазбаның кейінірек Петербургтен табылган екінші көшірмесінде де еңбектің [[автор]] берген аты жоқ болып шықты да, ол сол "[[Джами ат-Таварих]]" — "[[Жылнамалар жинағы]]" атанған күйінде қала берді. Бұл жағдай тарихшы ғалымдар арасында Қадыр Әлі би еңбегінің [[дербес]] деректік мәнін тура бағалауға едәуір кедергі жасады, басқаша айтқанда, оны Рашид ад-Дин жұмысының түрікше нұсқасы ретінде ғана қарауға негіз болды". ("Қазақ тарихы" журналы, 4-нөмір, 1994 жыл.)</blockquote>Кейін «Жылнамалар жинағы» деген атпен әлемге әйгілі болған өзінің атақты еңбегін жазады. «Мен дүние жүзіндегі неше түрлі мемлекеттерді аралаған, әділ үкім, нақыл сөздерге қанық көптеген кітап оқыған адаммын» дейді ол өзі жайында. «Жылнамалар жинағы» - орта ғасырдағы қазақ тілінде жазылған тұңғыш тарихи шығармалардың бірі. Мұнда қазақ хандығының Х ғасырдың басынан бергі ішкі-сыртқы жағдайлары, қазақ тайпаларының халық болып қалыптасуы, оның халықаралық жағдайлары, хандардың және олардың төңірегіндегі түрлі әлеуметтік топтардың саяси ахуалдары жөнінде аса құнды мәліметтер берілген. Еңбек үш бөлімнен тұрады: 1. Борис Годунов билігін бейнелеу. 2. Рашид ад-Диннің «Джами ат-Таварих» атты еңбегінің қысқаша аудармасы. 3. Орыс ханның Оразмұхаммед сұлтанға дейінгі қысқаша аудармасы. == Күміс сандық құпиясы == Қадыр Әліге аса жоғары баға берген үлы ғалымдарымыздың бірі — академик [[Әлкей Марғұлан]], 1981 жылы "Қазақ әдебиеті" газетінің 1-нөмірінде жарияланған "[[Күміс]] [[сандық]] қүпиясы" атты [[көлем]]ді мақаласында былай дейді:<blockquote>"Оразмұхаммедтің кітапханасында сақталған кітаптардың ең бағалысының бірі — өзіне дос болған серігі, әрі атақты биі, көркем тілде қазақша жазатын жазушы Қадырғали Жалайыридің шығармасы. Оның кітабы 1598 жылы жазылып біткен, әуелдегі аты қандай екені белгісіз. Жазудың бас-аяғы жоғалып кеткен... Шоқан оған зор ғылыми мән беріп, бүл қазақ тілінің жақсы бір [[мұра]]сы деп білген. Оның түсіндіруінше: "В отношении сведений о киргизах самое первое место занимает "Сборник летописей" издания Березина, замечательный тем более, что представляет единственные памятники прошедшей жизни казахов. Он написан в конце царствования Бориса Годунова... В нем степных уподоблений, поговорок бездна"... Оған бірінші көңіл қойған жазушы —Абылғазы. Бүл кісі Қадырғалидың кітабын Есім ханның үйінде қонақ болып, Түркістанда жатқанда оқыған болу керек. Есім — Тәуекелдің інісі, Оразмұхаммедтің ағасы. [[Москва]]дан қазақ елшілері алып келген Қадырғалидың кітабы Тәуекелде, Есімде болуы айдан анық. Сондықтан бұл кітапты Абылғазы бір ғана Түркістан қаласында оқиды. Орта Азияда өзге қалаларда бүл кітап болмаған. [[Ресей]]де бүл кітапты жақсы білген П.И.Рычков, Н.М.Карамзин оның керек жерін пайдаланып отырған. Абылғазы оқып шыққан бүл кітаптың бір көшірмесін Ибрагим Халифиннің Френге жазуынша, 1918 жылы Қазан Университетінің кітапханасы сатып алады..."</blockquote> ==Жалайыр тайпасынан шыққан== Қадырғали [[араб]], [[парсы]], [[түркі]], [[орыс]] тілдерін бірдей жақсы білген... Қадырғали—Жалайыр тайпасынан шыққан қазақтың ойшыл ғалымы, жазушысы, [[өрнек]] қалдырған мәдениет мұрагері. Өзінің жазуында да [[жалайыр]] тайпасын жоғары көтеріп ардақтаған:<blockquote>"Алаш мыңы арасында ұлығы тарақ тамғалы Жалайыр болған. Оның жазғандарын қазақ жазу мәдениетінің бірінші [[үлгі]]сі деп тану керек".</blockquote>Соңғы жылдары қазақ ғалымдарының [[күш]] салуы арқасында Қадыр Әлі еңбегі өз халқымыздың алтын қазынасына айналғанын айта кеткен жөн. Еңбек үш бөлімнен тұрады: # Борис Годунов билігін бейнелеу. # Рашид ад-Диннің "Джами ат-Таварих" атты еңбегінің қысқаша аудармасы. # Орыс ханның Оразмұхаммед [[сұлтан]]ға дейінгі қысқаша аудармасы. Бұларға қосымша алтынордалық ірі қайраткер Едіге батыр жайында дастаны берілген. Қадыр Әлінің бұл еңбекті жазудағы негізгі мақсаты — өз әміршісі Шыңғыс хан ұрпағы Ондан сүлтанның баласы Оразмұхаммедтің хан тағына лайық екенін дәлелдеу. Екінші бір [[мақсат]]: <blockquote>"... патша Борис Федоровичтің мәңгі әділдігін, ақтығын айту және тағы жоғары мәртебелі Оразмұхаммед ханды жоғары мәртебелі [[патша]]ның қүрметпен хандыққа отырғызғанын көрсету үшін жазылды". (И.Н.Березин. "Библиотека восточных источников". I том, Казань, 1854.)</blockquote>Одан әрі Қадыр Әлі былай дейді:<blockquote>"... бүкіл орыс патшасы Борис Федоровичтің үкім жарлығымен оңды-солды қаршыларды, қүрметті бектерді отырғызып, көше-көше, орам-орам мылтық андаздармен маңғазданып және саясатпен қол қусырып, бас иіп, игі жақсылар түрды. Осындай салтанатпен Оразмұхаммед Ондан Сұлтанұлын аса құрметтеп, көрініске алып, бұл жерде патша хазіреті таққа отырғызды" (Қасымов қаласында). (Қасым хандығы Мәскеуден 250 шақырым Оңтүстік шығыста, Ока өзенінің сол жағалауына орналасқан.)</blockquote>[[Ұрыс хан]] туралы былай деген: <blockquote>"Оны барлыгы аға тұтып, патшалыққа отырғызды. Одан соң Орыс хан Алатау төңірегіне қоныс тепті. Ол [[жер]] өте үлкен және биік [[тау]] еді. Онда жақсы жайылымдар, сулар мен [[бұлақ]]тар да көп болған... [[Отырар]], [[Сайрам]] шаһарлары... [[Шу]], [[Талас]], [[Ыстықкөл]], [[Теклік]] әуләяттары болған. Халқы өте көп, іргелі, мықты, даңқты және батыр болған".</blockquote>Қадыр Әлі бұдан кейін [[Қойыршақ хан]], [[Барақ сұлтан]], [[Кіші Жәнібек]], [[Қасым хан]] жайында баяндайды.<blockquote>"Оразмұхаммед Орыс ханнан [[Жәнібек хан]]ға дейін төртінші буын еді", — дейді. "Шығай хан батырлығымен мәлім болды. Оның ұлы Ондан сұлтан ержүрек, батыр, садақ атудың керемет мергені еді. Әрқашан сыртқы жауларға қарсы күресте көп ерлік көрсетті... Ақырында қалмақтармен шайқаста отыз жасқа келген жігіт шағында шаһит болды. Оның қабірі [[Қожа Ахмет Яссауи]] (қасында) жерленді".</blockquote>Жалпы, Қадыр Әлі еңбегі қай сұлтанның, қай ханның, қай жерде шаһит болғанын, жерленгенін көрсетуімен де қүнды. Тәуекел ханды "Ислам мемлекетінің басшысы" деп атаған. Онда сұлтан шаһит болғанда Оразмұхаммедтің он үш жаста жетім қалғанын айтады. "Он алты жасында жалпы христиан басшысы Борис Федоровичке қызмет істеуге дайын болды" дейді (Оразмұхаммед 1610 жылы Лжедмитрий мен Василий Шуйский арасындағы қантөгісте ерлікпен көз жүмған.). ==Қадырғали Жалайри еңбегінің маңызы== <blockquote>"Қадырғали Жалайри еңбегінің [[қазақ халқы]]ның, [[қазақ хандығы]]ның қалыптасу процесін зерттеп білуде алатын орны ерекше, бұл [[мәселе]]лерді анықтау барысында тарихшылар оған әлі талай рет оралатын болады,</blockquote>— дейді одан өрі М.Қойгелдиев.<blockquote>— Мәселен, Қадырғали бидің сол түстағы қазақ елін "Алаш мыңы" атау себебі ғылыми әдебиетте әлі күнге дейін жан-жақты баяндалған емес... Аса маңызды тарауларының бірі — "Орыс хан дастаны". Бұл [[дастан]]нан біз басқа еңбектерде кездесе бермейтін мынадай фактілерді байқаймыз: біріншіден, Жәнібек [[ұлыс]]ының, яғни қүдіретті [[Алтын Орда]]ның ыдырау барысы, оған Фетка Науакрат бастаған әскердің "қосқан" үлесі, Фетка Науакрат деген кім, қайдан келген — бұл әлі анықталмаған мәселе. Екіншіден, осы [[Фетка Науакрат]] салған алаңнан кейін Орыс ханның [[Алатау]] жаққа кетіп, сонда орын тебуі. Ал бұл [[Ұрыс хан]] қазақ хандары династиясының негізін қалаушы болғандығы мәлім. Үшіншіден, Қадырғали би бұл дастанында Жетісудың сол тұстағы (ХIV-ғасыр) қалаларын атап, әскерін сипаттап, елінің ірі, ержүрек келетіні туралы да айтқан" (38-бет). "Қазақ тарихы" журналының сол нөмірінде Қадыр Әлі еңбегінің "Орыс хан және оның ұрпақтары" деген тарауы берілген. Жалпы, Қадыр Әлі еңбегі қолдан қолға көшірілгенде көп қателер кеткені анық, сонда да оған әлі талай тарихшы айналып соғары сөзсіз.</blockquote>Шығыс жылнамашыларының, әсіресе, [[Рашид әд-Дин]]нің, [[Әбілғазы]]ның, [[Хайдар Дулати]]дің, Қадырғали Жалайырдің тағы басқа ғалымдардың жазбаша еңбектерін оқып отырғанда ағайын-туғандар [[бақ-дәулет]], [[атақ-даңқ]] үшін қаншама ғасырлар бойы өзара қырғын соғыстар ашқанына көз жеткізу қиын емес. Бірақ, бүл — тарих. Ал тарихтан келер үрпақсабақалып, өсіп-өркендеуге тиіс. Ол үшін өткен тарихқа жиі-жиі көз жіберіп отыруымыз керек. Қадыр Әлі бидің еңбегі — бұл салада айрықша көзге түсетін [[інжу-маржан]]. ==Қосымша== '''Қадырғали Қосымұлы''' (1530-1605 ж.ж.) қазақтың орта ғасырда өмір сүрген ғұлама [[ғалым]]ы әрі атақты биі. Қадырғали бидің түп тегі ұлы жүздің тарақ таңбалы [[Жалайыр]] тайпасынан шыққан. Сондықтан да ол көбінесе ''"Қадырғали Жалайри"'' аталып кеткен. Ата-бабалары ертеде [[Сырдария]] бойын мекен етіп көшіп-қонып жүрген. Кейін Ескелді, [[Балпық би]]лер, [[Орақ батыр|Орақ]] сияқты батырлардың басшылығымен Жалайыр әулеті осы күнгі [[Талдықорған облысы]]на келіп қоныс тепкен. Қадырғали бидің ата-бабалары [[Қарахан дәуірі]]нен бері ел басқарған ықпалды кісілер болған. Әкесі Қосым да беделді би. Оның әкесі [[Темшік]], баһадур Анжы баһадур Адымшейх мырза ағасы Қараш бек Құбай Қамбар мырза Айтаулы бек Шейх Софы бек Тебребек Саба баһадур Сартақ ноян бәрі-бәрі [[батыр]], [[бек]], [[би]] болыпты. [[Ата]], [[әке]] жанында жүріп, олардан [[тәрбие]] алған Қадырғали жас кезіненақ хан ордасындағы жас бекзадалардың ақылшысы, кейіннен ханның ордасындағы жас бекзадалардың ақылшысы. Кейіннен ханның кеңесші биі болады. Жалайыр елін қалмақтар шауып, берекесін алған жылдары оның аталары Көшім ханның қол астына барып қосылады. Онда барған соң да ол ханға ақылгөй би боп тұрады. Қадырғали би өзінің "Жами ат-тауарих" ("[[Жылнамалар жинағы]]нда") кітабында: "Менің аталарым Ораз Мұхамед сұлтанның аталарына қызмет етті. [[Әзім Ораз Мұхамед]]тің қасында болдым" деп жазады. Осыдан-ақ оның атақты Ораз Мұхамедпен қызметтес болып, [[орыс княздігі]]мен қарым-қатынаста жүргені аян. [[Сібір]] сұлтаны Сейдектің де кеңесші биі болып тұрған. 1588-1598 жыл аралығынды Қадырғали Ораз Мұхамедпен бірге [[Мәскеу]]де патша сарайында қызметте болады. [[Орыс патшалығы]] мен шведтер және [[Қырым хандығы]] арасындағы соғысқа қатысады. Сол соғыста ерлік көрсеткені үшін орыс патшасы Ораз Мұхамед Сұлтанға [[Ока]] өзені жағалауынан [[жер]] бөліп беріп, өз алдына хандық құруға рұқсат берген. Ол хандықтың орталығы Қасым қал асы болған. Қадырғали сол Ораз Мұхамед басқарған хандықта уәзір, би болып [[қызмет]] атқарады. Қадырғали би сол жылдардан бастап ғылыммен айналыса бастайды. 1600-1602 жылдары Қасым қаласында ол өзінің "Жами ат-тауарих" атты кітабын жазып бітіреді. Енді оның атақ-даңқы осы тарихи [[шежіре]] кітабы арқылы бүкіл [[дүние жүзі]]не мөшһүр бола бастайды. Түрік тілінде жазылған, бұл еңбегінде қазақ сахарасында [[өмір]] сүріп, [[тіршілік]] еткен [[Үйсін руы|Үйсін]], [[Жалайыр]], [[Арғын]], [[Қыпшақ]], [[Қаңлы руы|Қаңлы]], [[Сіргелі]], [[Қоңырат]], [[Керей]], [[Найман]], [[Алшын]] т.б. түрік тектес ру-тайпалардың түп ата-тегін таратып ғылыми талдау жүргізеді. [[Оғыздар]] мен [[Қарахан]] дәуіріне сипаттама береді. Ертедегі және одан бергі хандар [[дәуір]]ін әсіресе Шыңғыс хан және оның өулеті мен [[қазақ]] ұлыстарынан шыққан хандар, сұлтандар, бектер және олар билеген қазақ халықтарының ішкі-сыртқы шапқыншы жаулармен күресі т.б. саяси-әлеуметтік жайлары [[баян]] етілген. Қадырғали бидің бұл еңбегін кезінде [[Шоқан Уәлиханов]]тан бастап көптеген халықтардың белгілі зерттеуші ғалымдары жоғары бағалған. Енді осы "Жылнамалар жинағынан" бірер үзінді келтірейік:<blockquote>''"...Тоқтамыс хан Еділ бойында өтті: Тайқожа ұланның ұлы еді. Құтлу Қия ұлы Едіге Күчүк оның кеңесшісі, серігі еді.'' ...Тоқтамыс ханның мәлім, белгілі ұлдары мыналар: Аттарын таратып айтсақ Жалаладдин сұлтан, екіншісі Күшік сұлтан, үшіншісі Жафарберді [[сұлтан]], төртіншісі Қалымберді сұлтан, бесіншісі [[Қадырберді хан]], қызы Жанике атты еді. Оны [[Едіге би]] алды. Едіге Күчүк Жаникені алганда Қадырберді хан үш жасар еді. ...Темір-Қүтлу Едіге бекпен бірі хан, бірі бек еді. Заманында көбейіп; [[ұрпақ]] өсіріп өмір кешті. Темір-Құтлу ханның ұлы Темір хан. Оның ұлы Болат хан. Оның ұлы Кичик Мұхамед хан. Оның ұлы Ахмед хан. Сол Ахмед ханның үш әйелінен тоғыз ұлы болды. ...Қажы Керей ханның атасы Жанкерей Сұлтанды Қоңырат бектері өлтірген соң өлі жас Қажы Керей сұлтан қашып Чақырған байта жалданып жүргенде бектер өз араларында бірімен-бірі жараса алмай Қажы Керей Сұлтанды іздеп тауып хандыққа қойды... "Шежіреде Едіге бидің әуел бабасы АбуБакир (Мухаммед пайғамбардың ең 1-төрт Халифасының бірі) одан бірнеше ата-бабалардан соң Керемет-Әзіз, Жалаладдин келеді. Оның Адһам, Баба Тұқлас (Бабай Түкті Шашты Әзіз) деген екі ұлы болады. Баба ТҮклас Қатбада патша болады. Оның Терме деген ұлы Еділ Жайықта тұрып ңайтыс болды. Терменің ұлы Карачиде, Карачидің ұлы Ислам Қияда, оның ұлы Қадір Қияда Еділ-Жайықта тұрып қайтты. Қадір Қияның ұлы Қүтлу Қия Құмкентте қайтыс болды. Оның ұлы Едіге би, Алла оган рахымын жаудырсын... Баба Түкластың төрт ұлы бар еді. Бірі Қагбада, бірі Қагбаның жанында, бірі Үргеніште, бірі Қырымда жатыр. Енді бір деректе Баба Тұқластың (Абас, Ғабұл Рахманқожа, Терме деген) үш баласы болған дейді. Едіге би Тоқтамыс ханның ұлысын биледі. Едіге 63 жасында барып сарайдың қастандыгынан өлді. Едігенің Нұраддин мырза, Қасым мырза, Сейдутали мырза және жастай екеуі қайтыс болған. Осы бес ұл Қожаханың Бақтыла деген қызынан туған..."</blockquote>Қадырғали би бұл кітабының соңғы жагында өзінің жан досы әрі ұстзы Ораз Мұхамед туралы былай деп жазады: <blockquote>''"Оның әкесі Ондан Сұлтан, оның әкесі [[Шығай хан]], оның әкесі Иадік хан, оның әкесі [[Жәнібек хан]], оның әкесі [[Барақ хан]], оның әкесі [[Қойыршақ хан]], оның әкесі [[Ұрыс хан]]...'' Олардың әрбірі бірнеше ата болып өз уәлаяттарында патшалық қылып, атақты болып өтті. Олардың арасында аса белгілі болған Қасым хан еді. Ол Жаған бикемнен туған еді. Ұзақ уақыт атасының ұлысында патшалық етті. Төңірегіндегі уәлаяттарды өзіне қаратты... [[Ораз Мұхамед хан]] сегіз жасында өзара қақтығыста қаза болған ұлы бабасы Шығай ханнан айрылды. Он үш жасында әкесі Ондан Сұлтан шаһит болып одан айрылды. Бірақ [[уақыт]] тарлықта Сейдақ бидің алдында кіріптарлық шекті. Одан он алты жасында барлық христиан падишасы [[Борис Федорович]]тың құлдығына әзір болды. Сол күннен қазірге дейін Борис патшаның қызметінде. Ұлы мәртебелі патша құлын жарылқады. ...Жиырма жасында ұлы [[мәртебе]]лі Ораз Мұхамед хандыққа отырды. Алла дәрежесін ғұмырлық етсін..."</blockquote>Соңғы кезде Қадырғали Жалайри би жөнінде жаңа деректер табылып жатыр. Соның бірі [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің]] профессоры Жанғара Дөдебаевтың Қадырғали би туралы "Алматы ақшамы" газетінде (30 шілде 1997) жарияланған мақаласы. Автор осы зерттеуінде (ол кезде өзінің арғы бабасы Қараш бек есімімен аталып жүрген Қадырғали бектің Сібірдегі атаман Ермак бастаған басқыншылығына қарсы қалай соғысқанын жан-жақты жазыпты. Осы зерттеу [[мақала]]сының соңын автор былайша тұжырымдайды: ...Сөйтіп, атаман Ермак бастаған шабуыл жеңіліс табады. Ермак опат болады. ...Атаманның сауыты Қайдауыл мырзаға, қафтаны Сейдекке сыйға тартылады, қылышы мен белдігі Қарашаға беріледі <ref>Миллер Г. Ф. Описание Сибирсқого царства и всех происшедших в нем дел. СПб., 1750</ref>. Бұған Караганда, Ермак қолын жою жолындағы соғыста осы аталған үш адамның атқарған қызметі аса зор болғанға ұксайды. Ермак өлгеннен кейін бұлар Сібір хандыгындағы ең беделді, ықпалды кісілердін қатарында қалған. Сібір жылнамалары мен байырғы зерттеу еңбектерде атаман Ермак [[бас]] таған қарақшылардың [[жаулаушылық]] жорығына қарсы тұрып, оның бар ауыртпалығын тікелей көтерген бірден-бір ірі тұлға Қараша: * Ермактың шапқыншылығына, тонауына алғаш ұшыраған соның ұлысы; * Сібірге үлкен күшпен келген Сейдекті қарсы алып, соның тобына қосылатын осы азамат; * Атаман Ермакқа жансыз жіберіп, оның күшін екіге бөлетін, сөйтіп өз аулына атаман Иван Кольцо бастап келген қырық қарақшыны түгелдей қырып салатын тағы да сол; * Ермак бастаған қарақшылар [[қол]]ында қалган Сібір астанасын қоршауға алып, бүкіл Сібір қарулы күшін жаулаушыларға қарсы Отан азаттығы үшін [[соғыс]]қа көтеретін де осы жан; * Ермак бұзақыларынан [[Сібір]] астанасын [[азат]] ету жолындағы ұрыста жасақтары үлкен шығынға үшырап, екі батыр ұлы ерлікпен қаза табатын бек те осы; * ақырында, Ермактың белдігі мен [[қылыш]]ын беліне тагынатын қаһарман да сол; * Ораз Мұхамед ханзадамен, Сейдекпен бірге Данила Чулқовтың тұтқынына түсіп, Мөскеуге жеткізілетін де осы Қараша еді. Сібірдің азаттығы үшін осынша қан мен тер төккен батыр қолбасы, мемлекет қайраткері Қадырғали бек екені туралы [[қазақ]] ғалымдары осы [[күн]]ге дейін екі ұшты пікірде. Біздіңше, татар ғалымы М. А. Усмановтың: "Сібірлік Қараша мен Қадырғали бек бір адам" <ref>Усманов М. А. Татарские исторические источники ХVII-ХVIII вв. Казань, 1972. С. 45</ref>, - деп тұжырымдауы дәлелді, дәйекті әрі онда үлкен шындық бар. Сібір тарихы туралы алғашқы дерек көздері мен зерттеулерде Ораз Мұхамедпен, Сейдекпен бірге Данила Чулқовтың түтқынына түсетін Қараша "Көшім ханның ақылғөй қарашасы" ("Царя Кучумова думной қарача") деп үзілді-кесілді, анық көрсетіледі <ref>Сибирские летописи. с. 293-294</ref>"''.<ref>Даланың дара ділмарлары.-Алматы: ЖШС "Қазақстан" баспа үйі", 2001, - 592 бет. ISBN 5-7667-5647</ref><ref>"Қазақ энциклопедиясы"</ref> ==Сілтемелер== * «[[Жами ат-тауарих]]» * [[Жылнамалар жинағы]] * [[Қазақ хандығы]] ==Сыртқы сілтемелер== [http://forum-eurasica.ru/index.php?app=gallery&module=images&section=viewimage&img=417 Жалайыри] == Дереккөздер== <references/> [[Санат:1530 жылы туғандар]] [[Санат:1605 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан тарихшылары]] {{Bio-stub}} ka1cpukuzifpobl86tt6kionivotkjf 0 5110 3590739 3589532 2026-04-24T00:07:40Z Sagzhan 29953 3590739 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Жошы хан | Шынайы есімі = | Суреті = Juchi_Khan.JPG | Атауы = | Сурет ені = 220 | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Алтын Орда|Жошы Ұлысының билеушісі]] | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Басқарған кезеңі = [[1224 жыл|1224]]-[[1227 жыл|1227]] | Ізашары = | Ізбасары = [[Бату хан|Бату]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[тәңіршілдік]] | Азаматтығы = | Туған күні =1182 | Туған жері = [[Қарақорым]], [[Моңғолия]] | Қайтыс болған күні = 1227 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = Ұлытау, [[Қазақстан]] | Династия = [[Шыңғыс хан әулеті|Шыңғыс хан әулиеті]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[Шыңғыс хан]] | Анасы = [[Бөрте]] | Жұбайы = [[Үкі-қатын]] | Балалары = [[Орда Ежен хан|Орда Ежен]] <br /> [[Бату хан|Бату]] <br /> [[Берке хан|Берке]] <br /> [[Шибан]] <br /> [[Тоқа Темір]] | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }}{{Қазақстан тарихы}} [[Сурет:Жошы хан.jpeg|120 × 167px|нобай|оңға|Жошы хан]] '''Жошы хан'''<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref> ([[1187]]-[[1227]] жылдары) – [[Шыңғыс хан]]ның үлкен ұлы, моңғол қолбасшысы. Моңғол шапқыншылығынан кейін [[Қыпшақ даласында]] құрылған жаңа мемлекет - [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] негізін қалаушы, атақты Шыңғыс ханның қоңырат қызы [[Бөрте]] бәйбішесінен туған төрт ұлдың үлкені. Қазақ хандарының арғы бабасы. Ол ересен күшті, ер жүрек, алған бетінен қайтпайтын қайсар адам болған. Ол, алдымен, моңғолдардың басқыншылық әскери жорықтарының бәріне қатысқан аса ірі әскери басшы ретінде танылады. == Дүниеге келгені == Шешесі — [[қоңырат]] тайпасының қызы Бөрте. Шыңғыс хан Бөртеге үйленгеннен кейін меркіттер шабуыл жасап, Бөрте тұтқынға түсіп қалады. Кейін Шыңғыс хан әйелін Керей хандығының билеушісі [[Тоғрыл хан]]ның көмегімен тұтқыннан босатып алады. Жошыны Шыңғыс ханның ұлы емес деген сөз ел ішінде осы оқиғадан кейін тараған. Жошы Шыңғыс ханның батысқа қарай бағытталған бірқатар шапқыншылық жорықтарын басқарып, [[Оңтүстік Сібір]]ді, [[Алтай]]ды, [[Жоңғар]] даласы мен [[Шығыс Түркістан]]ды мекендеген көптеген тайпаларды бағындырып, [[Жетісу]] өңіріне жетеді. == Қолбасшы == Жошы жас кезінен көрнекті қолбасшы ретінде көзге түсті. Ол әкесі әскерлерінің жорықтарына белсене араласты. [[1206]] жылы Шыңғыс хан керей, найман, меркіт тағы да басқа тайпаларды бір орталыққа біріктіргеннен кейін, Жошы әкесінің тапсырмасы бойынша жасағымен [[1207-1212]] жылдар аралығында Оңтүстік Сібірді, Алтайды, Шығыс Түркістан жерлерін өзіне бағындырды. *[[1211]]-[[1215]] жылдары Қытайды жаулау жорығына қатысады. Содан үш жыл өткен соң, Жошы Қыпшақ даласына басып кіріп, [[Ырғыз]] даласына жеткенде [[Хорезм]] шахтың 60 мың әскерімен шайқасқа түседі. Күш арасалмағының кемдігіне қарамастан, Жошы қолбасшылық дарынымен ерекше көзге түседі. Хорезм шах әскері ашық шайқаста жеңіліп, қала қорғандарына барып тығылады. *[[1218]] жылы Жошы жасағы Шыңғыс ханға бағынғысы келмеген меркіттерді қуа отырып, Ырғыз озенінің бойында Хорезм шаһы Мухаммедтің алпыс мың әскерімен шайқасады. Жошы өзінің шебер қолбасшылық дарыны арқасында шайқасты тең аяқтады. Осы шайқастан кейін Мухаммед шаһ әскерлері Жошыға қарсы соғыс әрекеттерінен бас тартты. Осы шайқастан кейін Жошы Жетісудағы барлық қалаларды өзіне бағындырды. *[[1220]]-[[1222]] жылдар аралығында [[Сырдария]] бойындағы [[Отырар]], [[Сығанақ]], [[Үзкент]], [[Баршынкент]], [[Жанкент (көне қала орны)|Жанкент]] тағы басқа қалаларды бағындырды. Осылайша ол Хорезм мемлекетін толығымен жаулап алды. *[[1223]] жылы әкесінің ұйымдастыруымен өткен Құланбасы жазығында өткен құрылтайға қатынасты. Осы құрылтайда Шыңғыс хан көзінің тірісінде жаулап алған ұланғайыр өлкені үлкен әйелі Бөртеден туған төрт ұлына бөліп береді. Жошының еншісіне Ертістен батысқа қарай, Жетісудың теріскей бөлігін қамти отырып, "''моңғол атының тұяғы жеткен''" төменгі [[Еділ]] бойына дейінгі жерді қоса, бүкіл Дешті Қыпшақ аймағы тиеді. Ордасы Ертіс өзені бойында орналасты. == Құрылтай == Бұдан кейін Жошы [[Сырдария]] бойындағы [[Отырар]], [[Сығанақ]], [[Үзкент]], [[Баршынкент]], [[Аспас]], [[Жаңакент]] қалаларын алып, арада жыл өткенде [[Хорезм]]ді бағындырып, Түркістанды иеленді. Келесі жылдың көктемінде Жошы әкесінің шақыруымен [[Сайрам]] мен Таластың арасындағы Құланбасы жазығында өткен құрылтайға қатысады. Құрылтай аяқталғаннан кейін Шыңғыс ханның басқа балалары әкелерімен бірге мемлекеттің астанасы Қарақорымға қайтқан кезде Жошы ілеспей өз ордасында қалып қояды. Жошы ұлысының негізін бұрын Дешті Қыпшаққа кірген түркі тілдес тайпалар құрады. Омаровский жерінде өз атасын өлтірді. Кедей баласын алып өзенге лақтырды. 1243 жылы қайтыс болды. == Қыпшақтармен қарым-қатынасы == Шешесі Бөрте қоңырат қызы болғандықтан, ол өз қол астындағылармен өте жақын қарым-қатынаста болды. Жошы бірінші болып тәуелсіз мемлекет құруға ашық түрде ұмтылды. Ал бұл саясат әке мен бала арасында араздық тууына себепкер болды.Сол заманда өмір сүрген шығыс тарихшыларының айтуынша, Жошы күш-қайраты мол, ержүрек, өткір адам болған. Баласының ақылдылығы мен ерекше батылдығынан Шыңғыс ханның өзі де сескенген. Жужани өзінің [[1260]] жылы жазылған "''Табанат-и-Насир''и" тарихнамасында былай дейді: "''Жошы қыпшақтарды жақсы көріп кеткені сонша, ол Хорезмде моңғолдарға қандай да бір қыпшақ баласының маңдайынан шерткізбейді''." == Қайтыс болуы == Өзінің пікірлес адамдарына: "''Шыңғыс қаған, сірә алжыған, өйткені осынша жерді ойрандап, мұншама халықты қырғынға ұшыратты. Сондықтан мен аңға шыққан кезде әкемді өлтіремін!''" — дегенді айтқан. Оның осы ойын тете інісі [[Шағатай хан|Шағатай]] сезіп қап Шыңғысқанға жеткізеді. Қаһарына мінген қаған Хорезмге сенімді адамдарын аттандырып, Жошының тез арада әкесіне жетуін бұйырады. ''"Егер ол мұнда келуден қашқақтап, Хорезмде қалатын болса, үн-түнсіз қанжар сұғып, ләм-мим деместен өлтіре салыңдар!"'' — деп әмір етеді. Сырқаттығы себепті бара алмайтынын сылтауратқан Жошы кыпшақ даласында қала берді. Ал сенімді адамдары Шыңғысқа Жошының сап-сау екенін, тіпті, аң аулауға жиі шығып тұратынын айтып келген. Тұла бойын ашу оты алаулатқан Шыңғыс хан: "Шамасы, ол маған қарсы екен, әкесінің сөзін де ілтипатқа алмады" деп ойлап, оның соңынан Шағатай мен [[Үгедей хан|Үгедей]] бастаған әскер жіберді. Осы кезде Жошының қазаға ұшырағаны жөнінде қаралы хабар жеткен еді. Ол әкесінен алты ай бұрын қазаға ұшырады. Оның өлімі жайында халық арасында түрлі аңыз-әңгімелер тараған. Солардың бірінде "аң аулап жүргенде құланның айғыры шайнап өлтірген" десе, кейбір деректерде "жау жағына шығып кетеді деп қауіптеніп, құпия түрде өз әкесі Шыңғыс хан өлтірткен" деп көрсетіледі. *Жошы Шығыс Еуропаға жорық жасау жоспарын жүзеге асыра алмай дүние салды. Жошының бірнеше әйелдері мен алғыншы арулары бар болатын. Оның қырыққа жуық ұлы болған, олардан сан жетпес немерелері өсіп-өрбіген. Ұлдарының ішінде тарихи деректерде кездесетіндері: Орда-Ежен, Бату, Берке, Шибан тағы басқа. Жошы өлгеннен кейін батыстағы әскер оның екінші ұлын, Батуды, так мұрагері деп таныды, бұл таңдауды Шыңғыс хан да мақұлдады. *Жошының мазары Жезқазған қаласынан 45 км жердегі Кеңгір өзенінің сол жағалауында орналасқан. Жошының өлімі жөнінде қазақ халқында "Ақсақ құлан, Жошы хан" атты тарихи күй бар. "Ақсақ құлан" мультфильмі түсірілген. Ақ Орданың ханы болған. == Ұрпақтары == [[Савельев|П.Савельев]], [[Якубовский|А.Ю.Якубовский]], [[Иванов|П.П.Иванов]] Натанзияның "''Му ин-ад-дин" атты туындысына сүйене отырып, Орыс хан — Шымтай ханның ұлы, Жошы ханның немересі деп санайды''". Басқа мәліметтер ("''Бахр әл-Аскар''", "''Таурих-и ғузилдайы Нусреатнама''") бойынша, Жошы ханның 13-ұлы, Тоқа Темірдің ұрпағы (Жошы — [[Тоқа Темір]] — [[Өз Темі]]р — [[Қожа Бәдік]] — [[Ұрыс хан]]) болып саналады.Орыс хан өз әкесінен кейін, [[1361]]-[[1362]] жылдары Ақ Орда тағына отырды. [[1368]]-[[1369]] жылдары Ақ Орданың астанасы Сығанақ қаласында бақыр ақша шыға бастады. [[Ақ Орда]]ны Орыс хан өз бетінше басқарды. [[Низам ад-дин Шами]]дің мәліметтері және басқа да деректер бойынша, Орыс хан [[1376-1377]] жылдары қайтыс болған, енді кейбір деректерде [[1380]] жылға дейін өмір сүрген делінеді. Соңғы деректерге сай, оның бұйрығы бойынша Сарай қаласында шығарылған бақыр ақшалар табылған екен. [[1379]] жылға қарай Ақ Орда мен Еділ бойындағы қалаларды [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс]]тың басқарғаны белгілі.Орыс хан қашанда саяси жағынан Алтын Ордаға тәуелсіз Ақ Орданы басқаруға ұмтылған екен. Әбдіразақ Самарқанидің мәліметтері бойынша Орыс хан Сырдария өзенінің бойындағы қалалар мен егіншіліктің дамуына үлес қосқан, таққа отырған соң Ақ Ордадағы өзара қырқысуларды тоқтатқан. XIV ғасырдың 70-жылдарының орта шенінде Қажы-Тархан ([[Астрахан]]), [[1374]]-[[1375]] жылдары Сарай қаласын бағындырған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары]] {{Bio-stub}} thfrarsb28s3xysnrtmxsmvq8uja15g 0 5295 3590750 3573245 2026-04-24T00:19:17Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3590750 wikitext text/x-wiki {{Дереккөздер жетіспейді}}{{Тарихи мемлекеттер |атауы = Қазақ хандығы |статусы = |байрақ_сипаттамасы = |ұраны = Алаш!{{Дереккөзі келтірілмеген}} |карта = Map of the Kazakh Khanate.png |p1 = Алтын Орда |flag_p1 = Golden_Horde_flag_1339.svg |p2 = Моғолстан |flag_p2 = Moghulistan.png |p3 = Әбілқайыр Ордасы |flag_p3 = Map of the Uzbek Khanate.png |s1 = Ұлы жүз |flag_s1 = Жуз.svg |s2 = Орта жүз |flag_s2 = Жуз.svg |s3 = Кіші жүз |flag_s3 = Жуз.svg |s4 = Ресей Империясы |flag_s4 = Flag_of_Russia.svg |құрылуы = [[1465 жыл|1465]] |ыдырауы = [[1847 жыл|1847]] |сипаттамасы = Қазақ хандығы өзінің гүлдену кезеңінде |астана = [[Қозыбасы]] (1465—1466)<br>[[Созақ]] (1466—1469)<br>[[Сығанақ]] (1469—1511)<br>[[Сарайшық]] (1511—1521)<br>[[Сығанақ]] (1521—1599)<br>[[Ташкент]] (1599—1729)<br>[[Түркістан (қала)|Түркістан]] (1740—1781)<br>[[Қаракеңгір]] (1826—1844)<br>[[Сарыкеңгір]] (1844—1847) |қалалары = [[Сауран]]<br>[[Сарайшық]]<br>[[Сығанақ]]<br>[[Ташкент]]<br>[[Түркістан_(қала)|Түркістан]]<br>[[Созақ]]<br>[[Алмалық_(көне_қала)|Алмалық]]<br>[[Ферғана]]<br> |тілі = [[Шағатай тілі|Түркіше]] (әдеби)<br>[[Қазақ тілі|Қазақша]]<br>[[Араб тілі|Арабша]] (жазбаша) |діні = [[Сунниттер|сунниттік]] [[ислам]] |қосымша_параметр = Заңдары |параметр_мазмұны = [[Қасым ханның қасқа жолы]]<br>[[Есім ханның ескі жолы]]<br>[[Жеті жарғы]] |аумағы = 2,5 млн км² |халқы = [[қазақтар]], [[қарақалпақтар]], [[қырғыздар]], [[ноғайлар]], [[өзбектер]], [[сарттар]] |басқару_формасы = Жартылай сайлаулы [[монархия]]<br>Қысқасы [[Монархия|Хандық Монархия]] |династиясы = Шыңғыс хан әулеті, Жошы әулеті, [[Төре|Төре әулеті]] |басқарушылар_титулы = Бірінші хандар |басқарушы1 = [[Керей хан]] |басқарушы_жылы1 = 1465—1474 |басқарушылар_титулы2 = Соңғы хан |басқарушы2 = [[Кенесары хан]] |басқарушы_жылы2 = 1841—1847 |дейін = |д1 = |д2 = |кейін = |к1 = |к2 = |к3 = }} '''Қазақ хандығы''', '''Қазақ ордасы''', '''Ұрыс жұрты''' — [[1465 жыл]]ы [[Алтын Орда]]ның және [[1468 жыл]]ы [[Әбілқайыр Ордасы]]ның ыдырау кезінде қалыптасқан, қазіргі [[Қазақстан]] мен оған іргелес мемлекеттер аумағындағы [[Қазақтар|қазақ]] мемлекеті. Оның аумағының көбісі [[Орталық Азия|Орта Азияда]] болып, бір бөлігі [[Шығыс Еуропа|Шығыс Еуропада]] орналасқан. XV ғасырда қазақтар [[Әбілқайыр Ордасы|Өзбек хандығындағы]] жемқорлық, саяси тұрақсыздық пен әлсіз үкіметтен шаршап, қазақтарды [[Жетісу|Жетісуда]] жинаған [[Керей хан|Керей]] мен [[Жәнібек хан]] 1465 жылда Қазақ хандығын құрған. Тарих бойы Қазақ хандығы өз аумақтарын үлкейтіп, қазіргі [[Қазақстан|Қазақстанның]] территорияларының көбісіне ие болған.<ref>[http://www.testent.ru/index/xv_gasyr_xviii_gasyrdy_basyndagy_kazakh_khandygy/0-613]</ref> XVII ғасырда қазақтар [[Жоңғар хандығы|Жоңғарлармен]] [[Қазақ-жоңғар соғыстары|соғысып]], әлсізденген де, келесі ғасырда хандықты [[Ресей империясы|Ресей патшалығы]] [[Қазақ хандығының Ресей құрамына кіруі|жаулап]] алған.{{Дереккөзі келтірілмеген}} Қазақ хандығы [[Еділ]]ден [[Жайық]]қа дейінгі территорияны, [[Сырдария]] мен [[Әмудария]] өзендерінің аралығын, [[Хорасан]] жерін қамтыған. Қазақ хандығының мемлекеттік құрылымы дала демократиясына негізделген [[монархия]]ға негізделген. Мемлекет басшысы — [[хан]]дар саяси билік жүргізетін. Олар [[төре]] тұқымынан шыққан [[сұлтан]]дар арасындағы таңдау негізінде сайланатын. Қазақ хандығының тұңғыш ханы — [[Керей хан|Керей]], соңғы ханы — [[Кенесары хан|Кенесары Қасымұлы]]. == Тарихы == {{Main|Қазақ хандығының тарихы}}[[Сурет:Map of Kazakh khanate (kk-cyrillic).png|сүрмесіз|630x630 нүкте]]{{Main|Қазақ хандығының жылнамасы}} === Керей мен Жәнібек хандар === Қазақ хандығының пайда болуы [[Қазақстан]] жерінде 14-15 ғғ. болған әлеуметтік-экономикалық және этникалық-саяси процестерден туған заңды құбылыс. Өндіргіш күштердің дамуы, көшпелі ақсүйектердің экономикалық қуатының артуы, феодалдық топтардың тәуелсіздікке ұмтылуы, осы негізде [[Әбілқайыр хан (Өзбек хандығы)|Әбілхайыр]] хандығы мен Моғолстан арасындағы тартыстың өршуі, әлеуметтік қайшылықтардың үдеуі 15 ғ. 2 жартысында бұл мемлекеттердің құлдырап ыдырауына апарып соқтырды. Әсіресе Әбілхайыр(1428-1468) [[Жошы хан|Жошы]]-[[Шайбани әулеті|Шайбан]]- Дәулет-Шайх оғланның ұлы хандығы өте нашар еді. Территориясы батысында Жайықтан бастап, шығысында Балқаш көліне дейін, оңтүстігінде Сырдың төменгі жағы мен Арал өңірінен, солтүстігінде Тобылдың орта ағысы мен Ертіске дейінгі жерді алып жатты. Бір орталыққа бағынған мемлекет болмады. Көптеген ұлыстарға бөлінді. Олардың басында Шыңғыс әулетінің әр тармақтағы ұрпақтары, көшпелі тайпалардың билеушілері тұрды. Әбілхайыр билік еткен кезде халық өзара қырқыс пен соғыстан шаршады. 30 жж. ол Тобыл бойында Шайбани ұрпағы Махмұт Қожаханды талқандады. Сыр бойындағы далада Жошы әулетінің Махмұтханы мен Ахметханын(Тоқа Темір тұқымы) жеңді. [[1446 жыл]]ы Әбілхайыр Темір ұрпақтары мен Ақ Орда хандары ұрпақтарынан Сыр бойы мен Қаратау баурайындағы — [[Сығанақ]], [[Созақ]], Аққорған, Өзгент, Аркүк сияқты қалаларды басып алады. 1457 ж. Өз-Темір тайшы бастапан ойраттардан (жайылым жер іздеген) [[Түркістан (қала)|Түркістан]] өңірінде жеңіліп қалды. Масқара ауыр шарт жасасып, ойраттар Шу арқылы өз жерлеріне кетті. Ал Әбілхайыр өз ұлысында , қатал тәртіп шараларын орнатуға кіріседі. Бұл халық бұқарасының оған деген өшпенділігін күшейтті. Нәтижесінде халықтың жартысы Шығыс Дешті Қыпшақтан [[Түркістан (қала)|Түркістан]] алқаптарына және Қаратау бөктерлерінен Жетісудың батыс өңіріне көшіп барулары еді. Оны Жәнібек пен Керей басқарды. [[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшақ]] пен Жетісудағы көшпелі бұқара феодалдық қанаудың күшеюіне, соғыстарға наразылық ретінде , хандар мен феодалдардың қол астынан көшіп кетіп, қоныс аударды. Сөйтіп, 15 ғ. 50-70 жж, яғни 1459ж. Әбілхайыр хандығынан Жетісудың батысына Есенбұға хан иелігіне Шу мен Талас өзендерінің жазықтығына көшіп келді. Олардың қоныс аударуының бір себебі, оларды Шыңғыс әулетінен шыққан Керей хан мен Жәнібек ханның жаңа қалыптасып келе жатқан қазақ халқының дербес мемлекетін құру, оның тәуелсіз саяси және экономикалық дамуын қамтамасыз ету жолындағы қадамы мен қызметі өз ықпалын тигізді. Жетісу рулар мен тайпалар мемлекет бірлестігінің орталығына айналды. Олардың саны 200 мың адамға жетті. Моғолстан ханы Есенбұға өзінің солтүстік шекарасын қорғату үшін, сондай-ақ өзінің бауыры Тимурид Абу Саид қолдап отырған Жүністің шабуылынан батыс шекарасын қорғату үшін пайдаланғысы келді. Жәнібек қазақ хандығының тұңғыш шаңырағын көтерген Барақ ханның ұлы, ал Керей оның ағасы Болат ханның баласы. Барақтан басталатын қазақтың дербес мемлекеттігі жолындағы күресті оның туған ұлы мен немересінің жалғастыруы табиғи құбылыс. Мырза Мұхамед хайдар Дулати [[Қазақтар|Қазақ]] хандығының құрылған уақытын хижраның 870 жылына (1465-1466 жж.) жатқызады. [[Сурет:Жәнібек пен Керей.jpg|thumb|300px|Астана қаласындағы Жәнібек пен Керей мүсіні]] Қазақтың алғашқы ханы болып Керей жарияланды (1458-1473 жж.). Одан кейін қазақ ханы болып Жәнібек сайланды (1473-1480 жж.). Бұлардың тұсында Жетісу халқы, 1462 жылы [[Моғолстан]] ханы [[Есенбұға|Есенбұға хан]] өлгеннен кейін ондағы тартыстың күшеюіне байланысты, өзара ынтымақтықты нығайтуға үлес қосты. Әбілхайыр хандығынан көшіп келушілер Жәнібек пен Керейдің қазақ хандығын күшейте түсті. Едәуір әскери күш жинаған және Жетісуда берік қорғанысы бар Жәнібек пен Керей, Жошы әулетінен шыққан сұлтандардың Шығыс [[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшақты]] билеу жолындағы күресіне қосылды. Бұл күрес 1468 ж. Әбілхайыр өлгеннен кейін қайтадан өршіді. Қазақ хандарының басты жаулары Әбілхайырдың мұрагерлері- оның ұлы Шайх -хайдар мен немерелері Мұхамед Шайбани мен Махмұд сұлтан болды. [[File:Казахское ханство1465.png|thumb| alt=A.| ''[[Қазақ хандығының құрылуы]]''.]] Сыр өңірі мен Қаратау — қазақ хандарының Батыс Жетісудағы иеліктеріне ең жақын болды. Жәнібек пен Керей хандар сауда-экономикалық байланыстардың маңызды орталықтары және күшті бекініс болатын Сыр бойындағы қалаларға өз құқықтарын орнатуға тырысты. Сондай-ақ, Сырдың төменгі және орталық сағаларының жерлері қазақтың көшпелі тайпалары үшін қысқы жайылым да еді. 70-жылдары Сауран, Созақ түбінде, үлкен шайқастар болды. Асыны (Түркістанды), Сығанақты біресе қазақ хандары, біресе [[Мұхаммед Шайбани|Мұхамед Шайбани]] басып алып отырды. Осындай шайқастардың бірінде көрнекті қолбасшы Керейдің ұлы Мұрындық болды. Ол 1480 жылдан бастап хан болды. Соның нәтижесінде 15 ғ. 70-ж-да қазақ хандығының шекарасы кеңейе берді. Оңтүстік қазақстан қалалары үшін Шайбани әулетімен арадағы соғыстар Жәнібек ханнан кейін қазақ хандығын билеген Бұрындық хан (1480-1511 жж.) тұсында да толастамады. Батыс Жетісудағы иеліктеріне оңтүстіктегі өздеріне қараған қалаларға ([[Созақ]], [[Сығанақ]], [[Сауран]]) сүйене отырып, алғашқы қазақ хандары Дешті Қыпшақтағы өкімет билігіне талаптанушы барлық хандарды жеңіп, өз иеліктерін үлкейтті. [[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшақта]] қазақ хандары билігінің орнығуы, [[Мұхаммед Шайбани]]ды Дешті Қыпшақтағы тайпалардың кейбір бөлігін соңына ертіп Мәуереннахрға кетуге мәжбүр етті. Мұнда ол Темір әулеті арасындағы өзара тартысты пайдалана отырып, өкімет билігін басып алды. Сонымен қазақ хандығының құрылуына ұйтқы болған себептер — саяси және этникалық процестер болды. Оның басты этапы — Керей мен Жәнібектің қол астындағылармен бірге көшпелі өзбектердің басшысы Әбілхайырдан кетіп, Моғолстанның батысына қоныс аударуы. Мұндағы маңызды оқиға — Керей мен Жәнібекті жақтаушылардың өзбек-қазақтар, кейін тек қазақтар деп аталуы. Әбілхайырдың өлімінен кейін Керей мен Жәнібектің Өзбек ұлысына келіп, үкімет билігін басып алуы. Жаңа мемлекеттік бірлестік Қазақстан атана бастады. === Қасым хан кезеңі=== [[File:Khanate of Kasym (Kazakh) in the period of power.png|thumb| alt=A.| Қасым ханның тұсындағы Қазақ хандығы.]] 16-17 ғғ. Қазақ хандығы нығайып, оның шекарасы едәуір ұлғая түсті. Өз тұсында «жерді біріктіру» процесін жедел жүзеге асырып, көзге түскен хандардың бірі Жәнібектің ұлы Қасым. [[Қасым хан]]ның (1511-1523 жж.) тұсында Қазақ хандығының саяси және экономикалық жағдайы нығая түсті. Ол билік құрған жылдары қазақ халқының қазіргі мекен тұрағы қалыптасты.Бірсыпыра қалалар қосылды, солтүстікте Қасым ханның қол астындағы қазақтардың жайлауы Ұлытаудан асты. Оңтүстік-шығыста оған Жетісудың көп бөлігі ([[Шу]], [[Талас]], [[Қаратал]], [[Іле]] өлкелері) қарады. Қасым ханның тұсында [[Орта Азия]],[[Еділ]] бойы, Сібірмен сауда және елшілік байланыс жасалды. Орыс мемлекетімен байланыс болды. Ұлы князь III [[Василий]] (1505-1533) билік құрған кездегі Мәскеу мемлекеті еді. Батыс Еуропа да қазақ хандығын осы кезде танып білді. «Қасым ханның қасқа жолы» деген әдет-ғұрып ережелері негізінде қазақ заңдары жасалды. Дегенмен Қасым хан тұсында Қазақ хандығы бір орталыққа бағынған мемлекет болмады. Ол Қасым өлгеннен кейін бірден байқалды. Өзара қырқыс, таққа талас басталды. Моғол және өзбек хандарының қазақ билеушілеріне қарсы одағы қалыптасты. Өзара тартыс кезінде Қасым ханның ұлы және мұрагері Мамаш қаза тапты. Қасым ханның немере інісі Таһир (1523-1532) хан болды. Оның айырықша елшілік әне әскери қабілеті болмады. Маңғыт және ойрат хандарымен әскери қақтығыстар басталды. Бұл соғыстар қазақтар үшін сәтті болмады. Қазақ хандығы оңтүстіктегі және солтүстік-батыстағы жерінің бір бөлігінен айрылып, оның ықпалы тек Жетісуда сақталып қалды. ТаҺир ханның інісі Бұйдаштың (1533-1534) тұсында да феодалдық қырқысулар мен соғыстар тоқтаған жоқ. ===Хақназар хан кезеңі === [[File:Себастьян Мюнстердің картасындағы Қазақ Ордасы (Kosaki Orda).jpg|thumb|left|XVI ғасырдың 60-шы жылдары жарық көрген Себастьян Мюнстердің картасындағы Қазақ Ордасы (''Kosaki Orda'')]] 16 ғ. 2 ж. әлсіреген хандықты біріктіруде [[Қасым хан]]ның баласы [[Хақназар хан|Хақназар]] ([[1538 жыл|1538]]-[[1580 жыл|1580]] жж.) өз үлесін қосты. Ноғай Ордасындағы алауыздықты сәтті пайдаланған ол, Жайық өзенінің сол жағындағы жерді қосып алды. Оның тұсында [[Жетісу]] мен [[Тәңір тауы|Тянь-Шаньды]] басып алуды көздеген [[Моғол]] ханы [[Абд ар-Рәшид хан|Абд-Рашидке]] қарсы ұтымды күрес жүргізілді. [[Хақназар хан|Хақназар]] өзара тартыста өзбек ханы Абдулланы қолдау арқылы Сыр бойындағы қалаларды (Сауран, Түркістан) өзіне бағындырды. Оның Абдулламен байланысынан қорыққан [[Ташкент]]тің ұлыстық әміршісі Баба сұлтан жансыздары арқылы Хақназарды у беріп өлтірді. Қасым ханның баласы [[Хақназар хан]] (1538-1580) тұсында Қазақ хандығы қайта бірігіп, дами түсті. Ол хандық билікті нығайтуға және күшейтуге қажырлы қайрат жұмсады. Өзінен бұрын бытыраңқы жағдайға түскен Қазақ хандығын қайта біріктірді. Хақназар қазақ-қырғыз одағын одан әрі нығайтты, сол заманның тарихи деректерінде оны «қазақтар мен қырғыздардың патшасы» деп атады. Ол осы қазақ-қырғыз одағына сүйене отырып, [[Моғолстан]] хандарының Жетісу мен Ыстықкөл алабын жаулап алу әрекетіне тойтарыс берді. Хақназар хандық құрған кезде Қазақ хандығының сыртқы жағдайында аса ірі тарихи оқиғалар болып жатты. Мемлекеттің солтүстігінде Ресей өз иеліктерін қазақ даласына едәуір жылжытты. Қазан мен Астраханьды басып алғаннан кейін Еділ өзенінің барлық аңғары Ресейдің қол астына кірді. Башқұрт және Сібір хандықтары Ресей құрамына енгеннен кейін, ноғайлар Қазақ хандығының солтүстік-шығысына ығыса бастады. Олар Еділден Ертіске дейінгі аралықта көшіп-қонып жүрді. Башқұрттар мен Сібір татарлары да қазақ жерлеріне енуін тоқтатпады. [[Сырдария]]ның төменгі ағысына қарақалпақтар келе бастады. Еділ мен Жайық арасындағы өңірді мекендеген [[Ноғай ордасы]] ыдырай бастады. Ноғай одағы ыдырап, ауыр дағдарысқа тап болды. Оған қарасты көшпелі тайпалардың бір бөлегі Қазақ хандығына келіп қосылды. Хақназар Ноғай Ордасының көп ұлысын (бұлардың көбі қазақтың Кіші жүзі – алшын одағына енген тайпалар) өзіне қаратып алды. Тарихи деректерде Хақназарды «қазақтар мен ноғайлардың ханы» деп атаған. Сөйтіп, ХҮІ ғасырдың 60-жылдары Ноғай Ордасы ыдырап, бұрын оған қараған қазақ тайпалары және олардың этникалық территориясы Қазақ хандығына бірікті. Бұрын Ноғай Ордасының астанасы болып келген [[Сарайшық|Сарайшық қаласы]] да Қазақ хандығына өтті. Бұл жағдай Қазақ хандығының солтүстік-батыс және солтүстік жағындағы жағдайда өзгеріс тудырды. Орыс мемлекеті мен Қазақ хандығы арасындағы кең өңірді алып жатқан Ноғай Ордасының ыдырауы, оның бір бөлігінің Қазақ хандығына қосылып, енді бір бөлегінің орыс патшасына бағынуы, шығысқа қарай кеңейіп келе жатқан орыс мемлекетінің шекарасын Қазақ хандығына жақындата түсті. 1563 жылы [[Сібір хандығы]]ның билігіне келген Көшім хан Қазақ хандығына дұшпандық саясат ұстанды. Оның үстіне моғол билеушілері мен қазақ хандары арасында да қақтығыстар болып тұрды. Осындай күрделі жағдайларда [[Хақназар хан]] Қазақ хандығының сыртқы саясатын өзгертті. Өзінен бұрынғы қазақ хандары үнемі жауласып келген Мауераннахрдағы шайбани әулетімен одақтастық байланыс орнатуға ұмтылды. Сөйтіп, шайбанилық Бұхара ханы Абдолла ІІ-мен одақтық келісім-шарт жасасты. Соғыс қимылдары тоқтап, бейбітшілік орнады, қазақтардың [[Орта Азия]] халқымен сауда-саттық қарым-қатынасы, экономикалық байланысы жиіледі. Мұның өзі Қазақ хандығының ішкі жағдайын жақсартуға, шаруашылық өмірдің оңалуына тиімді болды. Қазақ хандығы нығайа түсті. Бірақ Хақназар ханды [[1580]] жылы Абдолла ханның қарсыласы [[Ташкент]] билеушісі Баба сұлтан астыртын өзінің адамын жіберіп өлтіртті. Қадырғали Жалайырдың айтуынша «Оның да атағы мен абыройы туралы көп айтылады. Алайда [[Хақназар хан]] өз араларында болған қақтығыстарда қаза болған». ===Тәуекел хан кезеңі=== [[File:Kazakh Horde under Tauekel Khan 1598.png|thumb| alt=A.]] Хақназардың мұрагері Жәдіктің баласы және Жәнібек ханның немересі қартайған Шығай (1580-1582) болды. Ол өзінің баласы Тәуекелмен (1586-1598 хан болған) бірге Баба сұлтанға қарсы күресінде Бұқар ханы Абдоллаға келді. Абдолла Шығайға Хожант қаласын сыйға тартып онымен қосылып Баба сұлтанға қарсы Ұлытау жорығына шығады. Осы жорықта Шығай қайтыс болады. Қазақ хандығының иелігі енді Тәуекелге көшеді. 1582 жылы Шығай хан қайтыс болғаннан кейін таққа Тәуекел (1582-1598 жж.) отырды. Тәуекел хан [[Бұхара]] ханы Абдолламен жасасқан шартты бұзып, қазақ және өзбек билеушілері арасындағы жаугершілік қайта қоздады. Абдолла ханмен одақтан Тәуекел ханның бас тартуының себебі, біріншіден, Абдолла әуелдегі Түркістаннан төрт қала беруі туралы уәдесінен бас тартады, екіншіден, біздің ойымызша, басты себеп – Абдолла Тәуекел ханның беделінен, батырлығы мен батылдығынан қорқа бастайды, яғни Тәуекел ханнан өзінің бақталасы ретінде қауіп төнгенін сезді. Өйткені кезінде бүкіл Мәуереннахрды Тәуекелдің көмегімен Шайбани мемлекетінің қол астына біріктірген болатын. [[Тәуекел хан]] да Жошы ұрпағы болғандықтан, бүкіл Орта Азияны билеуіне толық құқығы болды. Тәуекел сыртқы саясатында хандықтың оңтүстігіндегі қалаларда билікті нығайтуға күш салады. Ендігі жерде ол Сыр бойындағы қалалар үшін Абдолламен күресті бастайды. [[Сурет:Medieval cities located along the Syr Darya River (kk-cyrillic).png|нобай|499x499 нүкте|Сырдария бойында орналасқан ортағасырлық қалалар.]] 1586 жылы Ташкентті алуға әрекет жасайды. Абдолланың негізгі күштері Мәуереннахрдың солтүстігінде шоғырланды. Бұны білген Тәуекел хан Мәуереннахрдың оңтүстік аймақтарына шабуыл жасайды. Оның шабуылы Түркістан, Ташкент, Самарқанд қалаларына қауіп төндіреді. Бірақ Тәуекел ханның Ташкентті алуға жасалған алғашқы жорығы сәтсіз аяқталады. Тәуекел хан қазақ хандығының сыртқы саясатын нығайту барысында орыс мемлекетімен дипломатиялық қарым-қатынастарды жандандырды. Қазақ ханы сыртқы саясатта өзін қолдайтын одақтастар іздеді. 1594 жылы Тәуекел хан Ресейге достық келісім жасасу үшін [[Құлмұхаммед елшілігі|Құлмұхаммед]] басқарған Қазақ хандығының тұңғыш ресми елшілігін жібереді. Тәуекел ханның бұндағы мақсаты Ресей мемлекетінің көмегімен Абдоллаға қарсы күресті жандандыру, Сібір ханы Көшімге қарсы одақ құру және 1588 жылы орыс әскерлері ұстап әкеткен өзінің немере інісі, Ондан сұлтанның баласы Оразмұхаммедті тұтқыннан босату болды. Оның жанында қазақтың әйгілі тарихшысы Қадырғали Жалайыр бар еді. 1595 жылы елшіге орыс патшасының жауап грамотасы тапсырылды. Онда орыс патшасы Тәуекел ханға Қазақ хандығын «өзінің патшалық қол астына алатынын» және «оқ ататын қару» жіберетінін уәде етті. Сонымен бірге мынадай талап қойды: «біздің патшалық қоластымызда болғандықтан және біздің патшалық әміріміз бойынша Бұқара патшасымен және бізге опасыздық жасаған Сібір патшасы Көшіммен соғысып, біздің ұлы мәртебелі патшамызға жол салатын боласыздар». Орыс мемлекеті Қазақ хандығымен әскери одақ құрудан бас тартқанымен, Тәуекел хан орыс мемлекетімен дипломатиялық қарым-қатынасты үзген жоқ. 1595 жылы Мәскеуден орыс елшісі [[Вельямин Степанов]] Қазақ хандығына келді. Нәтижесінде екі мемлекет арасында сауда байланыстары жанданды. Бұл кезде ойраттардың бір бөлігі Тәуекел ханға тәуелді болды. Сондықтан ол өзінің Мәскеуге жолдаған грамотасында өзін «қазақтар мен қалмақтардың патшасы» деп атады. 1597 жылы Бұхар хандығында ішкі тартыс, ырың-жырың басталды, онда ықпалды адамдардың қолдауымен Абдолланың ұлы Абдылмомын әкесіне қарсы шықты. Осы қырқысты пайдаланып, Тәуекел Ташкент қаласының түбінде Абдолла ханның әскерін талқандады. 1598 жылы наурызда Абдолла хан қайтыс болып, Абдылмомын хан болды. Осы орайды пайдаланған Тәуекел хан жүз мың әскермен Мәуераннахрға басып кіріп, Ахси, Әндіжан, Ташкент, Самарқан қалаларын басып алды. Бірақ Бұхараны қоршау кезінде Тәуекел хан ауыр жараланып, Ташкентке қайтып келіп қаза болды. Сөйтіп, ол өз мемлекетінің солтүстік-батыс шекарасындағы бейбіт жағдайды және Орта Азиядағы шайбанилықтардың алауыздығын, бұл әулеттің Аштарханилықтар- дың жаңа әулетімен ауыстырылғанын пайдаланып, сырдариялық қалалар үшін ұзаққа созылған күресті табысты тәмамдады. Абдолла ұрпақтарының өзара билікке таласы нәтижесінде Шайбани әулеті өмір сүруін тоқтатады. Тәуекел Орта Азияға жорығында тек қарулы күшке емес, Орта Азия халықтарының белгілі бір әлеуметтік топтарына сүйенді. Атап айтқанда, Тәуекел ханды дін иелері қолдады. Сонымен бірге Ескендір Мұңшы Тәуекел әскерінің құрамында «Түркістан тайпаларының және қырдағы өзбектердің» жауынгерлері болғанын айтады. Жалпы, Шайбани ұрпақтарының өзара қақтығыстарынан шаршаған Орта Азия халықтарының басым бөлігі Тәуекел ханды қолдады десек қателеспейміз. Өйткені Шайбани тармағынан тараған Жошы ұрпақтарының өзі Мәуераннахрда Шайбани әулетін қазақ хандарының әулетімен алмастыруға ниет білдірген. Өкінішке орай, Мәуераннахр қазақ хандарының қолына толығымен көшпеді. Сөйтсе де, Ташкент және оның аймағы 200 жыл бойы Қазақ хандығының құрамында болды. Түркістан қаласы Қазақ хандығының орталығына айналды. === Есім ханның тұсында Қазақ хандығы === [[File:1607 жылы Амстердамда жарық корген нидерланд картасындағы қазақтар (Caßackia). Фрагмент.jpg|left|thumb|320px|1607 жылы Амстердамда жарық корген нидерланд картасындағы қазақтар (Caßackia). Фрагмент.]] [[Есім хан]] (1598-1628 (1645) ж.ж. билік құрған) Шығайұлы [[Есім хан]] (1628-1645) – Қазақ хандығының ханы, [[Шығай хан]]ның баласы, атақты [[Тәуекел хан]]ның туған інісі. [[Есім хан]] туралы халық жадында сақталған аңыз -әңгімелер, дастан-жырлар көп. Оны халқы «Еңсегей бойлы ер Есім» деп ардақтайды. Есім хан билік басына ағасы [[Тәуекел]] өлгеннен кейін келді. Бұл кезде Қазақ хандығының шығысындағы жағдай Тәуекел тұсындағыдан әлдеқайда күрделене түскен еді. Мұнда ойрат тайпаларының бірігіу процесі жүріп жатты. Сондықтан ол көршілерінде болып жатқан жағдайды жіті қадағалап, олардың тайпалары арасындағы алауыздықты өз пайдасына шешуге ұмтылып бақты. Ойраттардың бір жағынан [[Ембі]], [[Жайық]], Еділ бойындағы ноғайлармен шарпысуы, екінші жағынан орыс қамалдарының гарнизондарымен қақтығысуы [[Есім хан]] саясатының ықпалды болуына елеулі жағдай жасады. Ақырында үш жақты соғыстың өздеріне қырғын таптыратынын сезген ойрат әміршілері [[Есім хан]]ның үстемдігін мойындап, тату көршілікте тұру мақсатында ұсыныс жасап, елшілерін жіберуге мәжбүр болады. Хандығының шығысындағы жағдайды осылайша өз пайдасына шешкен [[Есім хан]] оңтүстігін де ойдан шығармайды. Хандығының шекарасын кеңейте түсу саясатын мұнда да батыл жүргізіп бағады. Оған жағдай да көмектесе түседі. Себебі, бұл кезде қайтыс болған Бәки Мұхаммед ханның орнына оның інісі Уәли Мұхаммед пен [[Герат]]-[[Хорасан]]ның билеушісі Дінмұхаммед баласы Иманқұлы таласып жатқан еді. Осы қақтығысты өз пайдасына асыруда [[Есім хан]] үлкен ептілік танытады. Ол әуелі Уәли Мұхаммедке көмектесемін деп уәде беріп, кейін Иманқұлы жағына аунап түседі. Соның нәтижесінде онымен бірігіп, Уәли Мұхаммедті өлтірісіп, Иманқұлымен одақ жасасады да, сол жылы Иманқұлыға қарсы шығып, [[Самарқан|Самарқантқа]] әскер жөнелтеді. Бұл кезде Иманқұлының Есіммен соғысарлық шамасы жоқ еді. Сондықтан онымен шартқа отырып, [[Ташкент]] пен оның төңірегінің түгелдей қазақтардың иелігі екенін ресми түрде мойындайды. Бұдан кейін [[Есім хан]] [[Моғолстан]] ханы Әбдірахымның қызы Падшахқа үйленіп, ағасы Күшік сұлтанның қызын Әбдірахымға беріп, қарсы құда болу арқылы оны өзінің жақтасы етіп, соның көмегімен өзіне опасыздық жасаған Тұрсын ханды талқандап, дара билікке қол жеткізеді. [[Есім хан]]ның билігі тұсында ([[1598 жыл|1598]]-[[1645 жыл|1645]]) халық жадында «[[Есім]] салған ескі жол» деген атпен қалған әдет-ғұрып нормаларын қалыптастырған конституциялық құжат болғаны белгілі. Мұны «Есімнің заңы» деп ұққан жөн. Бірақ оның көктен алынбағанын, өз заманының орайы мен талабына қарай [[Есім хан]] мен оның кеңесшілері өңдеп, толықтырған баяғы «Қасым салған қасқа жолдың» бір нұсқасы екенін де естен шығармаған абзал. Түптеп келгенде, «Есім салған ескі жол» деген сөздің мәні де [[Есім хан]]ның тұсында жасалған даналық заңдарға байланысты айтылған. Қоныс-тұраққа, мал-мүлікке, адамдар арасындағы қарым-қатынасқа қатысты туындайтын дау-шардың шешімдері осы кезде сараланды. Мұның өзі кейін Тәукенің әйгілі «Жеті жарғысына» негіз болып, қазақ халқының мәдени-рухани және салт-дәстүр қалыптарының төлтумалығын шыңдай түсуге ықпал етті. Жалпы көшпелілер мемлекетінің хандары сияқты, [[Есім хан]] да тақ үсті мен ат үстінде бірдей танылған біртуар тұлға. Оны халқының «Еңсегей бойлы Ер Есім» атанған атақты ханның қайтыс болған жылы – [[1645]] жыл деген шындыққа келетін сияқты. [[Есім хан]] дүние салған соң қазақ хандығының тағына [[Салқам Жәңгір хан|Жәңгір хан]] ([[1643 жыл|1643]]—[[1652 жыл|1652]]) отырды. Халық оны ел үшін жасаған ерлігіне орай «Салқам Жәңгір» деп атанған. Хан ордасын Түркістан қаласында ұстау [[Салқам Жәңгір хан|Жәңгір хан]] тұсында басталды. [[Есім хан]] қазақ тарихында «Еңсегей бойлы ер Есім» деген атпен әйгілі болды, оған бұл атақ [[1598 жыл]]ы ағасы Тәуекел ханмен бірге Мауреннахрға жасаған жорықта ерекше көзге түскені үшін берілген екен. Есім хан — Шығай ханның баласы, ол бұрын қазақ хандығының [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласындағы хан ордасында тұрған. Хан тағына отырған соң Бұхарамен бітім-шартын жасасып, Орта Азия қалаларымен бейбіт, экономикалық байланыс орнатуға ұмтылды. Қазақ хандығын бір орталыққа бағынған мемлекет етіп құруды көздеді. «[[Есім хан]]ның ескі жолы» деп аталған заңды құрастырды. [[Есім хан]]ның қазақтарды бір орталыққа бағындыру саясатына қарсы болған сұлтандар қазақ хандығын бөлшектеуге тырысты. [[Ташкент]] қаласы қазақ хандығына қараған соң оны [[Жәнібек хан|Жәнібек ханның]] немересі, Жалым сұлтанның баласы Тұрсын Мұхаммед сұлтан басқарған еді.Ол көп ұзамай тәуелсіз [[хан]] болуға әрекет жасады. Тіпті өз атынан ақша соқтырып, «бажы және хараж» алым-салықтарын жинады. Сонымен, қазақ хандығын екіге бөліп, Түркістан қаласын орталық еткен [[Есім хан]], [[Ташкент]] қаласын орталық еткен Тұрсын хан билеген еді. Бұлардың арасында соғыс қақтығыстар болды. Бұл екі жақ ұйғыр, қырғыз, қарақалпақ билеушілерінен өздеріне одақтас-жақтастар іздеуге кірісті. Есім хан тобы Яркент хандығына қарсы болып Тұрпанды билеген Әбдірахим ханмен одақтасты. Ал Тұрсын [[Мұхаммед хан]] жағы [[Яркент]] билеушісі Шажай Ахметтің жақтасы болды. Бұлармен одақтасып отырған Әбдірахим мен [[Ахметтер]] де бір-бірімен жауласып отырған билеушілер болатын. [[Есім хан]] өзіне мықты сүйеніш ету үшін [[Жаркент|Яркент]] ханы Әбдірахиммен құдандалық байланыс орнатты. Есім хан Әбдірахимнің қызы Патша ханымға үйленді де, ағасы Күшік сұлтанның қызын Әбдірахимге берді. [[Есім хан]] мен Тұрсын хан арасында күрес шиеленісе берді, 1627-жылы [[Есім хан]] Тұрсын ханды өлтіріп, қазақ хандығын өз қол астына біріктірді. [[Есім хан]]ның феодалдық бытыраңқылықты жеңіп, қазақ хандығын біріктіру жолындағы күрестері қазақтың «Еңсегей бойлы ер Есім» атты тарихи жырына өзек болған. [[Есім хан]] [[Ташкент]] қаласына білдіртпей түнде кіріп, хан сарайының күзетшілерін байлап тастап, Тұрсын ханды қаперсіз ұйықтап жатқанда қапылыста өлтіреді, сонда Есім ханның қасындағы Төлеген (Марқасқа) жырау оны мынадай жырмен оятады: :«Ей, Қатаған, хан Тұрсын! :Кім арамды ант ұрсын. :Жазықсыз елді жылатып, :Жер тәңірісің, жатырсың, :Хан емессің, қасқырсың, :Қара албасты басқырсың! :Алтын тақта жатсаң да :Қазаң жетті, қапылсың! :Еңсегей бойлы ер Есім, :Есігіңе келіп тұр, :Шашқалы тұр қаныңды, :Алғалы тұр жаныңды, :Кешікпей содан қатарсың!» Есім хан шошып оянған Тұрсын ханның басын алады. «Бахыр әл асырардың» авторы Махмұд ибн Уәлидің айтуына қарағанда, Есім хан 1628-жылы қайтыс болған. Ал «Қазақ совет энциклопедиясының» мәліметіне қарағанда 1645-жылы қайтыс болған делінеді. === Тәуке хан кезеңі === 1680 ж. Жәңгірдің баласы Тәуке (1680-1718) хан болды. Оның тұсында «Жеті жарғы» деген заңдар жинапы құрастырылды. Жеті жарғы көшпелілердің ел билеу заңы болып табылады. Оның негізгі баптарының мазмұны: қанға қан алу, яғни біреудің кісісі өлтірілсе, оған ердің құнын төлеу (ер адамға 1000 қой, әйелге 500); ұрлық, қарақшылық, зорлық-зомбылыққа өлім жазасы кесіледі, жазаны ердің құнын төлеу арқылы жеңілдетуге болады; денеге зақым келтірсе, оған сәйкес құн төленеді (бас бармақ 100 қой, шынашақ 20 қой); егер әйел ерін өлтірсе өлім жазасына кесіледі (егер ағайындары кешірім жасаса, құн төлеумен ғана құтылады, мұндай қылмысты екіқабат әйел жасаса жазадан босатылады); төре мен қожаның құны қарашадан 7 есе артық төленеді; егер ері әйелін өлтірсе, әйел құнын төлейді. === Абылай ханның тұсында Қазақ хандығы === [[File:2000 Stamp of Kazakhstan - Abylai Khan.jpg|thumb|right|''[[Абылай хан]]''.]] [[File:Kazakh zhuzes under Abylai Khan.png|thumb| left| alt=A.|]] 1742 жылы 20 тамызда Ор қаласында Ресей, жоңғар және қарақалпақ, қазақтардың Кіші, Орта және Ұлы жүздің өкілдері қатысқан келіссөз жүргізілді. Онда Ресей өкілі қазақ пен жоңғар арасындағы қақтығысқа байланысты уәж айтпақшы болды. Бірақ жоңғарлар оны тыңдаған жоқ. Олар орыс қамал-бекіністеріне, қазақ қоныстарына жақын жерде 20 мың әскер ұстап, қазақты мазалауын қоймады. Ендігі жерде қазақтар өз күшіне ғана сенуіне тура келді. Осы идеяны орнықтыруға Абылай хан зор күш жұмсады. 1711 жылы дүниеге келген Абылай Уәлиұлының бастапқы есімі Әбілмансұр болды. Ол жастай жетім қалды. 1731 жылы жоңғарлармен шайқаста көзге түсті. Жоңғарияның ханы Қалдан Серен 1745 жылы өліп, оның мұрагерлері таққа таласты. Осы кезде оған Цинь империясы тиісе бастайды. Абылай осы сәтті пайдаланды. Ол сыр бойындағы қалаларды азат етуге кірісті. Ол бұл жорықта қазақ әскерлерін үш топқа бөлді. Оның бірінші тобын Қанжығалы Бөгенбай мен Үмбетей жырау басқарды. Бөгенбай басқарған 10 мың әскер Түркістанның солтүстік жағына, Созақ бекінісіне барып тиісуге тиіс еді. Екінші қолды Жәнібек батыр басқарды. Оған Тәтіқара жырау қосылды. Олар Сырдың төменгі ағасына қарай кетті. Үшінші негізгі қолды Абылайдың өзі басқарды. Жорыққа қатысушылар Шиелі, Жаңақорған бойымен Түркістанның күнбатыс жағына қарай жылжыды. Бұл топта Қабанбай, Баян, Сырымбет, Малайсары, Жанұзақ болды. Жоңғар әскерін басқарған Қалдан Сереннің ортаншы ұлы Цевен Доржи де өз әскерін үшке бөлді. Ол өзінің басты күшін Абылайға қарай бағыттады. Оның қару-мылтығы, түйе үстіне орнатқан 15 зеңбірегі бар еді. Қазақ жасақтары сойыл, шоқпар, садақпен қаруланды. Цевен Доржи өзінің ауыр қолымен Абылай әскерлерінен бұрын келіп, Жаңақорғанға бекініп алды. Абылай Жаңақорған бекінісін алуды Қабанбайға тапсырды. Сырымбетті оң жақ қанатқа, Баянды әскердің сол жақ қанатына қойды. Олардың сыртынан үш мың қолы бар Малайсары, Оразымбет батырлардың әскерін топтастырды. Бұл соғыс екі айға созылды. Қазақ әскерлері Жаңақорғанды, Шымкентті жаудан тазартты. Түркістанға дейін жетті. Бөгенбай басқарған әскерлер Созақ пен Сайрамды босатты. Батыр Баян Талас өзеніне дейін барды. Жәнібек батырдың әскерлері қарақалпақ жерін босатып, қалмақтарды Сырдың жоғарғы сапасына шегіндірді. Амалы таусылған Цевен Доржи Абылайдан бітім сұрауға мәжбүр болды. Келісім бойынша Созақ, Сайрам, Манкент, Шымкент қалалары Әбілмәмбеттің қарамағына өтті. Түркістан туралы мәселе кейінірек шешілетін болды. Абылай бұл жолғы жеңістерін жоңғар хандығының күйреуінің бастамасы деп есептеді. 1745 жылғы соғыс осымен бітті.<ref>Қазақ Энциклопедиясы</ref> Қазақ жерін қалмақтардан толық тазарту мақсатымен Абылай бастаған қазақ жасақтары 1750 жылы жауды Жоңғар қақпасы маңында оңдырмай талқандады. 1755 жылы жоңғарлар бірнеше ұсақ иеліктерге бөлініп кетті. Осыдан кейін 1758 жылы Жоңғар мемлекеті біржолата құлады. 1758 ж. Цинь қытайлары Шығыс Түркістандағы қазіргі Шыңжаң жерін басып алды. Цинь империясының батыс шекарасы қазақ жерімен шектесті. Қытайлар дүркін-дүркін шабуыл жасап қазақтарға тыным бермеді.{{Дереккөзі келтірілмеген}} Абылай келісімге келу туралы Бейжінге адамдар жіберді. Сөйтіп, Қытаймен сауда, экономикалық қатынас орнату жолдарын іздестірді. Ол Ресеймен де қарым-қатынас орнатты.<ref>Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8</ref> 1771 жылы Әбілмәмбет хан өлгеннен кейін, Түркістанда Абылайды Орта жүздің ханы етіп сайлады. Бір жылдан кейін 1772 жылы вице-канцлер М.Л. Воронцовтың жарлығымен Абылайға арналып Есіл өзеніне таяу жерде Жаңғызтөбеге ағаш үй салынды. Абылай 1780 жылы мамыр айында Ташкентте 69 жасында қайтыс болды. Орнына Уәли сайланды.<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref> ==Қазақ халқының басқа тайпалармен күресі== === Қазақ халқының ойраттарға қарсы күресі === [[File:С.У.Ремезовтың сызба кітабы. Фрагмент.jpg|thumb|left|320px|С.У.Ремезовтың сызба кітабындағы Қазақ Ордасы (''Земля Казачьи Орды''). Фрагмент.]] [[File:XVIII ғасырдың бірінші ширегінде қалыптасқан геосаяси жағдайды сипаттайтын француз картасы.jpg|thumb|320px|XVIII ғасырдың бірінші ширегінде қалыптасқан геосаяси жағдайды сипаттайтын француз картасы]] [[File:Казахское ханство1535.png|thumb| alt=A.| ''[[Қазақ хандығындағы 1-азаматтық соғыс]]''.]] 16 ғасырдың соңында ойраттар(қалмақтар) төрт тайпалық бірлестіктен тұрды. Олар Тарбағатайдан Шығысқа қарайғы өңірді алып жатқан торғауыттар, Ертістің жоғары ағысында қоныстанған дербеттер, қазіргі Дихуа қаласының маңындағы хошауыттар, Іле өзенінің жоғары жағындағы шоростар еді. Қазақтар мен ойраттар арасындағы жайылым жер үшін күрес 15 ғасырда-ақ басталды. 16 ғ. соңында ойраттардың шағын бөлігі қазақ ханы Тәуекелге бағынды. 1635 ж. Хонтайшы Батурдың бастауымен Жоңғар хандығы құрылды. Қазақ-жоңғар қатынастары Батур хонтайшы (1634-1654) билік құрған кезде шиеленісе түсті. Онан кейінгі жоңғар хандары (Сенге, халдан) Оңтүстік қазақстанды, маңызды сауда жолдары өтетін қалаларды өздеріне қаратуға тырысты. === Қазақ халқының жоңғарларға қарсы күресі === 1718 жылы Тәуке хан қайтыс болып, орнына Болат хан болды. Оның кезінде қалмақтардың қазақ жеріне жорығы күшейді. Бұл жорықтардың табысты болуына шведтің артиилерия сержанты Иоганн Густав Ренаттың әсері күшті болды. 1709 жылы Полтава түбінде орыстардың қолына түскен Ренат Тобыл қаласына айдалды, осында Ертістің бойында Бухгольцтің экспедициясы құрамында Кереку қаласының маңында 1715 жылы қалмақтарға тұтқынға түседі. 1733 жылға дейін қалмақтардың қолында болды. Ол қалмақтарға зеңбірек құюды, баспахана жасап, әріп құюды үйретеді. Жан-жақты әскери дайындығы бар жоңғарлар 1710-1711 жж. қазақ жеріне басып кіріп соғыс жүргізді. Олар 1717 жылы жазда Аякөз өзені жағасында қазақтардың 30 мың жасағын талқандады. Келесі жылы жоңғарлар қазақтарды Бөген, Шаян, Арыс өзендері бойында тағы да қырады. === Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама === 1723 жылы ерте көктемде жоңғарлар қазақ жеріне тағы да соғысуға келді. Шуна Дабо деген қалмақ басқарған бұл шайқас екі бағытта жүруі тиіс еді. Бірінші бағыт Қаратауды басып өтіп, Шу мен талас өзендеріне шығу болса, екінші бағыт қазақтарға соққы беріп, Шыршық өзеніне жету болатын. Бұл жоспарды іске асыру үшін әскерлер жеті топқа бөлініп, оның бірі Жетісу Алатауының етегіндегі Балқаш көліне құятын төрт өзеннің бойына топтастырылды. Қалмақтың ірі қолбасшысы Амурсана басқарған 70 мың адамнан тұратын екінші бір тобы Іле өзені бойына, Кеген өзенінің солтүстік жағасына, Нарын өзенінің күншығыс жағынадғы Кетпен тауы баурайына орналасты. Бейғам отырған қазақтар аямай қырылды. Жоңғарлар Жетісуды, Ұлы жүзді қырып-жойып, Ұлы жүз, Кіші жүз жеріне де жетті. Халық басы ауған жаққа шұбырды. Ұлы Жүз бен Орта Жүздің қазақтары Самарқан пен Хожантқа қарай шұбырды. Кіші жүз қазағы хиуа мен Бұхараға ағылды. Босқындардың біразы Сырдың сол жағындағы Алакөл маңына топтасты. Халық бұл кезеңді «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» деп атады. «Елім-ай» деген ән туды. Халық ең соңында бірігудің қажеттігін түсінді. 1728 жылы Әбілхайыр бастапан Кіші жүз жасақтары, Тайлақ батыр, Саурық батыр бастапан әскерлер Ырғыз уезінің оңтүстік шығыс бетіндегі Бұланты өзенінің жағасында «Қара сиыр» деген жерде қалмақтарға қарсы соққы берді. 1730 жылы көктемде Балқаш көлі маңында тағы соғыс басталды. Бөгенбай, Қабанбай, Наурызбай, сияқты батырлар бастапан қазақ жасақтары жоңғарларға аяусыз соққы берді. Бұл жер кейін «Аңырақай» деп аталып кетті. Шуно Дабо бастапан қалмақтар Іле өзені бойымен шығысқа қарай қашуға мәжбүр болды. Қазақ жерін азат ету жолындағы соғысты жеңіспен аяқтау үшін Үш жүздің әскерлері Шымкентке таяу Ордабасы деген жерге жиналды. Қолбасшы болып Әбілхайыр мен Бөгенбай сайланды. Осы тұста Тәуке ханның баласы Үлкен Орда иесі Болат хан қайтыс болды. Таққа талас басталды. Болат ханның інісі, Орта Жүздің ханы Сәмеке (Шахмұхамед) тақтан үміткер болды. Сондай-ақ қалмақты қыруда үлкен ерлік танытқан Кіші жүз ханы Әбілхайырда тақтан дәмеленді. Алайда аға хан болып Болаттың үшінші ұлы Әбілмәмбет сайланды. Әбілхайыр бұған наразы болып, майдан шебінен әскерін алып кетті. Сәмеке де Шу бойымен Бетпақдалаға қарай өз әскерін алып кетті. Жоңғарларға қарсы майдан әлсірей бастады. Ұлы Жүздің ханы Жолбарыс жоңғарлармен мәмлеге баруға мәжбүр болды. Осы тұста әрбір жүздің ішінде феодалдың бытыраңқылық күшейді. Кіші жүз сұлтандары Батыр мен Нұралы (Әбілхайырдың баласы) өз алдына ел биледі. Сол сияқты Орта жүзде Күшік пен барақ сұлтандардың да өз иеліктері болды. Қазақ хандығының Бұхара, хиуамен қатынасы да нашар болды. Еділ өзені бойында қалмақтар мен башқұрттар Кіші Жүздің жеріне шабуыл жасап, үнемі қауіп туғызды. == Қазақ хандығының саяси-әлеуметтік жағдайы== === Қазақтардың өзара саяси қарым-қатынасы === [[16 ғасыр|16 ғасырда]] қазақ хандығы [[Сібір|солтүстікте]] құрылған [[Сібір хандығы|Сібір хандығымен]] (орталығы [[Түмен]]) шектесті. [[1563 жыл|1563 жылы]] [[Шайбани әулеті]] мен [[Тайбұғалықтар|Тайбұғы руы]] арасындағы ұзақ жылдар бойы жүргізілген күрестен кейін [[Сібір хандығы]] [[Шайбани әулеті]] [[Көшім хан|Көшім ханның]] қолына көшті. [[Сібір хандығы|Сібір хандығының]] халқы [[Түркі тілдері|түркі тілдес]] қырық рудан құрылған және угар тайпаларының жиынтығынан тұрды. Хандықтың негізгі халқы түркі тілдес [[Сібір татарлары|«Сібір татарлары»]] деген атпен белгілі болды. [[Сібір хандығы]] Қазақс хандығымен саяси және сауда байланысын жасап тұрды. [[1552 жыл|1552 ж]]. [[Ресей]] [[Қазан (қала)|Қазан қаласын]] жаулап алғаннан кейін, ол [[Сібір хандығы|Сібір хандығымен]] көрші болып шықты. [[1581 жыл|1581 ж]]. Ермактың [[Сібір|сібірге]] жорығы басталды. [[Көшім хан]] жеңілгенмен, Ермак жеңісті баянды ете алмады, ол [[1584 жыл|1584 ж]],. қаза тапты. Бірақ [[Сібір хандығы]] да көтерілмеді. Сөйтіп ол [[1598 жыл|1598 жылы]] [[Ресей]] құрамына енді. 17 ғ. 2 ж. Қазақ хандығының жағдайы нашар болды. Өзара қырқысты пайдаланған жоңғарлар Жетісудың бір бөлігін басып алып осы аймақта көшіп жүрген қазақтар мен қырғыздарды бағындырды. Бұқара әскерлері Ташкентті алып, қазақтарды ығыстыра бастапан кезде, қазақ хандарының бірі Жәңгір Бұқар әміршісін жоңғарларға қарсы күресу үшін әскери одақ жасауға көндірді. Жәңгір жоңғарларға қарсы жорықта 1652 ж. қаза тапты. 17 ғ. 90-ж-да жоңғарлардың қазақ жеріне шабуылы бәсеңдеді. Бұл кезде қазақ хандығының нығаюы, қырғыздар мен қазақтар арасындағы одақ және оған қарақалпақтардың қосылуы күшті жүрді. === Қазақ хандығының саяси-әлеуметтік шағы === Феодалдық қанау көптеген салық түрін енгізді. Малшыдан зекет, егіншіден ұшыр жиналды. Ең жоғары басқарушы хандар болды. Олар тек [[Шыңғыс хан|Шыңғыс тұқымынан]] шықты. Феодалдық шартты жер иеленушілік, жерге меншіктің тұрақты түрлері, әсіресе Қазақстанның оңтүстік аудандарында, Сыр бойындағы қалалар аймағында қалыптасты. Олардың сойырғал, иқта, милк, вакуф сияқты түрлері болды. Ханнан тархандық құқық алып, сыйлық жерді иеленушілер онда тұратын егіншілерден, қолөнершілерден өз пайдасына салық жинады. Қазақ қоғамын әлеуметтік-таптық топтарға бөлу негізіне әл-ауқаттылық жағдайынан гөрі, әлеуметтік шығу тегі негізге алынды. Жоғары аристократтық топ ақсүйектерге Шыңғыс әулеттері хандар, сұлтандар, оғландар төрелер, қожалар жатты. Ал басқа халық әл-ауқатына қарамастан қара сүйекке жатқызылды. ==Қазақ хандығының аймақтық-әкімшілік бөлінісі== {{Main|Қазақ хандығының дәстүрлі аймақтық-әкімшілік құрылымы}} [[Қасым хан]] кезінде Қазақ хандығы велаяттарға бөлінді. [[Сурет:Казахское ханство.png|thumb|Қазақ хандығының [[Қасым хан]] кезіндегі аймақтық-әкімшілік бөлінісі]] {| class="wikitable sortable" |- ! <small>Велаят</small> || Ауданы || Астанасы || Алғашқы ханы |- |----- style="background:#CCCCFF; height:2px" |colspan="4" | |----- |align="center"|'''[[Түркістан велаяты|Түркістан]]''' ||align="center"|[[Оңтүстік Қазақстан]] ||align="center"|[[Сығанақ]] ||align="center"|[[Өсек сұлтан|Өзек сұлтан]] |- |----- style="background:#CCCCFF; height:2px" |colspan="4" | |----- |align="center"|'''[[Ұлытау велаяты|Ұлытау]]''' ||align="center"|[[Орталық Қазақстан|Орталық]], [[Солтүстік Қазақстан|Солтүстік]] және [[Шығыс Қазақстан]] ||align="center"|[[Орда-базар]] ||align="center"|[[Айтбек сұлтан]] |- |----- style="background:#CCCCFF; height:2px" |colspan="4" | |----- |align="center"|'''[[Жетісу велаяты|Жетісу]]''' ||align="center"|[[Жетісу]] ||align="center"|[[Алмалық (көне қала)|Алмалық]] || align="center" |— |- |----- style="background:#CCCCFF; height:2px" |colspan="4" | |----- |align="center"|'''[[Сарайшық велаяты|Сарайшық]]''' ||align="center"|[[Батыс Қазақстан]] ||align="center"|[[Сарайшық]] ||align="center"|[[Жәдік сұлтан]] |- |} [[Тәуке хан]] кезінде Қазақ хандығы жүздерге бөлінді. [[Сурет:Қазақ хандығы.png|thumb|Қазақ хандығының [[Тәуке хан]] кезіндегі аймақтық-әкімшілік бөлінісі]] {| class="wikitable sortable" |- ! <small>Жүз</small> || Ауданы || Астанасы || Алғашқы ханы |- |----- style="background:#CCCCFF; height:2px" |colspan="4" | |----- |align="center"|'''[[Ұлы жүз]]''' ||align="center"|[[Оңтүстік Қазақстан]] ||align="center"|[[Ташкент]] ||align="center"|[[Қарт-Әбілқайыр хан]] |- |----- style="background:#CCCCFF; height:2px" |colspan="4" | |----- |align="center"|'''[[Орта жүз]]''' ||align="center"|[[Орталық Қазақстан|Орталық]], [[Солтүстік Қазақстан|Солтүстік]] және [[Шығыс Қазақстан]] ||align="center"|[[Түркістан (қала)|Түркістан]] ||align="center"|[[Қайып хан]] |- |----- style="background:#CCCCFF; height:2px" |colspan="4" | |----- |align="center"|'''[[Кіші жүз]]''' ||align="center"|[[Батыс Қазақстан]] ||align="center"|[[Қазалы]] ||align="center"|[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] |- |} ==Қазақ хандығының хандары== ===Хандарды сайлау дәстүрі=== {{Main|Хан көтеру}} Таққа үміткер сұлтандар мен ақсүйектердің көпшілігінің келісімін алған соң, хандықтағы ең беделді сұлтандар мен билер оны жұқа ақ киізге отырғызған, киіз шетінен ұстап үш рет көтеріп, бірнеше рет “Хан! Хан! Хан!” деп айқайлаған”. Ақ киіз дала шөбіне тиер-тиместе көпшілік оны аспанға қайта-қайта көтеріп түсірген. Содан кейін жиналған жұртшылық хан отырған тақ есебіндегі киізді “хан талапай” жасап осы тарихи оқиғаға қа-тысуының куәсі әрі тәбәрік ретінде бөліп-бөліп алған. Кейін той басталып, ол бірнеше күнге жалғасқан. Хан көтеруге келген көпшілік мұнда бірнеше күн тыныққан, сондай-ақ беделді қайраткерлер мемл. маңызды істерді ақылдасқан. Жаңа ханға ел ішіндегі жайттарды мәлімдеген. ===Хандар тізімі=== {{Main|Қазақ хандары}} {{Main|Қазақ хандарының шежіресі}} # [[Керей хан]], [[Болат сұлтан]] ұлы, [[Орыс хан]] шөбересі 1465—1473 жылдары билеген. # [[Жәнібек хан|Әз-Жәнібек хан]], [[Барақ хан]] ұлы, [[Орыс хан]] шөбересі 1473—1480 жылдары билеген. # [[Бұрындық хан]], [[Керей хан]] ұлы, 1480—1511 жылдары билеген. # [[Қасым хан]], [[Жәнібек хан|Әз-Жәнібек хан]] ұлы, 1511—1521 жылдары билеген. # [[Мамаш хан]], [[Қасым хан]] ұлы, 1521—1523 жылдары билеген. # [[Тахир хан]], [[Әдік сұлтан]] ұлы, 1523—1533 жылдары билеген. # [[Бауыш хан]], [[Әдік сұлтан]] ұлы, 1529—1533 жылдары билеген. # [[Бұйдаш хан]], [[Әдік сұлтан]] ұлы, 1533—1538 жылдары [[Жетісу]] өңірін билеген. # [[Тоғым хан]], [[Жәдік сұлтан]] ұлы, 1533—1537 жылдары билеген. # [[Ахмет хан|Ахмат хан]], [[Жаныс сұлтан|Жаныш сұлтан]] ұлы, 1533—1535 жылдары [[Сырдария]] маңын билеген. # [[Хақназар хан]], [[Қасым хан]] ұлы, 1538—1580 жылдары билеген. # [[Шығай хан]], [[Жәдік сұлтан]] ұлы, 1580—1582 жылдары билеген. # [[Тәуекел хан]], [[Шығай хан]] ұлы, 1582—1598 жылдары билеген. # [[Есім хан]], [[Шығай хан]] ұлы, 1598—1628 жылдары билеген. # [[II Жәнібек хан|Жәнібек хан]], [[Есім хан]] ұлы, 1628—1643 жылдары билеген. # [[Салқам Жәңгір хан]], [[Есім хан]] ұлы, 1643—1652 жылдары билеген. # [[Батыр (Баһадүр) хан|Батыр хан]], [[Бөлекей|Бөлекей сұлтан]] ұлы ([[Жәнібек хан|Әз-Жәнібек хан]] ұлы, [[Өсек сұлтан|Өсеке сұлтанның]] ұрпағы), 1652—1680 жылдары билеген. # [[Тәуке хан]], [[Салқам Жәңгір хан|Жәңгір хан]] ұлы, 1680—1715 жылдары билеген. # [[Қайып хан]], [[Құсрау сұлтан]] ұлы ([[Есім хан]] ұрпағы), 1715—1718 жылдары билеген. # [[Болат хан]], [[Тәуке хан]] ұлы, 1718—1729 жылдары билеген. # [[Әбілмәмбет хан]], [[Болат хан]] ұлы, 1740—1771 жылдары билеген. # [[Абылай хан]], [[Көркем Уәли сұлтан]] ұлы, 1771—1781 жылдары билеген. # [[Кенесары хан|Кене хан]], [[Қасым сұлтан]] ұлы, ([[Абылай хан]] немересі) 1841—1847 жылдары билеген. == Қазақ хандығының мәдениеті == Қазақ поэзиясының аса ірі тұлғалары [[Шалкиіз Тіленшіұлы|Шалкиіз]] (15 ғ.), [[Доспамбет жырау|Доспамбет]] (16 ғ.), [[Жиембет жырау|Жиембет]] (17 ғ.). Қазақтың батырлар жыры тарихи оқиғаларға құрылған. Мысалы: [[Қобыланды]], [[Ер Тарғын]], [[Алпамыс батыр|Алпамыс]], [[Ер Сайын]], [[Қамбар батыр (жыр)|Қамбар батыр]] дастандары. [[Ислам діні]] толық тарады. [[Араб жазуы]] қолданылды. 18 ғасырда қазақтар үз жүзге бөлініп өмір сүріп жатты. Әр жүздің өз ханы болды. Кіші жүзді [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілхайыр]], Орта жүзде [[Сәмеке хан|Сәмеке]] (Шахмұхамед), Ұлы Жүзде - [[Жолбарыс]], [[Түркістан қаласы]]н астана еткен Үлкен Орданың ханы [[Тәуке]] еді. Қазақ жерінде орталықтанған мемлекет болмауын көршілері өз пайдасына шешуді ойлады. Оңтүстік-батыстан [[Жайық казак-орыс әскері|Жайық казактарының]] қолдауымен [[Еділ]] бойындағы башқұрттар, қалмақтар Кіші жүзге тынымсыз шабуыл жасады. Солтүстіктен [[Қазақстан аумағындағы казак әскерлері|Сібір казактары]] тыным бермеді. Орта Азиядағы [[Бұқара]] мен [[Xиуа]] хандықтары да қазақ жерінен дәмелі болды. Олардың бәрінен асып түскен [[жоңғарлар]] еді. == Қазақ хандығының батырлары == * [[Өтеген Өтеғұлұлы|Өтеген батыр]] — [[Дулат]] * [[Райымбек батыр]] — [[Албан руы|Албан]] * [[Есет Көкіұлы|Есет батыр]] — [[Тама]] * [[Қабанбай батыр]] — [[Найман]] * [[Есет Көтібарұлы|Есет батыр]] — [[Шекті]] * Бақай батыр — [[Тама]] * Төленді батыр — [[Адай]] * [[Баян Қасаболатұлы|Баян батыр]] — [[Уақ]] * Тоқсанбай батыр — [[Тама]] *[[Баян Байболатұлы|Баян батыр]] — [[Тама]] *[[Бақ батыр]] — [[Тама]] *[[Бұзау Жарасұлы|Бұзау батыр]] — [[Тама]] *Қонақай батыр — [[Найман]] *[[Қойгелді Сартұлы|Қойгелді батыр]] — [[Дулат]] *[[Ақпан батыр]] — [[Дулат]] *[[Наурызбай батыр]] — [[Шапырашты]] *[[Алатау батыр]] — [[Қоңырат]] *[[Алтай Ебескіұлы|Алтай батыр]] — [[Кете (ру)|Кете]] *[[Арал батыр]] — [[Кете (ру)|Кете]] *[[Есберді батыр]] — [[Найман]] *[[Ер Қаптағай батыр]] — [[Найман]] *[[Жайнақ батыр]] — [[Жалайыр]] *Бөлек батыр — [[Суан]] *[[Барақ батыр]] — [[Найман]] *[[Жидебай батыр]] — [[Арғын]] *[[Досқара батыр]] — [[Керей (тайпа)|Керей]] *[[Көктаубай батыр]] — [[Есентемір]] *[[Көбек батыр]] — [[Арғын]] *[[Тұрлан батыр]] — [[Шеркеш]] *[[Саурық батыр]] — [[Шапырашты]] *[[Смайыл батыр]] — [[Қоңырат]] *[[Жантай батыр]] — [[Арғын]] *[[Жаназар батыр]] — [[Төлеңгіттер|Төлеңгіт]] *[[Жарылғап батыр]] — [[Арғын]] *[[Елшібек батыр]] — [[Суан]] *[[Баубек батыр]] — [[Арғын]] *[[Ер Жәнібек Төлекұлы|Ер Жәнібек батыр]] — [[Керей (тайпа)|Керей]] *[[Сыпатай батыр]] — [[Дулат]] == Қазақ хандығының 550 жылдығы == {{Main|Қазақ хандығының 550 жылдығы}} Мерейтойдың шығыны шамамен 23 млрд теңге ($124,19 млн) болады деп күтілуде. Қазақ хандығының 550 жылдығы [[Қазақстан]]ның бүкіл аймақтарында тойланады. Ал маңызды іс-шаралар қыркүйек айында [[Жамбыл облысы]], [[Тараз]] қаласында өтеді. Себебі осы аумақта хандықтың негізі қаланған деп есептелінеді. Тараздағы іс-шараларды өткізуге 13,47 млрд теңге жұмсалады. Бірақ, кейбір тарихшылар Жәнібек пен Керей хандардың мемлекетінің орталығы [[Алматы]]ға жақын аумақта болған деп, мерейтой жоспарын сынға алды. Қазақ хандығының мерейтойын тойлау шеңберінде 1 млрд теңгеге 10 бөлімді [[Қазақ елі (телесериал)|«Қазақ елі»]] атты сериал мен осы атаулы 375 млн теңгеге анимационды сериал түсіріледі. Қазақ хандығы туралы деректі фильм түсіруге 250 млн теңге бөлінеді. [[Ілияс Есенберлин]]ның «Көшпенділер» трилогиясын баспадан шығаруға 106,6 млн теңге бөлінеді. Таразда шығыны 506,8 млн теңге болатын театрланған қойылым болады. «Мәңгілік ел» тақырыбына ақындар айтысы өтеді. 550 жылдық құрметіне монумент тұрғызылады (501,8 млн теңге). «Тараз — ғасырлар куәсі» атты көрме өтеді. Қазақша күрес пен басқа да ұлттық спорт түрлерінен халықаралық турнир өтеді. Басқа да шығындар: «Ұлы көш» фильмі (150 млн теңге) түсірілуіне, «Тамгалы» Мемлекеттік тарихи-мәдени табиғи қорық-музей құрылысына (100 млн теңге), «Керей-Жәнібек», «Қазақ елі» спекталі қойылуына және «Қазақ хандығы» балетіне (68 млн теңге), [[Қожа Ахмет Ясауи]] кесенесін қалпына келтіру жұмыстарына (20,4 млн теңге) жұмсалады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mfa.kz Қазақстан Республикасының Сыртқы Істер Министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110929145154/http://www.mfa.kz/ |date=2011-09-29 }} <!-- * [http://kazakhstan.awd.kz/theme/t10_2.html Қазақ хандығы] Битий лінк --> * [http://www.hrono.info/geneal/geanl_ok_2.html Орыс-хан. Қазақ хандығы] * [http://www.unesco.kz/natcom/turkestan/r07_turkest_cap.htm Түркістан - Қазақ хандығының елордасы] * [http://www.unesco.kz/heritagenet/kz/content/ Юнеско сайтындағы Қазақстан тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151025041259/http://www.unesco.kz/heritagenet/kz/content/ |date=2015-10-25 }} <!-- * [http://www.1465.kz Қазақ хандығына арналған сайт] Битий лінк --> * [http://www.550kazakhan.kz Қазақ хандығының 550-жылдығына арналған сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150910052832/http://550kazakhan.kz/ |date=2015-09-10 }} {{wikify}} {{Қазақ хандары}} [[Санат:Қазақ хандығы]] [[Санат:Қазақ мемлекеті]] [[Санат:Еуропа тарихи мемлекеттері]] [[Санат:Азияның тарихи мемлекеттері]] [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:1731 жылы таратылғандар]] [[Санат:Түркі мемлекеттері]] [[Санат:Түркі әулеттері]] 09sfi28wavj0t31bq2ky93biihcglz9 3590751 3590750 2026-04-24T00:21:39Z Sagzhan 29953 /* Хандар тізімі */ 3590751 wikitext text/x-wiki {{Дереккөздер жетіспейді}}{{Тарихи мемлекеттер |атауы = Қазақ хандығы |статусы = |байрақ_сипаттамасы = |ұраны = Алаш!{{Дереккөзі келтірілмеген}} |карта = Map of the Kazakh Khanate.png |p1 = Алтын Орда |flag_p1 = Golden_Horde_flag_1339.svg |p2 = Моғолстан |flag_p2 = Moghulistan.png |p3 = Әбілқайыр Ордасы |flag_p3 = Map of the Uzbek Khanate.png |s1 = Ұлы жүз |flag_s1 = Жуз.svg |s2 = Орта жүз |flag_s2 = Жуз.svg |s3 = Кіші жүз |flag_s3 = Жуз.svg |s4 = Ресей Империясы |flag_s4 = Flag_of_Russia.svg |құрылуы = [[1465 жыл|1465]] |ыдырауы = [[1847 жыл|1847]] |сипаттамасы = Қазақ хандығы өзінің гүлдену кезеңінде |астана = [[Қозыбасы]] (1465—1466)<br>[[Созақ]] (1466—1469)<br>[[Сығанақ]] (1469—1511)<br>[[Сарайшық]] (1511—1521)<br>[[Сығанақ]] (1521—1599)<br>[[Ташкент]] (1599—1729)<br>[[Түркістан (қала)|Түркістан]] (1740—1781)<br>[[Қаракеңгір]] (1826—1844)<br>[[Сарыкеңгір]] (1844—1847) |қалалары = [[Сауран]]<br>[[Сарайшық]]<br>[[Сығанақ]]<br>[[Ташкент]]<br>[[Түркістан_(қала)|Түркістан]]<br>[[Созақ]]<br>[[Алмалық_(көне_қала)|Алмалық]]<br>[[Ферғана]]<br> |тілі = [[Шағатай тілі|Түркіше]] (әдеби)<br>[[Қазақ тілі|Қазақша]]<br>[[Араб тілі|Арабша]] (жазбаша) |діні = [[Сунниттер|сунниттік]] [[ислам]] |қосымша_параметр = Заңдары |параметр_мазмұны = [[Қасым ханның қасқа жолы]]<br>[[Есім ханның ескі жолы]]<br>[[Жеті жарғы]] |аумағы = 2,5 млн км² |халқы = [[қазақтар]], [[қарақалпақтар]], [[қырғыздар]], [[ноғайлар]], [[өзбектер]], [[сарттар]] |басқару_формасы = Жартылай сайлаулы [[монархия]]<br>Қысқасы [[Монархия|Хандық Монархия]] |династиясы = Шыңғыс хан әулеті, Жошы әулеті, [[Төре|Төре әулеті]] |басқарушылар_титулы = Бірінші хандар |басқарушы1 = [[Керей хан]] |басқарушы_жылы1 = 1465—1474 |басқарушылар_титулы2 = Соңғы хан |басқарушы2 = [[Кенесары хан]] |басқарушы_жылы2 = 1841—1847 |дейін = |д1 = |д2 = |кейін = |к1 = |к2 = |к3 = }} '''Қазақ хандығы''', '''Қазақ ордасы''', '''Ұрыс жұрты''' — [[1465 жыл]]ы [[Алтын Орда]]ның және [[1468 жыл]]ы [[Әбілқайыр Ордасы]]ның ыдырау кезінде қалыптасқан, қазіргі [[Қазақстан]] мен оған іргелес мемлекеттер аумағындағы [[Қазақтар|қазақ]] мемлекеті. Оның аумағының көбісі [[Орталық Азия|Орта Азияда]] болып, бір бөлігі [[Шығыс Еуропа|Шығыс Еуропада]] орналасқан. XV ғасырда қазақтар [[Әбілқайыр Ордасы|Өзбек хандығындағы]] жемқорлық, саяси тұрақсыздық пен әлсіз үкіметтен шаршап, қазақтарды [[Жетісу|Жетісуда]] жинаған [[Керей хан|Керей]] мен [[Жәнібек хан]] 1465 жылда Қазақ хандығын құрған. Тарих бойы Қазақ хандығы өз аумақтарын үлкейтіп, қазіргі [[Қазақстан|Қазақстанның]] территорияларының көбісіне ие болған.<ref>[http://www.testent.ru/index/xv_gasyr_xviii_gasyrdy_basyndagy_kazakh_khandygy/0-613]</ref> XVII ғасырда қазақтар [[Жоңғар хандығы|Жоңғарлармен]] [[Қазақ-жоңғар соғыстары|соғысып]], әлсізденген де, келесі ғасырда хандықты [[Ресей империясы|Ресей патшалығы]] [[Қазақ хандығының Ресей құрамына кіруі|жаулап]] алған.{{Дереккөзі келтірілмеген}} Қазақ хандығы [[Еділ]]ден [[Жайық]]қа дейінгі территорияны, [[Сырдария]] мен [[Әмудария]] өзендерінің аралығын, [[Хорасан]] жерін қамтыған. Қазақ хандығының мемлекеттік құрылымы дала демократиясына негізделген [[монархия]]ға негізделген. Мемлекет басшысы — [[хан]]дар саяси билік жүргізетін. Олар [[төре]] тұқымынан шыққан [[сұлтан]]дар арасындағы таңдау негізінде сайланатын. Қазақ хандығының тұңғыш ханы — [[Керей хан|Керей]], соңғы ханы — [[Кенесары хан|Кенесары Қасымұлы]]. == Тарихы == {{Main|Қазақ хандығының тарихы}}[[Сурет:Map of Kazakh khanate (kk-cyrillic).png|сүрмесіз|630x630 нүкте]]{{Main|Қазақ хандығының жылнамасы}} === Керей мен Жәнібек хандар === Қазақ хандығының пайда болуы [[Қазақстан]] жерінде 14-15 ғғ. болған әлеуметтік-экономикалық және этникалық-саяси процестерден туған заңды құбылыс. Өндіргіш күштердің дамуы, көшпелі ақсүйектердің экономикалық қуатының артуы, феодалдық топтардың тәуелсіздікке ұмтылуы, осы негізде [[Әбілқайыр хан (Өзбек хандығы)|Әбілхайыр]] хандығы мен Моғолстан арасындағы тартыстың өршуі, әлеуметтік қайшылықтардың үдеуі 15 ғ. 2 жартысында бұл мемлекеттердің құлдырап ыдырауына апарып соқтырды. Әсіресе Әбілхайыр(1428-1468) [[Жошы хан|Жошы]]-[[Шайбани әулеті|Шайбан]]- Дәулет-Шайх оғланның ұлы хандығы өте нашар еді. Территориясы батысында Жайықтан бастап, шығысында Балқаш көліне дейін, оңтүстігінде Сырдың төменгі жағы мен Арал өңірінен, солтүстігінде Тобылдың орта ағысы мен Ертіске дейінгі жерді алып жатты. Бір орталыққа бағынған мемлекет болмады. Көптеген ұлыстарға бөлінді. Олардың басында Шыңғыс әулетінің әр тармақтағы ұрпақтары, көшпелі тайпалардың билеушілері тұрды. Әбілхайыр билік еткен кезде халық өзара қырқыс пен соғыстан шаршады. 30 жж. ол Тобыл бойында Шайбани ұрпағы Махмұт Қожаханды талқандады. Сыр бойындағы далада Жошы әулетінің Махмұтханы мен Ахметханын(Тоқа Темір тұқымы) жеңді. [[1446 жыл]]ы Әбілхайыр Темір ұрпақтары мен Ақ Орда хандары ұрпақтарынан Сыр бойы мен Қаратау баурайындағы — [[Сығанақ]], [[Созақ]], Аққорған, Өзгент, Аркүк сияқты қалаларды басып алады. 1457 ж. Өз-Темір тайшы бастапан ойраттардан (жайылым жер іздеген) [[Түркістан (қала)|Түркістан]] өңірінде жеңіліп қалды. Масқара ауыр шарт жасасып, ойраттар Шу арқылы өз жерлеріне кетті. Ал Әбілхайыр өз ұлысында , қатал тәртіп шараларын орнатуға кіріседі. Бұл халық бұқарасының оған деген өшпенділігін күшейтті. Нәтижесінде халықтың жартысы Шығыс Дешті Қыпшақтан [[Түркістан (қала)|Түркістан]] алқаптарына және Қаратау бөктерлерінен Жетісудың батыс өңіріне көшіп барулары еді. Оны Жәнібек пен Керей басқарды. [[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшақ]] пен Жетісудағы көшпелі бұқара феодалдық қанаудың күшеюіне, соғыстарға наразылық ретінде , хандар мен феодалдардың қол астынан көшіп кетіп, қоныс аударды. Сөйтіп, 15 ғ. 50-70 жж, яғни 1459ж. Әбілхайыр хандығынан Жетісудың батысына Есенбұға хан иелігіне Шу мен Талас өзендерінің жазықтығына көшіп келді. Олардың қоныс аударуының бір себебі, оларды Шыңғыс әулетінен шыққан Керей хан мен Жәнібек ханның жаңа қалыптасып келе жатқан қазақ халқының дербес мемлекетін құру, оның тәуелсіз саяси және экономикалық дамуын қамтамасыз ету жолындағы қадамы мен қызметі өз ықпалын тигізді. Жетісу рулар мен тайпалар мемлекет бірлестігінің орталығына айналды. Олардың саны 200 мың адамға жетті. Моғолстан ханы Есенбұға өзінің солтүстік шекарасын қорғату үшін, сондай-ақ өзінің бауыры Тимурид Абу Саид қолдап отырған Жүністің шабуылынан батыс шекарасын қорғату үшін пайдаланғысы келді. Жәнібек қазақ хандығының тұңғыш шаңырағын көтерген Барақ ханның ұлы, ал Керей оның ағасы Болат ханның баласы. Барақтан басталатын қазақтың дербес мемлекеттігі жолындағы күресті оның туған ұлы мен немересінің жалғастыруы табиғи құбылыс. Мырза Мұхамед хайдар Дулати [[Қазақтар|Қазақ]] хандығының құрылған уақытын хижраның 870 жылына (1465-1466 жж.) жатқызады. [[Сурет:Жәнібек пен Керей.jpg|thumb|300px|Астана қаласындағы Жәнібек пен Керей мүсіні]] Қазақтың алғашқы ханы болып Керей жарияланды (1458-1473 жж.). Одан кейін қазақ ханы болып Жәнібек сайланды (1473-1480 жж.). Бұлардың тұсында Жетісу халқы, 1462 жылы [[Моғолстан]] ханы [[Есенбұға|Есенбұға хан]] өлгеннен кейін ондағы тартыстың күшеюіне байланысты, өзара ынтымақтықты нығайтуға үлес қосты. Әбілхайыр хандығынан көшіп келушілер Жәнібек пен Керейдің қазақ хандығын күшейте түсті. Едәуір әскери күш жинаған және Жетісуда берік қорғанысы бар Жәнібек пен Керей, Жошы әулетінен шыққан сұлтандардың Шығыс [[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшақты]] билеу жолындағы күресіне қосылды. Бұл күрес 1468 ж. Әбілхайыр өлгеннен кейін қайтадан өршіді. Қазақ хандарының басты жаулары Әбілхайырдың мұрагерлері- оның ұлы Шайх -хайдар мен немерелері Мұхамед Шайбани мен Махмұд сұлтан болды. [[File:Казахское ханство1465.png|thumb| alt=A.| ''[[Қазақ хандығының құрылуы]]''.]] Сыр өңірі мен Қаратау — қазақ хандарының Батыс Жетісудағы иеліктеріне ең жақын болды. Жәнібек пен Керей хандар сауда-экономикалық байланыстардың маңызды орталықтары және күшті бекініс болатын Сыр бойындағы қалаларға өз құқықтарын орнатуға тырысты. Сондай-ақ, Сырдың төменгі және орталық сағаларының жерлері қазақтың көшпелі тайпалары үшін қысқы жайылым да еді. 70-жылдары Сауран, Созақ түбінде, үлкен шайқастар болды. Асыны (Түркістанды), Сығанақты біресе қазақ хандары, біресе [[Мұхаммед Шайбани|Мұхамед Шайбани]] басып алып отырды. Осындай шайқастардың бірінде көрнекті қолбасшы Керейдің ұлы Мұрындық болды. Ол 1480 жылдан бастап хан болды. Соның нәтижесінде 15 ғ. 70-ж-да қазақ хандығының шекарасы кеңейе берді. Оңтүстік қазақстан қалалары үшін Шайбани әулетімен арадағы соғыстар Жәнібек ханнан кейін қазақ хандығын билеген Бұрындық хан (1480-1511 жж.) тұсында да толастамады. Батыс Жетісудағы иеліктеріне оңтүстіктегі өздеріне қараған қалаларға ([[Созақ]], [[Сығанақ]], [[Сауран]]) сүйене отырып, алғашқы қазақ хандары Дешті Қыпшақтағы өкімет билігіне талаптанушы барлық хандарды жеңіп, өз иеліктерін үлкейтті. [[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшақта]] қазақ хандары билігінің орнығуы, [[Мұхаммед Шайбани]]ды Дешті Қыпшақтағы тайпалардың кейбір бөлігін соңына ертіп Мәуереннахрға кетуге мәжбүр етті. Мұнда ол Темір әулеті арасындағы өзара тартысты пайдалана отырып, өкімет билігін басып алды. Сонымен қазақ хандығының құрылуына ұйтқы болған себептер — саяси және этникалық процестер болды. Оның басты этапы — Керей мен Жәнібектің қол астындағылармен бірге көшпелі өзбектердің басшысы Әбілхайырдан кетіп, Моғолстанның батысына қоныс аударуы. Мұндағы маңызды оқиға — Керей мен Жәнібекті жақтаушылардың өзбек-қазақтар, кейін тек қазақтар деп аталуы. Әбілхайырдың өлімінен кейін Керей мен Жәнібектің Өзбек ұлысына келіп, үкімет билігін басып алуы. Жаңа мемлекеттік бірлестік Қазақстан атана бастады. === Қасым хан кезеңі=== [[File:Khanate of Kasym (Kazakh) in the period of power.png|thumb| alt=A.| Қасым ханның тұсындағы Қазақ хандығы.]] 16-17 ғғ. Қазақ хандығы нығайып, оның шекарасы едәуір ұлғая түсті. Өз тұсында «жерді біріктіру» процесін жедел жүзеге асырып, көзге түскен хандардың бірі Жәнібектің ұлы Қасым. [[Қасым хан]]ның (1511-1523 жж.) тұсында Қазақ хандығының саяси және экономикалық жағдайы нығая түсті. Ол билік құрған жылдары қазақ халқының қазіргі мекен тұрағы қалыптасты.Бірсыпыра қалалар қосылды, солтүстікте Қасым ханның қол астындағы қазақтардың жайлауы Ұлытаудан асты. Оңтүстік-шығыста оған Жетісудың көп бөлігі ([[Шу]], [[Талас]], [[Қаратал]], [[Іле]] өлкелері) қарады. Қасым ханның тұсында [[Орта Азия]],[[Еділ]] бойы, Сібірмен сауда және елшілік байланыс жасалды. Орыс мемлекетімен байланыс болды. Ұлы князь III [[Василий]] (1505-1533) билік құрған кездегі Мәскеу мемлекеті еді. Батыс Еуропа да қазақ хандығын осы кезде танып білді. «Қасым ханның қасқа жолы» деген әдет-ғұрып ережелері негізінде қазақ заңдары жасалды. Дегенмен Қасым хан тұсында Қазақ хандығы бір орталыққа бағынған мемлекет болмады. Ол Қасым өлгеннен кейін бірден байқалды. Өзара қырқыс, таққа талас басталды. Моғол және өзбек хандарының қазақ билеушілеріне қарсы одағы қалыптасты. Өзара тартыс кезінде Қасым ханның ұлы және мұрагері Мамаш қаза тапты. Қасым ханның немере інісі Таһир (1523-1532) хан болды. Оның айырықша елшілік әне әскери қабілеті болмады. Маңғыт және ойрат хандарымен әскери қақтығыстар басталды. Бұл соғыстар қазақтар үшін сәтті болмады. Қазақ хандығы оңтүстіктегі және солтүстік-батыстағы жерінің бір бөлігінен айрылып, оның ықпалы тек Жетісуда сақталып қалды. ТаҺир ханның інісі Бұйдаштың (1533-1534) тұсында да феодалдық қырқысулар мен соғыстар тоқтаған жоқ. ===Хақназар хан кезеңі === [[File:Себастьян Мюнстердің картасындағы Қазақ Ордасы (Kosaki Orda).jpg|thumb|left|XVI ғасырдың 60-шы жылдары жарық көрген Себастьян Мюнстердің картасындағы Қазақ Ордасы (''Kosaki Orda'')]] 16 ғ. 2 ж. әлсіреген хандықты біріктіруде [[Қасым хан]]ның баласы [[Хақназар хан|Хақназар]] ([[1538 жыл|1538]]-[[1580 жыл|1580]] жж.) өз үлесін қосты. Ноғай Ордасындағы алауыздықты сәтті пайдаланған ол, Жайық өзенінің сол жағындағы жерді қосып алды. Оның тұсында [[Жетісу]] мен [[Тәңір тауы|Тянь-Шаньды]] басып алуды көздеген [[Моғол]] ханы [[Абд ар-Рәшид хан|Абд-Рашидке]] қарсы ұтымды күрес жүргізілді. [[Хақназар хан|Хақназар]] өзара тартыста өзбек ханы Абдулланы қолдау арқылы Сыр бойындағы қалаларды (Сауран, Түркістан) өзіне бағындырды. Оның Абдулламен байланысынан қорыққан [[Ташкент]]тің ұлыстық әміршісі Баба сұлтан жансыздары арқылы Хақназарды у беріп өлтірді. Қасым ханның баласы [[Хақназар хан]] (1538-1580) тұсында Қазақ хандығы қайта бірігіп, дами түсті. Ол хандық билікті нығайтуға және күшейтуге қажырлы қайрат жұмсады. Өзінен бұрын бытыраңқы жағдайға түскен Қазақ хандығын қайта біріктірді. Хақназар қазақ-қырғыз одағын одан әрі нығайтты, сол заманның тарихи деректерінде оны «қазақтар мен қырғыздардың патшасы» деп атады. Ол осы қазақ-қырғыз одағына сүйене отырып, [[Моғолстан]] хандарының Жетісу мен Ыстықкөл алабын жаулап алу әрекетіне тойтарыс берді. Хақназар хандық құрған кезде Қазақ хандығының сыртқы жағдайында аса ірі тарихи оқиғалар болып жатты. Мемлекеттің солтүстігінде Ресей өз иеліктерін қазақ даласына едәуір жылжытты. Қазан мен Астраханьды басып алғаннан кейін Еділ өзенінің барлық аңғары Ресейдің қол астына кірді. Башқұрт және Сібір хандықтары Ресей құрамына енгеннен кейін, ноғайлар Қазақ хандығының солтүстік-шығысына ығыса бастады. Олар Еділден Ертіске дейінгі аралықта көшіп-қонып жүрді. Башқұрттар мен Сібір татарлары да қазақ жерлеріне енуін тоқтатпады. [[Сырдария]]ның төменгі ағысына қарақалпақтар келе бастады. Еділ мен Жайық арасындағы өңірді мекендеген [[Ноғай ордасы]] ыдырай бастады. Ноғай одағы ыдырап, ауыр дағдарысқа тап болды. Оған қарасты көшпелі тайпалардың бір бөлегі Қазақ хандығына келіп қосылды. Хақназар Ноғай Ордасының көп ұлысын (бұлардың көбі қазақтың Кіші жүзі – алшын одағына енген тайпалар) өзіне қаратып алды. Тарихи деректерде Хақназарды «қазақтар мен ноғайлардың ханы» деп атаған. Сөйтіп, ХҮІ ғасырдың 60-жылдары Ноғай Ордасы ыдырап, бұрын оған қараған қазақ тайпалары және олардың этникалық территориясы Қазақ хандығына бірікті. Бұрын Ноғай Ордасының астанасы болып келген [[Сарайшық|Сарайшық қаласы]] да Қазақ хандығына өтті. Бұл жағдай Қазақ хандығының солтүстік-батыс және солтүстік жағындағы жағдайда өзгеріс тудырды. Орыс мемлекеті мен Қазақ хандығы арасындағы кең өңірді алып жатқан Ноғай Ордасының ыдырауы, оның бір бөлігінің Қазақ хандығына қосылып, енді бір бөлегінің орыс патшасына бағынуы, шығысқа қарай кеңейіп келе жатқан орыс мемлекетінің шекарасын Қазақ хандығына жақындата түсті. 1563 жылы [[Сібір хандығы]]ның билігіне келген Көшім хан Қазақ хандығына дұшпандық саясат ұстанды. Оның үстіне моғол билеушілері мен қазақ хандары арасында да қақтығыстар болып тұрды. Осындай күрделі жағдайларда [[Хақназар хан]] Қазақ хандығының сыртқы саясатын өзгертті. Өзінен бұрынғы қазақ хандары үнемі жауласып келген Мауераннахрдағы шайбани әулетімен одақтастық байланыс орнатуға ұмтылды. Сөйтіп, шайбанилық Бұхара ханы Абдолла ІІ-мен одақтық келісім-шарт жасасты. Соғыс қимылдары тоқтап, бейбітшілік орнады, қазақтардың [[Орта Азия]] халқымен сауда-саттық қарым-қатынасы, экономикалық байланысы жиіледі. Мұның өзі Қазақ хандығының ішкі жағдайын жақсартуға, шаруашылық өмірдің оңалуына тиімді болды. Қазақ хандығы нығайа түсті. Бірақ Хақназар ханды [[1580]] жылы Абдолла ханның қарсыласы [[Ташкент]] билеушісі Баба сұлтан астыртын өзінің адамын жіберіп өлтіртті. Қадырғали Жалайырдың айтуынша «Оның да атағы мен абыройы туралы көп айтылады. Алайда [[Хақназар хан]] өз араларында болған қақтығыстарда қаза болған». ===Тәуекел хан кезеңі=== [[File:Kazakh Horde under Tauekel Khan 1598.png|thumb| alt=A.]] Хақназардың мұрагері Жәдіктің баласы және Жәнібек ханның немересі қартайған Шығай (1580-1582) болды. Ол өзінің баласы Тәуекелмен (1586-1598 хан болған) бірге Баба сұлтанға қарсы күресінде Бұқар ханы Абдоллаға келді. Абдолла Шығайға Хожант қаласын сыйға тартып онымен қосылып Баба сұлтанға қарсы Ұлытау жорығына шығады. Осы жорықта Шығай қайтыс болады. Қазақ хандығының иелігі енді Тәуекелге көшеді. 1582 жылы Шығай хан қайтыс болғаннан кейін таққа Тәуекел (1582-1598 жж.) отырды. Тәуекел хан [[Бұхара]] ханы Абдолламен жасасқан шартты бұзып, қазақ және өзбек билеушілері арасындағы жаугершілік қайта қоздады. Абдолла ханмен одақтан Тәуекел ханның бас тартуының себебі, біріншіден, Абдолла әуелдегі Түркістаннан төрт қала беруі туралы уәдесінен бас тартады, екіншіден, біздің ойымызша, басты себеп – Абдолла Тәуекел ханның беделінен, батырлығы мен батылдығынан қорқа бастайды, яғни Тәуекел ханнан өзінің бақталасы ретінде қауіп төнгенін сезді. Өйткені кезінде бүкіл Мәуереннахрды Тәуекелдің көмегімен Шайбани мемлекетінің қол астына біріктірген болатын. [[Тәуекел хан]] да Жошы ұрпағы болғандықтан, бүкіл Орта Азияны билеуіне толық құқығы болды. Тәуекел сыртқы саясатында хандықтың оңтүстігіндегі қалаларда билікті нығайтуға күш салады. Ендігі жерде ол Сыр бойындағы қалалар үшін Абдолламен күресті бастайды. [[Сурет:Medieval cities located along the Syr Darya River (kk-cyrillic).png|нобай|499x499 нүкте|Сырдария бойында орналасқан ортағасырлық қалалар.]] 1586 жылы Ташкентті алуға әрекет жасайды. Абдолланың негізгі күштері Мәуереннахрдың солтүстігінде шоғырланды. Бұны білген Тәуекел хан Мәуереннахрдың оңтүстік аймақтарына шабуыл жасайды. Оның шабуылы Түркістан, Ташкент, Самарқанд қалаларына қауіп төндіреді. Бірақ Тәуекел ханның Ташкентті алуға жасалған алғашқы жорығы сәтсіз аяқталады. Тәуекел хан қазақ хандығының сыртқы саясатын нығайту барысында орыс мемлекетімен дипломатиялық қарым-қатынастарды жандандырды. Қазақ ханы сыртқы саясатта өзін қолдайтын одақтастар іздеді. 1594 жылы Тәуекел хан Ресейге достық келісім жасасу үшін [[Құлмұхаммед елшілігі|Құлмұхаммед]] басқарған Қазақ хандығының тұңғыш ресми елшілігін жібереді. Тәуекел ханның бұндағы мақсаты Ресей мемлекетінің көмегімен Абдоллаға қарсы күресті жандандыру, Сібір ханы Көшімге қарсы одақ құру және 1588 жылы орыс әскерлері ұстап әкеткен өзінің немере інісі, Ондан сұлтанның баласы Оразмұхаммедті тұтқыннан босату болды. Оның жанында қазақтың әйгілі тарихшысы Қадырғали Жалайыр бар еді. 1595 жылы елшіге орыс патшасының жауап грамотасы тапсырылды. Онда орыс патшасы Тәуекел ханға Қазақ хандығын «өзінің патшалық қол астына алатынын» және «оқ ататын қару» жіберетінін уәде етті. Сонымен бірге мынадай талап қойды: «біздің патшалық қоластымызда болғандықтан және біздің патшалық әміріміз бойынша Бұқара патшасымен және бізге опасыздық жасаған Сібір патшасы Көшіммен соғысып, біздің ұлы мәртебелі патшамызға жол салатын боласыздар». Орыс мемлекеті Қазақ хандығымен әскери одақ құрудан бас тартқанымен, Тәуекел хан орыс мемлекетімен дипломатиялық қарым-қатынасты үзген жоқ. 1595 жылы Мәскеуден орыс елшісі [[Вельямин Степанов]] Қазақ хандығына келді. Нәтижесінде екі мемлекет арасында сауда байланыстары жанданды. Бұл кезде ойраттардың бір бөлігі Тәуекел ханға тәуелді болды. Сондықтан ол өзінің Мәскеуге жолдаған грамотасында өзін «қазақтар мен қалмақтардың патшасы» деп атады. 1597 жылы Бұхар хандығында ішкі тартыс, ырың-жырың басталды, онда ықпалды адамдардың қолдауымен Абдолланың ұлы Абдылмомын әкесіне қарсы шықты. Осы қырқысты пайдаланып, Тәуекел Ташкент қаласының түбінде Абдолла ханның әскерін талқандады. 1598 жылы наурызда Абдолла хан қайтыс болып, Абдылмомын хан болды. Осы орайды пайдаланған Тәуекел хан жүз мың әскермен Мәуераннахрға басып кіріп, Ахси, Әндіжан, Ташкент, Самарқан қалаларын басып алды. Бірақ Бұхараны қоршау кезінде Тәуекел хан ауыр жараланып, Ташкентке қайтып келіп қаза болды. Сөйтіп, ол өз мемлекетінің солтүстік-батыс шекарасындағы бейбіт жағдайды және Орта Азиядағы шайбанилықтардың алауыздығын, бұл әулеттің Аштарханилықтар- дың жаңа әулетімен ауыстырылғанын пайдаланып, сырдариялық қалалар үшін ұзаққа созылған күресті табысты тәмамдады. Абдолла ұрпақтарының өзара билікке таласы нәтижесінде Шайбани әулеті өмір сүруін тоқтатады. Тәуекел Орта Азияға жорығында тек қарулы күшке емес, Орта Азия халықтарының белгілі бір әлеуметтік топтарына сүйенді. Атап айтқанда, Тәуекел ханды дін иелері қолдады. Сонымен бірге Ескендір Мұңшы Тәуекел әскерінің құрамында «Түркістан тайпаларының және қырдағы өзбектердің» жауынгерлері болғанын айтады. Жалпы, Шайбани ұрпақтарының өзара қақтығыстарынан шаршаған Орта Азия халықтарының басым бөлігі Тәуекел ханды қолдады десек қателеспейміз. Өйткені Шайбани тармағынан тараған Жошы ұрпақтарының өзі Мәуераннахрда Шайбани әулетін қазақ хандарының әулетімен алмастыруға ниет білдірген. Өкінішке орай, Мәуераннахр қазақ хандарының қолына толығымен көшпеді. Сөйтсе де, Ташкент және оның аймағы 200 жыл бойы Қазақ хандығының құрамында болды. Түркістан қаласы Қазақ хандығының орталығына айналды. === Есім ханның тұсында Қазақ хандығы === [[File:1607 жылы Амстердамда жарық корген нидерланд картасындағы қазақтар (Caßackia). Фрагмент.jpg|left|thumb|320px|1607 жылы Амстердамда жарық корген нидерланд картасындағы қазақтар (Caßackia). Фрагмент.]] [[Есім хан]] (1598-1628 (1645) ж.ж. билік құрған) Шығайұлы [[Есім хан]] (1628-1645) – Қазақ хандығының ханы, [[Шығай хан]]ның баласы, атақты [[Тәуекел хан]]ның туған інісі. [[Есім хан]] туралы халық жадында сақталған аңыз -әңгімелер, дастан-жырлар көп. Оны халқы «Еңсегей бойлы ер Есім» деп ардақтайды. Есім хан билік басына ағасы [[Тәуекел]] өлгеннен кейін келді. Бұл кезде Қазақ хандығының шығысындағы жағдай Тәуекел тұсындағыдан әлдеқайда күрделене түскен еді. Мұнда ойрат тайпаларының бірігіу процесі жүріп жатты. Сондықтан ол көршілерінде болып жатқан жағдайды жіті қадағалап, олардың тайпалары арасындағы алауыздықты өз пайдасына шешуге ұмтылып бақты. Ойраттардың бір жағынан [[Ембі]], [[Жайық]], Еділ бойындағы ноғайлармен шарпысуы, екінші жағынан орыс қамалдарының гарнизондарымен қақтығысуы [[Есім хан]] саясатының ықпалды болуына елеулі жағдай жасады. Ақырында үш жақты соғыстың өздеріне қырғын таптыратынын сезген ойрат әміршілері [[Есім хан]]ның үстемдігін мойындап, тату көршілікте тұру мақсатында ұсыныс жасап, елшілерін жіберуге мәжбүр болады. Хандығының шығысындағы жағдайды осылайша өз пайдасына шешкен [[Есім хан]] оңтүстігін де ойдан шығармайды. Хандығының шекарасын кеңейте түсу саясатын мұнда да батыл жүргізіп бағады. Оған жағдай да көмектесе түседі. Себебі, бұл кезде қайтыс болған Бәки Мұхаммед ханның орнына оның інісі Уәли Мұхаммед пен [[Герат]]-[[Хорасан]]ның билеушісі Дінмұхаммед баласы Иманқұлы таласып жатқан еді. Осы қақтығысты өз пайдасына асыруда [[Есім хан]] үлкен ептілік танытады. Ол әуелі Уәли Мұхаммедке көмектесемін деп уәде беріп, кейін Иманқұлы жағына аунап түседі. Соның нәтижесінде онымен бірігіп, Уәли Мұхаммедті өлтірісіп, Иманқұлымен одақ жасасады да, сол жылы Иманқұлыға қарсы шығып, [[Самарқан|Самарқантқа]] әскер жөнелтеді. Бұл кезде Иманқұлының Есіммен соғысарлық шамасы жоқ еді. Сондықтан онымен шартқа отырып, [[Ташкент]] пен оның төңірегінің түгелдей қазақтардың иелігі екенін ресми түрде мойындайды. Бұдан кейін [[Есім хан]] [[Моғолстан]] ханы Әбдірахымның қызы Падшахқа үйленіп, ағасы Күшік сұлтанның қызын Әбдірахымға беріп, қарсы құда болу арқылы оны өзінің жақтасы етіп, соның көмегімен өзіне опасыздық жасаған Тұрсын ханды талқандап, дара билікке қол жеткізеді. [[Есім хан]]ның билігі тұсында ([[1598 жыл|1598]]-[[1645 жыл|1645]]) халық жадында «[[Есім]] салған ескі жол» деген атпен қалған әдет-ғұрып нормаларын қалыптастырған конституциялық құжат болғаны белгілі. Мұны «Есімнің заңы» деп ұққан жөн. Бірақ оның көктен алынбағанын, өз заманының орайы мен талабына қарай [[Есім хан]] мен оның кеңесшілері өңдеп, толықтырған баяғы «Қасым салған қасқа жолдың» бір нұсқасы екенін де естен шығармаған абзал. Түптеп келгенде, «Есім салған ескі жол» деген сөздің мәні де [[Есім хан]]ның тұсында жасалған даналық заңдарға байланысты айтылған. Қоныс-тұраққа, мал-мүлікке, адамдар арасындағы қарым-қатынасқа қатысты туындайтын дау-шардың шешімдері осы кезде сараланды. Мұның өзі кейін Тәукенің әйгілі «Жеті жарғысына» негіз болып, қазақ халқының мәдени-рухани және салт-дәстүр қалыптарының төлтумалығын шыңдай түсуге ықпал етті. Жалпы көшпелілер мемлекетінің хандары сияқты, [[Есім хан]] да тақ үсті мен ат үстінде бірдей танылған біртуар тұлға. Оны халқының «Еңсегей бойлы Ер Есім» атанған атақты ханның қайтыс болған жылы – [[1645]] жыл деген шындыққа келетін сияқты. [[Есім хан]] дүние салған соң қазақ хандығының тағына [[Салқам Жәңгір хан|Жәңгір хан]] ([[1643 жыл|1643]]—[[1652 жыл|1652]]) отырды. Халық оны ел үшін жасаған ерлігіне орай «Салқам Жәңгір» деп атанған. Хан ордасын Түркістан қаласында ұстау [[Салқам Жәңгір хан|Жәңгір хан]] тұсында басталды. [[Есім хан]] қазақ тарихында «Еңсегей бойлы ер Есім» деген атпен әйгілі болды, оған бұл атақ [[1598 жыл]]ы ағасы Тәуекел ханмен бірге Мауреннахрға жасаған жорықта ерекше көзге түскені үшін берілген екен. Есім хан — Шығай ханның баласы, ол бұрын қазақ хандығының [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласындағы хан ордасында тұрған. Хан тағына отырған соң Бұхарамен бітім-шартын жасасып, Орта Азия қалаларымен бейбіт, экономикалық байланыс орнатуға ұмтылды. Қазақ хандығын бір орталыққа бағынған мемлекет етіп құруды көздеді. «[[Есім хан]]ның ескі жолы» деп аталған заңды құрастырды. [[Есім хан]]ның қазақтарды бір орталыққа бағындыру саясатына қарсы болған сұлтандар қазақ хандығын бөлшектеуге тырысты. [[Ташкент]] қаласы қазақ хандығына қараған соң оны [[Жәнібек хан|Жәнібек ханның]] немересі, Жалым сұлтанның баласы Тұрсын Мұхаммед сұлтан басқарған еді.Ол көп ұзамай тәуелсіз [[хан]] болуға әрекет жасады. Тіпті өз атынан ақша соқтырып, «бажы және хараж» алым-салықтарын жинады. Сонымен, қазақ хандығын екіге бөліп, Түркістан қаласын орталық еткен [[Есім хан]], [[Ташкент]] қаласын орталық еткен Тұрсын хан билеген еді. Бұлардың арасында соғыс қақтығыстар болды. Бұл екі жақ ұйғыр, қырғыз, қарақалпақ билеушілерінен өздеріне одақтас-жақтастар іздеуге кірісті. Есім хан тобы Яркент хандығына қарсы болып Тұрпанды билеген Әбдірахим ханмен одақтасты. Ал Тұрсын [[Мұхаммед хан]] жағы [[Яркент]] билеушісі Шажай Ахметтің жақтасы болды. Бұлармен одақтасып отырған Әбдірахим мен [[Ахметтер]] де бір-бірімен жауласып отырған билеушілер болатын. [[Есім хан]] өзіне мықты сүйеніш ету үшін [[Жаркент|Яркент]] ханы Әбдірахиммен құдандалық байланыс орнатты. Есім хан Әбдірахимнің қызы Патша ханымға үйленді де, ағасы Күшік сұлтанның қызын Әбдірахимге берді. [[Есім хан]] мен Тұрсын хан арасында күрес шиеленісе берді, 1627-жылы [[Есім хан]] Тұрсын ханды өлтіріп, қазақ хандығын өз қол астына біріктірді. [[Есім хан]]ның феодалдық бытыраңқылықты жеңіп, қазақ хандығын біріктіру жолындағы күрестері қазақтың «Еңсегей бойлы ер Есім» атты тарихи жырына өзек болған. [[Есім хан]] [[Ташкент]] қаласына білдіртпей түнде кіріп, хан сарайының күзетшілерін байлап тастап, Тұрсын ханды қаперсіз ұйықтап жатқанда қапылыста өлтіреді, сонда Есім ханның қасындағы Төлеген (Марқасқа) жырау оны мынадай жырмен оятады: :«Ей, Қатаған, хан Тұрсын! :Кім арамды ант ұрсын. :Жазықсыз елді жылатып, :Жер тәңірісің, жатырсың, :Хан емессің, қасқырсың, :Қара албасты басқырсың! :Алтын тақта жатсаң да :Қазаң жетті, қапылсың! :Еңсегей бойлы ер Есім, :Есігіңе келіп тұр, :Шашқалы тұр қаныңды, :Алғалы тұр жаныңды, :Кешікпей содан қатарсың!» Есім хан шошып оянған Тұрсын ханның басын алады. «Бахыр әл асырардың» авторы Махмұд ибн Уәлидің айтуына қарағанда, Есім хан 1628-жылы қайтыс болған. Ал «Қазақ совет энциклопедиясының» мәліметіне қарағанда 1645-жылы қайтыс болған делінеді. === Тәуке хан кезеңі === 1680 ж. Жәңгірдің баласы Тәуке (1680-1718) хан болды. Оның тұсында «Жеті жарғы» деген заңдар жинапы құрастырылды. Жеті жарғы көшпелілердің ел билеу заңы болып табылады. Оның негізгі баптарының мазмұны: қанға қан алу, яғни біреудің кісісі өлтірілсе, оған ердің құнын төлеу (ер адамға 1000 қой, әйелге 500); ұрлық, қарақшылық, зорлық-зомбылыққа өлім жазасы кесіледі, жазаны ердің құнын төлеу арқылы жеңілдетуге болады; денеге зақым келтірсе, оған сәйкес құн төленеді (бас бармақ 100 қой, шынашақ 20 қой); егер әйел ерін өлтірсе өлім жазасына кесіледі (егер ағайындары кешірім жасаса, құн төлеумен ғана құтылады, мұндай қылмысты екіқабат әйел жасаса жазадан босатылады); төре мен қожаның құны қарашадан 7 есе артық төленеді; егер ері әйелін өлтірсе, әйел құнын төлейді. === Абылай ханның тұсында Қазақ хандығы === [[File:2000 Stamp of Kazakhstan - Abylai Khan.jpg|thumb|right|''[[Абылай хан]]''.]] [[File:Kazakh zhuzes under Abylai Khan.png|thumb| left| alt=A.|]] 1742 жылы 20 тамызда Ор қаласында Ресей, жоңғар және қарақалпақ, қазақтардың Кіші, Орта және Ұлы жүздің өкілдері қатысқан келіссөз жүргізілді. Онда Ресей өкілі қазақ пен жоңғар арасындағы қақтығысқа байланысты уәж айтпақшы болды. Бірақ жоңғарлар оны тыңдаған жоқ. Олар орыс қамал-бекіністеріне, қазақ қоныстарына жақын жерде 20 мың әскер ұстап, қазақты мазалауын қоймады. Ендігі жерде қазақтар өз күшіне ғана сенуіне тура келді. Осы идеяны орнықтыруға Абылай хан зор күш жұмсады. 1711 жылы дүниеге келген Абылай Уәлиұлының бастапқы есімі Әбілмансұр болды. Ол жастай жетім қалды. 1731 жылы жоңғарлармен шайқаста көзге түсті. Жоңғарияның ханы Қалдан Серен 1745 жылы өліп, оның мұрагерлері таққа таласты. Осы кезде оған Цинь империясы тиісе бастайды. Абылай осы сәтті пайдаланды. Ол сыр бойындағы қалаларды азат етуге кірісті. Ол бұл жорықта қазақ әскерлерін үш топқа бөлді. Оның бірінші тобын Қанжығалы Бөгенбай мен Үмбетей жырау басқарды. Бөгенбай басқарған 10 мың әскер Түркістанның солтүстік жағына, Созақ бекінісіне барып тиісуге тиіс еді. Екінші қолды Жәнібек батыр басқарды. Оған Тәтіқара жырау қосылды. Олар Сырдың төменгі ағасына қарай кетті. Үшінші негізгі қолды Абылайдың өзі басқарды. Жорыққа қатысушылар Шиелі, Жаңақорған бойымен Түркістанның күнбатыс жағына қарай жылжыды. Бұл топта Қабанбай, Баян, Сырымбет, Малайсары, Жанұзақ болды. Жоңғар әскерін басқарған Қалдан Сереннің ортаншы ұлы Цевен Доржи де өз әскерін үшке бөлді. Ол өзінің басты күшін Абылайға қарай бағыттады. Оның қару-мылтығы, түйе үстіне орнатқан 15 зеңбірегі бар еді. Қазақ жасақтары сойыл, шоқпар, садақпен қаруланды. Цевен Доржи өзінің ауыр қолымен Абылай әскерлерінен бұрын келіп, Жаңақорғанға бекініп алды. Абылай Жаңақорған бекінісін алуды Қабанбайға тапсырды. Сырымбетті оң жақ қанатқа, Баянды әскердің сол жақ қанатына қойды. Олардың сыртынан үш мың қолы бар Малайсары, Оразымбет батырлардың әскерін топтастырды. Бұл соғыс екі айға созылды. Қазақ әскерлері Жаңақорғанды, Шымкентті жаудан тазартты. Түркістанға дейін жетті. Бөгенбай басқарған әскерлер Созақ пен Сайрамды босатты. Батыр Баян Талас өзеніне дейін барды. Жәнібек батырдың әскерлері қарақалпақ жерін босатып, қалмақтарды Сырдың жоғарғы сапасына шегіндірді. Амалы таусылған Цевен Доржи Абылайдан бітім сұрауға мәжбүр болды. Келісім бойынша Созақ, Сайрам, Манкент, Шымкент қалалары Әбілмәмбеттің қарамағына өтті. Түркістан туралы мәселе кейінірек шешілетін болды. Абылай бұл жолғы жеңістерін жоңғар хандығының күйреуінің бастамасы деп есептеді. 1745 жылғы соғыс осымен бітті.<ref>Қазақ Энциклопедиясы</ref> Қазақ жерін қалмақтардан толық тазарту мақсатымен Абылай бастаған қазақ жасақтары 1750 жылы жауды Жоңғар қақпасы маңында оңдырмай талқандады. 1755 жылы жоңғарлар бірнеше ұсақ иеліктерге бөлініп кетті. Осыдан кейін 1758 жылы Жоңғар мемлекеті біржолата құлады. 1758 ж. Цинь қытайлары Шығыс Түркістандағы қазіргі Шыңжаң жерін басып алды. Цинь империясының батыс шекарасы қазақ жерімен шектесті. Қытайлар дүркін-дүркін шабуыл жасап қазақтарға тыным бермеді.{{Дереккөзі келтірілмеген}} Абылай келісімге келу туралы Бейжінге адамдар жіберді. Сөйтіп, Қытаймен сауда, экономикалық қатынас орнату жолдарын іздестірді. Ол Ресеймен де қарым-қатынас орнатты.<ref>Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8</ref> 1771 жылы Әбілмәмбет хан өлгеннен кейін, Түркістанда Абылайды Орта жүздің ханы етіп сайлады. Бір жылдан кейін 1772 жылы вице-канцлер М.Л. Воронцовтың жарлығымен Абылайға арналып Есіл өзеніне таяу жерде Жаңғызтөбеге ағаш үй салынды. Абылай 1780 жылы мамыр айында Ташкентте 69 жасында қайтыс болды. Орнына Уәли сайланды.<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref> ==Қазақ халқының басқа тайпалармен күресі== === Қазақ халқының ойраттарға қарсы күресі === [[File:С.У.Ремезовтың сызба кітабы. Фрагмент.jpg|thumb|left|320px|С.У.Ремезовтың сызба кітабындағы Қазақ Ордасы (''Земля Казачьи Орды''). Фрагмент.]] [[File:XVIII ғасырдың бірінші ширегінде қалыптасқан геосаяси жағдайды сипаттайтын француз картасы.jpg|thumb|320px|XVIII ғасырдың бірінші ширегінде қалыптасқан геосаяси жағдайды сипаттайтын француз картасы]] [[File:Казахское ханство1535.png|thumb| alt=A.| ''[[Қазақ хандығындағы 1-азаматтық соғыс]]''.]] 16 ғасырдың соңында ойраттар(қалмақтар) төрт тайпалық бірлестіктен тұрды. Олар Тарбағатайдан Шығысқа қарайғы өңірді алып жатқан торғауыттар, Ертістің жоғары ағысында қоныстанған дербеттер, қазіргі Дихуа қаласының маңындағы хошауыттар, Іле өзенінің жоғары жағындағы шоростар еді. Қазақтар мен ойраттар арасындағы жайылым жер үшін күрес 15 ғасырда-ақ басталды. 16 ғ. соңында ойраттардың шағын бөлігі қазақ ханы Тәуекелге бағынды. 1635 ж. Хонтайшы Батурдың бастауымен Жоңғар хандығы құрылды. Қазақ-жоңғар қатынастары Батур хонтайшы (1634-1654) билік құрған кезде шиеленісе түсті. Онан кейінгі жоңғар хандары (Сенге, халдан) Оңтүстік қазақстанды, маңызды сауда жолдары өтетін қалаларды өздеріне қаратуға тырысты. === Қазақ халқының жоңғарларға қарсы күресі === 1718 жылы Тәуке хан қайтыс болып, орнына Болат хан болды. Оның кезінде қалмақтардың қазақ жеріне жорығы күшейді. Бұл жорықтардың табысты болуына шведтің артиилерия сержанты Иоганн Густав Ренаттың әсері күшті болды. 1709 жылы Полтава түбінде орыстардың қолына түскен Ренат Тобыл қаласына айдалды, осында Ертістің бойында Бухгольцтің экспедициясы құрамында Кереку қаласының маңында 1715 жылы қалмақтарға тұтқынға түседі. 1733 жылға дейін қалмақтардың қолында болды. Ол қалмақтарға зеңбірек құюды, баспахана жасап, әріп құюды үйретеді. Жан-жақты әскери дайындығы бар жоңғарлар 1710-1711 жж. қазақ жеріне басып кіріп соғыс жүргізді. Олар 1717 жылы жазда Аякөз өзені жағасында қазақтардың 30 мың жасағын талқандады. Келесі жылы жоңғарлар қазақтарды Бөген, Шаян, Арыс өзендері бойында тағы да қырады. === Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама === 1723 жылы ерте көктемде жоңғарлар қазақ жеріне тағы да соғысуға келді. Шуна Дабо деген қалмақ басқарған бұл шайқас екі бағытта жүруі тиіс еді. Бірінші бағыт Қаратауды басып өтіп, Шу мен талас өзендеріне шығу болса, екінші бағыт қазақтарға соққы беріп, Шыршық өзеніне жету болатын. Бұл жоспарды іске асыру үшін әскерлер жеті топқа бөлініп, оның бірі Жетісу Алатауының етегіндегі Балқаш көліне құятын төрт өзеннің бойына топтастырылды. Қалмақтың ірі қолбасшысы Амурсана басқарған 70 мың адамнан тұратын екінші бір тобы Іле өзені бойына, Кеген өзенінің солтүстік жағасына, Нарын өзенінің күншығыс жағынадғы Кетпен тауы баурайына орналасты. Бейғам отырған қазақтар аямай қырылды. Жоңғарлар Жетісуды, Ұлы жүзді қырып-жойып, Ұлы жүз, Кіші жүз жеріне де жетті. Халық басы ауған жаққа шұбырды. Ұлы Жүз бен Орта Жүздің қазақтары Самарқан пен Хожантқа қарай шұбырды. Кіші жүз қазағы хиуа мен Бұхараға ағылды. Босқындардың біразы Сырдың сол жағындағы Алакөл маңына топтасты. Халық бұл кезеңді «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» деп атады. «Елім-ай» деген ән туды. Халық ең соңында бірігудің қажеттігін түсінді. 1728 жылы Әбілхайыр бастапан Кіші жүз жасақтары, Тайлақ батыр, Саурық батыр бастапан әскерлер Ырғыз уезінің оңтүстік шығыс бетіндегі Бұланты өзенінің жағасында «Қара сиыр» деген жерде қалмақтарға қарсы соққы берді. 1730 жылы көктемде Балқаш көлі маңында тағы соғыс басталды. Бөгенбай, Қабанбай, Наурызбай, сияқты батырлар бастапан қазақ жасақтары жоңғарларға аяусыз соққы берді. Бұл жер кейін «Аңырақай» деп аталып кетті. Шуно Дабо бастапан қалмақтар Іле өзені бойымен шығысқа қарай қашуға мәжбүр болды. Қазақ жерін азат ету жолындағы соғысты жеңіспен аяқтау үшін Үш жүздің әскерлері Шымкентке таяу Ордабасы деген жерге жиналды. Қолбасшы болып Әбілхайыр мен Бөгенбай сайланды. Осы тұста Тәуке ханның баласы Үлкен Орда иесі Болат хан қайтыс болды. Таққа талас басталды. Болат ханның інісі, Орта Жүздің ханы Сәмеке (Шахмұхамед) тақтан үміткер болды. Сондай-ақ қалмақты қыруда үлкен ерлік танытқан Кіші жүз ханы Әбілхайырда тақтан дәмеленді. Алайда аға хан болып Болаттың үшінші ұлы Әбілмәмбет сайланды. Әбілхайыр бұған наразы болып, майдан шебінен әскерін алып кетті. Сәмеке де Шу бойымен Бетпақдалаға қарай өз әскерін алып кетті. Жоңғарларға қарсы майдан әлсірей бастады. Ұлы Жүздің ханы Жолбарыс жоңғарлармен мәмлеге баруға мәжбүр болды. Осы тұста әрбір жүздің ішінде феодалдың бытыраңқылық күшейді. Кіші жүз сұлтандары Батыр мен Нұралы (Әбілхайырдың баласы) өз алдына ел биледі. Сол сияқты Орта жүзде Күшік пен барақ сұлтандардың да өз иеліктері болды. Қазақ хандығының Бұхара, хиуамен қатынасы да нашар болды. Еділ өзені бойында қалмақтар мен башқұрттар Кіші Жүздің жеріне шабуыл жасап, үнемі қауіп туғызды. == Қазақ хандығының саяси-әлеуметтік жағдайы== === Қазақтардың өзара саяси қарым-қатынасы === [[16 ғасыр|16 ғасырда]] қазақ хандығы [[Сібір|солтүстікте]] құрылған [[Сібір хандығы|Сібір хандығымен]] (орталығы [[Түмен]]) шектесті. [[1563 жыл|1563 жылы]] [[Шайбани әулеті]] мен [[Тайбұғалықтар|Тайбұғы руы]] арасындағы ұзақ жылдар бойы жүргізілген күрестен кейін [[Сібір хандығы]] [[Шайбани әулеті]] [[Көшім хан|Көшім ханның]] қолына көшті. [[Сібір хандығы|Сібір хандығының]] халқы [[Түркі тілдері|түркі тілдес]] қырық рудан құрылған және угар тайпаларының жиынтығынан тұрды. Хандықтың негізгі халқы түркі тілдес [[Сібір татарлары|«Сібір татарлары»]] деген атпен белгілі болды. [[Сібір хандығы]] Қазақс хандығымен саяси және сауда байланысын жасап тұрды. [[1552 жыл|1552 ж]]. [[Ресей]] [[Қазан (қала)|Қазан қаласын]] жаулап алғаннан кейін, ол [[Сібір хандығы|Сібір хандығымен]] көрші болып шықты. [[1581 жыл|1581 ж]]. Ермактың [[Сібір|сібірге]] жорығы басталды. [[Көшім хан]] жеңілгенмен, Ермак жеңісті баянды ете алмады, ол [[1584 жыл|1584 ж]],. қаза тапты. Бірақ [[Сібір хандығы]] да көтерілмеді. Сөйтіп ол [[1598 жыл|1598 жылы]] [[Ресей]] құрамына енді. 17 ғ. 2 ж. Қазақ хандығының жағдайы нашар болды. Өзара қырқысты пайдаланған жоңғарлар Жетісудың бір бөлігін басып алып осы аймақта көшіп жүрген қазақтар мен қырғыздарды бағындырды. Бұқара әскерлері Ташкентті алып, қазақтарды ығыстыра бастапан кезде, қазақ хандарының бірі Жәңгір Бұқар әміршісін жоңғарларға қарсы күресу үшін әскери одақ жасауға көндірді. Жәңгір жоңғарларға қарсы жорықта 1652 ж. қаза тапты. 17 ғ. 90-ж-да жоңғарлардың қазақ жеріне шабуылы бәсеңдеді. Бұл кезде қазақ хандығының нығаюы, қырғыздар мен қазақтар арасындағы одақ және оған қарақалпақтардың қосылуы күшті жүрді. === Қазақ хандығының саяси-әлеуметтік шағы === Феодалдық қанау көптеген салық түрін енгізді. Малшыдан зекет, егіншіден ұшыр жиналды. Ең жоғары басқарушы хандар болды. Олар тек [[Шыңғыс хан|Шыңғыс тұқымынан]] шықты. Феодалдық шартты жер иеленушілік, жерге меншіктің тұрақты түрлері, әсіресе Қазақстанның оңтүстік аудандарында, Сыр бойындағы қалалар аймағында қалыптасты. Олардың сойырғал, иқта, милк, вакуф сияқты түрлері болды. Ханнан тархандық құқық алып, сыйлық жерді иеленушілер онда тұратын егіншілерден, қолөнершілерден өз пайдасына салық жинады. Қазақ қоғамын әлеуметтік-таптық топтарға бөлу негізіне әл-ауқаттылық жағдайынан гөрі, әлеуметтік шығу тегі негізге алынды. Жоғары аристократтық топ ақсүйектерге Шыңғыс әулеттері хандар, сұлтандар, оғландар төрелер, қожалар жатты. Ал басқа халық әл-ауқатына қарамастан қара сүйекке жатқызылды. ==Қазақ хандығының аймақтық-әкімшілік бөлінісі== {{Main|Қазақ хандығының дәстүрлі аймақтық-әкімшілік құрылымы}} [[Қасым хан]] кезінде Қазақ хандығы велаяттарға бөлінді. [[Сурет:Казахское ханство.png|thumb|Қазақ хандығының [[Қасым хан]] кезіндегі аймақтық-әкімшілік бөлінісі]] {| class="wikitable sortable" |- ! <small>Велаят</small> || Ауданы || Астанасы || Алғашқы ханы |- |----- style="background:#CCCCFF; height:2px" |colspan="4" | |----- |align="center"|'''[[Түркістан велаяты|Түркістан]]''' ||align="center"|[[Оңтүстік Қазақстан]] ||align="center"|[[Сығанақ]] ||align="center"|[[Өсек сұлтан|Өзек сұлтан]] |- |----- style="background:#CCCCFF; height:2px" |colspan="4" | |----- |align="center"|'''[[Ұлытау велаяты|Ұлытау]]''' ||align="center"|[[Орталық Қазақстан|Орталық]], [[Солтүстік Қазақстан|Солтүстік]] және [[Шығыс Қазақстан]] ||align="center"|[[Орда-базар]] ||align="center"|[[Айтбек сұлтан]] |- |----- style="background:#CCCCFF; height:2px" |colspan="4" | |----- |align="center"|'''[[Жетісу велаяты|Жетісу]]''' ||align="center"|[[Жетісу]] ||align="center"|[[Алмалық (көне қала)|Алмалық]] || align="center" |— |- |----- style="background:#CCCCFF; height:2px" |colspan="4" | |----- |align="center"|'''[[Сарайшық велаяты|Сарайшық]]''' ||align="center"|[[Батыс Қазақстан]] ||align="center"|[[Сарайшық]] ||align="center"|[[Жәдік сұлтан]] |- |} [[Тәуке хан]] кезінде Қазақ хандығы жүздерге бөлінді. [[Сурет:Қазақ хандығы.png|thumb|Қазақ хандығының [[Тәуке хан]] кезіндегі аймақтық-әкімшілік бөлінісі]] {| class="wikitable sortable" |- ! <small>Жүз</small> || Ауданы || Астанасы || Алғашқы ханы |- |----- style="background:#CCCCFF; height:2px" |colspan="4" | |----- |align="center"|'''[[Ұлы жүз]]''' ||align="center"|[[Оңтүстік Қазақстан]] ||align="center"|[[Ташкент]] ||align="center"|[[Қарт-Әбілқайыр хан]] |- |----- style="background:#CCCCFF; height:2px" |colspan="4" | |----- |align="center"|'''[[Орта жүз]]''' ||align="center"|[[Орталық Қазақстан|Орталық]], [[Солтүстік Қазақстан|Солтүстік]] және [[Шығыс Қазақстан]] ||align="center"|[[Түркістан (қала)|Түркістан]] ||align="center"|[[Қайып хан]] |- |----- style="background:#CCCCFF; height:2px" |colspan="4" | |----- |align="center"|'''[[Кіші жүз]]''' ||align="center"|[[Батыс Қазақстан]] ||align="center"|[[Қазалы]] ||align="center"|[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] |- |} ==Қазақ хандығының хандары== ===Хандарды сайлау дәстүрі=== {{Main|Хан көтеру}} Таққа үміткер сұлтандар мен ақсүйектердің көпшілігінің келісімін алған соң, хандықтағы ең беделді сұлтандар мен билер оны жұқа ақ киізге отырғызған, киіз шетінен ұстап үш рет көтеріп, бірнеше рет “Хан! Хан! Хан!” деп айқайлаған”. Ақ киіз дала шөбіне тиер-тиместе көпшілік оны аспанға қайта-қайта көтеріп түсірген. Содан кейін жиналған жұртшылық хан отырған тақ есебіндегі киізді “хан талапай” жасап осы тарихи оқиғаға қа-тысуының куәсі әрі тәбәрік ретінде бөліп-бөліп алған. Кейін той басталып, ол бірнеше күнге жалғасқан. Хан көтеруге келген көпшілік мұнда бірнеше күн тыныққан, сондай-ақ беделді қайраткерлер мемл. маңызды істерді ақылдасқан. Жаңа ханға ел ішіндегі жайттарды мәлімдеген. ===Хандар тізімі=== {{Main|Қазақ хандары}} {{Main|Қазақ хандарының шежіресі}} # [[Керей хан]], [[Болат сұлтан]] ұлы, [[Ұрыс хан]] шөбересі 1465—1473 жылдары билеген. # [[Жәнібек хан|Әз-Жәнібек хан]], [[Барақ хан]] ұлы, [[Ұрыс хан]] шөбересі 1473—1480 жылдары билеген. # [[Бұрындық хан]], [[Керей хан]] ұлы, 1480—1511 жылдары билеген. # [[Қасым хан]], [[Жәнібек хан|Әз-Жәнібек хан]] ұлы, 1511—1521 жылдары билеген. # [[Мамаш хан]], [[Қасым хан]] ұлы, 1521—1523 жылдары билеген. # [[Тахир хан]], [[Әдік сұлтан]] ұлы, 1523—1533 жылдары билеген. # [[Бауыш хан]], [[Әдік сұлтан]] ұлы, 1529—1533 жылдары билеген. # [[Бұйдаш хан]], [[Әдік сұлтан]] ұлы, 1533—1538 жылдары [[Жетісу]] өңірін билеген. # [[Тоғым хан]], [[Жәдік сұлтан]] ұлы, 1533—1537 жылдары билеген. # [[Ахмет хан|Ахмат хан]], [[Жаныс сұлтан|Жаныш сұлтан]] ұлы, 1533—1535 жылдары [[Сырдария]] маңын билеген. # [[Хақназар хан]], [[Қасым хан]] ұлы, 1538—1580 жылдары билеген. # [[Шығай хан]], [[Жәдік сұлтан]] ұлы, 1580—1582 жылдары билеген. # [[Тәуекел хан]], [[Шығай хан]] ұлы, 1582—1598 жылдары билеген. # [[Есім хан]], [[Шығай хан]] ұлы, 1598—1628 жылдары билеген. # [[II Жәнібек хан|Жәнібек хан]], [[Есім хан]] ұлы, 1628—1643 жылдары билеген. # [[Салқам Жәңгір хан]], [[Есім хан]] ұлы, 1643—1652 жылдары билеген. # [[Батыр (Баһадүр) хан|Батыр хан]], [[Бөлекей|Бөлекей сұлтан]] ұлы ([[Жәнібек хан|Әз-Жәнібек хан]] ұлы, [[Өсек сұлтан|Өсеке сұлтанның]] ұрпағы), 1652—1680 жылдары билеген. # [[Тәуке хан]], [[Салқам Жәңгір хан|Жәңгір хан]] ұлы, 1680—1715 жылдары билеген. # [[Қайып хан]], [[Құсрау сұлтан]] ұлы ([[Есім хан]] ұрпағы), 1715—1718 жылдары билеген. # [[Болат хан]], [[Тәуке хан]] ұлы, 1718—1729 жылдары билеген. # [[Әбілмәмбет хан]], [[Болат хан]] ұлы, 1740—1771 жылдары билеген. # [[Абылай хан]], [[Көркем Уәли сұлтан]] ұлы, 1771—1781 жылдары билеген. # [[Кенесары хан|Кене хан]], [[Қасым сұлтан]] ұлы, ([[Абылай хан]] немересі) 1841—1847 жылдары билеген. == Қазақ хандығының мәдениеті == Қазақ поэзиясының аса ірі тұлғалары [[Шалкиіз Тіленшіұлы|Шалкиіз]] (15 ғ.), [[Доспамбет жырау|Доспамбет]] (16 ғ.), [[Жиембет жырау|Жиембет]] (17 ғ.). Қазақтың батырлар жыры тарихи оқиғаларға құрылған. Мысалы: [[Қобыланды]], [[Ер Тарғын]], [[Алпамыс батыр|Алпамыс]], [[Ер Сайын]], [[Қамбар батыр (жыр)|Қамбар батыр]] дастандары. [[Ислам діні]] толық тарады. [[Араб жазуы]] қолданылды. 18 ғасырда қазақтар үз жүзге бөлініп өмір сүріп жатты. Әр жүздің өз ханы болды. Кіші жүзді [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілхайыр]], Орта жүзде [[Сәмеке хан|Сәмеке]] (Шахмұхамед), Ұлы Жүзде - [[Жолбарыс]], [[Түркістан қаласы]]н астана еткен Үлкен Орданың ханы [[Тәуке]] еді. Қазақ жерінде орталықтанған мемлекет болмауын көршілері өз пайдасына шешуді ойлады. Оңтүстік-батыстан [[Жайық казак-орыс әскері|Жайық казактарының]] қолдауымен [[Еділ]] бойындағы башқұрттар, қалмақтар Кіші жүзге тынымсыз шабуыл жасады. Солтүстіктен [[Қазақстан аумағындағы казак әскерлері|Сібір казактары]] тыным бермеді. Орта Азиядағы [[Бұқара]] мен [[Xиуа]] хандықтары да қазақ жерінен дәмелі болды. Олардың бәрінен асып түскен [[жоңғарлар]] еді. == Қазақ хандығының батырлары == * [[Өтеген Өтеғұлұлы|Өтеген батыр]] — [[Дулат]] * [[Райымбек батыр]] — [[Албан руы|Албан]] * [[Есет Көкіұлы|Есет батыр]] — [[Тама]] * [[Қабанбай батыр]] — [[Найман]] * [[Есет Көтібарұлы|Есет батыр]] — [[Шекті]] * Бақай батыр — [[Тама]] * Төленді батыр — [[Адай]] * [[Баян Қасаболатұлы|Баян батыр]] — [[Уақ]] * Тоқсанбай батыр — [[Тама]] *[[Баян Байболатұлы|Баян батыр]] — [[Тама]] *[[Бақ батыр]] — [[Тама]] *[[Бұзау Жарасұлы|Бұзау батыр]] — [[Тама]] *Қонақай батыр — [[Найман]] *[[Қойгелді Сартұлы|Қойгелді батыр]] — [[Дулат]] *[[Ақпан батыр]] — [[Дулат]] *[[Наурызбай батыр]] — [[Шапырашты]] *[[Алатау батыр]] — [[Қоңырат]] *[[Алтай Ебескіұлы|Алтай батыр]] — [[Кете (ру)|Кете]] *[[Арал батыр]] — [[Кете (ру)|Кете]] *[[Есберді батыр]] — [[Найман]] *[[Ер Қаптағай батыр]] — [[Найман]] *[[Жайнақ батыр]] — [[Жалайыр]] *Бөлек батыр — [[Суан]] *[[Барақ батыр]] — [[Найман]] *[[Жидебай батыр]] — [[Арғын]] *[[Досқара батыр]] — [[Керей (тайпа)|Керей]] *[[Көктаубай батыр]] — [[Есентемір]] *[[Көбек батыр]] — [[Арғын]] *[[Тұрлан батыр]] — [[Шеркеш]] *[[Саурық батыр]] — [[Шапырашты]] *[[Смайыл батыр]] — [[Қоңырат]] *[[Жантай батыр]] — [[Арғын]] *[[Жаназар батыр]] — [[Төлеңгіттер|Төлеңгіт]] *[[Жарылғап батыр]] — [[Арғын]] *[[Елшібек батыр]] — [[Суан]] *[[Баубек батыр]] — [[Арғын]] *[[Ер Жәнібек Төлекұлы|Ер Жәнібек батыр]] — [[Керей (тайпа)|Керей]] *[[Сыпатай батыр]] — [[Дулат]] == Қазақ хандығының 550 жылдығы == {{Main|Қазақ хандығының 550 жылдығы}} Мерейтойдың шығыны шамамен 23 млрд теңге ($124,19 млн) болады деп күтілуде. Қазақ хандығының 550 жылдығы [[Қазақстан]]ның бүкіл аймақтарында тойланады. Ал маңызды іс-шаралар қыркүйек айында [[Жамбыл облысы]], [[Тараз]] қаласында өтеді. Себебі осы аумақта хандықтың негізі қаланған деп есептелінеді. Тараздағы іс-шараларды өткізуге 13,47 млрд теңге жұмсалады. Бірақ, кейбір тарихшылар Жәнібек пен Керей хандардың мемлекетінің орталығы [[Алматы]]ға жақын аумақта болған деп, мерейтой жоспарын сынға алды. Қазақ хандығының мерейтойын тойлау шеңберінде 1 млрд теңгеге 10 бөлімді [[Қазақ елі (телесериал)|«Қазақ елі»]] атты сериал мен осы атаулы 375 млн теңгеге анимационды сериал түсіріледі. Қазақ хандығы туралы деректі фильм түсіруге 250 млн теңге бөлінеді. [[Ілияс Есенберлин]]ның «Көшпенділер» трилогиясын баспадан шығаруға 106,6 млн теңге бөлінеді. Таразда шығыны 506,8 млн теңге болатын театрланған қойылым болады. «Мәңгілік ел» тақырыбына ақындар айтысы өтеді. 550 жылдық құрметіне монумент тұрғызылады (501,8 млн теңге). «Тараз — ғасырлар куәсі» атты көрме өтеді. Қазақша күрес пен басқа да ұлттық спорт түрлерінен халықаралық турнир өтеді. Басқа да шығындар: «Ұлы көш» фильмі (150 млн теңге) түсірілуіне, «Тамгалы» Мемлекеттік тарихи-мәдени табиғи қорық-музей құрылысына (100 млн теңге), «Керей-Жәнібек», «Қазақ елі» спекталі қойылуына және «Қазақ хандығы» балетіне (68 млн теңге), [[Қожа Ахмет Ясауи]] кесенесін қалпына келтіру жұмыстарына (20,4 млн теңге) жұмсалады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mfa.kz Қазақстан Республикасының Сыртқы Істер Министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110929145154/http://www.mfa.kz/ |date=2011-09-29 }} <!-- * [http://kazakhstan.awd.kz/theme/t10_2.html Қазақ хандығы] Битий лінк --> * [http://www.hrono.info/geneal/geanl_ok_2.html Орыс-хан. Қазақ хандығы] * [http://www.unesco.kz/natcom/turkestan/r07_turkest_cap.htm Түркістан - Қазақ хандығының елордасы] * [http://www.unesco.kz/heritagenet/kz/content/ Юнеско сайтындағы Қазақстан тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151025041259/http://www.unesco.kz/heritagenet/kz/content/ |date=2015-10-25 }} <!-- * [http://www.1465.kz Қазақ хандығына арналған сайт] Битий лінк --> * [http://www.550kazakhan.kz Қазақ хандығының 550-жылдығына арналған сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150910052832/http://550kazakhan.kz/ |date=2015-09-10 }} {{wikify}} {{Қазақ хандары}} [[Санат:Қазақ хандығы]] [[Санат:Қазақ мемлекеті]] [[Санат:Еуропа тарихи мемлекеттері]] [[Санат:Азияның тарихи мемлекеттері]] [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:1731 жылы таратылғандар]] [[Санат:Түркі мемлекеттері]] [[Санат:Түркі әулеттері]] 1302514jnyqpte6naluldie5n9tlfpz 0 5311 3590582 3571481 2026-04-23T15:00:03Z Casserium 68287 3590582 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан халқы Ассамблеясы |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{KAZ}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[1 наурыз]] [[1995 жыл]] |ізашары1 = |ізашары2 = |таратылған жылы = <!-- [[2026 жыл]] --> |ізбасары = <!-- [[Қазақстан халық кеңесі]] --> |бағынады = |штаб-пәтері = [[Астана]] қаласы |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |басшылықтың лауазымы1 = Төрағасы |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = [https://assembly.kz/] |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан халқы Ассамблеясы''' — 1995 жылғы 1 наурызда Қазақстанның Тұңғыш Президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] бастамасымен құрылған Президент жанындағы консультативті-кеңесші орган.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9</ref> Ел президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Н.Ә. Назарбаев]] Ассамблеяны құру идеясын алғаш рет [[1992 жыл]]ы Тәуелсіздіктің бірінші жылына арналған Қазақстан халқының бірінші форумында айтқан болатын. Бұл туралы Қуаныш Сұлтанов «Қазақстан халқы Ассамблеясын құру туралы идеяны Президент Тәуелсіздіктің алғашқы күндерінен ойластырды» деп, мұның тәуелсіздік алған кезден басталған идея екендігін айқындады. 1995 жылғы 16 ақпанда Н.Ә. Назарбаев елдегі ұлттық мәдени орталықтардың жетекшілерімен кездесіп, Қазақстанға ұлтаралық татулықты сақтау мақсатында жаңа қоғамдық институттың қажеттігі туралы сөз қозғады. Осыдан кейін әрбір облыста Кіші Ассамблеялар құрыла бастады. Сол жылдың 1 наурызында Президент жарлығымен жаңа құрылым — Қазақстан халқы Ассамблеясы құрылды.<ref>[https://el.kz/zhambyl-zh-mabekov-o-amda-y-birlikti-alyptastyruda-etnom-deni-birlestikterdi-r-li-erekshe_31425/ Жамбыл Жұмабеков: Қоғамдағы бірлікті қалыптастыруда этномәдени бірлестіктердің рөлі ерекше]</ref> Жаңа конституция жобасы [[Қазақстандағы референдум (2026)|2026 жылғы конституциялық референдумда]] қолдау тапса, Қазақстан халқы ассамблеясының орнына [[Қазақстан халық кеңесі]]н құру жоспарланған.<ref>[https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2333526-qazaqstannyng-halyq-kengesi-qurylyp-ulttyq-quryltai-men-qazaqstan-halqy-assambleiasy-taratylady/ Қазақстанның Халық кеңесі құрылып, Ұлттық құрылтай мен Қазақстан халқы ассамблеясы таратылады]</ref> ==Ассамблеяның қызметі== [[Сурет:Қазақстан халықтары.jpg|thumb|300px|Қазақстан түрлі халық өкілдерінің әнұран шырқау сәті]] Бұл бірегей институт еліміздегі барлық этнос өкілдерін ортақ мақсатқа ұйыстыра отырып, республикадағы тұрақтылықты сақтау мен ел дамуының мақсатына айтулы үлес қосып келеді. Ассамблея қызметінің арқасында Қазақстанда этностық немесе діни ерекшелігіне қарамастан әрбір азаматтың Конституциямен кепілдік берілген азаматтық құқықтары мен еркіндігі толығымен қолданылатын этносаралық және конфессияаралық келісімнің айрықша үлгісі қалыптасты. Қазақстанның көпэтностық бай кеңістігінде сенім, келісім мен өзара түсіністік үлгісі орнады. Бүгінде республикада Қазақстан этностарының мәдениеттері, тілдері, дәстүрлерінің дамуына қажетті барлық жағдай жасалған. Этномәдени бірлестіктердің өзінің саны тұрақты өсуде, қазір олар 800-ден асады, оның ішінде 28-і республикалық. 15 тілде газет-журнал, 8 тілде радиобағдарламалар 7 тілде телебағдарламалар шығады. Білім беру толықтай өзбек, тәжік, ұйғыр және украин тілдерінде жүргізілетін 88 мектеп жұмыс істейді. 108 мектепте 22 этностың тілі жеке пән ретінде жүргізіледі. Осымен қатар, балалардан басқа үлкендер де 30 этнос тілдерін оқуға мүмкіндік алған 195 этно-білім беру кешендері, жексенбілік және лингвистикалық мектептер ашылды. Қазақ және орыс театрларын қоспағанда елімізде тағы төрт ұлттық – өзбек, ұйғыр, корей және неміс театрлары жұмыс істейді. Әр жыл сайын Қазақстан этностарының тілдерінде бірнеше ондаған жаңа кітаптар жарық көреді. Жыл сайынға халықтық мерекелер Наурыз, 1 мамыр – Қазақстан халқының бірлігі мерекесі, масленица, сабантой дәстүрге айналды. Егер мемлекеттің қалыптасу кезеңінде басты міндет этносаралық төзімділік пен қоғамдық келісім негізінде қоғамды ұйыстыру болса, ел дамуының жаңа кезеңінде, стратегиялық басымдық ретінде, қоғамның барлық азаматтары мойындаған ортақ құндылықтар мен қағидаттар жүйесіне негізделген Ұлт Бірлігіне жету болып табылады. Сондықтан 2010 жылы сәуірде азаматтық қоғам мен мемлекеттік институттардың, азаматтардың сындарлы ұсыныстарын жинақтаған Қазақстанның Ел Бірлігі Доктринасы қабылданды. Қазақстанның Ел Бірлігі Доктринасы – халықтың, уақыт талабына сәйкес, бірігу қажеттігін түсінуіне негіз. Бұл – бізді қандай күш біріктіреді және біртұтас етеді - соны түсінудің тәсілі. Бұл – болашаққа бірігіп ұмтылудың серпіні. Ел Президенті еліміздегі тіл мәселесіне ерекше көңіл бөліп келеді. Этносаралық қатынастар жүйесінде мемлекеттік тіл ел бірлігін қалыптастырудың маңызды факторы болып танылған. Сондықтан да Ассамблея қызметінде мемлекеттік тілдің қолданыс аясын кеңейту маңызды орынға ие. Ассамблея қызметі этносаралық қатынастар мәселелерін тиімді шешіп келе жатқан ел ретінде Қазақстан Республикасының халықаралық беделінің өсуіне ықпал етуде. Бүгінде Н.Назарбаевтың этносаралық толеранттылық пен қоғамдық келісім үлгісі әлем назарын аударып отыр. Қазақстандық үлгі Біріккен ұлттар ұйымында, ЕҚЫҰ-ға қатысушы елдерде, Копенгагенде, Венада, Женевада, Нью-Йоркте өткен халықаралық форумдарда таныстырылып оң бағаға ие болды, ЕҚЫҰ-ға қатысушы 56 мемлекет тіліне аударылды. БҰҰ-ның Бас хатшысы Пан Ги Мун елімізге сапары барысында Қазақстан халқы Ассамблеясының қызметімен танысып Ассамблея принципі БҰҰ-ның жұмыс принципімен толық сәйкес келеді деп атап өтті. Қазақстандық үлгі Қазақстан халқы Ассамблеясы мен ЕҚЫҰ-ның ұлттық азшылықтар ісі жөніндегі Жоғары комиссары арасындағы өзара іс қимылдың негізгі бағыттарының біріне айналды. Қазақстандағы қоғамдық келісім үлгісіне қызығушылық танытушы мемлекеттер мен халықаралық ұйымдар саны күн санап артып келеді. ==Ассамблея туралы Заң== 2008 жылғы 20 қазанда Қазақстан Республикасының «Қазақстан халқы Ассамблеясы туралы» Заңына қол қойылды. Осы заң этносаралық қатынастар саласындағы негізгі принциптерді айқындай отырып, Қазақстан халқы Ассамблеясы мен оның құрылымдарының мәртебесін заң деңгейінде бекітті. Этносаралық қатынастар субъектілерінің жұмысының елімізде жүргізіліп келе жатқан саяси бағытпен үндес жаңа жүйесін қалыптастырды. Заң Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік ұлттық саясатты іске асыруға, қоғамдық-саяси тұрақтылықты қамтамасыз етуге, мемлекеттік және қоғамның азаматтық институттарының этносаралық қатынастар саласындағы өзара іс-қимылының тиімділігін арттыруға бағытталған Қазақстан халқы Ассамблеясының жұмысын ұйымдастыру тәртібін айқындайды. Заңға сәйкес Қазақстан халқы Ассамблеясы ол – заңды тұлға құрылмай, Қазақстан Республикасының Президенті құратын, мемлекеттік ұлттық саясатты әзірлеуге және іске асыруға ықпал ететін мекеме. Ассамблеяның мақсаты қазақ халқының топтастырушы рөлін арқау ете отырып, қазақстандық патриотизм, Қазақстан халқының азаматтық және рухани-мәдени ортақтығы негізінде қазақстандық азаматтық бірегейлікті және бәсекеге қабілетті ұлтты қалыптастыру процесінде Қазақстан Республикасында этносаралық келісімді қамтамасыз ету болып табылады. ===Ассамблеяның негізгі міндеттері=== # этносаралық қатынастар саласында мемлекеттік органдармен және азаматтық қоғам институттарымен тиімді өзара іс-қимылды қамтамасыз ету, қоғамда этносаралық келісімді және толеранттықты одан әрі нығайту үшін қолайлы жағдайлар жасау; # халық бірлігін нығайту, қазақстандық қоғамның негіз қалаушы құндылықтары бойынша қоғамдық келісімді қолдау және дамыту; # қоғамдағы экстремизмнің және радикализмнің көріністері мен адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарына қысым жасауға бағытталған әрекеттерге қарсы тұруда мемлекеттік органдарға жәрдемдесу; # азаматтардың демократиялық нормаларға сүйенетін саяси-құқықтық мәдениетін қалыптастыру; # Ассамблеяның мақсаты мен міндеттеріне қол жеткізу үшін этномәдени және өзге де қоғамдық бірлестіктердің күш-жігерін біріктіруді қамтамасыз ету; # Қазақстан халқының ұлттық мәдениетін, тілдері мен дәстүрлерін өркендету, сақтау және дамыту болып табылады. ==Ассамблея құрылымы== Қазақстан Республикасының Президенті Ассамблеяны құрады және қайта ұйымдастырады, Ассамблея қызметінің бағыттарын айқындайды, Ассамблея басшылығының лауазымды адамдарын қызметке тағайындайды. 2008-2022 жылдары Ассамблея туралы заңға сәйкес Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президентіне — Елбасына Қазақстан халқы Ассамблеясын өмір бойы басқару құқығы тиесілі болды. 2021 жылы Тұңғыш Президент — Елбасы Қазақстан халқы Ассамблеясын басқаруды өз еркімен екінші Президентке тапсырды. Ассамблеяның құрылымын Ассамблея Сессиясы, Ассамблея Кеңесі, Ассамблея Хатшылығы, облыстардың (республикалық маңызы бар қаланың, астананың) ассамблеялары құрайды. Ассамблея Сессиясы – Ассамблея мүшелерінің жиналысы Ассамблеяның жоғары басқарушы органы болып табылады. Сессияны Қазақстан Республикасының Президенті қажеттілігіне қарай, бірақ жылына кемінде бір рет шақырады. Кезекті Сессияны шақыру туралы өкім кезекті Сессияның еткізілетін күні, орны жене күн тәртібі көрсетіліп, ол басталғанға дейін отыз күннен кешіктірілмей қабылданады, бұл туралы ресми бұқаралық ақпарат құралдарында хабарланады. Кезектен тыс Сессия Ассамблея Төрағасының, Ассамблея Кеңесінің бастамасы бойынша немесе Ассамблея мүшелері жалпы санының кемінде үштен бірінің өтініші бойынша шақырылады жене оны өткізу туралы шешім қабылданған күннен бастап бір ай мерзімде өткізіледі. Ассамблея тарихында 18 сессия өткізіліп, онда қоғам өмірінің маңызды мәселелері мен мемлекет дамуының негізгі бағыттар талқыланды. Сессиялар аралығындағы кезеңде Ассамблеяны басқаруды Қазақстан Республикасы Президентінің шешімімен құрылатын Ассамблея Кеңесі жүзеге асырады. Кеңестің құрамын Қазақстан Республикасының Президенті бекітеді. Қазақстан халқы Ассамблеясының жұмыс органы оның Хатшылығы дербес құрылымдық бөлім ретінде Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің құрамына кіреді. Ассамблеяның және облыстар (республикалық маңызы бар қаланың, астананың) ассамблеяларының құрамы - этномәдени және өзге де қоғамдық бірлестік өкілдерінің, мемлекеттік органдар өкілдерінің және олардың қоғамдағы беделі ескеріле отырып Қазақстан Республикасы азаматтарының қатарынан қалыптастырылады. Қазіргі уақытта Ассамблеясының құрамында 390 мүше бар. Ассамблеяға мүшелікке кандидатуралар облыстардың этномәдени және өзге де қоғамдық бірлестіктерінің ұсыныстары негізінде облыстардың (республикалық маңызы бар қаланың, астананың) ассамблеялары сессияларының шешімі бойынша, сондай ақ республикалық, өңірлік этномәдени және өзге де қоғамдық бірлестіктердің жоғары органдарының шешімі бойынша ұсынылады. Ассамблея қызметін ғылыми сүйемелдеу үшін Ғылыми-сарапшылық кеңес құрылып, қызмет атқаруда. Ғылыми-сарапшылық кеңестің құрамына Қазақстан Республикасы Парламентінің депутаттары, этномәдени бірлестіктердің, ғылыми және білім беру ұйымдарының өкілдері, сондай-ақ ғалымдар, тәуелсіз сарапшылар мен мамандар кіреді. Этносаралық мәселені жариялаудың ерекшелігі ескеріле отырып Қазақстан халқы Ассамблеясы жанынан Журналистер мен сарапшылар клубы құрылған. Клуб жұмысының басты бағыты журналистер мен сарапшылар үшін этносаралық тақырыпты жариялаудың лайықты дәстүрін қалыптастыру, сондай-ақ Ассамблея мен БАҚ арасындағы байланысты тереңдету болып табылады. Барлық аймақтарда Достық үйлері өз жұмысын тиімді атқарып келеді, Мемлекет басшысының тапсырмасымен Астана қаласында – Бейбітшілік және келісім сарайы салынды. Мұнда жыл сайын Қазақстан халқы Ассамблеясының сессиялары, әлемдік дәстүрлі діндер съездері, өзге де маңызды іс-шаралар өтеді. Ассамблеяның жұмыс органы Ассамблея Хатшылығы Президент Әкiмшiлiгiнiң құрылымында дербес құрылымдық бөлiм болып табылады. Хатшылықты бiр мезгiлде Ассамблея Төрағасының орынбасары болып табылатын Хатшылық меңгерушiсi басқарады. Осы тетіктер Ассамблеяның мемлекеттік басқару мен қоғамдық қатынастардағы нақты әрекет етуі мен тиімділігінің негізі. Ассамблеяның және облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың және астананың ассамблеяларының құрамы Қазақстан Республикасы азаматтарын - этномәдени және өзге де қоғамдық бірлестік өкілдерін, мемлекеттік органдар өкілдерін және қоғамда өзіндік орны, абырой-беделі бар тұлғаларды қамтиды. Қазіргі уақытта Ассамблея құрамында 394 мүше бар. Ассамблеяның басты ерекшеліктерінің бірі оның еліміздің жоғары заң шығару органында - Парламентте этностық топтар мүдделерінің кепілді өкілдік етуін қамтамасыз етуі болып табылады. Парламент Мәжілісіне Қазақстан халқы Ассамблеясынан сайланған 9 депутат еліміздің барлық этностары атынан өкілдік етеді. Бұдан басқа қазақстандық этностық қоғамдастық өкілдері Парламенттегі өкілдігі өкілді органдарға саяси партиялар арқылы сайлауға тікелей қатысу негізінде жүзеге асырылады. Қазақстан халқы ассамблеясы өзінің құрылған кезінен бастап орасан біріктірушілік және зияткерлік әлеует жинақтап және халықтық дипломатия институты үлгісіне бейімделе отырып, ұзақ даму жолынан өтті. Еліміздегі 100-ден аса этностың басын біріктіретін бірегей құрылым тұрақтылықты сақтап, республиканың ілгерілей дамуы үшін маңызды роль атқарды. Қазақстан халқы Ассамблеясы бүкіл әлемге Қазақстанның этносаралық қатынастар саласында жүргізіп отырған саясатының табысты екенін паш етіп келеді. Жалпы алғанда негізінен Ассамблея жұмысының арқасында біздің елімізде этносаралық және конфессияаралық келісімнің бірегей моделі, әрбір азамат этникалық және діни ерекшелігіне қарамастан Конституцияда кепілдік берілген азаматтық құқықтары мен бостандықтарын толық пайдалана алатындай ерекше сенім, ынтымақ, өзара түсініктік ахуалы қалыптасты. Республикада Қазақстанның барлық этностарының мәдениетін, тілін, дәстүрін дамыту үшін қажетті жағдайдың бәрі жасалған. Ассамблея қызметі Қазақстанның этносаралық қатынастар мәселелерін тиімді шешетін ел ретіндегі халықаралық беделін арттыруға ықпал етеді. ==Ассамблеяның парламенттік өкілдігі== Ассамблеяның басты ерекшеліктерінің бірі этностық топ өкілдері мүдделерін жоғары заң шығару органында – ел Парламентінде білдіру болып табылады. Конституцияға 2007 жылы енгізілген өзгерістерге сәйкес Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің 9 депутатын Қазақстан халқы Ассамблеясы сайлайды. Қазақстан халқы Ассамблеясы сайлаған Парламент Мәжілісінің 9 депутаты, елдегі барлық этностардың мүддесін білдіреді. Ассамблеядан сайланған депутаттар заң шығарушылық процесіне белсенді қатысып, заң шығарушылық бастамашылық құқығын жиі пайдаланады. Этносаралық қатынастарға қатысты қабылданатын барлық заң жобалары депутаттардың тиісті сараптауынан өтеді. 2022 жылғы конституциялық реформадан кейін Мәжілістегі Ассамблеяның квотасы жойылды. Оның орнына қазір Қазақстан Республикасының Президенті Ассамблея Кеңесінің ұсынысы бойынша Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының бес депутатын тағайындайды. == Ассамблея сессиялары тізімі == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Реті !! Өткен уақыты !! Күн тәртібі |- | I сессия || 24 наурыз 1995 || Біздің ортақ үйіміздегі бейбітшілік пен келісім үшін<ref>[https://assembly.kz/ank/sessii-assamblei-naroda-kazakhstana/ Қазақстан халқы Ассамблеясының сессиялары]</ref> |- | II сессия || маусым 1995 || Өткенді ұғыну және қоғамның демократиялық реформалануы |- | III сессия || сәуір 1996 || Қоғамдық келісім – Қазақстанның демократиялық дамуы |- | IV сессия || маусым 1997 || Тарихи зерде, ұлттық келісім және демократиялық реформалар – Қазақстан халқының азаматтық таңдауы |- | V сессия || қаңтар 1999 || Ұлттық келісім – Қазақстанның дамуы мен тұрақтылығының негізі |- | VI сессия || желтоқсан 1999 || Достық пен келісіммен XXI ғасырға |- | VII сессия || желтоқсан 2000 || Халықтың рухани мәдени дамуы – Қазақстанның тәуелсіздігін тұрақтандырудың негізі |- | VIII сессия || қазан 2001 || Тәуелсіздікке 10 жыл: бейбітшілік, прогресс және қоғамдық келісім |- | IX сессия || қараша 2002 || Қазақстан халқы Ассамблеясының стратегиясы: ұлттық келісім, қауіпсіздік, азаматтық әлем |- | X сессия || желтоқсан 2003 || Ұлтаралық келісімнің қазақстандық моделі: тәжірибе және болашақ |- | XI сессия || 22 қараша 2005 || Бейбітшілік, ұлтаралық келісім мен жасампаздықтың 10 жылы<ref>[https://nomad.su/?a=3-200511230024&ysclid=ml05h9f8wz203234727 В Астане прошла XI сессия Ассамблеи народов Казахстана]</ref> |- | XII сессия || 24 қазан 2006 || Әр жүректе – бір ел<ref>[https://nomad.su/?a=3-200610260107&ysclid=ml05ffr0xs799571261 В каждом сердце - родная страна]</ref> |- | XIII сессия || 20 тамыз 2007 || Бейбітшілік, тұрақтылық және келісім біздің ең басты ұлттық басымдықтардың айналасында қоғамды біріктіруіміз керек |- | XIV сессия || 23 қазан 2008 || Елдің қуаты – халықтың бірлігінде<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/N080000250_ Қазақстан халқы Ассамблеясының он төртіншi сессиясын шақыру туралы]</ref> |- | XV сессия || 26 қазан 2009 || Ұлттық бірлік – біздің стратегиялық таңдауымыз<ref>[https://nomad.su/?a=3-200910270140&ysclid=ml05bt0ms4972373642 Состоялась XV сессия Ассамблеи народа Казахстана]</ref> |- | XVI сессия || 20 қазан 2010 || Қазақстан халқы Ассамблеясы: Сенім. Дәстүр. Транспаренттік. Толеранттылық<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/N100000439_ Қазақстан халқы Ассамблеясының он алтыншы сессиясын шақыру туралы]</ref> |- | XVII сессия || 18 сәуір 2011 || Тәуелсіз Қазақстан: бейбітшіліктің, келісімнің және жасампаздықтың 20 жылы |- | XVIII сессия || 16 қаңтар 2012 || Қазақстан халқы Ассамблеясы сайлайтын Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісі депутаттарының кезектен тыс сайлауы |- | XIX сессия || 27 сәуір 2012 || Қазақстан жолы: тұрақтылық, бірлік, жаңғыру<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/N1200000099 Қазақстан халқы Ассамблеясының он тоғызыншы сессиясын шақыру туралы]</ref> |- | XX сессия || 24 сәуір 2013 || «Қазақстан-2050» стратегиясы: бір халық – бір ел – бір тағдыр<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/N1300000188 Қазақстан халқы Ассамблеясының жиырмасыншы сессиясын шақыру туралы]</ref> |- | XXI сессия || 18 сәуір 2014 || «Қазақстан-2050» стратегиясы: бейбітшілік, рухани және келісім мәдениеті |- | XXII сессия || 23 сәуір 2015 || Мәңгілік Ел: бір ел – бір тағдыр<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/N1500000352 Қазақстан халқы Ассамблеясының жиырма екінші сессиясын шақыру туралы]</ref> |- | XXIII сессия || 21 наурыз 2016 || Қазақстан халқы Ассамблеясы сайлайтын Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаттарын сайлау<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/N1600000058 Қазақстан халқы Ассамблеясының кезектен тыс жиырма үшінші сессиясын шақыру туралы]</ref> |- | XXIV сессия || 26 сәуір 2016 || Тәуелсіздік. Келісім. Болашағы біртұтас ұлт<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/N1600000068 Қазақстан халқы Ассамблеясының жиырма төртінші сессиясын шақыру туралы]</ref> |- | XXV сессия || 26 сәуір 2017 || Жаңғырудың негізі – тұрақтылық, бірлік, келісім<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/N1700000154 Қазақстан халқы Ассамблеясының жиырма бесінші сессиясын шақыру туралы]</ref> |- | XXVI сессия || 28 сәуір 2018 || Бес әлеуметтік бастама - қоғамның әлеуметтік бірлігінің тұғыры<ref>[https://prg.kz/document/?doc_id=39805844 Қазақстан халқы Ассамблеясының жиырма алтыншы сессиясын шақыру туралы]</ref> |- | XXVII сессия || 29 сәуір 2019 || Татулық пен келісім формуласы: әлеуметтік бірлік және жаңғыру<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/N1900000293 Қазақстан халқы Ассамблеясының жиырма жетінші сессиясын шақыру туралы]</ref> |- | XXVIII сессия || 11 қаңтар 2021 || Қазақстан халқы Ассамблеясы сайлайтын Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаттарын сайлау<ref>[https://assembly.kz/news/r-parlamenti-m-zhilisine-saylau-boyynsha-kha-ny-khkhviii-sessiyasy-z-zh-mysyn-bastaydy/ 11 қаңтарда Бейбітшілік және келісім сарайында ҚХА-ның ХХVІІІ сессиясы өтеді]</ref> |- | XXIX сессия || 28 сәуір 2021 || Бірліктің, татулық пен келісімнің 30 жылы<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa-muscat/press/news/details/196278 Қазақстан халқы Ассамблеясының ХХІХ сессиясы туралы]</ref> |- | ХХХ сессия || 28 сәуір 2022 || Қазақстан халқы Ассамблеясы сайлайтын Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің шығып қалған депутатының орнына сайлау<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/N2200000292 Қазақстан халқы Ассамблеясының отызыншы сессиясын шақыру туралы]</ref> |- | ХХХІ сессия || 29 сәуір 2022 || Ел бірлігі – жаңарған Қазақстанның тірегі<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/N2200000295 Қазақстан халқы Ассамблеясының отыз бірінші сессиясын шақыру туралы]</ref> |- | XXXII сессия || 26-27 сәуір 2023 || Әділетті Қазақстан: бірлік, тұрақтылық, даму<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/N2300000020 Қазақстан халқы Ассамблеясының отыз екінші сессиясын шақыру туралы]</ref> |- | XXXIII сессия || 24-25 сәуір 2024 || Бірлік. Жасампаздық. Өрлеу<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/N2400000132 Қазақстан халқы Ассамблеясының отыз үшінші сессиясын шақыру туралы]</ref> |- | ХХХІV сессия || 24 сәуір 2025 || Бірлік пен келісім жолындағы 30 жыл<ref>[https://nege.kz/news/kazakstan-halki-assambleyasinin-xxxiv-sessiyasi-bastaldi-4dd503 Қазақстан халқы Ассамблеясының XXXIV сессиясы басталды]</ref> |} == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Қазақстан этникалық топтары]] [[Санат:Қазақстан президенті жанындағы кеңесші органдар]] c6q3wnct1xhu8isf2lwptdt3cj3jvhj 0 6095 3590555 3395958 2026-04-23T14:05:57Z Айша Искакова 164905 3590555 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Эритрея мемлекеті |Шынайы атауы = {{lang-ar|دولة إرتري}}{{ref-ar}} |Септік = |Елтаңба = Emblem of Eritrea (or argent azur).svg |Байрақ = Flag of Eritrea.svg |Ұраны = |Әнұранның аты = ኤርትራ ኤርትራ ኤርትራ |Аудио = National Anthem of Eritrea by US Navy Band.ogg |lat_dir =N |lat_deg =15 |lat_min =9 |lat_sec =0 |lon_dir =E |lon_deg =39 |lon_min =37 |lon_sec =0 |region =ER |CoordScale =4000000 |Картада = Location Eritrea AU Africa.svg |карта тақырыбы = |Картада2 = |Үкімет түрі = [[Президенттік республика]] |Құрылды = |Тәуелсіздік күні = [[24 мамыр]] [[1993 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = [[Эфиопия]]дан |Тілдері = ''жоқ''; негізінен [[тигринья]], [[араб тілі|араб]], [[ағылшын тілі|ағылшын]], [[италиян тілі|талиянша]] тілі |Мемлекеттік діні = |Астанасы = [[Асмэра]] |Ірі қаласы = Асмэра |Басшы қызметі = Президенті |Басшылары = [[Исайяс Афеворки]] |Жер аумағы = 117 600 |Жер аумағы бойынша орны = 99-шы |Судың үлесі = 0,14 |Этнохороним = |Жұрты = 4 954 645 |Халық саны бойынша орны = 116-шы |Сарап жылы = 2016 |Санақ бойынша халық саны = |Санақ жылы = |Халық тығыздығы = 51,8 |Тығыздық бойынша орны = 154-ші |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = 10,625 млрд.<ref name="IMFWEOER">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=51&pr.y=12&sy=2016&ey=2020&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=643&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2018 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=2 March 2019}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 156-шы |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 1,725<ref name="IMFWEOER"/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 180-шы |ЖІӨ (номинал) = 7,720 млрд.<ref name="IMFWEOER"/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны = 149-шы |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 1,253<ref name="IMFWEOER"/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 160-шы |АДИ = {{өзгеріссіз}} 0,440<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/2018-update|title=- Human Development Reports|website=hdr.undp.org}}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 179-шы |АДИ деңгейі = <span style="color:#e0584e">төмен</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Эритрея накфасы]] |Интернет үйшігі = [[er]] |ISO = |Телефон коды = 291 |Уақыт белдеуі = |Түсініктемелер = }} '''Эритрея''', ресми атауы '''Эритрея мемлекеті''' ({{lang-ar|دولة إرتري}}) — [[Африка]]ның солтүстік-шығысында орналасқан мемлекет. Жер аумағы Қызыл т-дегі 350-ден астам аралдарын қоса есептегенде 125 мың км². Халқы 4,4 млн. (2004). Негізінен тигран (тигринья), тигре, афор, сахо, беджа, билен, кунама, нара, хедареб, рашайда этникалық топтарынан және шет елдіктер (3%) тұрады. Ресми тілі – тигран және араб тілдері. Тұрғындарының көпшілігі ислам және христиан діндерін, аз ғана бөлігі дәстүрлі наным-сенімдері ұстанады. Мемлекет және мемлекеттік кеңестің басшысы – президент. Жоғарғы заң шығарушы органы – 1 палаталы парламент (Ұлттық ассамблея). Астанасы – [[Асмэра]] қ. Әкімш.-аумақтық жағынан 6 облысқа бөлінеді. Ұлттық мейрамы – тәуелсіздік күні, 24 мамыр (1993). [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ-ның]] (1993), [[Африка]] Одағының (2002) мүшесі. Ақша бірлігі – накфа. == Географиясы == Жерінің көп бөлігін [[Эфиопия]] таулы қыраты, оңт.-шығысын [[Афар]] ойысы, Қызыл тау жағалауының бойын шөлейт және саванна табиғат белдемдері алып жатыр. Эритрея үстіртіндегі ең биік жері – [[Соира]] тауы (2989 м). Климаты субэкваторлық, шөлді. Орташа айлық температурасы 23 – 37қС. Жылдық жауын-шашынның орташа мөлш. 50 – 200 мм, Э. үстіртінде 500 – 850 мм. Жиі құрғақшылық болып тұрады. Басты өзені – [[Тэкэзе]]. Шөл және шөлейттік өсімдіктер, сонымен қатар жағалауларда агава, акация, құрма пальмасы, эвкалипт, саваннада баобаб, биік тауларда сикоморе ағашы, т.б. өседі. Жануарлар түрлері өте бай: киіктер, бегемот, шибөрі, тау ешкі, леопард тектес мысық, қоян, қолтырауын, арыстан, мүйізтұмсық, піл, тасбақа, қорқау қасқыр, әр түрлі маймылдар, кеміргіштер және құстардың көптеген түрлері, суларында балықтардың 250 түрі кездеседі. Пайдалы қазбалары – алтын, мыс, темір, никель, хром, слюда, титан, мұнай, күміс, күкірт, калий және ас тұздары, магний, мрамор, мырыш, т.б. == Тарихы == Қазіргі Эритрея аумағында 4-7 ғасырларда [[Аксум]] патшалығы өмір сүрді. Кейін, 8-9 ғасырлар аралығында Эритреяға ислам діні енді. Ал 12-16 ғасырларда, Эритрея жерінің дені [[Эфиопиялық Абиссиния]] патшалығының құрамына кірді. 1889 – 1941 ж. Италияның отары болды. 1941 – 51 ж. [[Ұлыбритания]]ға бағынды. 1952 – 62 ж. [[Эфиопия]]ның автономиялы облысы, 1962 – 87 ж. [[Эфиопия]]ның провинциясы, әкімш. ауданы болды. 1962 жылдан басталған Эритрея халықтық азат ету майданының [[Эфиопия]]дан тәуелсіздік алу жолында 30 жылға созылған күресі барысында 150 мың адам құрбан болды. 1991 ж. көтерілісшілер [[Асмэран]]ы азат етіп, эфиоп әскерлерін елден қуып шықты. 1993 ж. жүргізілген референдум барысында Эритрея тәуелсіздігі жарияланды. 500 мыңнан астам елден кеткен босқындар елге орала бастады. 1997 ж. Э-ның жаңа конституциясы қабылданды. 1998 ж. [[Эфиопия]]мен арадағы даулы аумаққа байланысты жаңа соғыс басталып, 2000 ж. Эритреяның жеңілуімен аяқталды. Екі ел бейбіт бітімге қол қойды. Дегенмен бұл соғыс барысында екі жақтан 10 мыңдаған адам қаза тауып, экономикаға аса ауыр нұқсан келді. Көптеген Эритреялықтар көрші [[Судан]]ға, [[Еуропа]] елдері мен [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-қа]] кетуге мәжбүр болды. Елдегі халықтың 70%-ы халықараралық ұйымдардан азық-түлік көмегін алады. == Экономикасы == Эритрея – [[аграрлы қоғам|аграрлы ел]]. Ел экономикасының негізгі саласы – а. ш. Құрма пальмасы, дәнді бұршақ және майлы дақылдар, көкөніс өсіріледі. Негізгі азық-түлік дақылдары – сорго, тары, бидау, жүгері, т.б. Ірі қара, қой, ешкі, түйе, үй құстары өсіріледі. Су айдындарынан балық ауланады. Өнеркәсібінің негізгі салалары – мұнай айыру, тоқыма, тігін, химия, былғары аяқ киім, ағаш өңдеу, цемент, тамақ. Теңізден тұз өндіріледі. Басты теңіз порттары – [[Асэб]],[[Массауа]]. Сыртқа – тоқыма, тері, былғарыдан жасалған тауарлар, тамақ өнімдері, сусындар, мұнай өнімдері, темекі, т.б. шығарылады. Басқа елдерден машина, ауыр машина жасау құралдары, көлік құрал-жабдықтары, мұнай, тамақ өнімдері және мал, негізгі өнеркәсіп тауарлары, электроника сатып алынады. Ұлттық табыстың жан басына шаққандағы мөлш. 1010 [[АҚШ]] долл. Негізгі сауда серіктестері – [[Эфиопия]], [[Сауд Арабиясы]], [[Италия]], [[Судан]], [[Біріккен Араб Әмірлігі]].<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том</ref> == Әдебиет == * Африка. Энциклопедический словарь, М., 1988. * Трошин Ю.А., История стран Азии и Африки в новейшее время (1918 – 2000), М., 2004. * Страны и регионы мира. Экономико-политический справочник, М., 2005. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{Навигациялық блок |тақырып = Эритрея |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Африка елдері |Қызыл теңізбен шектесетін елдер |Араб мемлекеттері Лигасы |Африка одағы }} [[Санат:Эритрея|*]] 54ztx0rgrflcbwqew0bxfgzfng7991v 0 6455 3590899 3552885 2026-04-24T07:08:31Z Madeniet Baskarmasy 179807 Қосымша ақпарат 3590899 wikitext text/x-wiki [[Сурет:First Web Server.jpg|250px|thumb|CERN ұйымында [[Тим Бернерс-Ли]] пайдаланған [[NeXTcube компьютері]] тұңғыш ғаламтор сервері болды.]] '''Ғаламтор''' ({{lang-en|World Wide Web, WWW}})&nbsp;— компьютердегі мәліметтер мен құжаттарды, мультимедиа элементі бар гипермәтінді жүйелерді байланыстыратын ғаламдық тор.<ref>Қазақ Телевизиясы. Энциклопедия. Алматы: "ҚазАқпарат" 2009, 1-т: 640 бет, ISBN №978-601-03-0070-5</ref> Ең жаңа және көпшілікке кең тараған Интернет қызметін алады. WWW гипермәтін принципіне негізделеді және мультимедиа ресурстарын (бейне, аудиографика т.б.) мүмкіндігінше пайдалана отырып, ақпарат беруге қабілетті. SLIP, РРР немесе интернетпен тікелей қосылуды, сондай-ақ арнайы бағдарлама Интернет навигаторларымен (Mosaic немесе Netscape типті) қамтамасыз етуді талап етеді. Интернетке берілген орны жоқ, бірақ Интернетке тікелей қосылған пайдаланушылар мәтіндік Lynx навигаторымен жұмыс істей алады. WWW ақпараттық ізденістерді гипермәтін мүмкіндіктерімен біріктіретін жүйе. Бұл жүйеде әрбір құжат, ақпараттық кеңістікте өз ізденісін шексізге дейін тереңдете және кеңейте алуының арқасында өзге құжаттармен көптеген байланысы (айқас сілтеме жүйесі секілді) бар. Жүйе әсіресе үнемі жаңартылатын файлмен және сақталу орнына қарамастан құжаттар арасында байланыс жасау үшін жұмыс істеуге ыңғайлы. '''Ғаламтордың пайдасы'''<ref>https://farabishakirti.kz/alamtordy-pajdasy-men-ziyany/</ref>''':''' Ғаламтор — ғылым мен техниканың шынайы жетістігі. Интернетті қолдана алатын кез келген адам өзіне қалаған ақпарат пен мағлұматты тауып, қажетіне жарыта алады. Өзін мазалап жүрген мәселелердің жауабын таба алады. Әлемдік жаңалықтар мен оқиғалардан қабардар болып отыруға көмектеспек. Бір жағынан интернет адамның білімін және қабілетін, тұлғалық қасиетін дамытуға ықпал етеді. Ғаламторда шек жок. Алыста жүрген ата-анаңмен де, туған-туыстарыңмен де емін-еркін байланыс ұстайсыз, сөйлесесіз, хабарласасыз. Тіпті, адамдардың қолы жетпейтін жерге осы ғаламтордың қолы тиіп тұр. Көрісе алмаған адамдармен ғаламтор арқысы байланыс орнатасың. Ғашығын да ғаламтордан тауып жатқандар қаншама?.. Ғаламдық желі, сөзсіз, адамның білімін жетілдіруге көмектесетін құрал. Соның арқасында шет тілін үйреніп, курстарға қатысуға болады. Одан бөлек ғаламтор — нағыз табыс көзіне айналып отырған сала. Онымен табыс тауып отырғандар да аз емес. '''Ғаламтордың зияны:''' Өкінішке орай, жоғарыда айтылған ғаламтордың артықшылықтарына қарамастан, оның зиянды жақтары да көп болып шықты. Ғаламторға деген тәуелділік қазір ғаламдық мәселеге айналып бара жатыр. Соның кесірінен адамдар арасындағы күнделікті байланыс бұзылып барады. Адамдар бір-бірімен сөйлесуді, әңгімелесуді, сырын бөлісуді ұмытып бара жатқандай. Жылы шырай танытып, шүлдірлеп сөйлесуден, жанды, табиғи қатынастан қалып барамыз. Ғаламтордың келесі зиянды тұсы — адамның денсаулығы. Компьютер алдында ұзақ отырған адамның денсаулығы да нашарлай түседі. Өйткені ол қазғалыстан қалдырып және де бел, арқа, көз ауруларына әкелуі мүмкін. Одан бөлек қазіргі таңда ғаламторда алаяқтар да көбейді. Олардан сақтанудың да қамын жасаған абзал. Жалпы компьютердің алдында артық отырып алмай, ғаламторды ретімен пайдаланса, өзіне қажетті деген сайттар мен ресустарғы кіріп, керегін ала алса, онда ғаламтордың түк те зияны жоқ. Тек тәуелді, масыл болып қалудан қашқан жөн. == Тағы қараңыз == * [[Интернет]] ==Дереккөздер== <references/> {{Дереккөздер}} [[Санат:Ақпараттану]] [[Санат:XX ғасыр өнертабыстары]] {{stub}} 6ien3xr7n7ynfrky75c878wfpcgzdqf 0 9751 3590790 3527794 2026-04-24T05:27:24Z Еркежан Сейтқазы 180268 Дұрыс емес қысқартылған сөзді жөндедім 3590790 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Omega_Nebula.jpg|thumb|right|400px|Омега Небула, [[Хаббл телескопы]]мен түсірілген сурет]] '''Астрономия''' ({{lang-grc|ἄστρον}} «[[жұлдыз]]» + {{lang-grc2|νόμος}} (номос), «заң» ) — ғарыштық денелердің құрылысы, дамуы, олар құрайтын ғарыштық жүйелер және тұтас [[ғалам]] туралы ғылым. Астрономия ғарыш кеңістігіндегі жекелеген денелерді немесе денелер жүйелерін, олардың құрылысын, пайда болуын және динамикасын, сондай-ақ, оларда болып жатқан құбылыстарды зерттейді. Аспан денелеріне жұлдыздар (соның бірі - Күн), планеталар (соның бірі - Жер), планеталардың серіктері: мысалы, Жер серігі - Ай, сондай-ақ [[комета]]лар, [[метеорит]]тер жатады. Сондай-ақ, ғаламшараралық , жұлдызаралық ортаны, [[пульсар]]ларды, [[қара құрдым]]дарды, [[тұмандық]]тарды, [[галактика]]ларды, квазарларды және тағы да басқа ғарыш объекттерін зерттейді. == Астрономияның зерттеу бағыттары == [[Сурет:Solar_sys.jpg|thumb|left|200px|Күн жүйесі]] Қазіргі заманғы астрономия аспан денелерін зерттеудің тәсіліне қарай бірнеше бөлімге бөлінеді. Астрометрияда аспан объектілерінің орындары мен қозғалысы анықталады, Жердің айналу заңдылықтары зерттеліп, астрономиялық тұрақты шамалардың мәндері анықталады. Сфералық астрономияда аспан нысандарының орны мен қозғалысы математикалық тәсілдермен анықталады. Ал тәжірибелік астрономияда бұрыш өлшейтін аспаптардың жаңа теориялары жасалып, уақытты, географиялық координаттарды (''бойлық пен ендікті''), белгілі бір бағыттағы азимуттарды анықтау әдістері жүйеленеді. Аспан механикасында бүкіләлемдік тартылыс күшінің әсерінен болатын аспан денелерінің, соның ішінде жасанды денелердің қозғалысы, сондай-ақ аспан денелерінің тепе-теңдік жағдайы зерттеледі. Жұлдыздық астрономияда біздің Галактиканы (''Жұлдызаралды'') құрайтын жұлдыздар жүйесі, ал [[галактика]] сырты астрономиясында басқа галактикалар және олардың жүйелері қарастырылады. Құрамына [[астрофотометрия]], астроспектроскопия, т.б. бөлімдер енетін астрофизика аспан денелерінде, олардың жүйелерінде және ғарыштық кеңістікте болып жататын физикалық құбылыстар мен химиялық процестерді зерттейді. [[Радиоастрономия]]<nowiki/>да ғарыштан келген радиотолқындардың қасиеттері және олардың кеңістікте таралуы зерттеледі. Жердің жасанды серіктері, ғарыштық кемелер мен ғарыштық телескоптардың (''мысалы, америкалық «Хаббл» телескопы'') жасалуы астрономиялық зерттеулерді атмосферадан тыс жүргізуге жол ашты. [[Космогонияда]] жеке аспан денелерінің, сондай-ақ олардың жүйелерінің, атап айтқанда Күн жүйесінің пайда болу мәселелері, ал космологиядағы жалпы Ғаламның құрылысы мен заңдылықтары қарастырылады. == Астрономияның негізгі бөлімдері == [[Сурет:USA.NM.VeryLargeArray.02.jpg|thumb|left|200px]] Қазіргі астрономияның зерттеу ауқымы кеңейіп, көпсалалы ғылымға айналды. Қазіргі астрономия келесі бағыттарға бөлінген: * [[Астрометрия]]  * Теоретикалық астрономия * [[Аспан механикасы]] * [[Астрофизика]] - Астрономия '''нысандарын''' (объектілерін) физикалық әдістермен зерттейтін ғылым саласы - [[астрофизика]] деп аталады. * [[Жұлдыз астрономиясы]] * [[Космохимия]] * [[Космогония]] * [[Космология]] XX ғасырдың екінші жартысында көне астрономиялық зерттеулерді, ежелгі астрономиялық құрылыстарды зерттейтін археоастрономия ғылымы қалыптасты. ==Астрономияның даму тарихы== [[Сурет:Codex_Duran,_page_1.jpg|thumb|right|200px]] Астрономия - табиғат туралы көне ғылымдардың бірі. Оның дамуына ертедегі адамдардың тұрмыс тіршілігіне байланысты қажеттілік әсер етті. Ол кезде уақытты, бағыт-бағдарды дәл көрсететін құралдар мен жабдықтар болмаған. Сондықтан да адамдар [[Күн]] мен [[Ай]]ға, аспандағы жұлдыздарға қарап жыл мерзімі мен уақытты айыратын болған. Ал мұндай жұмыс аспан денелерінің қозғалысын үнемі бақылап отыруды талап етті. Аспан денелерінің қозғалысын бақылау қажеттігінен туындаған ежелгі құрылыстардың орны [[Қазақстан]]да көптеп кездеседі. Сөйтіп практикалық қажеттілік астрономия ғылымының тууына ең басты түрткі болды. Шығыс халықтарында біздің заманымыздан б.з.б. 6-шы ғ-дың өзінде-ақ алғашқы астрономиялық түсініктер пайда болған. [[Ежелгі Қытай]] мен [[Вавилон]]<nowiki/>да негізгі уақыт бірлігінен басқа, экватордың эклиптикаға көлбеулігі, Күн мен Ай тұтылуының қайталану периоды (''сарос'') белгілі еді. [[Грекия]]да Жердің шар тәрізділігі туралы ілім қалыптасты. [[Сурет:Utagawa_Kuniyoshi,_Portrait_of_Chicasei_Goy%C3%B4_(Wu_Yong)_(1827%E2%80%931830).jpg|thumb|left|200px|Қытай астрономы, 1675 ж. салынған сурет]] Шығыс халықтарында б.з.б. 6 ғасырдың өзінде-ақ алғашқы астрономиялық түсініктер пайда болған. Ежелгі Қытай мен Вавилонда негізгі уақыт бірлігінен басқа, экватордың эклиптикаға көлбеулігі, Күн мен Ай тұтылуының қайталану периоды (сарос) белгілі еді. Грекияда Жердің шар тәрізділігі туралы ілім қалыптасты. Ежелгі қазақ даласын мекендеген халық жұлдыздар мен шоқжұлдыздардың орны бойынша жыл мезгілдері мен жер тараптарын айыра білген. Іле өзенінің орта ағысындағы Малайсары адырының батыс тұсынан б.з.б 5 ғасырда жарты сақина түріндегі тастардан қаланған қорған табылған. Орыс ғалымы П.И.Мариковскийдің зерттеуінше батыс және шығыс тұстардағы екі қорған арасындағы тік сызық жазғы күн тоқырауы, солтүстік және шығыс қорғандар арасындағы тік сызық қысқы күн тоқырауы сәтіндегі көкжиектен көрініс бере бастаған Күн сәулесінің жолын көрсетеді. Орталық Қазақстандағы Толағай тауының маңындағы қорғанның оңтүстік және солтүстік үштағандарының ұшында қосымша үйілген тас қорғандар арқылы жыл мезгілдерінің басталуы, Ай мен жұлдыздардың тоғысулары анықталып отырған. Б.з.б. 4 ғасырда Қытайдың тұңғыш жұлдыө каталогы (тізімі) жасалды. Сол ғасырда Ежелгі Грекияда Аристотель дүние құрылысының жалпы жүйесін жасаған, оның орталығы Жер деп есептеген. Б.з.б. 3 ғасырда Александрия ғалымы Эратосфен Жердің мөлшерін анықтаған. Б.з.б. 2 ғасырда [[Гиппарх]] Жер дүниенің ортасында қозғалмай тұрады деп есептеп, планеталардың қозғалу теориясын жасаған. Ол 1022 жұлдыздың каталогын ұсынды. === Әлемнің геоцентрлік жүйесі' === [[Сурет:CD009-Richer_Guyane.jpg|thumb|right|400px]] Астрономияның алғашқы жетістіктерін б.д. ІІ ғасырда Александрия астрономы Клавдий Птоломей қорытындылады. Ол жасаған дүниенің геоцентрлік жүйесі бойынша қозғалмайтын Жерді айнала Ай, Меркурий, Шолпан, Күн, Марс, Юпитер, Сатурн мен «жылжымайтын жұлдыздар сферасы» қозғалып жүретін болды. Көптеген ғасырлар бойына шіркеу дүниенің геоцентрлік жүйесін қолдап келді, өйткені шіркеу оқуының өзінде Жер «Ғаламның орталығы» болып саналды. Птоломейдің дүние жүйесі Ғаламның құрылымы жөніндегі мүлдем қате түсінікке негізделгенімен , қанше дегенмен де ол аспан шырақтарының көрінерлік қозғалысының көптеген ерекшеліктерін, соның ішінде ғаламшарлардың тұзақ тәрізді қозғалысының мәнісін түсіндірді. Бұған Птоломей әрбір ғаламшардың қозғалысын бірнеше бірқалыпты қозғалыстар үйлесімі ретінде қарастыра отырып, көз жеткізді. Мысалы, ғаламшар Жерді айнала қозғалып қана қоймайды, оның өзі де Жерді айнала қозғалатын нүктенің маңайында қозғалады деп есептелді. Птоломей жасаған кестелер аспандағы ғаламшардың орындарын алдын ала анықтауға мүмкіндік туғызды. Бірақ уақыт өте келе астрономдар бақыланып отырған ғаламшардың орындары мен оның алдын ала есептелген орындарында айырмашылық бар екенін байқады. Ғасырлар бойы астрономдар Птоломейдің жүйесі қажетті деңгейге дейін жетілмеген деп, оны жетілдіре түсу жолында әрбір ғаламшар үшін дөңгелектік қозғалыстардың жаңа үйлесімдерін енгізді. 9 ғасырда Халиф Мамунның нұсқауы бойынша Бағдат маңындағы Жер меридианы доғасының ұзындығы өлшенген. 11 ғасырда [[Әбу Райхан әл-Бируни]] Жердің қозғалуы мүмкін деген идея айтқан. 13 ғасырда Әбу Жафар ат-Туси Оңтүстік Әзірбайжанда обсерватория салдырып, планеталар қозғалысының жаңа кестесін жасады. Осы ғасырда Пекинде де обсерватория салынды. 1428-29ж. Ұлықбек Самарқанда салдырған обсерваториясын үлкен мәрмәр секстантпен жабдықтатып, 1019 жұлдыздың каталогын және планеталар қозғалысының кестесін түзді. === Дүниенің гелиоцентрлік жүйесі === Өзінің дүние жүйесі туралы поляктың ұлы астрономы [[Николай Коперник]] (1473-1543) ол өзі қайтыс болған жылы жарық көрген «Аспан сферасының айнала қозғалысы жөнінде» деген еңбегінде жазған еді. Оның ілімі бойынша, дүние орталығынде Жер емес, Күн тұр. Жерді айнала Ай ғана қозғалып жүреді. Жердің өзі Күннен қашықтығы бойынша (Меркурий мен Шолпаннан кейін) үшінші ғаламшар болып саналады. Ол Күнді айнала және өз осінен айналады. Жер орбитасының сыртында Марстың, Юпитердіңжәне Сатурнның орбиталары орналасқан. Коперник «жылжымайтын жұлдыздар сферасын» Күннен өте қашыққа орналастырды. Коперник ұсынған дүние жүйесі гелоиоцентрлік деп аталды. Ол ғаламшарлардың тұзақ тәрізді қозғалысын біздің Күнді айнала қозғалатын ғаламшарларды қозғалмайтын Жерден емес өзі де Күнді айнала қозғалатын Жерден бақылайтындығымыздан бізге солай көрінеді деп қарапайым және табиғи түрде түсіндірді. Коперник астрономияда алғаш рет Күн жүйесі құрылымының схемасын құрып қана қоймай , сонымен бірге ғаламшарлардың Күннен салыстырмалы қашықтықтарын (Жердің Күннен қашықтық бірлігімен көрсете отырып) анықтады және олардың Күнді айналып шығу периодын есептеп шығарды. === Гелиоцентрлік дүниетанымның қалыптасуы === Коперниктің ілімі бір дегеннен мойындалып қабылданған жоқ. Мысалы, 1600 жылы инквизицияның үкімімен Римде Италияның ұлы философы, Коперниктің ізін қуушы Джордано Бруно (1548-1600) өртелді. Бруно Коперниктің ілімін дамыта отырып, Ғаламда центр жоқ және болуы мүмкін емес, ал Күн - бұл Күн жүйесінің ғана орталығы деп пайымдады. Ол сондай-ақ жұлдыздар - біздің Күн сияқты басқа жүйедегі «Күндер», сонымен бірге сансыз жұлдыздарды айнала ғаламшарлар айналып жүреді, олардың көпшілігінде саналы өмір бар деген данышпан ой-болжам жасады. Инквизицияның ешқандай от-жалыны Джордано Бруноның жігерін жасыта алмады, оны жаңа ілімінен бас тартқыза алмады. 1609 жылы [[Галилео Галилей]] (1564-1642) тұңғыш рет телескопты аспанға бағыттап, Коперниктің ілімін көрнекі түрде дәлелдейтін жаңалық ашты. Ай бетінен ол тауларды көрді. [[Ай]]дың беті Жер бетіне біршама ұқсас және «Жер» мен «[[аспан]]» арасында принциптілік айырмашылық жоқ. Галилей [[Юпитер]]дің төрт серігін ашты. Олардың [[Юпитер]]ді айнала қозғалысы аспан денелері қозғалысының орталығы тек Жер болуы керек деген қате түсінікті жоққа шығарды. Галилей Шолпанның да Ай сияқты өз фазаларын өзгертетінін байқады.[[Шолпан]] - Күннің сәулесіне шағылысып жарық шығаратын шар тәрізді дене. Шолпан көрінісі өзгерістерінің ерекшеліктерін зерттей келе, Галилей ол Жерді ғана емес, Күнді де айнала қозғалады деген дұрыс тұжырым жасады. «Аспан тазалығын» көрсететін Күн бетінен Галилей дақтарды көрді, оларды бақылай жүріп, Күннің өз осінен айналатынын анықтады. Ендеше, әр түрлі аспан денелеріне, мысалы, Күнге, осьтік айналу тән екен. Ақырында ол, Құс жолы - жай көзбен ажыратуға келмейтін мың-сан көмескі жұлдыздар екенін анықтады. Олай болса, Ғалам ертеде ойлағандағыдан әлдеқайда ғаламат екен, ал ол кішкентай Жерді айнала бір тәулік ішінде толық айналым жасап шығады деп болжау мейлінше аңғырт түсінік еді. Галилейдің ашқан жаңалықтары дүниенің гелиоцентрлік жүйесін қолдаушылардың санын көбейтті және сонымен қатар шіркеуді коперникшілдерді қудалауын күшейтуге мәжбүр етті. 1616 жылы Коперниктің «Аспан сферасының айнала қозғалысы жөнінде» атты кітабы оқуға тыйым салынған кітаптар тізіміне енгізілді, ал ондағы ілім Қасиетті Жазбаға қайшы келеді деп жарияланды. Галилейге Коперниктің ілімін насихаттауға тыйым салынды. Солай бола тұрса да 1632 жылы оған өзінің «Дүниенің екі ең басты жүйелері - Птоломей және Коперник жүйелері жөніндегі диалог» атты кітабын жариялаудың мүмкіндігі туды, онда ол гелиоцентрлік жүйенің ақиқаттығын нанымды көрсете білді, сөйтіп ол католиктік шіркеудің оған деген ашу-ызасын күшейтіп алды. 1633 жылы Галилей инквизиция сотының алдына шақырылды. Жасы келген ғалымды өзінің көзқарасынан «бас тартуға» қол қоюға мәжбүр етті және өмірінің соңына дейін инквизицияның бақылауында ұстады. Тек 1992 жылы ғана католиктік шіркеу Галилейді біржолата ақтады. Бруноның қазасы, Коперник іліміне ресми тыйым салыну, Галилейдің сот алдында тұруы коперникандықтың таралуын тоқтата алмады. [[Австрия]]да [[Иоганн Кеплер]] (1571-1630) ғаламшарлардың қозғалу заңдарын аша отырып, Коперниктің ілімін дамытты. Ежелгі уақыттан бері аспан денелері «идеал қисық» - шеңбер бойымен қозғалады деп есептеліп келді. Коперниктің теориясында да айнала қозғалу күмән туғызған жоқ.17 ғасырда аспан денелерінің орбиталары шын мәнінде шеңберден өзгеше екені анықталды. Бұл маңызды жаңалықты Иоганн Кеплер ашты. [[Англия]]да [[Исаак Ньютон]] (1643-1727) өзінің әйгілі бүкіләлемдік тартылыс заңын жариялады. [[Ресей]]де Шолпан атмосферасының бар екенін ашқан М.В.Ломоносов (1711-1765) Коперниктің ілімін батыл қолдады, тіршілік әлемдері көп екені жөніндегі идеяны қоғады және өзінің мазмұны терең өлеңдерінде геоцентрлікті жақтаушыларды мұқатты. 1755 жылы И.Кант және 1776 жылы П.Лаплас Күн жүйесінің пайда болуы туралы алғашқы гипотезаны ұсынған болатын. 19 ғасырдың ортасынан аспан физикалық табиғаты жүйелі түрде зерттеле бастады. === Астрономияның қалыптасуының қысқаша хронологиясы === * Б.з.б.4 ғасырда Қытайда тұңғыш жұлдыз каталогы (''тізімі'') жасалды. Сол ғасырда Ежелгі Грекияда Аристотель дүние құрылысының жалпы жүйесін жасаған, оның орталығы Жер деп есептеген. * Б.з.б.3 ғасырда [[Александрия]] ғалымы Эратосфен Жердің мөлшерін анықтаған. * Б.з.б.2 ғасырда [[Гиппарх]] Жер дүниенің ортасында қозғалмай тұрады деп есептеп, планеталардың қозғалу теориясын жасаған. Ол ''1022 жұлдыздың'' каталогын ұсынды. Ежелгі қазақ даласын мекендеген халық жұлдыздар мен шоқжұлдыздардың орны бойынша жыл мезгілдері мен жер тараптарын айыра білген. * 9-шы ғасырда Халиф Мамунның нұсқауы бойынша [[Бағдат]] маңындағы Жер меридианы доғасының ұзындығы өлшенген. * 11 ғасырда [[Бируни]] Жердің қозғалуы мүмкін деген идея айтқан. * 13 ғасырда ат-Туси Оңтүстік Әзербайжанда обсерватория салдырып, планеталар қозғалысының жаңа кестесін жасады. Осы ғасырда [[Пекин]]<nowiki/>де де обсерватория салынды. * [[1428]] – [[1429 жыл]]ы Ұлықбек Самарқанда салдырған обсерваториясын үлкен мәрмәр секстантпен жабдықтатып, 1019 жұлдыздың каталогын және планеталар қозғалысының кестесін түзді. * 1543 жылы поляк ғалымы Николай Коперник '''''«Аспан сфераларының айналысы туралы»''''' деген еңбегінде Жер қозғалмайды және бүкіл Ғаламның ортасында тұрады деген ілімді жоққа шығарып, [[Күн жүйесі]]<nowiki/>нің құрылысын – дүниенің гелиоцентрлік жүйесін түсіндіріп берген. Осы еңбектің негізінде италия ғалымы [[Джордано Бруно]] Ғаламның шексіздігі, ал оны мекендеуші дүниелердің сансыз көптігі туралы тұжырымдама жасады. * [[Галилео Галилей]] өзі құрастырған [[телескоп]]тың көмегімен ''1609 – 1610 жылы'' алғаш рет астрономиялық бақылаулар жүргізді. * 17 ғасырдың басында [[Иоганн Кеплер]] планеталар қозғалысындағы үш заңдылықты, ал сол ғасырдың аяғында [[Исаак Ньютон]] бүкіләлемдік тартылыс заңын ашқан. * 17 ғасырдың соңы – 18 ғасырдың басында Франция, [[Англия]], т.б. елдерде обсерваториялар салына бастады. * [[1718 жыл]]ы ағылшын астрономы [[Эдмунд Галлей]] жұлдыздың меншікті қозғалысын тапқан. * [[1761 жыл]]ы орыс ғалымы Михаил Ломоносов Шолпан планетасының атмосферасын ашты. * [[1755 жыл]]ы [[Иммануил Кант]] және [[1776 жыл]]ы Пьер Лаплас Күн жүйесінің пайда болуы туралы алғашқы гипотезаны ұсынды. * 19 ғасырдың ортасынан аспан денелерінің физикалық табиғаты жүйелі түрде зерттеле бастады. === Қазақстанда Астрономияның дамуы === [[Сурет:Milky_Way_2005.jpg|thumb|left|300px]] Қазақстанда Іле өзенінің орта ағысындағы Малайсары адырының батыс тұсын біздің заманымыздан бұрынғы ''5 ғасырда'' жарты сақина түріндегі тастардан қаланған қорған табылды. Батыс және шығыс тұстардағы екі қорған арасындағы тік сызық жазғы күн тоқырауы, солтүстік және шығыс қорғандар арасындағы тік жазық қысқы күн тоқырауы сәтіндегі Күн сәулесіне сәйкес келеді. Орталық Қазақстандағы Толағай тауының маңындағы қорғанның оңтүстік және солтүстік үштағандарының ұшында қосымша үйілген тас қорғандар арқылы жыл мезгілдерінің басталуы, Ай мен жұлдыздардың тоғысулары анықталып отырған. Республикамызда ''1942 жылы'' Алматыға жақын жердегі теңіз деңгейінен ''1500 м'' биіктікте алғашқы отандық обсерваторияның негізі қаланды. ''1950 жылы'' Астрономия және физикалық институтынан Қазақстан Ғылым академиясының Астрофизика институты бөлініп шықты. ''1957 жылдан'' бастап ғарыштық аппараттардың координаттарын анықтау мақсатында жүйелі бақылаулар жүргізіліп келеді. Тұмандықтардың каталогы (''1968'') жарияланды. Бұл каталогта галактикадағы ''120 нысанның жарқырауы'', морфологиясы және олардың ғарышта тарала орналасуы жөнінде жаңа деректер қамтылды. Осы жылы диффузиялық тұмандықтар спектр фотометриялық әдіспен зерттеліп, 100-ге жуық диффузиялық тұмандық спектрлерінің каталогы жасалды. Алынған спектрлерді талдау барысында иондалған сутектің спектрлік сызықтары инфрақызыл және радиодиапазонда ғана емес, спектрдің оптикалық аймағында да болатыны анықталды. ''800-ге жуық'' актив галактикадан тыс объектілердің спектрлері зерттелді, ''50-ге жуық'' Сейферт галактикасы табылды. '''''«Жұлдыздардың жинақталған спектрфотометриялық каталогы»''''' (''1978'') басылып шығарылды. ''1000-нан астам'' жұлдыздардың абсолюттік спектрлері туралы мәліметтер жарияланды (''1985''). Алғаш рет Юпитердегі қызыл дақтың газ-тозаңнан құралатыны жөніндегі болжам бақылаулар негізінде расталды және сол планета атмосферасындағы процестердің аксиметриясы байқалды. Соңғы жылдары астрономиялық зерттеулер ҚР Ғылым министрлігі Ғылым академиясының Астрофизика институтының Асы-Түрген обсерваториясында қарқынды түрде дамытылып келеді.<ref>Балалар Энциклопедиясы, II- том</ref><ref>[[Қазақ энциклопедиясы]]</ref><ref>Әбішев Х., Аспан сыры, А., 1966;</ref><ref>Исқақов М.Ө., Халық календары, А., 1980;</ref><ref>Климишин И. А., Элементарная астрономия, М., 1991.</ref><ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын- Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006 жыл. - 430 б. ISBN 9965-808-78-3</ref> == Дереккөздер == <references/> == Сыртқы сілтемелер== * [http://astro-all.narod.ru/ Астрономия] * [http://referattar.com/load/20 Астрономия - Қазақша рефераттар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110506011039/http://referattar.com/load/20 |date=2011-05-06 }} * [http://Malimetter.kz/astronomiya/ Malimetter.kz Астрономия реферат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927174605/http://malimetter.kz/astronomiya/ |date=2013-09-27 }} (қазақша) * [http://Malimetter.kz/sferalyk-astronomiya/ Malimetter.kz Сфералық астрономия реферат] (қазақша) {{Жеті еркін өнер}} {{wikify}} [[Санат:Астрономия]] leotpf3l9bxweyno3n1mnuer7nr3xd4 0 9887 3590501 3556727 2026-04-23T13:32:52Z Еркежан Сейтқазы 180268 артық сөзді алдым 3590501 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Pong_(28684491143).jpg|нобай|]] '''Видео ойын''' ([[Ағылшын тілі|ағылш.]] ''video game'') — электронды құрылғының [[экран]]ындағы бейнемен түрлі құрылғылар (контроллер, пернетақта және т.б.) арқылы әрекеттесумен ойналатын [[ойын]]. Осындай электронды құрылғы ретінде [[теледидар]]ға қосылатын [[ойын приставкасы]], арнайы [[аркадалық автомат]], [[дербес компьютер]], [[ұялы телефон]] қарастырылуы мүмкін. Қазіргі уақытта «видео ойын» мен «[[компьютер ойыны]]» көбінесе синоним ретінде қарастырылады. 2011 жылы [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-та]] компьютерлік ойындар ресми түрде жеке [[Өнер|өнер түрі]] ретінде танылды. == Тарихы == Ойынға арнайы жасалған алғашқы [[Интерактивті режім|интерактивті]] электронды құрылғылар және [[Компьютер|компьютерлерге]] арналған алғашқы ойын бағдарламалық жасақтама екінші дүниежүзілік соғыстан кейін АҚШ-та жасалды. 1948 жылы американдық физиктер кіші Томас Голдсмит пен Астле Рэй Манн «катодты сәулелік түтік ойын-сауық құрылғысын» патенттеді, ол электронды ату алаңы болды; неғұрлым жетілдірілген құрылғы 1958 жылғы [[Tennis for two]] теннис тренажеры, оны Уильям Хигинботам [[осциллограф]] негізінде жасады. Ойын бағдарламалары бастапқыда басқа мақсаттарға арналған алғашқы компьютерлер үшін жасалды: мысалы, «tic-tac-toe» ойынын имитациялайтын OXO бағдарламасы (1952), EDSAC компьютеріне британдық ғалым Александр Дуглас [[Кембридж университеті]]нде [[докторлық диссертация]]ның құрамында құрастырған. Бірінші компьютерлік ойын деп саналатын [[Spacewar!]] (1962) [[Массачусетс технологиялық институты]]ның PDP-1 шағын компьютеріне арналды, оны Стив Рассел және тағы екі студент жазды<ref>[http://first-ever.ru/samaya-pervaya-kompyuternaya-igra.html Spacewar — первая компьютерная игра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190824053839/http://first-ever.ru/samaya-pervaya-kompyuternaya-igra.html |date=2019-08-24 }}.</ref> Кейінірек «бейне ойындар индустриясының атасы» атанған [[Нолан Бушнелл]]дің Computer Space (1971) және [[Ральф Баер]]дің Pong (1972) сияқты аркадтық машиналары компьютерлік ойын ұғымын бағдарламашыларға арналған ойын-сауықтан коммерциялық өнімге айналдырды. Ральф Баэр 1972 жылы американдық нарықта шығарылған [[Magnavox Odyssey]] шығыс құрылғысы ретінде [[теледидар]]ды қолданған алғашқы [[Ойын приставкасы|бейне ойын консолін]] жасаушы атағына ие. Magnavox Odyssey және Pong үлкен жетістіктерге қол жеткізді, олар басқа өндірушілердің көптеген аппараттық және бағдарламалық жасақтамаларын шығарды - бұл серпіліс компьютерлік ойындар индустриясының бастауына айналды. 1978 жылы жапондық Taito компаниясы құрған [[Space Invaders]] аркада машинасы Жапонияда да, АҚШ-та да аркада машиналарының алтын дәуірін бастады - өз кезегінде бұл Atari 2600 (1977) сияқты үй консольдерін және оларға арналған ойындарды шығаруға қуатты серпін берді. Үйдегі ойын консолі нарығының сапасыз, біртектес ойындармен толып кетуі 1983 жылы компьютерлік ойындар индустриясында дағдарысқа алып келді, сол кезде коммерциялық компьютерлік ойындар шығарумен айналысатын американдық компаниялардың көпшілігі банкротқа ұшырады. Нәтижесінде компьютерлік ойындардың әлемдік нарығында көптеген жылдар бойы Жапония ең алдымен [[Nintendo]] компаниялары басым болды. Дағдарыс сонымен қатар Батыстағы Commodore 64 және ZX Spectrum және Жапонияда NEC PC-98 сияқты компьютерлердің үй нарығын арттырды. Бұл дәуір Марио, Final Fantasy немесе Zelda туралы аңызға айналған ойын серияларын тудырды. 1990 жылдары ойындарда 2D-ден 3D-ге көшу орын алды. Dune II (1992) сияқты нақты уақыттағы стратегиялық ойындар және Doom (1993) сияқты бірінші жақтан көрсетілетін шутер жаңа жанрлардың пайда болуы мен өркендеуі, желілердің көбеюі және көп ойыншы ойындарға деген қызығушылық өлім-матчын және онлайн-турнирлерді тудырды. Аркадалық индустрия Street Fighter II немесе [[Mortal Kombat]] сияқты жекпе-жек ойындарының көбеюі арқасында біраз уақытқа жанданды. Ақпарат тасығыш ретінде ауыстырылатын картридждер мен иілгіш дискілердің орнына [[CD-ROM]]-ды пайдалану - ойындардың мәліметтер көлемін едәуір арттырды. 2000 жылдары ойындардың үшөлшемді графикасының дамуы жалғасып, жеке ойындарды киноларға жақындатып, интернет ойындарының таралуы жалғасты. [[Интернет|Интернетке қол жетімділіктің]] кеңеюі мен [[Әлеуметтік желі|әлеуметтік медианың]] гүлденуінен туындаған кең аудиторияға бағытталған кездейсоқ ойындарда бум болды. Интернетте [[World of Warcraft]] (2004) басым болды. Екі мыңыңшы жылдардың екінші жартысында музыкалық ойындар танымал болды, мысалы, аркада машиналары Dance Dance Revolution (1998) және үй консолі Guitar Hero (2005). [[Ұялы телефон]]дардың және кейінгі [[смартфон]]дардың таралуы осы құрылғылар үшін ойын индустриясының өркендеуіне алып келді. {{уики}} == Жіктелуі == Компьютерлік ойындар бірнеше түрге бөлінеді: * '''жанр''' бойынша ** шутерлер ({{lang-en|shoot}} — ''ату'') - атысу ойындары. ** рольдік ойындар ** аркадалар ** симуляциялық ойындар ** стратегиялар - Ойнаушыға тривиальді емес таңдау жасау қажеттілігі. ** спорттық ойындар ** оқиғалар ** логикалық ойындар - аналитикалық ойлану қажет ойындар. ** компьютерлік стол үсті ойындар ** дамытпалы оқыту ойындар *'''ойыншылар саны''' бойынша ** жеке ** бірнеше == Мұражайлар == Әлемнің әртүрлі елдерінде компьютерлік ойындарға арналған [[мұражай]]лар бар. Осындай мекемелердің алғашқыларының бірі Берлинде 1997 жылы ашылған компьютерлік ойындар мұражайы болды . Ол өзінің даму тарихындағы өзіндік ойындарды, мерзімді басылымдарды, дербес компьютерлер мен консольдарды ұсынады. Электрондық ойындар мен байланысты тарихи материалдарды жинау, сондай-ақ оларды америкалық рочестер қаласындағы Нью-Йорк штатындағы Халықаралық тарих орталығында табуға болады. Тағы бір мамандандырылған мұражай, дисплей консоль және компьютерлік ойындар - Музей искусства и цифровых развлечений Окленд, Калифорния. Бейне ойын мәдениетін сақтаумен Римдегі ViGaMus бейне ойын мұражайы айналысады. Мәскеу мен Санкт-Петербургте кеңестік ойын автоматтарының мұражайларына баруға болады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Ең көп сатылған видео ойындар тізімі]] [[Санат:Компьютерлік ойындар]] [[Санат:Компьютер]] [[Санат:Ойын-сауық]] kk6e1a2c1ypktig247ek5z6157rsyzf 0 12209 3590632 3590114 2026-04-23T17:31:06Z Kasymov 10777 /* Өлімі */ 3590632 wikitext text/x-wiki {{Жақында қайтыс болған}} {{Жазушы |Есімі = Мұхтар Шаханов |Шынайы есімі = |Суреті = Muhtar Shaxan Kazak poet.jpg |Ені = |Суреттің аты = Ресми [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] портреті, 2007 |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = Азаматұлы<ref>Қазақстан жазушылары. Анықтамалық. Алматы, «Жазушы» баспасы, 1982, 268 бет</ref> |Туған күні = 02.07.1942 |Туған жері = [[Қасқасу]], {{туғанжері|Төле би ауданы|Төле би ауданында}}, [[Түркістан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Қайтыс болған күні = 19.04.2026 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]] |Азаматтығы = {{USSR}}<br>{{KAZ}} |Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]] |Мансабы = {{hlist|[[Жазушы]]|драматург|ақын|саясаткер}} |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = Социалистік реализм |Жанры = {{hlist|Өлең|жыр|баллада|поэма|эссе|мақала}} |Шығармалардың тілі = [[Қазақ тілі|қазақша]] |Дебюті = |Марапаттары = {{қатар|{{Қазақстанның Еңбек Ері}}|{{Отан ордені}}|{{Данакер ордені}}|{{Қырғызстан Республикасының құрметті атағы|түрі=халық ақыны}}}} |Сыйлықтары = {{Ленин комсомол сыйлығы|1982}} |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = |Білімі = [[М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті]] }} '''Мұхтар Шаханов''' ([[2 шілде]] [[1942 жыл|1942]], [[Қасқасу]], [[Төле би ауданы]], [[Түркістан облысы]] – [[19 сәуір]] [[2026 жыл|2026]], [[Алматы]], [[Қазақстан]])<ref>{{Cite web |url=https://stan.kz/aqyn-dramaturg-muxtar-saxanov-omirden-otti-433320/ |title=Ақын, драматург Мұхтар Шаханов өмірден өтті |lang=kk |website=stan.kz |accessdate=2026-04-19}}</ref> — [[Қазақтар|қазақ]] ақыны, драматургі, қоғам қайраткері, [[Қазақстанның Еңбек Ері Алтын жұлдызы|Қазақстанның Еңбек Ері]] (2022), [[Қазақстанның халық жазушысы]] (1996) және Қырғызстан халық ақыны (1994). == Өмірбаяны == 1942 жылғы 2 шілдеде [[Түркістан облысы]]ның [[Төле би ауданы]]ндағы [[Қасқасу]] ауылында Шаханов [[Қыпшақтар|Қыпшақ]] тайпасы [[Торы (ру)|Торы]] руы Көкмұрын бөлімінен шыққан.<ref>[http://adebiportal.kz/kz/news/view/18910 Шахановтың шынайы болмысы басқа... | Әдебиет порталы]</ref><ref>[https://surak.baribar.kz/214279/ Мұхтар Шахановтың руы қандай екенін кім біледі н/е біліп бере алады? - Cұрақ-Жауап]</ref> Әкесі Досбол Шаханов еді.<ref>{{Cite web|url=https://adebiportal.kz/kz/news/view/muxtar-saxanovtyn-bir-kuni__19003 |title=Мұхтар Шахановтың бір күні |language=kk |publisher=Әдеби портал |date=2017-09-20 |accessdate=2026-04-20}}</ref> === Шығармашылық мансабы === 1960 жылдан 1965 жылға дейін ол «Оңтүстік Қазақстан», 1965–1970 жылдары «[[Жас Алаш (газет)|Лениншіл жас]]» газеттерінде жұмыс істеді. 1969 жылдан бері Шаханов [[КСРО Жазушылар Одағы]]ның мүшесі еді. 1971 жылдан 1975 жылға дейін Шаханов республикалық [[телевизия]], [[радио]] редакцияларында жұмыс істеді. 1984 жылы ол «Жалын» альманахының бас редакторы, 1986 жылы «[[Жалын]]» журналының бас редакторы (1986) атанды. Ол бір кездері «Жалын» журналының бас редакторы, әлем ойшылдарының басын біріктіретін «XXI ғасыр және Руханият» атты халықаралық элита клубының Президенті және [[Қазақстан жазушылар одағы]] басқармасының хатшысы еді. ==== Шыңғыс Айтматовпен достығы ==== Мұхтар Шаханов 1968 жылы Мәскеуде жас ақындар жиынында қырғыз ақыны Жолон Мамытов арқылы танысты [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов|Шыңғыс Айтматовпен]] танысып, «Қос бәйтерек достығы» деп аталатын берік байланыс орнатты.<ref>{{Cite web|url=https://stud.kz/prezentatsiya/id/36468|title=Қос бәйтерек достығы: Шыңғыс Айтматов пен Мұхтар Шаханов|date=}}</ref> Екеуі бірлесіп «Құз басындағы аңшының зары» кітабын жазып, көптеген тілдерге аударылды.<ref>{{Cite web|url=https://qamshy.kz/kz/article/6215-shaytmatov-pen-mshakhanovtynh-kitaby-qytay-oqyrmandaryna-zhol-tartty|title=Ш.АЙТМАТОВ ПЕН М.ШАХАНОВТЫҢ КІТАБЫ ҚЫТАЙ ОҚЫРМАНДАРЫНА ЖОЛ ТАРТТЫ|date=2025-10-23}}</ref> «[[Құз басындағы аңшының зары]]<nowiki/>» (толық атауы: «Құз басындағы аңшының зары, немесе ғасыр айрығындағы сырласу») – Шыңғыс Айтматов пен Мұхтар Шахановтың бірлесіп жазған рухани-философиялық эсселер жинағы (1997 жылы жарық көрген, 352 бет). Бұл кітап екі дос ақынның диалог түріндегі сырласуынан тұрады<ref name=":0">{{Cite web|url=https://abai.kz/post/40364|title=«АҢШЫНЫҢ ЗАРЫ» ҚЫТАЙДЫ ДҮР СІЛКІНДІРДІ|date=2015-09-01}}</ref>. «Құз басындағы аңшының зары» кітабында туған жер құдіреті, жеті ата заңы, генофонд мәселелерін талқылап, Өзбекстанда жеті атаға дейін қыз алыспау заңы шығуға түрткі болды<ref name=":0" />. заң қабылдауға түрткі болды.<ref name=":0" /> === Саяси мансабы === 1976 жылдан Шаханов [[Қазақ КСР Министрлер Кеңесі]]нің баспа, полиграфия және кітап саудасы жөніндегі мемлекеттік комитетінде бөлім бастығы болды. 1978 жылдан КСРО Жазушылар Одағының пленум мүшесі еді. Шаханов 1986 жылы Қазақстан Жазушылар Одағы Басқармасының хатшысы болса, 1988 жылы [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]-ндағы тұңғыш құрылған экологиялық қозғалыс,Арал және Балқаш проблемалары жөніндегі қоғамдық комитеттің, төрағасы атанды. Кейін ол 1989–1991 жылдары [[КСРО Жоғарғы Кеңесі]]нің мүшесі болды. ==== 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасы ==== 1986 жылғы Желтоқсан көтерілісіне тікелей қатысушы болмаса да, Мұхтар Шаханов оқиғаның шындығын ашуда басты рөл атқарды. 1989 жылы КСРО Халық депутаттарының I съезінде (Мәскеу) Желтоқсан оқиғасын алғаш рет одақтық деңгейде көтеріп, ресми «ұлтшылдық» деген бағаны жоққа шығарды.<ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/...|title=Мұхтар Шахановтың өмір жолы...|date=2026-04-18}}</ref> КСРО билігі бұған құлақ аспаған соң белгілі ғалым, [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты [[Андрей Дмитриевич Сахаров|Андрей Сахаров]]тың, кейіннен [[Ресей президенті|Ресейдің тұңғыш Президенті]] болған [[Борис Николаевич Ельцин|Борис Ельцин]]нің қолдауымен бұл проблеманы [[КСРО Жоғарғы Кеңесі]]нің бірінші сессиясында екінші рет қайта көтеріп, КСРО Президенті [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёв]]ты Желтоқсан оқиғасын зерттеу және оған түбегейлі баға беру жөнінде жаңа комиссия құруға мәжбүрледі. Бұл комиссия КСРО билігі жүріп тұрған кездің өзінде-ақ КОКП ОК саяси бюросына Одақта бірінші боп саяси айып тақты. Оның бастамасымен Қазақстанда Желтоқсан оқиғасын зерттеу комиссиясы құрылды, Шаханов оның төрағасы болды. Комиссия құпия құжаттарды ашып, 8 мыңнан астам адамның ұсталғанын, 90-нан астамының сотталғанын дәлелдеді. Бұл Желтоқсан құрбандарының ақталуына негіз болды.<ref>{{Cite web|url=https://stan.kz/...|title=Трактористен ұлт сөзін...|date=2026-04-19}}</ref> 1988 жылы Шаханов 1926 жылы [[ислам]] дінінің қалдығы деген желеумен КСРО тоталитарлық жүйесі тойлауға тыйым салған [[Наурыз мейрамы]]ның 62 жылдан соң қайта тойлануына мұрындық болды. 1989 жылғы 22 қыркүйекте Қазақ КСР «Тілдер туралы» заңын қабылдануына қатысты. [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]] [[Орыс тілі|орыс]] және [[Қазақ тілі|қазақ]] тілдеріне бірдей мемлекеттік дәреже берген заңды қабылдап, өзгелердің қарсылғына қарамастан Мұхтар Шаханов мінберге қайта шығып сөйлеп, депутаттарды қазақ тілін жеке мемлекеттік тіл жасауға үндеді және қабылданған заңның үлкен зардабы болатынын ескертті. Шаханов ұсынысы төрағаның қолдауымен дауысқа қайта салынып қазақ тілі жеке дара мемлекеттік мәртебе иеленді. Оған қоса, ақын соңғы жылдары «үш тұғырлы тілге» де, тікелей қазақ халқын және республикадағы аз ұлттарды тікелей жоюға алып баратын, бастауын «америкалық ұлттан» алатын «қазақстандық ұлтқа» да батыл қарсылық танытып келеді. 1992 жылы Шаханов [[Олжас Омарұлы Сүлейменов|Олжас Сүлейменов]]пен бірлесіп [[«Халық конгресс» партиясы]]н құрды. Бірақ екі тілде тәрбиеленген екі тұлға арасында ұлттық мүдде мен космополиттік ағым жүйелі көзқарас таба алмағандықтан партия ұзақ ғұмыр кеше алмады. 1993–2003 жылдары Қазақстанның [[Қырғызстан]]дағы [[Қазақстан елшілерінің тізімі#Қырғызстан|Төтенше және Өкілетті Елшісі]] қызметінде болды. 2001 жылдан ол «ХХІ ғасыр және Руханият» атты халықаралық элита клубының президенті болды. 2004 жылдан ол «Мемлекеттік тіл» қоғамдық қозғалысының төрағасы еді. 2004–2007 жылдары Шаханов [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Парламенті Мәжілісі]]нің депутаты қызметін атқарды. [[Сурет:Мұхтар Шахановтың шығармашылық кешінде.jpg|thumb|М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті, филология факультетінің студенттері Мұхтар Шахановтың алдында өлеңдерін оқуда. Шахановтың сол жағында Ақжол Қалшабек, оң жағында әйелі Қаншайым. Шымкент қаласы, 15 қазан, 2024 жыл.]] 2010 жылдан ол «Тәуелсіздікті қорғау» атты 50-ден астам қоғамдық ұйымдардың, партиялардың, баспасөз орындарының басын қосатын халықтық-демократиялық қозғалыстың төрағасы және [[Жалын (журнал)|республикалық «Жалын» журналының]] Бас редакторы. == Шығармашылығы == * Алғашқы өлеңі («Сырдария») 1959 жылы жарияланды. * Тұңғыш өлеңдер жинағы («Бақыт») 1966 жылы жарық көрді. * «Балладалар» (1968) * «Ай туып келеді» (1970) * «Қырандар төбеге қонбайды» (1974) * «Сенім патшалығы» 1976 жылы атты кітаптары шықты. Бірнеше өлең кітаптарының және халық арасына кең тараған бірқатар әндердің авторы. Балладалары мен поэмалары дүние жүзі халықтарының 20-дан астам тілдеріне аударылған. Өлеңдерінде философиялық ой басым. Мәтінін де, [[музыка]]сын да өзі жазған «Жұбайлар жыры», «Туған күн кешінде», «Гүл дәурен», «Мен саған ғашық едім» атты әндері жұртшылыққа кеңінен таныс. «Махаббат заңы», «Сенім патшалығы», «Сократты еске алу түні» атты драмалары республикамызда және шетел театрларында қойылған. Ш. Айтмановпен бірлесіп жазған «Құз басындағы аңшының зары» атты эссе кітабы мен «Сократты еске алу түні» атты драмасы көптеген тілдерге аударылған. «Шыңғыс ханның пенделік құпиясы» драмалық туындысы негізінде Украинаның Довженко атындағы киностудиясы екі сериялы телефильм шығарды. Шахановтың «Өркениеттің адасуы», «Жазагер жады космоформуласы» (Шыңғыс ханның пенделік құпиясы) атты романдары ЮНЕСКО шеңберінде қаралып, әлемдік деңгейде қызу пікірталас тудырды. Оның шығармалары дүниежүзінің 50-ден астам тілдеріне аударылды. == Азаматтық болмысы == Шаханов [[қазақ тілі]] мен [[Қазақтар|қазақ халқы]]н қолдады. 2006 жылы Шахановтың «Тілсіздендіру анатомиясын» атты кітабы жарық көрді. Бұл жинаққа тіл, ұлттық рух, космополиттік ағым төңірегіндегі жазылған бірнеше эссе-поэмалары енген. Ақын өз елінің мемлекеттік дәрежедегі сыйлықтарынан, [[Халық қаһарманы]] атағынан, орден, медалдарынан жүйелі түрде бас тартты. == Жеке өмірі == Шаханов 2018 жылғы сәуірде өмірінде үшінші рет үйленгенін мойындады. Ерте жылдарында ол Күләндә есімді [[Түлкібас ауданы]]ның тумасымен көрісетін еді. Ол жас кезінде қайтыс болған.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.nur.kz/showbiz/personal-life/1726229-mhtar-sahanov-algas-ret-s-jel-alganyn-el-aldynda-mojyndady/ |title=Мұхтар Шаханов алғаш рет үш әйел алғанын ел алдында мойындады |language=kk |work=nur.kz |last=Кенжегалиева |first=Жұлдыз |date=2018-04-12 |accessdate=2026-04-20}}</ref> Шахановтың үшінші әйелі ғалым мен педагог Розалинда Әшірбайқызы Шаханова еді. Шаханова [[Павлодар]]да туған, орыс тілі мен әдебиетін оқыған және оқытқан еді, 2025 жылғы сәуірде қайтыс болды.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.orda.kz/muhtar-shahanovtyn-zhubajy-omirden-ozdy-132174/ |title=Мұхтар Шахановтың жұбайы өмірден озды |language=kk |work=orda.kz |last=Әсем |first=Жәукен |date=2026-04-18 |accessdate=2026-04-20}}</ref> 2021 жылғы қыркүйекте оның Рауан есімді ұлы қайтыс болды.<ref>{{Cite web|url=https://baq.kz/muhtar-shahanovtyn-uly-kaytys-boldy_261196/ |title=Мұхтар Шахановтың ұлы қайтыс болды |language=kk |work=baq.kz |date=2021-09-18 |accessdate=2026-04-20}}</ref> == Қайтыс болуы == 2026 жылғы 8 сәуірде Шаханов қара аурумен жан-сақтау бөліміне жатқызылды.<ref>[https://democrat.kz/kz/article/jan-saqtau-boliminde-muhtar-shahanov-turaly-jaisyz-habar-tarady.html "Жан сақтау бөлімінде": Мұхтар Шаханов туралы жайсыз хабар тарады]</ref> 2026 жылғы 19 сәуірде ол дүниеден өтті. Оның [[Арыстан баб кесенесі]]нде жерлену өтініші орындалмады, алайда [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|Мәдениет және ақпарат министрі]] [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] оның [[Түркістан облысы|Түркістан облысындағы]] Өмірзақ Айтбаев және Көпен Әмірбек жатқан зиратта жерленетінін жариялады.<ref>{{Cite web|url=https://stan.kz/aqynnyn-songy-otinisi-muxtar-saxanov-arystanbab-kesenesinin-irgesine-z-433369/ |title="Ақынның соңғы өтініші": Мұхтар Шаханов Арыстан баб кесенесінің іргесіне жерленбейтін болды |language=kk |work=stan.kz |last=Русланқызы |first=Дана |date=2021-09-18 |accessdate=2026-04-20}}</ref> 21 сәуірде Алматыда Абай атындағы опера және балет театрында ақынмен қоштасу рәсімі өтті. Сол күні марқұмның денесі туған ауылы Жаңа Шіліктегі Мұхтар Шаханов атындағы шығармашылық үйіне жеткізілді. Келесі күні ақынды Арыстанбаб кесенесінен 800 метр қашықтықта орналасқан Қоғам аулындағы зиратында жерледі.<ref>{{Cite web|url=https://adyrna.kz/kk/post/1243205/ |title= "Мен көз жұмған шақта да сен, туған жер, бол аман..." Ақын Отырар маңына жерленді | language=kk |work=adyrna.kz | accessdate=2026-04-22}}</ref> == Өлеңдер мен балладалар тізімі == * «Эверестке шығу» * «Ғашықтық ғаламаты» * «Еркектер жыры» * «Әйелдер» * «Сұлулықты сезіну немесе Ғабиден Мұстафинмен қарттық жайлы әңгіме» * «Арман» * «Шың басындағы оқиға» * «Алтын, күміс және қалайы» * «Жайықпен жүздескенде» * «Байқаймысың» * «Жалын» * «Жанерке» * «Достық өлкесінің заңы» * «Жігерлендіру немесе өзін бақытсызбын деп есептеген жігітке жауап» * «Өзендер» == Марапаттары == === Қазақстан марапаттары === * [[Қазақстанның Еңбек Ері Алтын жұлдызы|Қазақстанның Еңбек ері]] атағы (16 маусым 2022); * [[Отан ордені]] (16 маусым 2022); * [[Қазақстанның халық жазушысы]] (1996); * [[Түркістан облысы]]ның құрметті азаматы === КСРО марапаттары === * Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты (1982); * Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты (1972); * Тың және тыңайған жерлерді игергені үшін медаль; * [[Еңбектегі ерлігі үшін медаль]]. === Шетел марапаттары === * [[Қырғызстан|Қырғыз Республикасы]]ның халық ақыны (1994); * Данакер ордені (2024, Қырғызстан); * [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның Қоршаған Орта Бағдарламасы сыйлығының лауреаты; * Түрік Республикасының «Түрік дүниесіне қызметі үшін» халықаралық сыйлығының лауреаты; * Қырғыз Республикасының халықаралық «Руханият» сыйлығының лауреаты * Түрік дүниесі жазушылар бірлестігінің «Шахрияр» сыйлығының лауреаты; * [[ЮНЕСКО]]-ның «Боорукер» клубы сыйлығының иегері; * Калифорния Ғылым индустрия, білім және өнер академиясының А.Эйнштейн атындағы алтын медалі (2002) — «Жазагер жады космоформуласы» шығармасы үшін; * Түркияның Гебзе қаласында «Түркі тілдес халықтар арасындағы ең үздік әлем ақыны» сыйлығы берілген (2002); * Түркия, Әзірбайжан, Солтүстік Кипр мемлекеттері тағайындаған «Түрік әлеміне сіңірген ерен еңбегі үшін» атағының иегері (2006); * [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] өмірбаян институты белгілеген 2005 жылдың «Жыл адамы» атағы берілді; * Жиырмадан астам шет елдік академиялардың, университеттердің құрметті докторы, профессоры. * [[Нобель сыйлығы]]ның 100 жылдығына орай [[Тамбов]] қаласында өткен «Нобель» сыйлығы лауреаттары мен нобелшілердің халықаралық конгресінде «Нобель» ақпарат орталығы, «Нобель» қоры, Ресей жаратылыс ғылымдары академиясы бірлесіп бекіткен «Нобельдің Алтын медалімен» марапатталды.<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. «Алматыкітап баспасы», 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер== * [http://www.zhasalash.kz/ruhaniyat/6003.html Желтоқсан эпопеясы (Жалғасы. Басы өткен санда) ДҮРБЕЛЕҢ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161127152727/http://www.zhasalash.kz/ruhaniyat/6003.html |date=2016-11-27 }} * [http://www.zhasalash.kz/ruhaniyat/5981.html Желтоқсан эпопеясы (Басы. Жалғасы келесi сандарда)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161127152859/http://www.zhasalash.kz/ruhaniyat/5981.html |date=2016-11-27 }} * [http://m-shahanov.kz/ Мұхтар Шаханның жеке сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110322064955/http://m-shahanov.kz/ |date=2011-03-22 }} * [http://abai.kz/content/mykhtar-shakhanovtyn-melimdemesi Мұхтар Шаханның мәлімдемесі 16.02.2011] * [http://abai.kz/content/mykhtar-shakhanov-tzh-lyktyn-zhana-kyry Мұхтар Шахан. ТЖ-лықтың жаңа қыры] [[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан ақындары]] [[Санат:КСРО ақындары]] [[Санат:XX ғасыр ақындары]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Қазақстан халық жазушылары]] [[Санат:Қазақстан драматургтері]] [[Санат:КСРО драматургтері]] [[Санат:XX ғасыр драматургтері]] [[Санат:Қазақстанның Қырғызстандағы елшілері]] [[Санат:Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Түркістан облысының құрметті азаматтары]] [[Санат:Тың және тыңайған жерлерді игергені үшін медалінің иегерлері]] [[Санат:М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті түлектері]] [[Санат:Бішкектің құрметті азаматтары]] [[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің III шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 12-шақырылымының депутаттары]] srgkophbrcfvt01fnmk0tn7elxu7gu8 3590633 3590632 2026-04-23T17:32:55Z Kasymov 10777 /* Өмірбаяны */ 3590633 wikitext text/x-wiki {{Жақында қайтыс болған}} {{Жазушы |Есімі = Мұхтар Шаханов |Шынайы есімі = |Суреті = Muhtar Shaxan Kazak poet.jpg |Ені = |Суреттің аты = Ресми [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] портреті, 2007 |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = Азаматұлы<ref>Қазақстан жазушылары. Анықтамалық. Алматы, «Жазушы» баспасы, 1982, 268 бет</ref> |Туған күні = 02.07.1942 |Туған жері = [[Қасқасу]], {{туғанжері|Төле би ауданы|Төле би ауданында}}, [[Түркістан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Қайтыс болған күні = 19.04.2026 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]] |Азаматтығы = {{USSR}}<br>{{KAZ}} |Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]] |Мансабы = {{hlist|[[Жазушы]]|драматург|ақын|саясаткер}} |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = Социалистік реализм |Жанры = {{hlist|Өлең|жыр|баллада|поэма|эссе|мақала}} |Шығармалардың тілі = [[Қазақ тілі|қазақша]] |Дебюті = |Марапаттары = {{қатар|{{Қазақстанның Еңбек Ері}}|{{Отан ордені}}|{{Данакер ордені}}|{{Қырғызстан Республикасының құрметті атағы|түрі=халық ақыны}}}} |Сыйлықтары = {{Ленин комсомол сыйлығы|1982}} |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = |Білімі = [[М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті]] }} '''Мұхтар Шаханов''' ([[2 шілде]] [[1942 жыл|1942]], [[Қасқасу]], [[Төле би ауданы]], [[Түркістан облысы]] – [[19 сәуір]] [[2026 жыл|2026]], [[Алматы]], [[Қазақстан]])<ref>{{Cite web |url=https://stan.kz/aqyn-dramaturg-muxtar-saxanov-omirden-otti-433320/ |title=Ақын, драматург Мұхтар Шаханов өмірден өтті |lang=kk |website=stan.kz |accessdate=2026-04-19}}</ref> — [[Қазақтар|қазақ]] ақыны, драматургі, қоғам қайраткері, [[Қазақстанның Еңбек Ері Алтын жұлдызы|Қазақстанның Еңбек Ері]] (2022), [[Қазақстанның халық жазушысы]] (1996) және Қырғызстан халық ақыны (1994). == Өмірбаяны == 1942 жылғы 2 шілдеде [[Түркістан облысы]]ның [[Төле би ауданы]]ндағы [[Қасқасу]] ауылында Шаханов [[Қыпшақтар|Қыпшақ]] тайпасы [[Торы (ру)|Торы]] руы Көкмұрын бөлімінен шыққан.<ref>[http://adebiportal.kz/kz/news/view/18910 Шахановтың шынайы болмысы басқа... | Әдебиет порталы]</ref><ref>[https://surak.baribar.kz/214279/ Мұхтар Шахановтың руы қандай екенін кім біледі н/е біліп бере алады? - Cұрақ-Жауап]</ref> Әкесі Досбол Шаханов еді.<ref>{{Cite web|url=https://adebiportal.kz/kz/news/view/muxtar-saxanovtyn-bir-kuni__19003 |title=Мұхтар Шахановтың бір күні |language=kk |publisher=Әдеби портал |date=2017-09-20 |accessdate=2026-04-20}}</ref> === Шығармашылық мансабы === 1960 жылдан 1965 жылға дейін ол «Оңтүстік Қазақстан», 1965–1970 жылдары «[[Жас Алаш (газет)|Лениншіл жас]]» газеттерінде жұмыс істеді. 1969 жылдан бері Шаханов [[КСРО Жазушылар Одағы]]ның мүшесі еді. 1971 жылдан 1975 жылға дейін Шаханов республикалық [[телевизия]], [[радио]] редакцияларында жұмыс істеді. 1984 жылы ол «Жалын» альманахының бас редакторы, 1986 жылы «[[Жалын]]» журналының бас редакторы (1986) атанды. Ол бір кездері «Жалын» журналының бас редакторы, әлем ойшылдарының басын біріктіретін «XXI ғасыр және Руханият» атты халықаралық элита клубының Президенті және [[Қазақстан жазушылар одағы]] басқармасының хатшысы еді. === Саяси мансабы === 1976 жылдан Шаханов [[Қазақ КСР Министрлер Кеңесі]]нің баспа, полиграфия және кітап саудасы жөніндегі мемлекеттік комитетінде бөлім бастығы болды. 1978 жылдан КСРО Жазушылар Одағының пленум мүшесі еді. Шаханов 1986 жылы Қазақстан Жазушылар Одағы Басқармасының хатшысы болса, 1988 жылы [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]-ндағы тұңғыш құрылған экологиялық қозғалыс,Арал және Балқаш проблемалары жөніндегі қоғамдық комитеттің, төрағасы атанды. Кейін ол 1989–1991 жылдары [[КСРО Жоғарғы Кеңесі]]нің мүшесі болды. ==== 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасы ==== 1986 жылғы Желтоқсан көтерілісіне тікелей қатысушы болмаса да, Мұхтар Шаханов оқиғаның шындығын ашуда басты рөл атқарды. 1989 жылы КСРО Халық депутаттарының I съезінде (Мәскеу) Желтоқсан оқиғасын алғаш рет одақтық деңгейде көтеріп, ресми «ұлтшылдық» деген бағаны жоққа шығарды.<ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/...|title=Мұхтар Шахановтың өмір жолы...|date=2026-04-18}}</ref> КСРО билігі бұған құлақ аспаған соң белгілі ғалым, [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты [[Андрей Дмитриевич Сахаров|Андрей Сахаров]]тың, кейіннен [[Ресей президенті|Ресейдің тұңғыш Президенті]] болған [[Борис Николаевич Ельцин|Борис Ельцин]]нің қолдауымен бұл проблеманы [[КСРО Жоғарғы Кеңесі]]нің бірінші сессиясында екінші рет қайта көтеріп, КСРО Президенті [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёв]]ты Желтоқсан оқиғасын зерттеу және оған түбегейлі баға беру жөнінде жаңа комиссия құруға мәжбүрледі. Бұл комиссия КСРО билігі жүріп тұрған кездің өзінде-ақ КОКП ОК саяси бюросына Одақта бірінші боп саяси айып тақты. Оның бастамасымен Қазақстанда Желтоқсан оқиғасын зерттеу комиссиясы құрылды, Шаханов оның төрағасы болды. Комиссия құпия құжаттарды ашып, 8 мыңнан астам адамның ұсталғанын, 90-нан астамының сотталғанын дәлелдеді. Бұл Желтоқсан құрбандарының ақталуына негіз болды.<ref>{{Cite web|url=https://stan.kz/...|title=Трактористен ұлт сөзін...|date=2026-04-19}}</ref> ==== Шыңғыс Айтматовпен достығы ==== Мұхтар Шаханов 1968 жылы Мәскеуде жас ақындар жиынында қырғыз ақыны Жолон Мамытов арқылы танысты [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов|Шыңғыс Айтматовпен]] танысып, «Қос бәйтерек достығы» деп аталатын берік байланыс орнатты.<ref>{{Cite web|url=https://stud.kz/prezentatsiya/id/36468|title=Қос бәйтерек достығы: Шыңғыс Айтматов пен Мұхтар Шаханов|date=}}</ref> Екеуі бірлесіп «Құз басындағы аңшының зары» кітабын жазып, көптеген тілдерге аударылды.<ref>{{Cite web|url=https://qamshy.kz/kz/article/6215-shaytmatov-pen-mshakhanovtynh-kitaby-qytay-oqyrmandaryna-zhol-tartty|title=Ш.АЙТМАТОВ ПЕН М.ШАХАНОВТЫҢ КІТАБЫ ҚЫТАЙ ОҚЫРМАНДАРЫНА ЖОЛ ТАРТТЫ|date=2025-10-23}}</ref> «[[Құз басындағы аңшының зары]]<nowiki/>» (толық атауы: «Құз басындағы аңшының зары, немесе ғасыр айрығындағы сырласу») – Шыңғыс Айтматов пен Мұхтар Шахановтың бірлесіп жазған рухани-философиялық эсселер жинағы (1997 жылы жарық көрген, 352 бет). Бұл кітап екі дос ақынның диалог түріндегі сырласуынан тұрады<ref name=":0">{{Cite web|url=https://abai.kz/post/40364|title=«АҢШЫНЫҢ ЗАРЫ» ҚЫТАЙДЫ ДҮР СІЛКІНДІРДІ|date=2015-09-01}}</ref>. «Құз басындағы аңшының зары» кітабында туған жер құдіреті, жеті ата заңы, генофонд мәселелерін талқылап, Өзбекстанда жеті атаға дейін қыз алыспау заңы шығуға түрткі болды<ref name=":0" />. 1988 жылы Шаханов 1926 жылы [[ислам]] дінінің қалдығы деген желеумен КСРО тоталитарлық жүйесі тойлауға тыйым салған [[Наурыз мейрамы]]ның 62 жылдан соң қайта тойлануына мұрындық болды. 1989 жылғы 22 қыркүйекте Қазақ КСР «Тілдер туралы» заңын қабылдануына қатысты. [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]] [[Орыс тілі|орыс]] және [[Қазақ тілі|қазақ]] тілдеріне бірдей мемлекеттік дәреже берген заңды қабылдап, өзгелердің қарсылғына қарамастан Мұхтар Шаханов мінберге қайта шығып сөйлеп, депутаттарды қазақ тілін жеке мемлекеттік тіл жасауға үндеді және қабылданған заңның үлкен зардабы болатынын ескертті. Шаханов ұсынысы төрағаның қолдауымен дауысқа қайта салынып қазақ тілі жеке дара мемлекеттік мәртебе иеленді. Оған қоса, ақын соңғы жылдары «үш тұғырлы тілге» де, тікелей қазақ халқын және республикадағы аз ұлттарды тікелей жоюға алып баратын, бастауын «америкалық ұлттан» алатын «қазақстандық ұлтқа» да батыл қарсылық танытып келеді. 1992 жылы Шаханов [[Олжас Омарұлы Сүлейменов|Олжас Сүлейменов]]пен бірлесіп [[«Халық конгресс» партиясы]]н құрды. Бірақ екі тілде тәрбиеленген екі тұлға арасында ұлттық мүдде мен космополиттік ағым жүйелі көзқарас таба алмағандықтан партия ұзақ ғұмыр кеше алмады. 1993–2003 жылдары Қазақстанның [[Қырғызстан]]дағы [[Қазақстан елшілерінің тізімі#Қырғызстан|Төтенше және Өкілетті Елшісі]] қызметінде болды. 2001 жылдан ол «ХХІ ғасыр және Руханият» атты халықаралық элита клубының президенті болды. 2004 жылдан ол «Мемлекеттік тіл» қоғамдық қозғалысының төрағасы еді. 2004–2007 жылдары Шаханов [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Парламенті Мәжілісі]]нің депутаты қызметін атқарды. [[Сурет:Мұхтар Шахановтың шығармашылық кешінде.jpg|thumb|М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті, филология факультетінің студенттері Мұхтар Шахановтың алдында өлеңдерін оқуда. Шахановтың сол жағында Ақжол Қалшабек, оң жағында әйелі Қаншайым. Шымкент қаласы, 15 қазан, 2024 жыл.]] 2010 жылдан ол «Тәуелсіздікті қорғау» атты 50-ден астам қоғамдық ұйымдардың, партиялардың, баспасөз орындарының басын қосатын халықтық-демократиялық қозғалыстың төрағасы және [[Жалын (журнал)|республикалық «Жалын» журналының]] Бас редакторы. == Шығармашылығы == * Алғашқы өлеңі («Сырдария») 1959 жылы жарияланды. * Тұңғыш өлеңдер жинағы («Бақыт») 1966 жылы жарық көрді. * «Балладалар» (1968) * «Ай туып келеді» (1970) * «Қырандар төбеге қонбайды» (1974) * «Сенім патшалығы» 1976 жылы атты кітаптары шықты. Бірнеше өлең кітаптарының және халық арасына кең тараған бірқатар әндердің авторы. Балладалары мен поэмалары дүние жүзі халықтарының 20-дан астам тілдеріне аударылған. Өлеңдерінде философиялық ой басым. Мәтінін де, [[музыка]]сын да өзі жазған «Жұбайлар жыры», «Туған күн кешінде», «Гүл дәурен», «Мен саған ғашық едім» атты әндері жұртшылыққа кеңінен таныс. «Махаббат заңы», «Сенім патшалығы», «Сократты еске алу түні» атты драмалары республикамызда және шетел театрларында қойылған. Ш. Айтмановпен бірлесіп жазған «Құз басындағы аңшының зары» атты эссе кітабы мен «Сократты еске алу түні» атты драмасы көптеген тілдерге аударылған. «Шыңғыс ханның пенделік құпиясы» драмалық туындысы негізінде Украинаның Довженко атындағы киностудиясы екі сериялы телефильм шығарды. Шахановтың «Өркениеттің адасуы», «Жазагер жады космоформуласы» (Шыңғыс ханның пенделік құпиясы) атты романдары ЮНЕСКО шеңберінде қаралып, әлемдік деңгейде қызу пікірталас тудырды. Оның шығармалары дүниежүзінің 50-ден астам тілдеріне аударылды. == Азаматтық болмысы == Шаханов [[қазақ тілі]] мен [[Қазақтар|қазақ халқы]]н қолдады. 2006 жылы Шахановтың «Тілсіздендіру анатомиясын» атты кітабы жарық көрді. Бұл жинаққа тіл, ұлттық рух, космополиттік ағым төңірегіндегі жазылған бірнеше эссе-поэмалары енген. Ақын өз елінің мемлекеттік дәрежедегі сыйлықтарынан, [[Халық қаһарманы]] атағынан, орден, медалдарынан жүйелі түрде бас тартты. == Жеке өмірі == Шаханов 2018 жылғы сәуірде өмірінде үшінші рет үйленгенін мойындады. Ерте жылдарында ол Күләндә есімді [[Түлкібас ауданы]]ның тумасымен көрісетін еді. Ол жас кезінде қайтыс болған.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.nur.kz/showbiz/personal-life/1726229-mhtar-sahanov-algas-ret-s-jel-alganyn-el-aldynda-mojyndady/ |title=Мұхтар Шаханов алғаш рет үш әйел алғанын ел алдында мойындады |language=kk |work=nur.kz |last=Кенжегалиева |first=Жұлдыз |date=2018-04-12 |accessdate=2026-04-20}}</ref> Шахановтың үшінші әйелі ғалым мен педагог Розалинда Әшірбайқызы Шаханова еді. Шаханова [[Павлодар]]да туған, орыс тілі мен әдебиетін оқыған және оқытқан еді, 2025 жылғы сәуірде қайтыс болды.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.orda.kz/muhtar-shahanovtyn-zhubajy-omirden-ozdy-132174/ |title=Мұхтар Шахановтың жұбайы өмірден озды |language=kk |work=orda.kz |last=Әсем |first=Жәукен |date=2026-04-18 |accessdate=2026-04-20}}</ref> 2021 жылғы қыркүйекте оның Рауан есімді ұлы қайтыс болды.<ref>{{Cite web|url=https://baq.kz/muhtar-shahanovtyn-uly-kaytys-boldy_261196/ |title=Мұхтар Шахановтың ұлы қайтыс болды |language=kk |work=baq.kz |date=2021-09-18 |accessdate=2026-04-20}}</ref> == Қайтыс болуы == 2026 жылғы 8 сәуірде Шаханов қара аурумен жан-сақтау бөліміне жатқызылды.<ref>[https://democrat.kz/kz/article/jan-saqtau-boliminde-muhtar-shahanov-turaly-jaisyz-habar-tarady.html "Жан сақтау бөлімінде": Мұхтар Шаханов туралы жайсыз хабар тарады]</ref> 2026 жылғы 19 сәуірде ол дүниеден өтті. Оның [[Арыстан баб кесенесі]]нде жерлену өтініші орындалмады, алайда [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|Мәдениет және ақпарат министрі]] [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] оның [[Түркістан облысы|Түркістан облысындағы]] Өмірзақ Айтбаев және Көпен Әмірбек жатқан зиратта жерленетінін жариялады.<ref>{{Cite web|url=https://stan.kz/aqynnyn-songy-otinisi-muxtar-saxanov-arystanbab-kesenesinin-irgesine-z-433369/ |title="Ақынның соңғы өтініші": Мұхтар Шаханов Арыстан баб кесенесінің іргесіне жерленбейтін болды |language=kk |work=stan.kz |last=Русланқызы |first=Дана |date=2021-09-18 |accessdate=2026-04-20}}</ref> 21 сәуірде Алматыда Абай атындағы опера және балет театрында ақынмен қоштасу рәсімі өтті. Сол күні марқұмның денесі туған ауылы Жаңа Шіліктегі Мұхтар Шаханов атындағы шығармашылық үйіне жеткізілді. Келесі күні ақынды Арыстанбаб кесенесінен 800 метр қашықтықта орналасқан Қоғам аулындағы зиратында жерледі.<ref>{{Cite web|url=https://adyrna.kz/kk/post/1243205/ |title= "Мен көз жұмған шақта да сен, туған жер, бол аман..." Ақын Отырар маңына жерленді | language=kk |work=adyrna.kz | accessdate=2026-04-22}}</ref> == Өлеңдер мен балладалар тізімі == * «Эверестке шығу» * «Ғашықтық ғаламаты» * «Еркектер жыры» * «Әйелдер» * «Сұлулықты сезіну немесе Ғабиден Мұстафинмен қарттық жайлы әңгіме» * «Арман» * «Шың басындағы оқиға» * «Алтын, күміс және қалайы» * «Жайықпен жүздескенде» * «Байқаймысың» * «Жалын» * «Жанерке» * «Достық өлкесінің заңы» * «Жігерлендіру немесе өзін бақытсызбын деп есептеген жігітке жауап» * «Өзендер» == Марапаттары == === Қазақстан марапаттары === * [[Қазақстанның Еңбек Ері Алтын жұлдызы|Қазақстанның Еңбек ері]] атағы (16 маусым 2022); * [[Отан ордені]] (16 маусым 2022); * [[Қазақстанның халық жазушысы]] (1996); * [[Түркістан облысы]]ның құрметті азаматы === КСРО марапаттары === * Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты (1982); * Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты (1972); * Тың және тыңайған жерлерді игергені үшін медаль; * [[Еңбектегі ерлігі үшін медаль]]. === Шетел марапаттары === * [[Қырғызстан|Қырғыз Республикасы]]ның халық ақыны (1994); * Данакер ордені (2024, Қырғызстан); * [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның Қоршаған Орта Бағдарламасы сыйлығының лауреаты; * Түрік Республикасының «Түрік дүниесіне қызметі үшін» халықаралық сыйлығының лауреаты; * Қырғыз Республикасының халықаралық «Руханият» сыйлығының лауреаты * Түрік дүниесі жазушылар бірлестігінің «Шахрияр» сыйлығының лауреаты; * [[ЮНЕСКО]]-ның «Боорукер» клубы сыйлығының иегері; * Калифорния Ғылым индустрия, білім және өнер академиясының А.Эйнштейн атындағы алтын медалі (2002) — «Жазагер жады космоформуласы» шығармасы үшін; * Түркияның Гебзе қаласында «Түркі тілдес халықтар арасындағы ең үздік әлем ақыны» сыйлығы берілген (2002); * Түркия, Әзірбайжан, Солтүстік Кипр мемлекеттері тағайындаған «Түрік әлеміне сіңірген ерен еңбегі үшін» атағының иегері (2006); * [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] өмірбаян институты белгілеген 2005 жылдың «Жыл адамы» атағы берілді; * Жиырмадан астам шет елдік академиялардың, университеттердің құрметті докторы, профессоры. * [[Нобель сыйлығы]]ның 100 жылдығына орай [[Тамбов]] қаласында өткен «Нобель» сыйлығы лауреаттары мен нобелшілердің халықаралық конгресінде «Нобель» ақпарат орталығы, «Нобель» қоры, Ресей жаратылыс ғылымдары академиясы бірлесіп бекіткен «Нобельдің Алтын медалімен» марапатталды.<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. «Алматыкітап баспасы», 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер== * [http://www.zhasalash.kz/ruhaniyat/6003.html Желтоқсан эпопеясы (Жалғасы. Басы өткен санда) ДҮРБЕЛЕҢ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161127152727/http://www.zhasalash.kz/ruhaniyat/6003.html |date=2016-11-27 }} * [http://www.zhasalash.kz/ruhaniyat/5981.html Желтоқсан эпопеясы (Басы. Жалғасы келесi сандарда)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161127152859/http://www.zhasalash.kz/ruhaniyat/5981.html |date=2016-11-27 }} * [http://m-shahanov.kz/ Мұхтар Шаханның жеке сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110322064955/http://m-shahanov.kz/ |date=2011-03-22 }} * [http://abai.kz/content/mykhtar-shakhanovtyn-melimdemesi Мұхтар Шаханның мәлімдемесі 16.02.2011] * [http://abai.kz/content/mykhtar-shakhanov-tzh-lyktyn-zhana-kyry Мұхтар Шахан. ТЖ-лықтың жаңа қыры] [[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан ақындары]] [[Санат:КСРО ақындары]] [[Санат:XX ғасыр ақындары]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Қазақстан халық жазушылары]] [[Санат:Қазақстан драматургтері]] [[Санат:КСРО драматургтері]] [[Санат:XX ғасыр драматургтері]] [[Санат:Қазақстанның Қырғызстандағы елшілері]] [[Санат:Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Түркістан облысының құрметті азаматтары]] [[Санат:Тың және тыңайған жерлерді игергені үшін медалінің иегерлері]] [[Санат:М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті түлектері]] [[Санат:Бішкектің құрметті азаматтары]] [[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің III шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 12-шақырылымының депутаттары]] c4zrmizd9auk75jhd3sm58t447eeudg 3590761 3590633 2026-04-24T02:03:46Z Nurken 111493 3590761 wikitext text/x-wiki {{Жақында қайтыс болған}} {{Жазушы |Есімі = Мұхтар Шаханов |Шынайы есімі = |Суреті = Muhtar Shaxan Kazak poet.jpg |Ені = |Суреттің аты = Ресми [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] портреті, 2007 |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = Азаматұлы<ref>Қазақстан жазушылары. Анықтамалық. Алматы, «Жазушы» баспасы, 1982, 268 бет</ref> |Туған күні = 02.07.1942 |Туған жері = [[Қасқасу]], {{туғанжері|Төле би ауданы|Төле би ауданында}}, [[Түркістан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Қайтыс болған күні = 19.04.2026 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]] |Азаматтығы = {{USSR}}<br>{{KAZ}} |Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]] |Мансабы = {{hlist|[[Жазушы]]|драматург|ақын|саясаткер}} |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = Социалистік реализм |Жанры = {{hlist|Өлең|жыр|баллада|поэма|эссе|мақала}} |Шығармалардың тілі = [[Қазақ тілі|қазақша]] |Дебюті = |Марапаттары = {{қатар |{{Отан ордені}} |{{Данакер ордені}} }} {{қатар |{{Қазақстанның Еңбек Ері}} |{{Қырғызстан Республикасының құрметті атағы|түрі=халық ақыны}} }} |Сыйлықтары = {{Ленин комсомол сыйлығы|1982}} |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = |Білімі = [[М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті]] }} '''Мұхтар Шаханов''' ([[2 шілде]] [[1942 жыл|1942]], [[Қасқасу]], [[Төле би ауданы]], [[Түркістан облысы]] – [[19 сәуір]] [[2026 жыл|2026]], [[Алматы]], [[Қазақстан]])<ref>{{Cite web |url=https://stan.kz/aqyn-dramaturg-muxtar-saxanov-omirden-otti-433320/ |title=Ақын, драматург Мұхтар Шаханов өмірден өтті |lang=kk |website=stan.kz |accessdate=2026-04-19}}</ref> — [[Қазақтар|қазақ]] ақыны, драматургі, қоғам қайраткері, [[Қазақстанның Еңбек Ері Алтын жұлдызы|Қазақстанның Еңбек Ері]] (2022), [[Қазақстанның халық жазушысы]] (1996) және Қырғызстан халық ақыны (1994). == Өмірбаяны == 1942 жылғы 2 шілдеде [[Түркістан облысы]]ның [[Төле би ауданы]]ндағы [[Қасқасу]] ауылында Шаханов [[Қыпшақтар|Қыпшақ]] тайпасы [[Торы (ру)|Торы]] руы Көкмұрын бөлімінен шыққан.<ref>[http://adebiportal.kz/kz/news/view/18910 Шахановтың шынайы болмысы басқа... | Әдебиет порталы]</ref><ref>[https://surak.baribar.kz/214279/ Мұхтар Шахановтың руы қандай екенін кім біледі н/е біліп бере алады? - Cұрақ-Жауап]</ref> Әкесі Досбол Шаханов еді.<ref>{{Cite web|url=https://adebiportal.kz/kz/news/view/muxtar-saxanovtyn-bir-kuni__19003 |title=Мұхтар Шахановтың бір күні |language=kk |publisher=Әдеби портал |date=2017-09-20 |accessdate=2026-04-20}}</ref> === Шығармашылық мансабы === 1960 жылдан 1965 жылға дейін ол «Оңтүстік Қазақстан», 1965–1970 жылдары «[[Жас Алаш (газет)|Лениншіл жас]]» газеттерінде жұмыс істеді. 1969 жылдан бері Шаханов [[КСРО Жазушылар Одағы]]ның мүшесі еді. 1971 жылдан 1975 жылға дейін Шаханов республикалық [[телевизия]], [[радио]] редакцияларында жұмыс істеді. 1984 жылы ол «Жалын» альманахының бас редакторы, 1986 жылы «[[Жалын]]» журналының бас редакторы (1986) атанды. Ол бір кездері «Жалын» журналының бас редакторы, әлем ойшылдарының басын біріктіретін «XXI ғасыр және Руханият» атты халықаралық элита клубының Президенті және [[Қазақстан жазушылар одағы]] басқармасының хатшысы еді. === Саяси мансабы === 1976 жылдан Шаханов [[Қазақ КСР Министрлер Кеңесі]]нің баспа, полиграфия және кітап саудасы жөніндегі мемлекеттік комитетінде бөлім бастығы болды. 1978 жылдан КСРО Жазушылар Одағының пленум мүшесі еді. Шаханов 1986 жылы Қазақстан Жазушылар Одағы Басқармасының хатшысы болса, 1988 жылы [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]-ндағы тұңғыш құрылған экологиялық қозғалыс,Арал және Балқаш проблемалары жөніндегі қоғамдық комитеттің, төрағасы атанды. Кейін ол 1989–1991 жылдары [[КСРО Жоғарғы Кеңесі]]нің мүшесі болды. ==== 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасы ==== 1986 жылғы Желтоқсан көтерілісіне тікелей қатысушы болмаса да, Мұхтар Шаханов оқиғаның шындығын ашуда басты рөл атқарды. 1989 жылы КСРО Халық депутаттарының I съезінде (Мәскеу) Желтоқсан оқиғасын алғаш рет одақтық деңгейде көтеріп, ресми «ұлтшылдық» деген бағаны жоққа шығарды.<ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/...|title=Мұхтар Шахановтың өмір жолы...|date=2026-04-18}}</ref> КСРО билігі бұған құлақ аспаған соң белгілі ғалым, [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты [[Андрей Дмитриевич Сахаров|Андрей Сахаров]]тың, кейіннен [[Ресей президенті|Ресейдің тұңғыш Президенті]] болған [[Борис Николаевич Ельцин|Борис Ельцин]]нің қолдауымен бұл проблеманы [[КСРО Жоғарғы Кеңесі]]нің бірінші сессиясында екінші рет қайта көтеріп, КСРО Президенті [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёв]]ты Желтоқсан оқиғасын зерттеу және оған түбегейлі баға беру жөнінде жаңа комиссия құруға мәжбүрледі. Бұл комиссия КСРО билігі жүріп тұрған кездің өзінде-ақ КОКП ОК саяси бюросына Одақта бірінші боп саяси айып тақты. Оның бастамасымен Қазақстанда Желтоқсан оқиғасын зерттеу комиссиясы құрылды, Шаханов оның төрағасы болды. Комиссия құпия құжаттарды ашып, 8 мыңнан астам адамның ұсталғанын, 90-нан астамының сотталғанын дәлелдеді. Бұл Желтоқсан құрбандарының ақталуына негіз болды.<ref>{{Cite web|url=https://stan.kz/...|title=Трактористен ұлт сөзін...|date=2026-04-19}}</ref> ==== Шыңғыс Айтматовпен достығы ==== Мұхтар Шаханов 1968 жылы Мәскеуде жас ақындар жиынында қырғыз ақыны Жолон Мамытов арқылы танысты [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов|Шыңғыс Айтматовпен]] танысып, «Қос бәйтерек достығы» деп аталатын берік байланыс орнатты.<ref>{{Cite web|url=https://stud.kz/prezentatsiya/id/36468|title=Қос бәйтерек достығы: Шыңғыс Айтматов пен Мұхтар Шаханов|date=}}</ref> Екеуі бірлесіп «Құз басындағы аңшының зары» кітабын жазып, көптеген тілдерге аударылды.<ref>{{Cite web|url=https://qamshy.kz/kz/article/6215-shaytmatov-pen-mshakhanovtynh-kitaby-qytay-oqyrmandaryna-zhol-tartty|title=Ш.АЙТМАТОВ ПЕН М.ШАХАНОВТЫҢ КІТАБЫ ҚЫТАЙ ОҚЫРМАНДАРЫНА ЖОЛ ТАРТТЫ|date=2025-10-23}}</ref> «[[Құз басындағы аңшының зары]]<nowiki/>» (толық атауы: «Құз басындағы аңшының зары, немесе ғасыр айрығындағы сырласу») – Шыңғыс Айтматов пен Мұхтар Шахановтың бірлесіп жазған рухани-философиялық эсселер жинағы (1997 жылы жарық көрген, 352 бет). Бұл кітап екі дос ақынның диалог түріндегі сырласуынан тұрады<ref name=":0">{{Cite web|url=https://abai.kz/post/40364|title=«АҢШЫНЫҢ ЗАРЫ» ҚЫТАЙДЫ ДҮР СІЛКІНДІРДІ|date=2015-09-01}}</ref>. «Құз басындағы аңшының зары» кітабында туған жер құдіреті, жеті ата заңы, генофонд мәселелерін талқылап, Өзбекстанда жеті атаға дейін қыз алыспау заңы шығуға түрткі болды<ref name=":0" />. 1988 жылы Шаханов 1926 жылы [[ислам]] дінінің қалдығы деген желеумен КСРО тоталитарлық жүйесі тойлауға тыйым салған [[Наурыз мейрамы]]ның 62 жылдан соң қайта тойлануына мұрындық болды. 1989 жылғы 22 қыркүйекте Қазақ КСР «Тілдер туралы» заңын қабылдануына қатысты. [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]] [[Орыс тілі|орыс]] және [[Қазақ тілі|қазақ]] тілдеріне бірдей мемлекеттік дәреже берген заңды қабылдап, өзгелердің қарсылғына қарамастан Мұхтар Шаханов мінберге қайта шығып сөйлеп, депутаттарды қазақ тілін жеке мемлекеттік тіл жасауға үндеді және қабылданған заңның үлкен зардабы болатынын ескертті. Шаханов ұсынысы төрағаның қолдауымен дауысқа қайта салынып қазақ тілі жеке дара мемлекеттік мәртебе иеленді. Оған қоса, ақын соңғы жылдары «үш тұғырлы тілге» де, тікелей қазақ халқын және республикадағы аз ұлттарды тікелей жоюға алып баратын, бастауын «америкалық ұлттан» алатын «қазақстандық ұлтқа» да батыл қарсылық танытып келеді. 1992 жылы Шаханов [[Олжас Омарұлы Сүлейменов|Олжас Сүлейменов]]пен бірлесіп [[«Халық конгресс» партиясы]]н құрды. Бірақ екі тілде тәрбиеленген екі тұлға арасында ұлттық мүдде мен космополиттік ағым жүйелі көзқарас таба алмағандықтан партия ұзақ ғұмыр кеше алмады. 1993–2003 жылдары Қазақстанның [[Қырғызстан]]дағы [[Қазақстан елшілерінің тізімі#Қырғызстан|Төтенше және Өкілетті Елшісі]] қызметінде болды. 2001 жылдан ол «ХХІ ғасыр және Руханият» атты халықаралық элита клубының президенті болды. 2004 жылдан ол «Мемлекеттік тіл» қоғамдық қозғалысының төрағасы еді. 2004–2007 жылдары Шаханов [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Парламенті Мәжілісі]]нің депутаты қызметін атқарды. [[Сурет:Мұхтар Шахановтың шығармашылық кешінде.jpg|thumb|М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті, филология факультетінің студенттері Мұхтар Шахановтың алдында өлеңдерін оқуда. Шахановтың сол жағында Ақжол Қалшабек, оң жағында әйелі Қаншайым. Шымкент қаласы, 15 қазан, 2024 жыл.]] 2010 жылдан ол «Тәуелсіздікті қорғау» атты 50-ден астам қоғамдық ұйымдардың, партиялардың, баспасөз орындарының басын қосатын халықтық-демократиялық қозғалыстың төрағасы және [[Жалын (журнал)|республикалық «Жалын» журналының]] Бас редакторы. == Шығармашылығы == * Алғашқы өлеңі («Сырдария») 1959 жылы жарияланды. * Тұңғыш өлеңдер жинағы («Бақыт») 1966 жылы жарық көрді. * «Балладалар» (1968) * «Ай туып келеді» (1970) * «Қырандар төбеге қонбайды» (1974) * «Сенім патшалығы» 1976 жылы атты кітаптары шықты. Бірнеше өлең кітаптарының және халық арасына кең тараған бірқатар әндердің авторы. Балладалары мен поэмалары дүние жүзі халықтарының 20-дан астам тілдеріне аударылған. Өлеңдерінде философиялық ой басым. Мәтінін де, [[музыка]]сын да өзі жазған «Жұбайлар жыры», «Туған күн кешінде», «Гүл дәурен», «Мен саған ғашық едім» атты әндері жұртшылыққа кеңінен таныс. «Махаббат заңы», «Сенім патшалығы», «Сократты еске алу түні» атты драмалары республикамызда және шетел театрларында қойылған. Ш. Айтмановпен бірлесіп жазған «Құз басындағы аңшының зары» атты эссе кітабы мен «Сократты еске алу түні» атты драмасы көптеген тілдерге аударылған. «Шыңғыс ханның пенделік құпиясы» драмалық туындысы негізінде Украинаның Довженко атындағы киностудиясы екі сериялы телефильм шығарды. Шахановтың «Өркениеттің адасуы», «Жазагер жады космоформуласы» (Шыңғыс ханның пенделік құпиясы) атты романдары ЮНЕСКО шеңберінде қаралып, әлемдік деңгейде қызу пікірталас тудырды. Оның шығармалары дүниежүзінің 50-ден астам тілдеріне аударылды. == Азаматтық болмысы == Шаханов [[қазақ тілі]] мен [[Қазақтар|қазақ халқы]]н қолдады. 2006 жылы Шахановтың «Тілсіздендіру анатомиясын» атты кітабы жарық көрді. Бұл жинаққа тіл, ұлттық рух, космополиттік ағым төңірегіндегі жазылған бірнеше эссе-поэмалары енген. Ақын өз елінің мемлекеттік дәрежедегі сыйлықтарынан, [[Халық қаһарманы]] атағынан, орден, медалдарынан жүйелі түрде бас тартты. == Жеке өмірі == Шаханов 2018 жылғы сәуірде өмірінде үшінші рет үйленгенін мойындады. Ерте жылдарында ол Күләндә есімді [[Түлкібас ауданы]]ның тумасымен көрісетін еді. Ол жас кезінде қайтыс болған.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.nur.kz/showbiz/personal-life/1726229-mhtar-sahanov-algas-ret-s-jel-alganyn-el-aldynda-mojyndady/ |title=Мұхтар Шаханов алғаш рет үш әйел алғанын ел алдында мойындады |language=kk |work=nur.kz |last=Кенжегалиева |first=Жұлдыз |date=2018-04-12 |accessdate=2026-04-20}}</ref> Шахановтың үшінші әйелі ғалым мен педагог Розалинда Әшірбайқызы Шаханова еді. Шаханова [[Павлодар]]да туған, орыс тілі мен әдебиетін оқыған және оқытқан еді, 2025 жылғы сәуірде қайтыс болды.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.orda.kz/muhtar-shahanovtyn-zhubajy-omirden-ozdy-132174/ |title=Мұхтар Шахановтың жұбайы өмірден озды |language=kk |work=orda.kz |last=Әсем |first=Жәукен |date=2026-04-18 |accessdate=2026-04-20}}</ref> 2021 жылғы қыркүйекте оның Рауан есімді ұлы қайтыс болды.<ref>{{Cite web|url=https://baq.kz/muhtar-shahanovtyn-uly-kaytys-boldy_261196/ |title=Мұхтар Шахановтың ұлы қайтыс болды |language=kk |work=baq.kz |date=2021-09-18 |accessdate=2026-04-20}}</ref> == Қайтыс болуы == 2026 жылғы 8 сәуірде Шаханов қара аурумен жан-сақтау бөліміне жатқызылды.<ref>[https://democrat.kz/kz/article/jan-saqtau-boliminde-muhtar-shahanov-turaly-jaisyz-habar-tarady.html "Жан сақтау бөлімінде": Мұхтар Шаханов туралы жайсыз хабар тарады]</ref> 2026 жылғы 19 сәуірде ол дүниеден өтті. Оның [[Арыстан баб кесенесі]]нде жерлену өтініші орындалмады, алайда [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|Мәдениет және ақпарат министрі]] [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] оның [[Түркістан облысы|Түркістан облысындағы]] Өмірзақ Айтбаев және Көпен Әмірбек жатқан зиратта жерленетінін жариялады.<ref>{{Cite web|url=https://stan.kz/aqynnyn-songy-otinisi-muxtar-saxanov-arystanbab-kesenesinin-irgesine-z-433369/ |title="Ақынның соңғы өтініші": Мұхтар Шаханов Арыстан баб кесенесінің іргесіне жерленбейтін болды |language=kk |work=stan.kz |last=Русланқызы |first=Дана |date=2021-09-18 |accessdate=2026-04-20}}</ref> 21 сәуірде Алматыда Абай атындағы опера және балет театрында ақынмен қоштасу рәсімі өтті. Сол күні марқұмның денесі туған ауылы Жаңа Шіліктегі Мұхтар Шаханов атындағы шығармашылық үйіне жеткізілді. Келесі күні ақынды Арыстанбаб кесенесінен 800 метр қашықтықта орналасқан Қоғам аулындағы зиратында жерледі.<ref>{{Cite web|url=https://adyrna.kz/kk/post/1243205/ |title= "Мен көз жұмған шақта да сен, туған жер, бол аман..." Ақын Отырар маңына жерленді | language=kk |work=adyrna.kz | accessdate=2026-04-22}}</ref> == Өлеңдер мен балладалар тізімі == * «Эверестке шығу» * «Ғашықтық ғаламаты» * «Еркектер жыры» * «Әйелдер» * «Сұлулықты сезіну немесе Ғабиден Мұстафинмен қарттық жайлы әңгіме» * «Арман» * «Шың басындағы оқиға» * «Алтын, күміс және қалайы» * «Жайықпен жүздескенде» * «Байқаймысың» * «Жалын» * «Жанерке» * «Достық өлкесінің заңы» * «Жігерлендіру немесе өзін бақытсызбын деп есептеген жігітке жауап» * «Өзендер» == Марапаттары == === Қазақстан марапаттары === * [[Қазақстанның Еңбек Ері Алтын жұлдызы|Қазақстанның Еңбек ері]] атағы (16 маусым 2022); * [[Отан ордені]] (16 маусым 2022); * [[Қазақстанның халық жазушысы]] (1996); * [[Түркістан облысы]]ның құрметті азаматы === КСРО марапаттары === * Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты (1982); * Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты (1972); * Тың және тыңайған жерлерді игергені үшін медаль; * [[Еңбектегі ерлігі үшін медаль]]. === Шетел марапаттары === * [[Қырғызстан|Қырғыз Республикасы]]ның халық ақыны (1994); * Данакер ордені (2024, Қырғызстан); * [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның Қоршаған Орта Бағдарламасы сыйлығының лауреаты; * Түрік Республикасының «Түрік дүниесіне қызметі үшін» халықаралық сыйлығының лауреаты; * Қырғыз Республикасының халықаралық «Руханият» сыйлығының лауреаты * Түрік дүниесі жазушылар бірлестігінің «Шахрияр» сыйлығының лауреаты; * [[ЮНЕСКО]]-ның «Боорукер» клубы сыйлығының иегері; * Калифорния Ғылым индустрия, білім және өнер академиясының А.Эйнштейн атындағы алтын медалі (2002) — «Жазагер жады космоформуласы» шығармасы үшін; * Түркияның Гебзе қаласында «Түркі тілдес халықтар арасындағы ең үздік әлем ақыны» сыйлығы берілген (2002); * Түркия, Әзірбайжан, Солтүстік Кипр мемлекеттері тағайындаған «Түрік әлеміне сіңірген ерен еңбегі үшін» атағының иегері (2006); * [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] өмірбаян институты белгілеген 2005 жылдың «Жыл адамы» атағы берілді; * Жиырмадан астам шет елдік академиялардың, университеттердің құрметті докторы, профессоры. * [[Нобель сыйлығы]]ның 100 жылдығына орай [[Тамбов]] қаласында өткен «Нобель» сыйлығы лауреаттары мен нобелшілердің халықаралық конгресінде «Нобель» ақпарат орталығы, «Нобель» қоры, Ресей жаратылыс ғылымдары академиясы бірлесіп бекіткен «Нобельдің Алтын медалімен» марапатталды.<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. «Алматыкітап баспасы», 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер== * [http://www.zhasalash.kz/ruhaniyat/6003.html Желтоқсан эпопеясы (Жалғасы. Басы өткен санда) ДҮРБЕЛЕҢ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161127152727/http://www.zhasalash.kz/ruhaniyat/6003.html |date=2016-11-27 }} * [http://www.zhasalash.kz/ruhaniyat/5981.html Желтоқсан эпопеясы (Басы. Жалғасы келесi сандарда)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161127152859/http://www.zhasalash.kz/ruhaniyat/5981.html |date=2016-11-27 }} * [http://m-shahanov.kz/ Мұхтар Шаханның жеке сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110322064955/http://m-shahanov.kz/ |date=2011-03-22 }} * [http://abai.kz/content/mykhtar-shakhanovtyn-melimdemesi Мұхтар Шаханның мәлімдемесі 16.02.2011] * [http://abai.kz/content/mykhtar-shakhanov-tzh-lyktyn-zhana-kyry Мұхтар Шахан. ТЖ-лықтың жаңа қыры] {{DEFAULTSORT:Шаханов, Мұхтар}} [[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан ақындары]] [[Санат:КСРО ақындары]] [[Санат:XX ғасыр ақындары]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Қазақстан халық жазушылары]] [[Санат:Қазақстан драматургтері]] [[Санат:КСРО драматургтері]] [[Санат:XX ғасыр драматургтері]] [[Санат:Қазақстанның Қырғызстандағы елшілері]] [[Санат:Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Түркістан облысының құрметті азаматтары]] [[Санат:Тың және тыңайған жерлерді игергені үшін медалінің иегерлері]] [[Санат:М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті түлектері]] [[Санат:Бішкектің құрметті азаматтары]] [[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің III шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 12-шақырылымының депутаттары]] f6w79vb5qcvw7scw649ee5vazucuqg5 0 13710 3590492 3585601 2026-04-23T13:29:03Z Еркежан Сейтқазы 180268 тыныс белгі қатесі 3590492 wikitext text/x-wiki '''Компьютерлік желі''' ({{lang-en|сomputer network}}) — барлық құрылғылардың бір-бірімен өзара әрекеттесуіне мүмкіндік беретін байланыс желілері арқылы қосылған компьютерлердің және басып шығарғыштар мен пернетақталар сияқты басқа құрылғылардың тобы. Желілер шағын немесе үлкен, кабельдер арқылы тұрақты жалғанған, немесе телефон желілері мен сымсыз арналар арқылы уақытша жалғанған болуы мүмкін. Ең үлкен желі — [[Интернет]], ол бүкіләлемдік желілер тобы болып табылады. Сонымен қатар Интернет ішкі желі болып табылады. ==Классификациясы== [[File:Distributed Processing.jpg|thumb|Тармақталған өңдеу]] ===Территориалды таралуы бойынша:=== * PAN (Personal Area Network) — персоналды желі, бір иегерге тиісілі түрлі құрылғылардың өзара әрекеттесуі үшін қажет. * LAN (Local Area Network) — жергілікті желі, қызмет көрсетушілеріне шығуына дейін тұйық инфрақұрылымы болады. «LAN» термині кішкене офистік желіні де, жүздеген гектар аймақты алатын үлкен зауыт деңгейіндегі желіні анықтай алады. Шетелдік негіздерде тіпті жуықталған бағалау береді — радиусы алты милге жуық (10 км) болатын желілер. Жергілікті желілер жабық типті желілер болып табылады, бұл желіде өздерінің кәсібіне байланысты жұмыс істейтін, тек қолданушылардың шектелген тобы ғана рұқсатты ала алады. * CAN (Campus Area Network — кампустық желі) — жақын орналасқан ғимараттардың жергілікті желілерін біріктіреді. * MAN (Metropolitan Area Network) — бір немесе бірнеше қала шегіндегі мекемелер арасындағы қалалық желілер, көптеген жергілікті есептеуіш желілерді байланыстырады. * WAN (Wide Area Network) — басты желі, үлкен географиялық аймақтарды алатын, ішіне жергілікті желілермен қоса, телекоммуникациондық желілер мен құрылғылар да кіреді. WAN мысалы — пакеттер коммутациясы бар желілер (Frame relay), олар арқылы түрлі компьютерлік желілер өзара "сөйлесе" алады. Глобалды желілер ашық және барлық қолданушыларға қызмет көрсетуге бағытталған болып табылады. «Корпоративті желі» термині әдебиетте сонымен қатар бірнеше желілерді біріктіруді анықтау үшін қолданылуы мүмкін, ал ішкі желінің әрқайсысы түрлі техникалық, бағдарламалық және ақпараттық принциптерге негізделіп құрылған болуы мүмкін. <!-- '''Желі''' ('''Network''') - компьютерлер мен басқа да құрылғылар, мысалы, басып шығарғыштар мен мәтіналғылар тобы, олар барлық құрылғылардың бір бірімен өзара әрекеттесуіне мүмкіндік беретін байланыс желілері арқылы қосылған. Желілер шағын немесе үлкен, тұрақты (кабельдердің көмегімен) немесе уақытша (телефон желілері немесе сымсыз арналар арқылы) жалғанған болуы мүмкін. Ең үлкен желі — әлемдік желілер тобы болып табылатын [[Интернет]]. ===Түрлері=== * Ауыстырылатын желі (Коммутируемая линия; switched line) — [[компьютер]]дің қашықтағы абонентпен [[байланыс желісі]]. Жалғастыру жалпы тағайындалған [[телефон]] арнасы арқылы абонент нөмірін телефондық нөмір теріп алу амалымен жүзеге асырылады. Мұнда уақытша 1 жалғастыру (сеанс уақытында) орындалады. * Ауыстырылмайтын желі (Некоммутируемая линия; non-switched line) — терминалды компьютерге тұрақты түрде жалғастыруды жасақтайтын байланыс желісі. --> ==Коммуникация протоколы және желілік бағдарламалау== [[File:Internet map 1024.jpg|thumb|[[Интернет]] картасы. Интернет дегеніміз ғаламдағы миллиардтаған компьютерлік қондырғыларға қызмет көрсетуге арналған, өзара байланыстырылған компьютерлер жүйелерінің жинағы <!-- The Internet is a global system of interconnected computer networks that use the [[Internet Protocol Suite|standard Internet Protocol Suite]] (TCP/IP) to serve billions of users worldwide. -->]] == Жергілікті желі == ''Толық мақаласы:'' [[Локальді желі]] Жергілікті желі ({{lang-en|Local Area Network, LAN}}) — салыстырмалы түрде шектеулі кеңістіктің (мысалы ғимараттың) шегінде компьютерлер, басып шығарғыштар мен басқа да құрылғылар тобын біріктіретін коммуникациялық желі. Жергілікті желі бір біріне қосылған құрылғылардың өзара әрекеттесуіне мүмкіндік береді. Желі – мәліметтерді компьютерлер арасында жеткізу құралдарымен біріктірілген компьютерлердің жиынтығы. Есептеу желісі – бір-бірімен байланысқан желі элементтері арасында мәліметтер жеткізуге арналған программалық және аппараттық құрауыштардың күрделі жүйесі. Аппараттық жабдықтар ішінде әртүрлі типті және класты компьютерлермен қатынастық жабдықтарды атауға болады. Программалық құрауыш операциялық жүйе мен желілік қолданбалардан тұрады. Желінің тиімді жұмыс жасауы үшін ОЖ-дің арнайы түрлері – желілік ОЖ қолданылады. Желілік ОЖ – есептеу желісін бір орталықтан басқаруға арналған программалар кешені (Windows NT, Novell NetWare, т.б.). Желілік қолданбалар – желілік ОЖ-нің мүмкіндіктерін кеңейтетін қолданбалы программалық кешендер (пошталық программалар, желілік мәліметтер қорлары, т.с.с.). Желіге қосылатын барлық құрылғыларды үш функционалдық топқа бөледі, олар: - жұмыс станциялары; - желі серверлері; - қатынастық тораптар. Жұмыс станциясы (ЖС) (workstation) – желіге қосылған дербес компьютер және ол арқылы пайдаланушы өз жұмысын атқарады және желінің ресурстарына қатынауды жүзеге асырады. Ол өзіндік операциялық жүйемен жабдықталған (MS DOS, Windows және т. б.) және пайдаланушыға қолданбалы есептерді шығаруда барлық қажет құралдармен қамтамасыз етілген. Жұмыс станцияларының үш типін ерекшелеуге болады, олар – жергілікті дискілі жұмыс станциясы, дискісіз жұмыс станциясы, қашықтағы жұмыс станциясы. Жергілікті дискілі жұмыс станциясында ОЖ осы дискіден, ал дискісіз жұмыс станциясында ОЖ файлдық серверден жүктеледі. Қашықтағы жұмыс станциясы – желіге телеқатынастық байланыс арнасы (мысалы, телефон желісі) арқылы қосылған станция. Сервер (server)– желіге қосылған және оның пайдаланушыларына белгілі қызмет көрсетуді қамтамасыз ететін компьютер. Серверлер желіні пайдаланушылардың қажеттілігінен туындайтын мәліметтерді сақтауды, мәліметтер қорына сұраныстарды өңдеуді, жойылған тапсырмаларды өңдеуді, тапсырмаларды басып шығаруды және басқа да іс-әрекеттерді жүзеге асырады. Сервер – желі ресурстарының қайнар көзі. Атқаратын функцияларына байланысты серверлердің келесі типтерін анықтайды. Сервер типтерінің ішіндегі – файлдық серверге (file server) (көбінесе файл-сервер атауы қолданылады) көп көңіл аударылу қажет. Файл-сервер - желідегі пайдаланушылардың мәліметтерін сақтайды және осы мәліметтерге қатынауды қамтамассыз етеді. Бұл - үлкен сыйымдылықты оперативтік жады, қатты дискісі және магниттік таспадағы қосалқы жинағыштары (стример) бар компьютер. Файл-сервер өзінде орналасқан мәліметтерге желі пайдаланушыларының бір мезгілді қатынауын қамтамассыз ететін ерекше операциялық жүйенің басқаруымен жұмыс істейді. Файл-сервер келесі функцияларды орындайды: мәліметтерді сақтау, мәліметтерді архивтеу, әртүрлі пайдаланушыларменорындалатын мәліметтер өзгертулерін үйлестіру, мәліметтерді жіберу. Көптеген есептер үшін бір файл-серверді қолдану қажетсіз болып табылады, онда желіге бірнеше серверлерді қосу мүмкін. Файл -сервер ретінде мини – ЭЕМ қолданылуы мүмкін. Мәліметтер қоры сервері (database server) – мәліметтер қоры файлдарын сақтау, өңдеу және басқару функцияларын жүзеге асыратын компьютер. Мәліметтер қоры сервері - мәліметтер қорын сақтау, олардың тұтастығын, толықтығын, өзектілігін қолдау; - мәліметтер қорына сұраныстарды қабылдау және өңдеу, өңдеу нәтижелерін жұмыс станциясына қайтару; - мәліметтер қорына авторланған қатынауды қамтамассыз ету, пайдаланушыларды есепке алу және сүйемелдеу жүйесін қолдау, пайдаланушылардың қатынас құру мүмкіндіктерін шектеу; - үлестірілген мәліметтер қорын қолдау, басқа жерлерде орналасқан мәліметтер қоры серверлерімен әрекеттесу функцияларын атқарады. Қолданбалы программалар сервері (application server) – пайдаланушылардың қолданбалы программаларын орындауға қолданылатын компьютер. Қатынастық сервер (communications server) – жергілікті желі пайдаланушыларының өз тізбектік енгізу/шығару порттарына айқын қатынас мүмкіндігін беретін құрылғы немесе компьютер. Қатынау сервері (access server) – тапсырмаларды қашықтан өңдеуді орындауға бөлінген компьютер. Қашықтағы жұмыс станциясынан ынталандырылған программалар осы серверде орындалады. Қашықтағы жұмыс станциясынан пайдаланушының пернетақтадан енгізілген командалары қабылданады, оған орындалған тапсырма нәтижелері қайтарылады. Факс-сервер (fax server) – жергілікті желінің пайдаланушылары үшін факсимильдік хабарларды қабылдау және таратуды орындайтын құрылғы немесе компьютер. Мәліметтерді резервті көшірмелеу сервері (back up server)- файл-сервер және жұмыс станцияларында орналасқан мәліметтердің көшірмелерін құру, сақтау және қайта қалпына келтіру міндеттерін шешетін құрылғы немесе компьютер. Мұндай сервер ретінде желідегі файлдық серверлердің бірі болуы мүмкін. Желінің қатынастық жабдықтарына (тораптарына) келесі құрылғылар жатады: - қайталауыш; - коммутаторлар (көпірлер); - маршруттауыштар; - көмейлер (шлюздер). Желінің ұзындығы, станциялар арақашықтықтары ең алдымен беру ортасының (коаксиальды кабельдің, есулі қос өткізгіштің, т.б.) физикалық мінездемелерімен анықталады. Мәліметтерді кез келген ортада жіберуде сигналдың бәсеңсуі пайда болады, бұл арақашықтықтарды шектеуге әкеледі. Осы шектеулерді жеңіп, желіні кеңейту үшін арнайы құрылғылар – қайталауыштар, коммутаторлар мен көпірлер орнатылады. Мұндай кеңейту құрылғылары енбеген желі бөліктері желі сегменттері деп аталады. Қайталауыш (repeater) – келген сигналды күшейткіш және қайта өндіретін құрылғы. Барлық қайталаушпен байланыстырылған сегменттерде әрбір уақыт мезетінде тек екі станция арасында мәліметтер алмасуы жүзеге асырылады. Коммутатор (switch) немесе көпір (bridge) – бірнеше сегменттерді біріктіруге арналған құрылғы. Бұл жағдайда әртүрлі сегменттердің әрбір станция жұптары үшін бір уақытта бірнеше мәліметтер алмасу үрдістерін қолдайды. Маршруттауыш (router) – бір немесе әртүрлі типті желілерді бір мәліметтер алмасу хаттамалары бойынша біріктіретін құрылғы. Маршруттауыш берілу адресін талдап жане мәліметтерді тиімді таңдалған маршрутпен бағыттайды. Көмей (gateway) (шлюз) — әртүрлі мәліметтер алмасу хаттамаларын қолданатын әртүрлі желі объектілері арасында мәліметтер алмасын ұйымдастыруға мүмкіндік беретін құрылғы. Қазіргі уақыттағы есептеу желілеріне қойылатын негізгі талаптар. Есептеу желілері кез келген желі пайдаланушысы үшін желінің кез келген ресурсына қатынауды қамтамассыз ету мақсатында құрылады. Желінің өмір сүруінің аумақты мінездемесі ретінде ресурсқа қатынау сапасы желінің алдына қойылған міндеттерге байланысты әртүрлі көрсеткіштермен сипатталуы мүмкін. Мұндай көрсеткіштердің негізгілері: - өнімділік; - сенімділік; - басқарылымдық; - кеңейтілімдік; - айқындық; - жинақталымдық. Есептеу желілерінің жіктелулері. Есептеу желілерін бірнеше белгілер бойынша жіктеуге болады. Аумақтық белгілеріне байланысты есептеу желілерінің түрлері: - жергілікті желілер (LAN – Local Area Network) ; - ауқымды желілер (WAN – Wide Area Network). Желінің масштабына байланысты түрлері: - жұмыс топтарының жергілікті желілері (бір ОЖ басқаруымен жұмы істейтін компьютерлердің кішігірім санын біріктіреді); - бөлімдердің жергілікті желілері (бір бөлімнің компьютерлерін біріктіреді); - кампустардың жергілікті желілері (бірнеше кіші желілерді біріктіреді); - бірлескен (корпоративті) желілер (бір мекеме немесе корпорация көлеміндегі компьютерлер мен желілерді біріктіреді ). OSI эталондық моделі. Желілік программалық жабдықтарды құруды реттеу мақсатында және кез келген есептеу жүйелерінің әрекеттесу мүмкіндіктерін қамтамассыз ету үшін Стандарттаудың Халықаралық Ұйымы (International Standart Organisation — ISO) ашық жүйелер әрекеттестігі эталондық моделін (Open System Interconnection -OSI) құрды. Бұл есептеу желілері жұмысының жеті деңгейлі логикалық үлгісі, ол деңгейлер: 1) физикалық деңгей; 2) арналық деңгей; 3) желілік деңгей; 4) көліктік деңгей; 5) сеанстық деңгей; 6) көрсетімдік деңгей; 7) қолданбалы деңгей . Бұлардың алғашқы үшеуі (физикалық, арналық, желілік) мәліметтер жеткізу мен бағдарлауға, көліктік деңгей алғашқы үшеуі мен жоғарғы деңгейлер арасындағы байланысты жасақтауға, соңғы үш (сеанстық, көрсетімдік, қолданбалы) деңгейлер пайдаланушы қолданбаларына қызмет көрсетуге негізделген. әрбір деңгей салыстырмалы тәуелсіз, әрбір деңгей желілік құрылғылардың қатаң анықталған әрекеттесу функцияларын сипаттайды. Барлық деңгейлер иерархиялық құрылым құрады, мұнда қандай да бір деңгейде жасалған сұраныс орындалуға одан төмен деңгейге беріледі. Сұранысты өңдеу нәтижелері жоғарғы деңгейге қайтарылады. Деңгейлердің программалық және аппараттық әрекеттесуін сипаттау үшін интерфейстер және хаттамалар қолданылады. Екі көршілес деңгейлер арасындағы әрекеттесуді және олардың арасындағы берілетін мәліметтердің пішімін сипаттау үшін интерфейс (мысалы, Х.25) деп аталатын ережелер мен келісімдер орнатылады. Бір деңгейдегі объектілердің әрекеттесуінің, сонымен қатар бір деңгейдегі объектілер арасында берілетін хабарламалардың көрсетім пішімдерін бекітетін ережелер жиынтығы хаттамалар деп аталады. Ауқымды есептеу желілері – бір-бірінен алыс орналасқан жергілікті желілер мен жеке компьютерлерді байланыстыратын есептеу желісі. Ауқымды есептеу желілері үш құрауыштан тұрады: желінің түйіні ретінде қарастырылатын жергілікті есептеу желілері; жергілікті есептеу желілерін байланыстыратын арналар; байланыс арналарына байланыс құруға мүмкіндік беретін жабдықтар мен программалар. Ең әйгілі ауқымды есептеу желісі – Internet. Internet – түрлі хаттамалармен жұмыс істейтін, әр түрлі есептеу машиналарын байланыстыратын, мәліметтерді тасығыштардың (телефон сымдары, оптикалық талшық, радиомодемдер, т.б.) барлық түрлерімен тасымалдайтын компьютерлік желілердің бірлестігі. Оның өзінің атауы “желі арасында” мағынасын білдіреді. Желілерді біріктіру үлкен мүмкіндіктерге ие болады. Өз компьютерінен кез келген Internet абоненті басқа қалаға мәліметтерді жібере алады, Вашингтондағы Конгрес кітапханасының каталогын көре алады, Нью–Йорктағы Метрополитен музейінің соңғы көрмесінің суреттерімен таныса алады, IEEE конференциясына және әр түрлі мемлекеттердің желі абоненттерімен ойындарға қатыса алады. Internet – тің аса маңызды ерекшелігі - оның әр түрлі желілерді біріктіре отыра ешқандай иерархияны құрмайтыны, желіге қосылған барлық компьютерлер тең құқықты. Internet-тің негізін жоғары жылдамдықты кеңарналы желілер құрайды, тәуелсіз желілер кеңарналы желілерге NAP (Network Access Point) желілік қатынау нүктелері арқылы қосылады. Тәуелсіз желілер дербес жүйелер түрінде қарастырылады, себебі олардың өзіндік әкімшілік басқаруы және маршруттау хаттамалары бар. Дербес жүйелер ретінде ірі ұлттық желілер болады, мысалы – европалық EUNet, Ресей университеттерінің RUNet желілері. Кейбір дербес жүйелер Internet желісіне қатынау қызметін көрсетуге мамандандырылған компаниялар құрады, оларды провайдерлер деп атайды (мысалы, АҚШ-та UUNET, Ресейде Relcom). Internet-те алмасу режімдері, хаттамалары және адресациялау. Internet жүйесіне қосылу әртүрлі әдістермен жүзеге асады, ондай әдістер: - электрондық пошта (E-mail); - телеконференция (UseNet); - қашықтан қатынас құру (TelNet); - файлдарды іздеу және жеткізу (FTP); - мәтіндік файлдарды меню жүйесі көмегімен іздеу және жеткізу (Gopher); - құжаттарды гипермәтіндік сілтемелердің көмегімен іздеу және жеткізу немесе бүкіл әлемдік өрмек (WWW – World Wide Web). Аумақты желілерде ақпарат алмасудың екі режімі бар – on-line және off-line. On-line – желіге қосылып тұрып бірігіп жұмыс істеу режімі, диалогтық режім. Off-line – желіге қосылмай жұмыс атқару режімі, электрондық пошта арқылы жөнелтетін мәліметтерді даярлау. On-line режімі – телефонмен сөйлесуге ұқсас, off-line режімі – поштамен хат алмасуға ұқсас. Internet жүйесінде қолданылатын негізгі хаттамалар – TCP/IP (Trans-mission Control Protocol/Internet Protocol) хаттамалар жиынтығы. IP – желілік деңгей, TCP – көліктік деңгей хаттамалары. Арналық және физикалық деңгейде мәліметтер жеткізу орталарының бар көптеген стандарттарын қолдайды, мысалы ЖЕЖ үшін – Ethernet және FDDI немесе ауқымды желілер үшін – X.25 және ISDN. Қолданбалы деңгейдегі маңызды хаттамалар – қашықтан басқару хаттамасы telnet, файлдарды жеткізу хаттамасы FTP, гипермәтінді жеткізу хаттамасы HTTP, электрондық пошта хаттамалары SMTP, POP, IMAP, MIME, желілік құрылғыларды басқару хаттамасы SNMP. Internet жүйесіне қосылған әрбір компьютер өзінің ерекше IP-адресіне ие болады. IP-адрес – ұзындығы 32 бит, әрқайсысы 8 биттік 4 бөліктен тұратын желілік адрес. Ол екі бөліктен – желі адресі және осы желідегі хост адресінен тұрады. Хост (host - қожайын) – желіге тікелей қосылған, өзіндік адресі бар компьютер. Сандық IP-адрестерді адамдар қолдануға ыңғайсыз болғандықтан, IP-адрестерге символдық аттарды сәйкес қоятын механизм қолданылады, оны домендік аттар жүйесі (DNS – domain name system) деп атайды. Мұндай жүйеде пайдаланушы адресі екі бөліктен тұрады: <пайдаланушы идентификаторы>@<домен аты> Пайдаланушы идентификаторы және домен аты өзара нүктемен ажыратылған бірнеше бөліктерден тұруы мүмкін. Домен атында негізгісі түпкі домен, әры қарай бірінші, екінші, үшінші деңгейлі домендер орналасады. Түпкі доменді InterNic таратады, бірінші деңгей әр мемлекет, келесі деңгей мекемелер типі үшін, т.с.с. тағайындалады, мысалы: kz –Қазақстан, ru – Ресей, su – постсовет мемлекеттері үшін, ca –Канада, uk – Ұлыбритания, us – АҚШ, ua – Украина, de – Германия мемлекеттері үшін анықталған ішкі домендер. Мекемелерге сәйкестікті анықтайтын ішкі домендер үш символдан тұрады, мысалы: com – коммерциялық мекемелер, edu – білім беру және ғылыми мекемелер, gov – мемлекеттік мекемелер, mil — әскери мекемелер, net – желілік мекемелер, org – басқа мекемелер үшін. Екінші деңгейдегі ішкі домен қала, аймақ аттарын белгілейді. == Тағы қараңыз == * [[Желілік бейімдеуіш]] {{уики}} {{Телекоммуникация}} [[Санат:Компьютерлер желісі]] fiuf450u9zdkjgh6cmsd368uuolkzqg 0 17003 3590650 3590226 2026-04-23T17:52:00Z Kasymov 10777 3590650 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = портты қала |қазақша атауы = Вольгаст |шынайы атауы = Wolgast |сурет = Wolgast Rathausplatz 2013-06-21 25c.jpg |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Wolgast COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=54 |lat_min=03 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=13 |lon_min=46 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Мекленбург-Алдыңғы Померания |кестедегі аймақ = Мекленбург-Алдыңғы Померания |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Алдыңғы-Шығыс Померания |кестедегі аудан = Алдыңғы-Шығыс Померания (аудан){{!}}Алдыңғы-Шығыс Померания |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 6 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Юрген Канель |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 19,2 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 5 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 11940 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 03836 |пошта индексі = 17438 |пошта индекстері = |автомобиль коды = OVP(бұрын WLG) |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 13 0 59 101 |ортаққордағы санаты = Wolgast |сайты = http://www.wolgast.de/ |сайт тілі = de }} '''Вольгаст''' ({{lang-de|Wolgast}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Мекленбург-Алдыңғы Померания]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[портты қала]]. [[Алдыңғы-Шығыс Померания (аудан)|Алдыңғы-Шығыс Померания]] ауданының құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 11940 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 19,2 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''13 0 59 101''. Қаланың басшысы — Юрген Канель. Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 6 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.wolgast.de/ Ресми сайты] {{Германия:Алдыңғы-Шығыс Померания ауданы:Қалалар}} {{Mecklenburg-geo-stub}} [[Санат:Мекленбург-Алдыңғы Померания елді мекендері]] 0xxa5cbyuegqqx7ed7fdb6uxsdlfnhk 0 18615 3590585 3334273 2026-04-23T15:08:25Z Tuttiorchestra687 173049 3590585 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Pr8otrar.jpg|thumb|right|200px|Отырар сазы]] '''“Отырар сазы”''', Н.Тілендиев атындағы – Қазақтың мемлекеттік академиялық фольклорлы-этнографиялық халық аспаптары оркестрі. Жамбыл атындағы Қазақ мемлекеттік филормониясы жанынан [[1980 жыл]]ы құрылған. Оның көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі Н.[[Нұрғиса Тілендиев|Тілендиев]] бастап құрған шағын ансамбль ретінде ұйымдастырылып, 1982 жылы оркестр деңгейіне көтерген. Оркестрдің құрамында [[домбыра]] мен [[қобыз]]дан басқа қазақтың [[жетіген]], [[шертер]], [[шаңқобыз]], [[месқобыз]], [[сазсырнай]], [[сыбызғы]], [[асатаяқ]], [[дауылпаз]], [[тұяқтас]], [[қоңырау]], т.б. музыкалық аспаптары бар. Оркестр репертуарындағы фольклорлық туындылармен қатар аңыз, шежіре, күйлер сипатында жазылған [[Қазақстан]] композиторларының шығармалары ұлттық нақышымен ерекшеленеді. Сондай-ақ оның репертуары кинофильмдер музыкасымен, солисттер орындайтын аспаптық шығармалармен толықтырылған. Ұжым қазақтың музыкалық фольклорының тамаша үлгілерін сақтап қана қоймай, қазіргі мәнерлеу аспаптары мен [[оркестр]]дің тембр мүмкіндігіне сәйкес келетін туындыларды өңдеп, жетілдіріп келеді. Оркестр құрамында 65 өнер шебері қызмет етеді. [[Солтүстік Корея]]да өткен дүниежүзілік өнер фестивальінде (1994) “Отырар сазы” '''1-орынды''' иеленіп, алтын жүлдемен оралды. 1999 жылы оркестрге Нұрғиса Тілендиев есімі, 2000 ж. Академиялық атақ берілді. Оркестрдің репертуарында: халық күйлері- “[[Кеңес (күй)|Кеңес]]”, “[[Сары өзен (күй)|Сары өзен]]”, “Сал күрең”, халық композиторларының шығармалары “Қосбасар”, “Сарыжайлау, Тәттімбеттің “[[Сылқылдақ|Сылқылдағы]]”, “Ерденнің күйі”, Ықыластың “Қамбар батыры”, М. Төлебаевтың “Еске алуы”, Н. Тілендиевтің “Ата толғауы”, “Қош керуені”, К. Күмісбековтың “Қорқыт күйі”, “[[Фараби сазы]]” және т. б. бар.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref><ref>[[Қазақ энциклопедиясы]], 7 том</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша музыкалық топтар]] [[Санат:Қазақстан оркестрлері]] [[Санат:1980 жылы құрылған музыкалық ұжымдар]] dbnsuzcjuouopjlwodenm3cgqdtkbgr 3590588 3590585 2026-04-23T15:13:30Z Tuttiorchestra687 173049 3590588 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Pr8otrar.jpg|thumb|right|200px|Отырар сазы]] '''“Отырар сазы”''', Н.Тілендиев атындағы – Қазақтың мемлекеттік академиялық фольклорлы-этнографиялық халық аспаптары оркестрі. Жамбыл атындағы Қазақ мемлекеттік филормониясы жанынан [[1980 жыл]]ы құрылған. Оның көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі Н.[[Нұрғиса Тілендиев|Тілендиев]] бастап құрған шағын ансамбль ретінде ұйымдастырылып, 1982 жылы оркестр деңгейіне көтерген. Оркестрдің құрамында [[домбыра]] мен [[қобыз]]дан басқа қазақтың [[жетіген]], [[шертер]], [[шаңқобыз]], [[месқобыз]], [[сазсырнай]], [[сыбызғы]], [[асатаяқ]], [[дауылпаз]], [[тұяқтас]], [[қоңырау]], т.б. музыкалық аспаптары бар. Оркестр репертуарындағы фольклорлық туындылармен қатар аңыз, шежіре, күйлер сипатында жазылған [[Қазақстан]] композиторларының шығармалары ұлттық нақышымен ерекшеленеді. Сондай-ақ оның репертуары кинофильмдер музыкасымен, солисттер орындайтын аспаптық шығармалармен толықтырылған. Ұжым қазақтың музыкалық фольклорының тамаша үлгілерін сақтап қана қоймай, қазіргі мәнерлеу аспаптары мен [[оркестр]]дің тембр мүмкіндігіне сәйкес келетін туындыларды өңдеп, жетілдіріп келеді. Оркестр құрамында 65 өнер шебері қызмет етеді. [[Солтүстік Корея]]да өткен дүниежүзілік өнер фестивальінде (1994) “Отырар сазы” '''1-орынды''' иеленіп, алтын жүлдемен оралды. 1999 жылы оркестрге Нұрғиса Тілендиев есімі, 2000 ж. Академиялық атақ берілді. Оркестрдің репертуарында: халық күйлері- “[[Кеңес (күй)|Кеңес]]”, “[[Сары өзен (күй)|Сары өзен]]”, “Сал күрең”, халық композиторларының шығармалары “Қосбасар”, “Сарыжайлау, Тәттімбеттің “[[Сылқылдақ|Сылқылдағы]]”, “Ерденнің күйі”, Ықыластың “Қамбар батыры”, М. Төлебаевтың “Еске алуы”, Н. Тілендиевтің “Ата толғауы”, “Қош керуені”, К. Күмісбековтың “Қорқыт күйі”, “[[Фараби сазы]]” және т. б. бар.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref><ref>[[Қазақ энциклопедиясы]], 7 том</ref> Қазіргі уақытта оркестрдің дирижёрлері: Дінзуһра Нұрғисақызы Тілендиева — бас дирижёрі және көркемдік жетекшісі, «Құрмет» және «Парасат» ордендерінің иегері. Жалғасбек Әмірханұлы Бегендіков — дирижёр, «Құрмет» орденінің кавалері. Әбілқайырхан Бейсеков — дирижёр, халықаралық байқауларлың лауреаты. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша музыкалық топтар]] [[Санат:Қазақстан оркестрлері]] [[Санат:1980 жылы құрылған музыкалық ұжымдар]] l1wnn6483ua2wn8lvpbl54c5fs1jlra 3590605 3590588 2026-04-23T15:47:41Z Tuttiorchestra687 173049 3590605 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Pr8otrar.jpg|thumb|right|200px|Отырар сазы]] '''“Отырар сазы”''', Н.Тілендиев атындағы – Қазақтың мемлекеттік академиялық фольклорлы-этнографиялық халық аспаптары оркестрі. Жамбыл атындағы Қазақ мемлекеттік филормониясы жанынан [[1980 жыл]]ы құрылған. Оның көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі Н.[[Нұрғиса Тілендиев|Тілендиев]] бастап құрған шағын ансамбль ретінде ұйымдастырылып, 1982 жылы оркестр деңгейіне көтерген. Оркестрдің құрамында [[домбыра]] мен [[қобыз]]дан басқа қазақтың [[жетіген]], [[шертер]], [[шаңқобыз]], [[месқобыз]], [[сазсырнай]], [[сыбызғы]], [[асатаяқ]], [[дауылпаз]], [[тұяқтас]], [[қоңырау]], т.б. музыкалық аспаптары бар. Оркестр репертуарындағы фольклорлық туындылармен қатар аңыз, шежіре, күйлер сипатында жазылған [[Қазақстан]] композиторларының шығармалары ұлттық нақышымен ерекшеленеді. Сондай-ақ оның репертуары кинофильмдер музыкасымен, солисттер орындайтын аспаптық шығармалармен толықтырылған. Ұжым қазақтың музыкалық фольклорының тамаша үлгілерін сақтап қана қоймай, қазіргі мәнерлеу аспаптары мен [[оркестр]]дің тембр мүмкіндігіне сәйкес келетін туындыларды өңдеп, жетілдіріп келеді. Оркестр құрамында 65 өнер шебері қызмет етеді. [[Солтүстік Корея]]да өткен дүниежүзілік өнер фестивальінде (1994) “Отырар сазы” '''1-орынды''' иеленіп, алтын жүлдемен оралды. 1999 жылы оркестрге Нұрғиса Тілендиев есімі, 2000 ж. Академиялық атақ берілді. Оркестрдің репертуарында: халық күйлері- “[[Кеңес (күй)|Кеңес]]”, “[[Сары өзен (күй)|Сары өзен]]”, “Сал күрең”, халық композиторларының шығармалары “Қосбасар”, “Сарыжайлау, Тәттімбеттің “[[Сылқылдақ|Сылқылдағы]]”, “Ерденнің күйі”, Ықыластың “Қамбар батыры”, М. Төлебаевтың “Еске алуы”, Н. Тілендиевтің “Ата толғауы”, “Қош керуені”, К. Күмісбековтың “Қорқыт күйі”, “[[Фараби сазы]]” және т. б. бар.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref><ref>[[Қазақ энциклопедиясы]], 7 том</ref> Қазіргі уақытта оркестрдің дирижёрлері: Дінзуһра Нұрғисақызы Тілендиева — бас дирижёрі және көркемдік жетекшісі, «Құрмет» және «Парасат» ордендерінің иегері. Жалғасбек Әмірханұлы Бегендіков — дирижёр, «Құрмет» орденінің кавалері. Әбілқайырхан Бейсеков — дирижёр, халықаралық байқаулардың лауреаты. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша музыкалық топтар]] [[Санат:Қазақстан оркестрлері]] [[Санат:1980 жылы құрылған музыкалық ұжымдар]] tta9gsgmzrm2v7c8jxl93c5bz5oy5nc 3590606 3590605 2026-04-23T15:54:29Z Tuttiorchestra687 173049 3590606 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Pr8otrar.jpg|thumb|right|200px|Отырар сазы]] '''“Отырар сазы”''', Н.Тілендиев атындағы – Қазақтың мемлекеттік академиялық фольклорлы-этнографиялық халық аспаптары оркестрі. Жамбыл атындағы Қазақ мемлекеттік филормониясы жанынан [[1980 жыл]]ы құрылған. Оның көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі Н.[[Нұрғиса Тілендиев|Тілендиев]] бастап құрған шағын ансамбль ретінде ұйымдастырылып, 1982 жылы оркестр деңгейіне көтерген. Оркестрдің құрамында [[домбыра]] мен [[қобыз]]дан басқа қазақтың [[жетіген]], [[шертер]], [[шаңқобыз]], [[месқобыз]], [[сазсырнай]], [[сыбызғы]], [[асатаяқ]], [[дауылпаз]], [[тұяқтас]], [[қоңырау]], т.б. музыкалық аспаптары бар. Оркестр репертуарындағы фольклорлық туындылармен қатар аңыз, шежіре, күйлер сипатында жазылған [[Қазақстан]] композиторларының шығармалары ұлттық нақышымен ерекшеленеді. Сондай-ақ оның репертуары кинофильмдер музыкасымен, солисттер орындайтын аспаптық шығармалармен толықтырылған. Ұжым қазақтың музыкалық фольклорының тамаша үлгілерін сақтап қана қоймай, қазіргі мәнерлеу аспаптары мен [[оркестр]]дің тембр мүмкіндігіне сәйкес келетін туындыларды өңдеп, жетілдіріп келеді. Оркестр құрамында 65 өнер шебері қызмет етеді. [[Солтүстік Корея]]да өткен дүниежүзілік өнер фестивальінде (1994) “Отырар сазы” '''1-орынды''' иеленіп, алтын жүлдемен оралды. 1999 жылы оркестрге Нұрғиса Тілендиев есімі, 2000 ж. Академиялық атақ берілді. Оркестрдің репертуарында: халық күйлері - “[[Кеңес (күй)|Кеңес]]”, “[[Сары өзен (күй)|Сары өзен]]”, “Сал күрең”; халық композиторларының шығармалары: “Қосбасар”, “Сарыжайлау; Тәттімбеттің “[[Сылқылдақ|Сылқылдағы]]”; Ықыластың “Қамбар батыры”; М. Төлебаевтың “Еске алуы”; Н. Тілендиевтің “Ата толғауы”, “Қош керуені”; «Әлқисса»; «Аққу»; «Асыл әже» әні; «Махамбет»; Е.Үсеновтің «Шыңырау құсы», «Қаршығаның төкпесі»; Құрманғазының «Сарыарқа», «Адай», «Балбырауын»; К. Күмісбековтың “Қорқыт күйі”, “[[Фараби сазы]]” және т. б. бар.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref><ref>[[Қазақ энциклопедиясы]], 7 том</ref> Қазіргі уақытта оркестрдің дирижёрлері: Дінзуһра Нұрғисақызы Тілендиева — бас дирижёрі және көркемдік жетекшісі, «Құрмет» және «Парасат» ордендерінің иегері. Жалғасбек Әмірханұлы Бегендіков — дирижёр, «Құрмет» орденінің кавалері. Әбілқайырхан Бейсеков — дирижёр, халықаралық байқаулардың лауреаты. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша музыкалық топтар]] [[Санат:Қазақстан оркестрлері]] [[Санат:1980 жылы құрылған музыкалық ұжымдар]] 1mri3a5goitisbbvedayl4qhznwc0fk 0 18775 3590558 3431507 2026-04-23T14:07:08Z Еркежан Сейтқазы 180268 сөз аудардым 3590558 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Мехико |шынайы атауы = {{lang-es|Ciudad de México}}<br>{{lang-nah|Āltepētl Mēxihco}} |сурет = Montaje de CDMX.jpg |жағдайы = Астана |ел = Мексика |елтаңба = Coat of arms of Mexican Federal District.svg |ту = Flag of Mexico City.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 19|lat_min = 25|lat_sec = 10 |lon_dir = W|lon_deg = 99|lon_min = 8|lon_sec = 44 |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Мексиканың әкімшілік бөлінісі{{!}}Федералдық аймақ |аймағы = Федералдық астаналық аймақ |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 16 аудан |басшының түрi = Үкімет басшысы |басшысы = Клара Бругада |құрылған уақыты = 1325 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1660 |жер аумағы = 1680 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 2240 |климаты = |ресми тілі = Испан тілі |тұрғыны = 8&nbsp;918&nbsp;653<ref>{{cita noticia |título=Decreto por el que se declaran reformadas y derogadas diversas disposiciones de la Constitución Política de los Estados Unidos Mexicanos, en materia de la reforma política de la Ciudad de México. |url=http://www.dof.gob.mx/avisos/2480/SG_290116_vesp/SG_290116_vesp.html |fechaacceso=30 de enero de 2016 |obra=Diario Oficial de la Federación. Edición vespertina |fecha=29 de enero de 2016}}</ref> |санақ жылы = 2016 |тығыздығы = 5&nbsp;904,66 |шоғырлануы = 21,2 млн<ref name="ZMVM 2009">{{cite web|url=http://www.edomex.gob.mx/poblacion/docs/2009/PDF/ZMVM.pdf|title=Mexico City Metropolitan Area|author=National Population Council|publisher=Government of the State of Mexico|accessdate=December 27, 2009|deadlink=404}}</ref> |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = Католиктер (90,5 %), протестанттар мен евангелисттер (3,6 %), басқа христиандар (1,3 %), иудеилер (0,2 %), басқа діндер (0,8 %), атеисттер мен агностиктер (2,9 %). |этнохороним = мехиколық |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = 55 |пошта индексі = |пошта индекстері = 01000, 16999 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Mexico, D. F. |сайты = http://webarchive.loc.gov/all/20020808031049/http://www.df.gob.mx/ |сайт тілі = es |add1n = [[ISO 3166]] |add1 = MX-DIF }} '''Мехико''' ({{lang-es|Ciudad de México}}, {{lang-nah|Āltepētl Mēxihco}}) — федералды округі мен [[Мексика]]ның саяси астанасы, экономикалық, өндірістік және мәдени орталығы. Әлемдегі [[Токио]] мен [[Сеул]]ден кейінгі үшінші ірі қалалық англомерация; [[БҰҰ]] WUP2003 есебі бойынша оның аумағында 19,72 млн жұрт тұрады. [[Ацтек]] соғыс құдайы [[Мехитли]] құрметіне аталған. == Географиясы және климаты == [[Сурет:AerialViewPhotochemicalSmogMexicoCity 2.jpg|thumb|left|200px]] Мехико қаласы Мекиканың дәл орталығында орналасқан. Қала Мексика таулы өлкесінде орналасып, барлық жағынан таулармен қоршалған. Теңіз деңгейінен 2240&nbsp;м биіктікте орналасқан. Қала аспанында жыл бойы түтін тұманы болады. Жиі болып тұратын жер сілкіністеріне қала тұрғындары үйреніп қалған. Ең ірі жер сілкінісі 1985 жылы 19 қыркүйекте 7сағат 19 минутта тіркелген. Бұл табиғи опаттың арқасында 100 метрлік теледидар мұнарасы құлап, 10 мыңнан астам қала тұрғындары қайтыс болған. Климаты - субропикалық, қаңтардағы орта температура +12&nbsp;°C, шілдеде&nbsp;— +17&nbsp;°C. Жылғы орта жауын-шашын мөлшері &nbsp;— 750&nbsp;мм. == Қаланың мәдени маңызы == [[Сурет:Palacio de Bellas Artes.jpg|left|thumb|250px|[[Көркем өнерлер сарайы]]]] Мекико қаласының ішкі жалпы өнімі 2008 жылы $390&nbsp;млрд АҚШ $ құрап, [[ІЖӨ бойынша қалалар тізімі|әлемдегі сегізінші бай қала]] болып табылады.<ref name="ukmediacentre.pwc.com">{{cite web| url=https://www.ukmediacentre.pwc.com/imagelibrary/downloadMedia.ashx?MediaDetailsID=1562 | title=Emerging market city economies set to rise rapidly in global GDP rankings says PricewaterhouseCoopers LLP | author=PricewaterhouseCoopers | publisher=UK Media Centre | date=ақпан 11, 2009 | accessdate=December 27, 2009}}</ref> Мексико қаласы Мексиконың ІЖӨ 21% өндірсе, ал мегаполис ретінде 34% өндіреді.<ref name="GDP">{{cite web|url=http://www.mexicocityexperience.com/business_center/key_economic_facts_and_figures/|title=Mexico City GDP as compared with national GDP|accessdate=тамыз 19, 2010}}</ref> Мехиконы жиі сәулет ескерткіштері мен мұражайлар қаласы деп атайды. Шыныменде, ескерткіштері мен өзіндік ерекше ғимараттар саны (Мехикода олардың саны 1400) бойынша Мексика астанасымен еш басқа қаланы салыстыруға болмайды. Мехико аумағында сонымен қатар 10 археологияллық бақ бар. Бұл қала барлық әлем өркениеттеріне әсер еткен көне мәдениетімен ерекшеленеді. Мехиконың негізгі туристік нысанасы — ацтектер үшкілдері ([[XIV]]&nbsp;ғ.), Ұлттық кафедралды щіркеуі ([[1563]]—[[1667]]&nbsp;жж.),Хесус Насарено госпиталі ғимараты ([[XVI]]&nbsp;ғ.), муниципальды сарай ([[1720]]&nbsp;ж.), қазіргі кезде президент резиденциясы мен елдің парламенті орналасқан Ұлттық сарай ([[1792]]&nbsp;ж.), [[Саграрио Метрополитано]] шіркеуі ([[XVIII]]&nbsp;ғ.). [[XVII]]—[[XVIII]]&nbsp;ғасырларда салынған бірқатар ғибадатханалардың қала үшін үлкен зор маңызы бар.<ref>[http://geosfera.info/severnaya-amerika/meksika/117-mexiko-gorod-v-meksike.html Город Мехико — Столица Мексики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110116152413/http://geosfera.info/severnaya-amerika/meksika/117-mexiko-gorod-v-meksike.html |date=2011-01-16 }}</ref> == Халқы, тілі, діні == Мехико халық саны 19,7 млн адам. Астана тұрғындарының жартысынан көбі — испан-үндіс [[метис]]тер, шамамен 20 % — көне Мехико тұрғындары — [[үндістер]], қалғандары — [[еуропалықтар]]. Мемлекеттік тілі — [[испан тілі]]. Мехико үнді тұрғындары ойынша тағы бірнеше тілдер де пайдаланылады, соның ішінде [[ацтек тілі]] ([[науатль]]), [[майя тілі]], [[отоми]]. Сенушілер арасында [[католицизм|католиктер]] (90 %) басым, аздаған [[протестантизм]] ұстанушылар да бар. == Туыс қалалар == * {{USA}} [[Лос-Анджелес]], [[АҚШ]] (1969, 11 желтоқсан) * {{Байрақ|Жапония}} [[Нагоя]], [[Жапония]] (1978, 15 ақпан) * [[Сан-Сальвадор]], [[Сальвадор]] (1979, 14 қыркүйек) * {{Байрақ|Испания}} [[Мадрид]], [[Испания]] (1983, 17 қараша) * {{Байрақ|Перу}} [[Куско]], [[Перу]] (1987, 7 шілде) * {{Байрақ|Германия}} [[Берлин]] ({{lang-de|Berlin}}), [[Германия]] (1993, 1 қыркүйек)<ref>[https://www.berlin.de/rbmskzl/staedteverbindungen/mexiko.de.html Städtepartnerschaft Mexiko-Stadt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203174856/http://www.berlin.de/rbmskzl/staedteverbindungen/mexiko.de.html |date=2013-12-03 }}</ref> * {{Байрақ|Оңтүстік Корея}} [[Сеул]], [[Оңтүстік Корея]] (1993, 30 тамыз) * {{Байрақ|Мексика}} [[Гвадалахара]], [[Мексика]] (1996) * [[Гавана]], [[Куба]] (1997, 25 қыркүйек) * {{Байрақ|Гватемала}} [[Гватемала (қала)]], [[Гватемала]] (1998) * {{Байрақ|Мексика}} [[Монтеррей]], [[Мексика]] (2003) * {{Байрақ|Аргентина}} [[Буэнос-Айрес]], [[Аргентина]] (2006) * {{Байрақ|Швеция}} [[Мальмё]], [[Швеция]] (2007, 1 қазан) * {{Байрақ|Мексика}} [[Долорес-Идальго]], [[Мексика]] (2008, 1 қыркүйек)<ref>[http://www.comsoc.df.gob.mx/noticias/discursosj.html?id=1844318 Documento de declaración de hermanamiento entre la ciudad de Dolores Hidalgo y la Ciudad de México] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923205801/http://www.comsoc.df.gob.mx/noticias/discursosj.html?id=1844318 |date=2015-09-23 }}. Último acceso el 18/09/2008.</ref> * {{Байрақ|Испания}} [[Кадис]], [[Испания]] (2009)<ref name="mexico-cádiz-dorada">[http://www.diariobahiadecadiz.com/detalle-noticia-2264 México DF, otro hermano para Cádiz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191015023519/https://www.diariobahiadecadiz.com/detalle-noticia-2264 |date=2019-10-15 }}</ref> * {{Байрақ|Аргентина}} [[Росарио]], [[Аргентина]] (2010)<ref>[http://www.bi100.df.gob.mx/proyectos_internacionales/index/26 Texto de la Conferencia dictada tras la firma del Convenio de Colaboración en el Bicentenario entre la Municipalidad de Rosario, Argentina, y la Ciudad de México] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090912041203/http://www.bi100.df.gob.mx/proyectos_internacionales/index/26 |date=2009-09-12 }}.</ref> * {{Байрақ|Ресей}} [[Муром]], [[Ресей]] (2010) * [[Самарқан]], [[Өзбекстан]] ([[2010]]) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Солтүстік Америка елордалары}} [[Санат:Мексика қалалары]] [[Санат:Миллионер қалалар]] [[Санат:Солтүстік Америка елордалары]] hdfp41fc1yho2naq9ynvc8t6lgtl901 10 19433 3590511 3527591 2026-04-23T13:42:11Z TalgatSnow 143530 3590511 wikitext text/x-wiki {{nobr|{{#if:{{{3|}}}|{{#switch: {{{1}}} |Аустралия = [[Сурет:EuroAustralia.svg|19px|{{{1}}}]] |Аустрия = [[Сурет:EuroAustria.svg|19px|{{{1}}}]] |Әзербайжан = [[Сурет:EuroAzerbaiyán.svg|19px|{{{1}}}]] |Албания = [[Сурет:EuroAlbania.svg|19px|{{{1}}}]] |Андорра = [[Сурет:EuroAndorra.svg|19px|{{{1}}}]] |Армения = [[Сурет:EuroArmenia.svg|19px|{{{1}}}]] |Беларусь = {{#switch: {{{2}}} |2004|2005|2006|2007|2008|2009|2010|2011 = [[Сурет:EuroBielorrusia (1995-2012).svg|19px|{{{1}}}]] |#default = [[Сурет:EuroBielorrusia.svg|19px|{{{1}}}]]}} |Бельгия = [[Сурет:EuroBélgica.svg|19px|{{{1}}}]] |Болгария = [[Сурет:EuroBulgaria.svg|19px|{{{1}}}]] |Босния және Герцеговина = {{#switch: {{{2}}} |1992|1993|1994|1995|1996|1997 = [[Сурет:EuroBosnia-Herzegovina (1992-1998).svg|19px|{{{1}}}]] |#default = [[Сурет:EuroBosnia-Herzegovina.svg|19px|{{{1}}}]]}} |Ұлыбритания = [[Сурет:EuroReino Unido.svg|19px|{{{1}}}]] |Мажарстан = [[Сурет:EuroHungría.svg|19px|{{{1}}}]] |Германия|ГФР = [[Сурет:EuroAlemania.svg|19px|{{{1}}}]] |Грекия = {{#switch: {{{2}}} |1974 = [[Сурет:EuroGrecia (1974).svg|19px|{{{1}}}]] |1975|1976|1977|1978 = [[Сурет:EuroGrecia (1822-1978).svg|19px|{{{1}}}]] |#default = [[Сурет:EuroGrecia.svg|19px|{{{1}}}]]}} |Грузия = [[Сурет:EuroGeorgia.svg|19px|{{{1}}}]] |Дания = [[Сурет:EuroDinamarca.svg|19px|{{{1}}}]] |Израиль = [[Сурет:EuroIsrael.svg|19px|{{{1}}}]] |Ирландия = [[Сурет:EuroIrlanda.svg|19px|{{{1}}}]] |Исландия = [[Сурет:EuroIslandia.svg|19px|{{{1}}}]] |Испания = {{#switch: {{{2}}} |1961|1962|1963|1964|1965|1966|1967|1968|1969|1970|1971|1972|1973|1974|1975|1976 = [[Сурет:EuroEspaña (1945-1977).svg|19px|{{{1}}}]] |1977|1978|1979|1980|1981 = [[Сурет:EuroEspaña (1977-1981).svg|19px|{{{1}}}]] |#default = [[Сурет:EuroEspaña.svg|19px|{{{1}}}]]}} |Италия = {{#switch: {{{2}}} |1956|1957|1958|1959|1960|1961|1962|1963|1964|1965|1966|1967|1968|1969|1970|1971|1972|1973|1974|1975|1976|1977|1978|1979|1980|1981|1982|1983|1984|1985|1986|1987|1988|1989|1990|1991|1992|1993|1994|1995|1996|1997|1998|1999|2000|2001|2002 = [[Сурет:EuroItalia (1946-2003).svg|19px|{{{1}}}]] |2003|2004|2005|2006 = [[Сурет:EuroItalia (2003-2006).svg|19px|{{{1}}}]] |#default = [[Сурет:EuroItalia.svg|19px|{{{1}}}]]}} |Кипр = {{#switch: {{{2}}} |1981|1982|1983|1984|1985|1986|1987|1988|1989|1990|1991|1992|1993|1994|1995|1996|1997|1998|1999|2000|2001|2002|2003|2004|2005|2006 = [[Сурет:EuroChipre (1960-2006).svg|19px|{{{1}}}]] |#default = [[Сурет:EuroChipre.svg|19px|{{{1}}}]]}} |Латвия = [[Сурет:EuroLetonia.svg|19px|{{{1}}}]] |Литва = [[Сурет:EuroLituania.svg|19px|{{{1}}}]] |Люксембург = [[Сурет:EuroLuxemburgo.svg|19px|{{{1}}}]] |Мальта = [[Сурет:EuroMalta.svg|19px|{{{1}}}]] |Молдова = [[Сурет:EuroMoldova.svg|19px|{{{1}}}]] |Монако = [[Сурет:EuroMónaco.svg|19px|{{{1}}}]] |Нидерланд = [[Сурет:EuroPaíses Bajos.svg|19px|{{{1}}}]] |Норвегия = [[Сурет:EuroNoruega.svg|19px|{{{1}}}]] |Польша = [[Сурет:EuroPolonia.svg|19px|{{{1}}}]] |Португалия = [[Сурет:EuroPortugal.svg|19px|{{{1}}}]] |Ресей = [[Сурет:EuroRusia.svg|19px|{{{1}}}]] |Румыния = [[Сурет:EuroRomania.svg|19px|{{{1}}}]] |Сан-Марино = {{#switch: {{{2}}} |2008|2009|2010|2011 = [[Сурет:EuroSan Marino (1862-2011).svg|19px|{{{1}}}]] |#default = [[Сурет:EuroSan Marino.svg|19px|{{{1}}}]]}} |Солтүстік Македония|Македония = [[Сурет:EuroMacedonia.svg|19px|{{{1}}}]] |Сербия = {{#switch: {{{2}}} |2007|2008|2009|2010 = [[Сурет:EuroSerbia (2004-2010).svg|19px|{{{1}}}]] |#default = [[Сурет:EuroSrbija.svg|19px|{{{1}}}]]}} |Сербия және Черногория = [[Сурет:Eurovision 2026 heart - Serbia and Montenegro.svg|19px|{{{1}}}]] |Түркия = [[Сурет:EuroTurquía.svg|19px|{{{1}}}]] |Украина = [[Сурет:EuroUcrania.svg|19px|{{{1}}}]] |Финляндия = [[Сурет:EuroFinlandia.svg|19px|{{{1}}}]] |Франция = {{#switch: {{{2}}} |1974|1975|1976|1977|1978|1979|1980|1981|1982|1983|1984|1985|1986|1987|1988|1989|1990|1991|1992|1993|1994|1995|1996|1997|1998|1999|2000|2001|2002|2003|2004|2005|2006|2007|2008|2009|2010|2011|2012|2013|2014|2015|2016|2017|2018|2019|2020 = [[Сурет:EuroFrancia (1976-2020).svg|19px|{{{1}}}]] |#default = [[Сурет:EuroFrancia.svg|19px|{{{1}}}]]}} |Швейцария = [[Сурет:EuroSuiza.svg|19px|{{{1}}}]] |Швеция = [[Сурет:EuroSuecia.svg|19px|{{{1}}}]] |Эстония = [[Сурет:EuroEstonia.svg|19px|{{{1}}}]] |Югославия = {{#switch: {{{2}}} |1992|1993|1994|1995|1996|1997|1998|1999|2000|2001|2002 = [[Сурет:EuroSerbia-Montenegro.svg|19px|{{{1}}}]] |#default = [[Сурет:EuroYugoslavia.svg|19px|{{{1}}}]]}} |#default = {{Ту|{{{1|none}}}}}}} |{{#switch: {{{1}}} |Аустрия = {{Ту|Аустрия}} |Әзербайжан = {{#switch: {{{2}}} |2008|2009|2010|2011|2012|2013 = {{Ту|Әзербайжан|1918}} |#default = {{Ту|Әзербайжан}}}} |Беларусь = {{#switch: {{{2}}} |2004|2005|2006|2007|2008|2009|2010|2011 = {{Ту|Беларусь|1995}} |#default = {{Ту|Беларусь}}}} |Грекия = {{#switch: {{{2}}} |1974 = {{Ту|Грекия|1970}} |1975|1976|1977|1978 = {{Ту|Грекия|1822}} |#default = {{Ту|Грекия}}}} |Испания = {{#switch: {{{2}}} |1961|1962|1963|1964|1965|1966|1967|1968|1969|1970|1971|1972|1973|1974|1975|1976 = {{Ту|Испания|1945}} |1977|1978|1979|1980|1981 = {{Ту|Испания|1977}} |#default = {{Ту|Испания}}}} |Италия = {{#switch: {{{2}}} |1956|1957|1958|1959|1960|1961|1962|1963|1964|1965|1966|1967|1968|1969|1970|1971|1972|1973|1974|1975|1976|1977|1978|1979|1980|1981|1982|1983|1984|1985|1986|1987|1988|1989|1990|1991|1992|1993|1994|1995|1996|1997|1998|1999|2000|2001|2002 = {{Ту|Италия|1946}} |2003|2004|2005|2006 = {{Ту|Италия|2003}} |#default = {{Ту|Италия}}}} |#default = {{Ту|{{{1|none}}}}}}} }} [[{{{1}}} Eurovision ән байқауында{{#if:{{{2|}}}|{{#ifeq:{{{2}}}|J| (Junior)| {{{2}}}}}}}|{{{1}}}]]}}<noinclude>{{doc}}</noinclude> 4hhb7gfrexw98i85iaa87wlwoazt5uf 0 20349 3590912 3367036 2026-04-24T07:15:09Z Aigul969696 180249 Мәдениет үйілері мен кітапхана саны 3590912 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауданы |ауданның атауы = Мақат ауданы |елтаңба = Мақат ауданы логотипі.gif |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |облысы = Атырау облысы |аудан орталығы = [[Мақат]] |ауылдық округтер саны = 1 |кенттік әкімдіктер саны = 2 |қалалық әкімдіктер саны = |ауылдар саны = 4 |қалалар саны = |әкімі = Азамат Саматұлы Мәмбетов |әкімдіктің мекенжайы = Мақат кенті, Сәтбаев көшесі, №1 |құрылған уақыты = 1924-1963, 1966-1988, 1990 |жер аумағы = 9,1 мың<ref>[https://pricom.kz/zhizn-sela/makat-industriya-i-selhozka-v-plyuse.html Макат: индустрия и сельхозка в плюсе]</ref> |жер аумағы бойынша орны =7-ші |тұрғыны = 29 635<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)</ref> |халық саны бойынша орны = 5-ші |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = 3,3 |тығыздығы бойынша орны = |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 97,81 %<br>[[орыстар]] 1,43 %<br>басқалары 0,76 %<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |телефон коды = +7 71236 |пошта индексі = |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/atyrau-makat?lang=kk Мақат ауданының әкімдігі |карта = Makat District Kazakhstan.png |әкімшілік бірліктің картасы = Makat District in Atyrau Region.svg |ортаққордағы санаты = }} '''Мақат ауданы''' — [[Атырау облысы]]ның орталық аумағындағы [[әкімшілік]] бөлік. 1924 жылы құрылған. Жер аумағы 9,1 мың км². Халқы 29,6 мың адам (2023). Құрамында 2 [[кент]], 2 [[ауыл]] бар. Орталығы — [[Мақат]] кенті. == Жалпы сипаттама == Аудан батысында [[Махамбет ауданы]] және [[Атырау қалалық әкімдігі|Атырау]] қаласымен, солтүстігінде [[Қызылқоға ауданы]]мен, оңтүстігінде [[Жылыой ауданы]]мен шектеседі. Аудан аумағы [[Каспий маңы ойпаты]]ның оңтүстік шығысында, [[Каспий теңізі]]нің солтүстік шығыс жағалауында орналаскан. Ойпат дүниежүзілік мұхит деңгейінен 28 м. төменде жатыр. [[Сурет:Мақат ауданы. Стелла.jpg|солға|250px|]] Жер бедері көбіне тегіс, аз тілімделінген, топырағы тұзды. еліміздегі ен ірі жазықтардың бірі болып есептеледі. Аудан аумағында айта қаларлықтай биіктіктік кездеспейді. Аудан жері теңізге қарай біртіндеп кұлдилай беретін жазықтық болып келеді. Бүкіл аумағы теңіз деңгейінен төмен жатыр: солтүстігінде -10 м. болып, оңтүстігінде -22 м-ге дейін барады.<ref>Мақат ауданы: Шежіре.-Алматы: "Исламнұр" баспасы 2004. ISBN 9965-9628-0-4</ref> Мақат ауданы аумағында [[пермь-триас]], ортаңғы [[юра]] және [[бор]] дәуірлерінің жыныстарында түзілген тұзды күмбездерде шоғырланған ірі 23 [[мұнай]], [[газ]] кен орындары бар. Одан басқа [[калий]] тұзы және [[гипс]] кен орындары да кездеседі. Ірі мұнай кен орындарына [[Бекбике мұнай кен орны|Бекбике]], [[Қошқар мұнай кен орны|Қошқар]], [[Сағыз мұнай кен орны|Сағыз]], [[Мақат мұнай кен орны|Мақат]], [[Доссор мұнай кен орны|Доссор]], [[Таңатар мұнай кен орны|Таңатар]], [[Байшонас мұнай кен орны|Байшонас]], [[Комсомол мұнай кен орны|Комсомол]], [[Ескене мұнай кен орны|Ескене]], [[Қарсақ мұнай кен орны|Қарсақ]], [[Ботақан мұнай кен орны|Ботақан]], т.б. жатады. == Тарихы == 1928 жылы 17 қаңтарда [[Гурьев округі]]нің құрамында орталығы Доссор ауылы болып, [[Доссор ауданы]] құрылды. 1931 жылы аудан таратылып, Жилокоса ауданына қосылды (Қазақ АКСР ОАҚ 01.01.1932 бекіткен). 1938 жылы Гурьев облысының құрылуына байланысты аудан қайта құрылып, Мақат ауданы аталды. 1963 жылы аудан таратылып, Ембі ауданына берілді. 1966 жылы қайта құрылды. 1979 жылы аудан орталығы Доссордан Мақат кентіне көшірілді. 1988 жылы аудан қайта таратылып, 1990 жылы қайта құрылды.<ref>[https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1158458&simple=true# Атырау (Гурьев) облысының әкімшілік-аумақтық бөліну тарихы туралы анықтамалық (1920—2000 ж.)]</ref> == Климаты == Мақат ауданының [[климат]]ы тым континенттік және құрғақ; қысы біршама суық ([[қараша]] — [[наурыз]] айларында). Ауа райының орташа температурасы қаңтарда –10°С (кейде –35 — 40°С-қа дейін төмендейді), шілдеде 25°С (кейде 40°С-тан да жоғары). Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 150 — 175 мм. Тымық күндер аз. Желдің жылдық орташа жылдамдығы 4,5 — 5 м/с, қатты желдер де (10 — 15 м/с-қа дейін) болып тұрады. == Өзен-сулары == Аудан көлемінде тұрақты ағынды су көзі жоқ. Жер беті суларынан тек ауданның шығыс бөлігі бойымен ағып өтетін суы тұзды [[Сағыз өзені]] ғана бар. Бұл өзеннің өзі де көктемгі қар суларымен ғана толығып отырады. Тереңде жатқан жер асты суларының минералдығы жоғары. == Өсімдіктері мен жануарлары == Егіншілікке жарамсыз [[сор]], сортаңды, бозғылт және сұр топырақ қабаттарында, көбінесе, [[жусан]], [[көкпек]], [[бұйырғын]] [[жантақ]], [[қаңбақ]]өседі. Жануарлар дүниесін шөлге бейім [[кемірушілер]] мен [[бауырымен жорғалаушылар]] құрайды. [[Қасқыр]], [[түлкі]], [[қарсақ]], [[киік]], [[сарышұнақтар]], [[қосаяқ]], [[жылан]], [[кесіртке]]; құстардан [[қарақұс]], [[қарға]], [[торғай]] кездеседі. == Халқы == {| class="wikitable" !1939 !! 1959 !! 1970 !! 1979 !! 1999 !! 2009 !! 2023 |- | 27012 || {{құлдырау}}23474 || {{өсім}}24418 || {{құлдырау}}23079 || {{өсім}}25193 || {{өсім}}29269 || {{өсім}}29635 |} Мақат ауданының халқы түгелімен дерлік қалалық жерде қоныстанған. Халықтың 1 км²-ге шаққандағы орташа тығыздығы 5,3 адам. Оның басым көпшілігі [[қазақтар]] (97,6%). Басқа ұлт өкілдерінен [[орыстар]], [[өзбектер]], т.б. тұрады. == Әкімшілік бөлінісі == Аудандағы 4 елді мекен 2 кенттік әкімдік пен 1 ауылдық округке біріктірілген: {| class="wikitable" |- ! Әкімшілік бірлік !! Орталығы !! Елді мекендері !! Халқы (2021) |- | [[Бәйгетөбе ауылдық округі]] || [[Бәйгетөбе]] ауылы || 2 || 1838 |- | [[Доссор кенттік әкімдігі]] || [[Доссор]] кенті || 1 || {{өсім}}13806 |- | [[Мақат кенттік әкімдігі]] || [[Мақат]] кенті || 1 || {{құлдырау}}13837 |} == Ірі елді мекендері == {| class="wikitable" ! Атауы !! Статусы !! Халқы (2021) |- | [[Мақат]] || кент || {{құлдырау}}13837 |- | [[Доссор]] || кент || {{өсім}}13806 |- | [[Бәйгетөбе]] || ауыл || 1577 |} == Шаруашылығы == Мақат ауданында, негізінен, мұнай мен газ өнеркәсібі дамыған. Мұнай өнеркәсібін мұнда алғаш рет 1911 жылы орыс-ағылшын кәсіпорны ұйымдастырды. 1917 жылға дейін оның құрамында тек қана [[Доссор мұнай кен орны|Доссор]] (1911) мен [[Мақат мұнай кен орны|Мақат]] (1915) мұнай кәсіпшіліктері жұмыс істеді. 1920 жылы олар [[Ембімұнайгаз|“Ембімұнай”]] тресіне біріктірілді. Кейіннен оның құрамы жаңадан ұйымдасқан [[Байшонас мұнай кен орны|Байшонас]], [[Сағыз мұнай кен орны|Сағыз]], [[Комсомол мұнай кен орны|Комсомол]], [[Қошқар мұнай кен орны|Қошқар]], т.б. мұнай кәсіпшіліктерімен толықты. Мұнай тасымалын іске асыру мақсатында 1939 — 40 жылы Атырау — Ор темір жол мен [[мұнай құбыры]] және оны өзге кәсіпшіліктермен қосатын мұнай құбырының тарамдары салынды. Аудандағы ірі кәсіпорындар қатарына Мақат мұнай басқармасы, локомотив депосы, Мақат темір жол желілік басқармасы, Мақат темір жол станциясы, Доссор мұнай басқармасы, “Доссормұнаймаш” ЖШС, т.б. жатады. == Пайдалы қазбалары == Аудан аумағы геологиялық кұрылымы жөнінен Онтүстік Ембі мұнайлы-газ аймағына жатады. Қазақстанда мұнай өнеркәсібінің дамуы Доссор кенішінен бастау алады. Кен орнында 1911 жылы 31 сәуірде Жайық-Каспий мұнай қоғамы бұрғылаған №3 ұңғымадан қуатты [[мұнай]] атқылаған. Осы күннен бастап, мұнайлы алқапты игеру жеделдетіп қолға алынады. Соның нәтижесінде 1915 жылы Мақат кеніші іске қосылады. Қазіргі уақытта аудан аумағында 14 кен орнынан мұнай өндіріледі. Жаңа кеніштер ашу мүмкіндігі мол. Геофизикалық және геологиялық зерттеулер тұз үсті және тұз асты жер қыртыстарының бәрінде де мұнай-газ белгілері бар екенін көрсеткен. Қорлары анықталып, әлі де игерілмей жатқан пайдалы қазбалар да жоқ емес. Аудан аумағында онға тарта [[қоңыр көмір]]лі кен қабаттары бар екені белгілі. Есепке алынған қоры 80 млн.тоннадан асады. Бірақ олар әлі де толықтай зерттеліп, шаруашылық кәдесіне жаратыла қойған жоқ. Ауданда құрылысқа қажетті құм, кірпіш соғатын топырақ, [[керамзит]] және цемент өңдіретін шикізаттың барлығы анықталған. Мақат маңайында тас қалайтын ерітінділер үшін, сондай-ақ аса жауапты емес бетон құюға жарайтын құм бар екені белгілі. Оның қоры 20 млн.текше метрге жетеді деп есептелген. [[Мақат]], [[Доссор]], Қошқар жерлерінде тас илейтін топырақ қорының бар екені ертеден мәлім. Доссор мен Мақатта шағын кірпіш цехтары тұрғызылып, біраз жыл бойы өнім алынды. Есептеулерге қарағанда бағалы шикізаттың қоры аудан аумағында 100 млн.текше метрден асады. Іздестіру-бағалау және барлау жұмыстарына кеңінен пайдаланатын бор, саз, мергел жыныстарының көлемі 340 млн.текше метрдей деп болжанған. Мақат ауданында [[ас тұзы]] мен калий тұзының жеткілікті қоры бар. Сондай-ақ, емдік балшық пен бұрғылау ерітіндісіне пайдаланатын шикізаттың көлемі мыңдаған текше метрмен өлшенеді. Қарабатан көлінің балшығын Атырау қаласындағы шипажайлар емдік мақсатқа кеңінен пайдалануда. == Әлеуметтік нысандары== Білім беру және денсаулық сақтау мекемелерінен жалпы білім беретін 12 мектеп, ауданда 2 мәдениет үйі 8 кітапхана бар, аудандық аурухана мен емхана, Доссор кенттік ауруханасы, 6 фельдшерлік-акушерлік пункт, 2 отбасылық амбулатория бар. 1937 жылдан бастап “[[Мұнайшы (газет)|Мұнайшы]]” атты аудандық газет шығады. Аудан жері арқылы Мақат — Бейнеу — Қоңырат, Мақат — Индербор т. ж. және Атырау — Мақат — Қандыағаш — Ақтөбе, Доссор — Құлсары, Доссор — Байшонас, Мақат — Сағыз автомобиль жолдары өтеді. Ауданда 10 клуб, мәдениет үйі, 3 кітапхана, жалпы білім беретін 12 мектеп, 8 емдеу- сауықтыру мекемелері бар. Политехникалық колледжде 300 жас әр түрлі мамандық алуда.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том</ref> == Әкімдері == * [[Сәлімжан Жұмашұлы Нақпаев|Сәлімжан Нақпаев]] 2000-2003 * Нұрлан Жантоқов 2003-2007 * Амангелді Барақатов 2007-2008 * Сырым Рысқалиев 2008-2010 * Қилымғали Қайненов 2010-2012 * Амангелді Барақатов 2012-2013 * Ерболат Омаров 2013-2015 * Берікқали Сәрсенғалиев 2015-2018 * Жұмабай Қарағаев 2018-2019 * Шәкір Кейкин 2019-2022 * Ринат Ибрагимов 2022-2024 * Азамат Мәмбетов 2024- == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{Атырау облысы}} {{Мақат ауданы елді мекендері}} [[Санат:Мақат ауданы]] 13ryvutky68cdbfwemfusniiu58f9pa 3590919 3590912 2026-04-24T07:19:38Z Aigul969696 180249 Мәдениет үйлері мекен жайы 3590919 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауданы |ауданның атауы = Мақат ауданы |елтаңба = Мақат ауданы логотипі.gif |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |облысы = Атырау облысы |аудан орталығы = [[Мақат]] |ауылдық округтер саны = 1 |кенттік әкімдіктер саны = 2 |қалалық әкімдіктер саны = |ауылдар саны = 4 |қалалар саны = |әкімі = Азамат Саматұлы Мәмбетов |әкімдіктің мекенжайы = Мақат кенті, Сәтбаев көшесі, №1 |құрылған уақыты = 1924-1963, 1966-1988, 1990 |жер аумағы = 9,1 мың<ref>[https://pricom.kz/zhizn-sela/makat-industriya-i-selhozka-v-plyuse.html Макат: индустрия и сельхозка в плюсе]</ref> |жер аумағы бойынша орны =7-ші |тұрғыны = 29 635<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)</ref> |халық саны бойынша орны = 5-ші |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = 3,3 |тығыздығы бойынша орны = |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 97,81 %<br>[[орыстар]] 1,43 %<br>басқалары 0,76 %<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |телефон коды = +7 71236 |пошта индексі = |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/atyrau-makat?lang=kk Мақат ауданының әкімдігі |карта = Makat District Kazakhstan.png |әкімшілік бірліктің картасы = Makat District in Atyrau Region.svg |ортаққордағы санаты = }} '''Мақат ауданы''' — [[Атырау облысы]]ның орталық аумағындағы [[әкімшілік]] бөлік. 1924 жылы құрылған. Жер аумағы 9,1 мың км². Халқы 29,6 мың адам (2023). Құрамында 2 [[кент]], 2 [[ауыл]] бар. Орталығы — [[Мақат]] кенті. == Жалпы сипаттама == Аудан батысында [[Махамбет ауданы]] және [[Атырау қалалық әкімдігі|Атырау]] қаласымен, солтүстігінде [[Қызылқоға ауданы]]мен, оңтүстігінде [[Жылыой ауданы]]мен шектеседі. Аудан аумағы [[Каспий маңы ойпаты]]ның оңтүстік шығысында, [[Каспий теңізі]]нің солтүстік шығыс жағалауында орналаскан. Ойпат дүниежүзілік мұхит деңгейінен 28 м. төменде жатыр. [[Сурет:Мақат ауданы. Стелла.jpg|солға|250px|]] Жер бедері көбіне тегіс, аз тілімделінген, топырағы тұзды. еліміздегі ен ірі жазықтардың бірі болып есептеледі. Аудан аумағында айта қаларлықтай биіктіктік кездеспейді. Аудан жері теңізге қарай біртіндеп кұлдилай беретін жазықтық болып келеді. Бүкіл аумағы теңіз деңгейінен төмен жатыр: солтүстігінде -10 м. болып, оңтүстігінде -22 м-ге дейін барады.<ref>Мақат ауданы: Шежіре.-Алматы: "Исламнұр" баспасы 2004. ISBN 9965-9628-0-4</ref> Мақат ауданы аумағында [[пермь-триас]], ортаңғы [[юра]] және [[бор]] дәуірлерінің жыныстарында түзілген тұзды күмбездерде шоғырланған ірі 23 [[мұнай]], [[газ]] кен орындары бар. Одан басқа [[калий]] тұзы және [[гипс]] кен орындары да кездеседі. Ірі мұнай кен орындарына [[Бекбике мұнай кен орны|Бекбике]], [[Қошқар мұнай кен орны|Қошқар]], [[Сағыз мұнай кен орны|Сағыз]], [[Мақат мұнай кен орны|Мақат]], [[Доссор мұнай кен орны|Доссор]], [[Таңатар мұнай кен орны|Таңатар]], [[Байшонас мұнай кен орны|Байшонас]], [[Комсомол мұнай кен орны|Комсомол]], [[Ескене мұнай кен орны|Ескене]], [[Қарсақ мұнай кен орны|Қарсақ]], [[Ботақан мұнай кен орны|Ботақан]], т.б. жатады. == Тарихы == 1928 жылы 17 қаңтарда [[Гурьев округі]]нің құрамында орталығы Доссор ауылы болып, [[Доссор ауданы]] құрылды. 1931 жылы аудан таратылып, Жилокоса ауданына қосылды (Қазақ АКСР ОАҚ 01.01.1932 бекіткен). 1938 жылы Гурьев облысының құрылуына байланысты аудан қайта құрылып, Мақат ауданы аталды. 1963 жылы аудан таратылып, Ембі ауданына берілді. 1966 жылы қайта құрылды. 1979 жылы аудан орталығы Доссордан Мақат кентіне көшірілді. 1988 жылы аудан қайта таратылып, 1990 жылы қайта құрылды.<ref>[https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1158458&simple=true# Атырау (Гурьев) облысының әкімшілік-аумақтық бөліну тарихы туралы анықтамалық (1920—2000 ж.)]</ref> == Климаты == Мақат ауданының [[климат]]ы тым континенттік және құрғақ; қысы біршама суық ([[қараша]] — [[наурыз]] айларында). Ауа райының орташа температурасы қаңтарда –10°С (кейде –35 — 40°С-қа дейін төмендейді), шілдеде 25°С (кейде 40°С-тан да жоғары). Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 150 — 175 мм. Тымық күндер аз. Желдің жылдық орташа жылдамдығы 4,5 — 5 м/с, қатты желдер де (10 — 15 м/с-қа дейін) болып тұрады. == Өзен-сулары == Аудан көлемінде тұрақты ағынды су көзі жоқ. Жер беті суларынан тек ауданның шығыс бөлігі бойымен ағып өтетін суы тұзды [[Сағыз өзені]] ғана бар. Бұл өзеннің өзі де көктемгі қар суларымен ғана толығып отырады. Тереңде жатқан жер асты суларының минералдығы жоғары. == Өсімдіктері мен жануарлары == Егіншілікке жарамсыз [[сор]], сортаңды, бозғылт және сұр топырақ қабаттарында, көбінесе, [[жусан]], [[көкпек]], [[бұйырғын]] [[жантақ]], [[қаңбақ]]өседі. Жануарлар дүниесін шөлге бейім [[кемірушілер]] мен [[бауырымен жорғалаушылар]] құрайды. [[Қасқыр]], [[түлкі]], [[қарсақ]], [[киік]], [[сарышұнақтар]], [[қосаяқ]], [[жылан]], [[кесіртке]]; құстардан [[қарақұс]], [[қарға]], [[торғай]] кездеседі. == Халқы == {| class="wikitable" !1939 !! 1959 !! 1970 !! 1979 !! 1999 !! 2009 !! 2023 |- | 27012 || {{құлдырау}}23474 || {{өсім}}24418 || {{құлдырау}}23079 || {{өсім}}25193 || {{өсім}}29269 || {{өсім}}29635 |} Мақат ауданының халқы түгелімен дерлік қалалық жерде қоныстанған. Халықтың 1 км²-ге шаққандағы орташа тығыздығы 5,3 адам. Оның басым көпшілігі [[қазақтар]] (97,6%). Басқа ұлт өкілдерінен [[орыстар]], [[өзбектер]], т.б. тұрады. == Әкімшілік бөлінісі == Аудандағы 4 елді мекен 2 кенттік әкімдік пен 1 ауылдық округке біріктірілген: {| class="wikitable" |- ! Әкімшілік бірлік !! Орталығы !! Елді мекендері !! Халқы (2021) |- | [[Бәйгетөбе ауылдық округі]] || [[Бәйгетөбе]] ауылы || 2 || 1838 |- | [[Доссор кенттік әкімдігі]] || [[Доссор]] кенті || 1 || {{өсім}}13806 |- | [[Мақат кенттік әкімдігі]] || [[Мақат]] кенті || 1 || {{құлдырау}}13837 |} == Ірі елді мекендері == {| class="wikitable" ! Атауы !! Статусы !! Халқы (2021) |- | [[Мақат]] || кент || {{құлдырау}}13837 |- | [[Доссор]] || кент || {{өсім}}13806 |- | [[Бәйгетөбе]] || ауыл || 1577 |} == Шаруашылығы == Мақат ауданында, негізінен, мұнай мен газ өнеркәсібі дамыған. Мұнай өнеркәсібін мұнда алғаш рет 1911 жылы орыс-ағылшын кәсіпорны ұйымдастырды. 1917 жылға дейін оның құрамында тек қана [[Доссор мұнай кен орны|Доссор]] (1911) мен [[Мақат мұнай кен орны|Мақат]] (1915) мұнай кәсіпшіліктері жұмыс істеді. 1920 жылы олар [[Ембімұнайгаз|“Ембімұнай”]] тресіне біріктірілді. Кейіннен оның құрамы жаңадан ұйымдасқан [[Байшонас мұнай кен орны|Байшонас]], [[Сағыз мұнай кен орны|Сағыз]], [[Комсомол мұнай кен орны|Комсомол]], [[Қошқар мұнай кен орны|Қошқар]], т.б. мұнай кәсіпшіліктерімен толықты. Мұнай тасымалын іске асыру мақсатында 1939 — 40 жылы Атырау — Ор темір жол мен [[мұнай құбыры]] және оны өзге кәсіпшіліктермен қосатын мұнай құбырының тарамдары салынды. Аудандағы ірі кәсіпорындар қатарына Мақат мұнай басқармасы, локомотив депосы, Мақат темір жол желілік басқармасы, Мақат темір жол станциясы, Доссор мұнай басқармасы, “Доссормұнаймаш” ЖШС, т.б. жатады. == Пайдалы қазбалары == Аудан аумағы геологиялық кұрылымы жөнінен Онтүстік Ембі мұнайлы-газ аймағына жатады. Қазақстанда мұнай өнеркәсібінің дамуы Доссор кенішінен бастау алады. Кен орнында 1911 жылы 31 сәуірде Жайық-Каспий мұнай қоғамы бұрғылаған №3 ұңғымадан қуатты [[мұнай]] атқылаған. Осы күннен бастап, мұнайлы алқапты игеру жеделдетіп қолға алынады. Соның нәтижесінде 1915 жылы Мақат кеніші іске қосылады. Қазіргі уақытта аудан аумағында 14 кен орнынан мұнай өндіріледі. Жаңа кеніштер ашу мүмкіндігі мол. Геофизикалық және геологиялық зерттеулер тұз үсті және тұз асты жер қыртыстарының бәрінде де мұнай-газ белгілері бар екенін көрсеткен. Қорлары анықталып, әлі де игерілмей жатқан пайдалы қазбалар да жоқ емес. Аудан аумағында онға тарта [[қоңыр көмір]]лі кен қабаттары бар екені белгілі. Есепке алынған қоры 80 млн.тоннадан асады. Бірақ олар әлі де толықтай зерттеліп, шаруашылық кәдесіне жаратыла қойған жоқ. Ауданда құрылысқа қажетті құм, кірпіш соғатын топырақ, [[керамзит]] және цемент өңдіретін шикізаттың барлығы анықталған. Мақат маңайында тас қалайтын ерітінділер үшін, сондай-ақ аса жауапты емес бетон құюға жарайтын құм бар екені белгілі. Оның қоры 20 млн.текше метрге жетеді деп есептелген. [[Мақат]], [[Доссор]], Қошқар жерлерінде тас илейтін топырақ қорының бар екені ертеден мәлім. Доссор мен Мақатта шағын кірпіш цехтары тұрғызылып, біраз жыл бойы өнім алынды. Есептеулерге қарағанда бағалы шикізаттың қоры аудан аумағында 100 млн.текше метрден асады. Іздестіру-бағалау және барлау жұмыстарына кеңінен пайдаланатын бор, саз, мергел жыныстарының көлемі 340 млн.текше метрдей деп болжанған. Мақат ауданында [[ас тұзы]] мен калий тұзының жеткілікті қоры бар. Сондай-ақ, емдік балшық пен бұрғылау ерітіндісіне пайдаланатын шикізаттың көлемі мыңдаған текше метрмен өлшенеді. Қарабатан көлінің балшығын Атырау қаласындағы шипажайлар емдік мақсатқа кеңінен пайдалануда. == Әлеуметтік нысандары== Білім беру және денсаулық сақтау мекемелерінен жалпы білім беретін 12 мектеп, ауданда 2 мәдениет үйі 8 кітапхана бар, аудандық аурухана мен емхана, Доссор кенттік ауруханасы, 6 фельдшерлік-акушерлік пункт, 2 отбасылық амбулатория бар. 1937 жылдан бастап “[[Мұнайшы (газет)|Мұнайшы]]” атты аудандық газет шығады. Аудан жері арқылы Мақат — Бейнеу — Қоңырат, Мақат — Индербор т. ж. және Атырау — Мақат — Қандыағаш — Ақтөбе, Доссор — Құлсары, Доссор — Байшонас, Мақат — Сағыз автомобиль жолдары өтеді. Ауданда 10 клуб, Мақат аудандық мәдениет үйі Мақат кенті Алаш көшесі 23 ғимарата Доссор мәдениет үйі Доссор кенті Ғ.Сүлейменов көшесі 39 ғимаратта орналасқан. 3 кітапхана, жалпы білім беретін 12 мектеп, 8 емдеу- сауықтыру мекемелері бар. Политехникалық колледжде 300 жас әр түрлі мамандық алуда.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том</ref> == Әкімдері == * [[Сәлімжан Жұмашұлы Нақпаев|Сәлімжан Нақпаев]] 2000-2003 * Нұрлан Жантоқов 2003-2007 * Амангелді Барақатов 2007-2008 * Сырым Рысқалиев 2008-2010 * Қилымғали Қайненов 2010-2012 * Амангелді Барақатов 2012-2013 * Ерболат Омаров 2013-2015 * Берікқали Сәрсенғалиев 2015-2018 * Жұмабай Қарағаев 2018-2019 * Шәкір Кейкин 2019-2022 * Ринат Ибрагимов 2022-2024 * Азамат Мәмбетов 2024- == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{Атырау облысы}} {{Мақат ауданы елді мекендері}} [[Санат:Мақат ауданы]] huv19tj3oec2vxji6gkhhxl2rfg5z50 0 20483 3591008 3544238 2026-04-24T10:11:55Z Makenzis 71333 /* Қазақстан */ * '''Чемпион''' ''(5):'' 1992, 2004, 2020, 2024, 2025 3591008 wikitext text/x-wiki {{мағына|Қайрат}} {{Футбол клубы |атауы = {{ту|Қазақстан}} Қайрат |ағымдағы маусым = [[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2024]] |логотипі = FCKairat logo.png |толық атауы = ''«Қайрат» футбол клубы'' |лақап аты = ''Халық командасы'', ''Сары-қаралар'' |құрылған = [[1954 жыл]] |стадионы = [[Орталық стадион (Алматы)|Алматы Орталық стадионы]] |сыйымдылығы = 23 804 |иесі = {{ту|Қазақстан}} [[Қайрат Советайұлы Боранбаев|Қайрат Боранбаев]] |жаттықтырушы = {{ту|Қазақстан}} [[Рафаэль Радикович Уразбахтин|Рафаэль Уразбахтин]] |капитаны = {{ту|Қазақстан}} [[Александр Владимирович Мартынович|Александр Мартынович]] |рейтингі = УЕФА рейтингінше 244-орында (2025)<ref>https://www.uefa.com/nationalassociations/uefarankings/club/?year=2025</ref> |УЕФА рейтингі = 139 |жарыс = [[Қазақстан Премьер Лигасы]] |маусым = [[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2025|2025]] |орын = '''1''' |сайты = [https://fckairat.com/ fckairat.com] | pattern_la1 = _kairat18yellow2 | pattern_b1 = _kairat18stripes | pattern_ra1 = _kairat18yellow | pattern_so1 = _kairat18black | pattern_sh1 = _kairat18black | leftarm1 = | body1 = | rightarm1 = | shorts1 = | socks1 = | pattern_la2 = _kairat18yellow | pattern_b2 = _kairat18yellow | pattern_ra2 = _kairat18yellow2 | pattern_so2 = _kairat18yellow | pattern_sh2 = _kairat18yellow | leftarm2 = | body2 = | rightarm2 = | shorts2 = | socks2 = | pattern_la3 = _kairat18white | pattern_b3 = _kairat18white2 | pattern_ra3 = _kairat18white | pattern_so3 = _kairat18white | pattern_sh3 = _kairat18white | leftarm3 = | body3 = | rightarm3 = | shorts3 = | socks3 = }} '''Қайрат''' — [[Қазақстан]]дық кәсіби [[футбол клубы]], [[Алматы]] қаласынан. [[Қазақстан Премьер Лигасы|Қазақстан Чемпионатының]] 5 дүркін Чемпионы, 10 дүркін [[Футболдан Қазақстан Кубогы|Қазақстан Кубогінің]] иегері, 3 дүркін [[Футболдан Қазақстан Суперкубогы|Қазақстан Суперкубогінің]] иегері, [[КСРО футбол федерациялары кубогы|КСРО футбол федерациясы кубогының]] иегері. == Тарихы == 1954 жылы «Динамо» спорт қоғамының базасында «Локомотив» деген атаумен құрылды. 1955 жылы атауы «Урожай» боп өзгертілді. Бір жылдан соң тағы да атауын өзгерту мәселесі министрлікте қаралып, бірнеше атаудың ішінен «Қайрат» таңдалды. 1957 жылы тұңғыш халықаралық кездесуін «[[ВПС (футбол клубы)|Ваасан Паллосеура]]» (Финляндия) клубымен өткізіп, 4:0 есебімен жеңіске жетті. 1956-59 жылдары КСРО В класында (Кейін '''бірінші лига''' боп өзгерді) ойнады. 1959 жылдың соңында КСРО футбол федерациясы жоғары лигадағы клубтар санын 12-ден 22-ге дейін көбейтуге шешім қабылдады. Бұл шешімнен соң «Қайраттың» да жоғары лигаға қатысуына мүмкіндік ашылды. Осылайша [[Футболдан КСРО чемпионаты 1960|1960 жылғы КСРО чемпионатында]] клубтың элитадағы тұсауы кесілді. 1960-91 жылдар аралығында «Қайрат» жоғары және бірінші лигаларда ойнады. 1986 жылы жоғары лигада жетінші орынға көтеріліп, ең жоғары жетістігіне қол жеткізді. Сондай-ақ 1963 жылы КСРО кубогының жартылай финалына дейін жетіп, клуб футболшылары КСРО спорт шебері ретінде марапатталды. 1971 жылы Бухарестің «[[Рапид (футбол клубы, Бухарест)|Рапид]]» клубын ұтып, [[ХТСО кубогы|Халықаралық теміржолшылар кубогында]] жеңімпаз атанды. Кеңес дәуіріндегі тағы бір ірі жетістігіне 1988 жылы қол жеткізіп, [[КСРО футбол федерациялары кубогы|КСРО Федерациялары кубогында]] топ жарды. Бұл маусымда «Қайрат» соңғы рет жоғары лигада ойнады да, 1989-91 жылғы маусымдарды бірінші лигада өткізді. 1992 жылы Қазақстандағы тұңғыш маусымды «Қайрат» сәтті бастады, чемпион атанды, [[Футболдан Қазақстан Кубогы 1992|кубокты]] иеленді. 1993 жылы [[Достастық кубогы|Достастық елдері кубогына]] қатысып, топтық кезеңде «Экранасты» доп айырмашылығы бойынша ғана бірінші орынға жіберіп алды да, жартылай финалға шыға алмады. Бірақ сол жылы-ақ клубтағы күшті ойыншылар әр жаққа тарап кетті де, [[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 1993|1993 жылғы чемпионатты]] он бірінші орында аяқтады. Келесі маусымда да дәл осы нәтиже қайталанды. Осы құлдырағаннан тек 1997 жылы ғана жүлделі орынға ілінді, үшінші орынға табан тіреді. Сондай-ақ осы жылы екінші рет Қазақстан кубогын иеленді. 1998 жылғы футбол маусымына дайындық жүріп жатқан кезде [[ЦСКА (футбол клубы, Алматы)|ЦСКА басшылары]] «Қайраттың» бүкіл базасын, стадионын өздеріне қаратып алмақшы болды. Сол кезде «Қайратқа» қаржылық жағынан қолдау көрсетіп отырған Болат Әбілев бұған шыдай алмай, жарты команданы бөліп әкетті. Сол кезде «Қайраттың» вице-президенті [[Сейілда Икрамұлы Байшақов|Сейілдә Байшақов]] та Болат Әбілев жағына шықты. «Қайрат» екіге жарылғаннан кейін бір жартысы «[[ЦСКА (футбол клубы, Алматы)|Қайрат-ЦСКА]]<nowiki/>» болды да, екінші жартысы халықтық «Қайрат» болды. [[Асқар Сейдахметұлы Қожабергенов|Асқар Қожабергенов]] бастаған бір топ ойыншылар да халықтық «Қайрат» жағына шықты. Халықтық «Қайрат» дегеніміз сол кезде қырық жылға жуық тарихы бар кәдімгі «Қайрат» клубы. Өкінішке қарай, халықтық «Қайрат» сол жылы Қазақстан біріншілігінің жоғары тобында емес, бірінші лигада ойнады. 1998 жылдың қорытындысы бойынша, [[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 1999|бірінші лигада]] жеңімпаз атанып, 1999 жылы жоғарғы топқа қайта оралды. Сол жылы халықтық «Қайрат» ұлттық біріншілікте үшінші орынға қол жеткізді. Ал «Қайрат-ЦСКА» халықтық «Қайраттан» әлдеқайда төмен қалды. Бірақ, 2000 жылы екі «Қайрат» қайтадан қосылды. Өйткені, ЦСКА басшыларының клубты ұстап тұруға мүмкіндіктері болмады.<ref>[http://www.alaman.kz/?p=24001 Асқар Қожабергенов, «Жетісу» футбол клубының директоры: «Бапкерлікті Бердыевтен үйрендім»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111008032212/http://www.alaman.kz/?p=24001 |date=2011-10-08 }}</ref><ref>Қазақстан - спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Сөздік-Словарь". ISBN 9965-822-57-3</ref> 2002 жылдың жазында Қазақстан клубтары арасында алғашқылардың бірі боп еурокубоктерге қатысты. Бірақ [[УЕФА кубогы 2002/03|УЕФА кубогының]] алғашқы іріктеуінде «[[Црвена Звезда (футбол клубы)|Црвена Звезда]]» клубымен кездескен қайраттықтар екі ойында да оларға есе жіберді, 0:2, 0:3. [[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2004|2004 жылғы біріншілікте]] араға 12 жыл салып Қазақстан чемпионы атанды. Осы жетістігінен соң 2005 жылы Достастық кубогына және Чемпиондар лигасына жолдама алды. Достастық кубогында топтық кезеңнен өтіп 1/4 финалға дейін жетті, ал [[УЕФА Чемпиондар Лигасы 2005/06|Чемпиондар лигасында]] Словакияның «[[Петржалка (футбол клубы)|Артмедия]]» клубымен кездесіп, өз алаңында 2:0 есебімен жеңіске жетті. Ал сырт алаңда тек соңғы секундтарда төртінші голды жіберіп алды (1:3 есебін сақтап қалғанда, келесі кезеңге өтер еді). 2006 жылы [[УЕФА кубогы 2006/07|УЕФА кубогында]] «[[Фехервар]]» клубынан ұтылды (0:1, 2:1). 2008 жылдың ортасында клубтың демеушілерінің бірі қаржыландырудан бас тартты да, клуб мүшелеріне тиісті жалақы берілмей қалды. Нәтижесінде клубтың лицензиясы жоққа шығарылып, команда 2009 жылғы маусымды [[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2009|бірінші лигада]] өткізді. 2009 жылы бірінші лигада жеңімпаз атанып, жоғары лигаға қайта жолдама алды. 2013 жылы бапкер [[Владимир Вайсс|Владимир Вайстың]] жетекшілігімен араға сегіз жыл салып жүлдеге қол жеткізді: қола жүлдегер атанды. 2015-19 жылғы маусымдарда қатарынан бес рет күміс жүлдені қанағат тұтты. 2015 жылы жазда өз тарихында тұңғыш рет еурокубоктердің топтық кезеңіне өте жақын келді, [[УЕФА Еуропа лигасы 2015/16|Еуропа лигасында]] «[[Црвена Звезда (футбол клубы)|Црвена Звезда]]», «[[Алашкерт (футбол клубы)|Алашкерт]]», «[[Абердин (футбол клубы)|Абердин]]» секілді клубтарды қапы қалдырып, плей-офф сатысында «Бордоға» жол берді, сыртта 0:1 есебімен ұтылып келген қайраттықтар өз алаңында 2:0 есебімен алда тұрды. Тек соңғы минуттарда ғана гол жіберіп алды. Айта кетейік, маусымда «Қайрат» сапында 2013 жылғы УЕФА Чемпиондар лигасының жеңімпазы [[Анатолий Александрович Тимощук|Анатолий Тимощук]] доп тепті. Ал жыл соңында Вайсс қызметтен кетіп, орнына [[Александр Генрихович Бородюк|Александр Бородюк]] келді. Сондай-ақ клубқа ресейлік танымал футболшы [[Андрей Сергеевич Аршавин|Андрей Аршавин]] келді. 2016 жылғы маусым басында клуб тұңғыш рет [[Футболдан Қазақстан Суперкубогы 2016|Қазақстан суперкубогын]] ұтып алды. 2016 жылғы маусым барысында сүреңсіз нәтижелерден соң Бородюктің орнына [[Кахабер Джумберович Цхададзе|Кахабер Цхададзе]] келді. Бірақ «Қайрат» бұл жолы Еуропа лигасында екінші іріктеу кезеңінен аса алмады. 2017 жылдың жазынан 2018 жылдың күзіне дейін клубты [[Карлос Алос Феррер]] жаттықтырды. Жыл соңында [[Андрей Владимирович Карпович|Андрей Карпович]] азырақ бапкер міндетін атқарды. Бұл маусымды да «Қайрат» екінші орынмен аяқтады. [[Сурет:Kazakhstan Supercup 2025.jpg|thumb|left|250px|2025 жылғы [[Астана Арена]] стадионында өткен Қайрат пен [[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе]] футбол клубтары арасындағы Қазақстан Суперкубогының ойыны]] 2019 жылдың басында клуб тізгінін беларусьтік 30 жасар [[Алексей Николаевич Шпилевский|Алексей Шпилевский]] ұстады. 2019 жылы жазда клуб [[УЕФА Еуропа лигасы 2019/20|УЕФА Еуропа лигасының]] екінші кезеңінен аса алмады, [[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2019|чемпионатты]] тағы да екінші орынмен қорытындылады. 2020 жылғы маусымда чемпионат бітуге бес тур қалғанда араға 16 жыл салып Қазақстан чемпионы атанды. 2024 жылы 10 қараша күні соңғы турда [[Атырау (футбол клубы)|Атырау]] футбол клубын жеңіп, төртінші мәрте Қазақстан чемпионатын ұтып алды. 2025 жылы 22 ақпан күні [[Астана Арена]] стадионында Қайрат пен [[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе]] футбол клубтары арасында Қазақстан Суперкубогының ойыны өтті. 2-0 есебімен Қайрат жеңіске жетіп, 4 дүркін Қазақстан Суперкубогының иегері атанды. == Орта Азия дербиі == ''Толық мақаласы: [[Орта Азия дербиі]]'' [[Қазақстан|Қазақ]] және [[Өзбекстан|өзбек]] футболының арасындағы ымырасыз бәсекелестік ертеден бар. [[Футболдан КСРО чемпионаты|КСРО чемпионаттарында]] Алматының «Қайраты» мен Ташкенттің «[[Пахтакор (футбол клубы)|Пахтакоры]]» өзара кездескенде стадионда ине-шаншар орын болмайтын. Екі клубтың кездесуі «Орта Азия дербиі» деген сипатқа ие болды, ол кездесулерді қазақ және өзбек футбол жанкүйерлері ғана емес, бүкіл [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|одақтың]] футбол көрермендері ерекше ықыласпен тамашалайтын еді. Мұндай ойындарда екі жаққа да жеңіс ауадай қажет, тіпті жеңіске жете қалса маусым соңында төменгі лигаға түсіп кетсе де кешірілетін. == Статистикасы == === Ең ірі жеңісі === Қазақстан чемпионаты * 1993 — 8:0 ([[Қайсар (футбол клубы)|«Қайсар»]], [[Қызылорда]]) === Ең ірі жеңілістері === Қазақстан чемпионаты * 2007 — 0:5 ([[Жеңіс (футбол клубы)|«Астана-1964»]], [[Астана]]) * [[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2011|2011]] — 1:6 ([[Астана (футбол клубы)|«Астана»]], [[Астана]]) === Клуб атауларының тарихы === * «Локомотив» (1954) * «Урожай» (1955) * «Қайрат» (1956 жылдан бері) === Маусымдары === {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Маусым ! colspan="9" |Лига ! rowspan="2" |Қазақстан кубогы |- !Див !Поз !О !Ұ !Т !Ж !СД !ЖД !Ұп |- |1992 | rowspan="6" |1 |'''1''' |26 |16 |5 |5 |48 |22 |'''53''' |Жеңімпаз |- |1993 |'''11''' |22 |5 |3 |14 |23 |41 |'''18''' |2 раунд |- |1994 |'''11''' |30 |10 |6 |14 |36 |42 |'''36''' |1 раунд |- |1995 |'''9''' |30 |13 |2 |15 |37 |35 |'''41''' |1 раунд |- |1996 |'''6''' |34 |19 |5 |10 |61 |30 |'''62''' | |- |1997 |'''3''' |26 |16 |5 |5 |52 |14 |'''53''' |Жеңімпаз |- |1998 |2 |'''2''' |4 |3 |0 |1 |8 |1 |'''9''' | |- |1999 | rowspan="10" |1 |'''3''' |30 |21 |1 |8 |62 |19 |'''64''' |Жеңімпаз |- |2000 |'''4''' |28 |18 |6 |4 |48 |17 |'''60''' | |- |2001 |'''5''' |32 |15 |7 |10 |42 |33 |'''52''' |Жеңімпаз |- |2002 |'''7''' |32 |13 |7 |12 |41 |36 |'''46''' | |- |2003 |'''7''' |32 |14 |7 |11 |51 |42 |'''49''' |Жеңімпаз |- |2004 |'''1''' |36 |25 |8 |3 |70 |21 |'''83''' |Финал |- |2005 |'''3''' |30 |18 |8 |4 |56 |22 |'''62''' |Финал |- |2006 |'''7''' |30 |12 |10 |8 |39 |30 |'''46''' | |- |2007 |'''13''' |30 |9 |3 |18 |23 |43 |'''30''' | |- |2008 |'''10''' |30 |9 |10 |11 |25 |28 |'''34''' |1/4 |- |2009 |2 |'''1''' |26 |19 |4 |3 |63 |21 |'''42''' |1 раунд |- |2010 | rowspan="8" |1 |'''10''' |32 |6 |11 |15 |17 |38 |'''29''' |3 раунд |- |2011 |'''11''' |32 |8 |8 |16 |30 |49 |'''22''' |1/4 |- |2012 |'''10''' |26 |7 |8 |11 |23 |34 |'''29''' |2 раунд |- |2013 |'''3''' |32 |12 |12 |8 |44 |38 |'''33''' |2 раунд |- |2014 |'''3''' |32 |18 |5 |9 |58 |31 |'''38''' |Жеңімпаз |- |2015 |'''2''' |32 |20 |7 |5 |60 |19 |'''45''' |Жеңімпаз |- |2016 |'''2''' |32 |22 |5 |5 |75 |30 |'''71''' |Финалист |- |2017 |'''2''' |32 |23 |9 |1 |75 |28 |'''78''' |Жеңімпаз |} === Еурокубоктар === {| class="wikitable" !Маусым !Жарыс !Раунд !Клуб !Үйде !Сыртта !Жалпы |- |2002/03 |[[УЕФА кубогы 2002/03|УЕФА Кубогы]] |Бастапқы | {{ту|Сербия}}[[Црвена Звезда (футбол клубы)|Црвена Звезда (Сербия)]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"|0:2 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"|0:3 | style="text-align:center;"| '''0:5''' |- |2005/06 |[[УЕФА Чемпиондар Лигасы 2005/06|Чемпиондар Лигасы]] |I КР | {{ту|Словакия}}[[Петржалка (футбол клубы)|Артмедиа (Словакия)]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"|2:0 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"|1:4 | style="text-align:center;"| '''3:4''' |- |2006/07 |[[УЕФА кубогы 2006/07|УЕФА кубогы]] |I КР | {{ту|Мажарстан}}[[Фехервар|Фехервар (Мажарстан)]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"|2:1 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"|0:1 | style="text-align:center;"| '''2:2''' |- | rowspan="2" |2014/15 | rowspan="2" |[[УЕФА Еуропа лигасы 2014/15|Еуропа Лигасы]] |I КР | {{ту|Албания}}[[Кукеси|Кукеси (Албания)]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"|1:0 | bgcolor="#ffffdd" style="text-align: center;"|0:0 | style="text-align:center;"| '''1:0''' |- |II КР | {{ту|Дания}}[[Эсбьерг (футбол клубы)|Эсбьерг (Дания)]] | bgcolor="#ffffdd" style="text-align: center;"|1:1 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"|0:1 | style="text-align:center;"| '''1:2''' |- | rowspan="4" |2015/16 | rowspan="4" |[[УЕФА Еуропа лигасы 2015/16|Еуропа Лигасы]] |I КР | {{ту|Сербия}}[[Црвена Звезда (футбол клубы)|Црвена Звезда (Сербия)]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"|2:1 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"|2:0 | style="text-align:center;"| '''4:1''' |- |II КР | {{ту|Армения}}[[Алашкерт (футбол клубы)|Алашкерт (Армения)]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"|3:0 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"|1:2 | style="text-align:center;"| '''4:2''' |- |III КР | {{ту|Шотландия}}[[Абердин (футбол клубы)|Абердин (Шотландия)]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"|2:1 | bgcolor="#ffffdd" style="text-align: center;"|1:1 | style="text-align:center;"| '''3:2''' |- |Плей-офф | {{ту|Франция}}[[Бордо (футбол клубы)|Бордо (Франция)]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"|2:1 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"|0:1 | style="text-align:center;"| '''2:2''' |- | rowspan="2" |2016/17 | rowspan="2" |[[УЕФА Еуропа лигасы 2016/17|Еуропа Лигасы]] |I КР | {{ту|Албания}}[[Теута (футбол клубы)|Теута (Албания)]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"|5:0 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"|1:0 | style="text-align:center;"| '''6:0''' |- |II КР | {{ту|Израиль}}[[Маккаби (футбол клубы, Тель-Авив)|Маккаби Тель-Авив (Израиль)]] | bgcolor="#ffffdd" style="text-align: center;"|1:1 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"|1:2 | style="text-align:center;"| '''2:3''' |- | rowspan="2" |2017/18 | rowspan="2" |[[УЕФА Еуропа лигасы 2017/18|Еуропа Лигасы]] |I КР | {{ту|Литва}}[[Атлантас|Атлантас (Литва)]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"|6:0 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"|2:1 | style="text-align:center;"| '''8:1''' |- |II КР | {{ту|Албания}}[[Скендербеу|Скендербеу (Албания)]] | bgcolor="#ffffdd" style="text-align: center;"|1:1 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"|0:2 | style="text-align:center;"| '''1:3''' |- | rowspan="3" |2018/19 | rowspan="3" |[[УЕФА Еуропа лигасы 2018/19|Еуропа Лигасы]] |I КР | {{ту|Андорра}}[[Энгордань (футбол клубы)|Энгордань (Андорра)]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"|7:1 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"|3:0 | style="text-align:center;"| '''10:1''' |- |II КР | {{ту|Нидерланд}}[[АЗ Алкмаар|АЗ Алкмаар (Нидерланд)]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"|2:0 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"|1:2 | style="text-align:center;"| '''3:2''' |- |III КР | {{ту|Чехия}}[[Сигма (футбол клубы)|Сигма (Чехия)]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"|1:2 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"|0:2 | style="text-align:center;"| '''1:4''' |- | rowspan="2" |2019/20 | rowspan="2" |[[УЕФА Еуропа лигасы 2019/20|Еуропа Лигасы]] |I КР | {{ту|Босния және Герцеговина}}[[Широки Бриег (футбол клубы)|Широки Бриег (Босния)]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"|2:1 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"|2:1 | style="text-align:center;"| '''4:2''' |- |II КР | {{ту|Израиль}}[[Хапоэль (футбол клубы, Беэр-Шева)|Хапоэль Беэр-Шева (Израиль)]] | bgcolor="#ffffdd" style="text-align: center;"|1:1 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"|0:2 | style="text-align:center;"| '''1:3''' <br /> |- |2020/21 |[[УЕФА Еуропа лигасы 2020/21|Еуропа Лигасы]] |І КР | {{ту|Армения}}[[Ноа (футбол клубы)|Ноа (Армения)]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"|4:1 | | style="text-align:center;"| '''4:1''' |- |2020/21 |[[УЕФА Еуропа лигасы 2020/21|Еуропа Лигасы]] |ІI КР | {{ту|Израиль}}[[Маккаби (футбол клубы, Хайфа)|Маккаби Хайфа (Израиль)]] | | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"|1:2 | style="text-align:center;"| '''1:2''' |- | rowspan="7" |2021/22 | rowspan="2"|[[УЕФА Чемпиондар лигасы 2021/22|Чемпиондар Лигасы]] |І КР | {{ту|Израиль}}[[Маккаби (футбол клубы, Хайфа)|Маккаби Хайфа (Израиль)]] | bgcolor="#ffffdd" style="text-align: center;"|1:1 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"|2:0 | style="text-align:center;"| '''3:1''' |- |ІI КР | {{ту|Сербия}}[[Црвена Звезда (футбол клубы)|Црвена Звезда (Сербия)]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"|2:1 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"|0:5 | style="text-align:center;"| '''2:6''' |- | rowspan="1"|[[УЕФА Еуропа лигасы 2021/22|Еуропа Лигасы]] |ІII КР | {{ту|Армения}}[[Алашкерт (футбол клубы)|Алашкерт (Армения)]] | bgcolor="#ffffdd" style="text-align: center;"|0:0 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"|2:3 | style="text-align:center;"| '''2:3''' |- | rowspan="4"| [[УЕФА Конференция Лигасы 2021/22|УЕФА Конференция Лигасы]] | Плей-офф | {{ту|Люксембург}} [[Фола (футбол клубы)|Фола (Люксембург)]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 3–1 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 4–1 | style="text-align:center;"| '''7–2''' |- | rowspan="3"| H тобы | {{ту|Швейцария}} [[Базель (футбол клубы)|Базель (Швейцария)]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 2–3 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 2–4 | rowspan="3" align=center| '''4 орын''' |- | {{ту|Әзербайжан}} [[Қарабақ (футбол клубы)|Қарабақ (Әзербайжан)]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 1–2 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 1–2 |- | {{ту|Кипр}} [[Омония (футбол клубы, Никосия)|Омония (Кипр)]] | bgcolor="#ffffdd" style="text-align: center;"| 0–0 | bgcolor="#ffffdd" style="text-align: center;"| 0–0 |- | 2022–23 | [[УЕФА Конференция Лигасы 2022/23|УЕФА Конференция Лигасы]] | ІI КР | {{ту|Мажарстан}} [[Кишварда (футбол клубы)|Кишварда (Мажарстан)]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–1 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–1 | style="text-align: center;"| '''0−2''' |- |rowspan="12" align="center"|2025/26 |rowspan="12" align="center"|[[УЕФА Чемпиондар лигасы 2025/26|Чемпиондар Лигасы]] |align="center"|I КР ||{{ту|Словения}} [[Олимпия (футбол клубы, Любляна)|Олимпия Любляна]] |align="center" bgcolor="#ddffdd"|2:0 |align="center" bgcolor="#ffffdd"|1:1 |style="text-align: center;"| '''3:1''' |- |align="center"|2 КР ||{{ту|Финляндия}} [[КуПС]] |align="center" bgcolor="#ddffdd"|3:0 |align="center" bgcolor="#ffdddd"|0:2 |style="text-align: center;"| '''3:2''' |- |align="center"|3 КР ||{{ту|Словакия}} [[Слован (футбол клубы, Братислава)|Слован Братислава]] |align="center" bgcolor="#ddffdd"|1:0 |align="center" bgcolor="#ffdddd"|0:1 |style="text-align: center;"| '''1:1(пен.4:3)''' |- |align="center"|Плей-офф ||{{ту|Шотландия}} [[Селтик]] |align="center" bgcolor="#ffffdd"|0:0 |align="center" bgcolor="#ffffdd"|0:0 |style="text-align: center;"| '''0:0 (пен.3:2)''' |- |rowspan="8"|[[УЕФА Чемпиондар лигасы 2025/26#Жалпы кезең|Жалпы кезең]] | {{ту|Португалия}} [[Спортинг Лиссабон|Спортинг]] | {{n/a}} |align="center" bgcolor="#ffdddd"|1:4 |- | {{ту|Испания}} [[Реал Мадрид]] | 5:0 | {{n/a}} |- | {{ту|Кипр}} [[Пафос]] | 0:0 | {{n/a}} |- | {{ту|Италия}} [[Интернационале|Интер]] | 2:1 | {{n/a}} |- | {{ту|Дания}} [[Копенгаген]] | {{n/a}} | |- | {{ту|Грекия}} [[Олимпиакос (футбол клубы)|Олимпиакос]] | | {{n/a}} |- | {{ту|Бельгия}} [[Брюгге (футбол клубы)|Брюгге]] | | {{n/a}} |- | {{ту|Англия}} [[Арсенал]] | {{n/a}} | |- |} ==== УЕФА коэффиценті ==== {{details|UEFA coefficient}} Қайраттың УЕФА клубтары арасындағы рейтингі: {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- ! Rank ! Team ! Points |- |264|| align="left" |{{flagicon|SWE}} [[Hammarby Fotboll|Hammarby]]||5.500 |- |265|| align="left" |{{flagicon|MLT}} [[Hibernians F.C.|Hibernians]]||5.500 |-bgcolor="#ddffdd" style="font-weight:bold" |266|| align="left" |{{flagicon|KAZ}} [[Қайрат ФК|Қайрат]]||5.500 |- |267|| align="left" |{{flagicon|SWE}} [[AIK Fotboll|AIK]]|||5.425 |- |268|| align="left" |{{flagicon|SWE}} [[IFK Göteborg]]||5.425 |} 2025 Тамыз айының жағдайы бойынша .<ref>{{cite web|publisher=UEFA.com|title=UEFA rankings for club competitions|url=http://www.uefa.com/memberassociations/uefarankings/club/index.html|access-date=1 August 2018}}</ref> === Клуб сапында ең көп матч өткізгендер === {| class="wikitable" width="60%" ! style="background:black; color:yellow;" width="1%" | № ! style="background:yellow; color:black;" width="10%" | Ойыншы ! style="background:black; color:yellow;" width="1%" | Барлығы ! style="background:yellow; color:black;" width="1%" | ЧК ! style="background:black; color:yellow;" width="1%" | ЧСР ! style="background:yellow; color:black;" width="1%" | ПСР ! style="background:black; color:yellow;" width="1%" | КК ! style="background:yellow; color:black;" width="1%" | КСР ! style="background:black; color:yellow;" width="1%" | КФФСР ! style="background:yellow; color:black;" width="1%" | СКК ! style="background:black; color:yellow;" width="1%" | КОКА ! style="background:yellow; color:black;" width="1%" | ЛЕУЕФА |- | align="center" | 1 | {{ту|Қазақстан}} {{ту|КСРО}} [[Вахид Юнусұлы Масудов|Вахид Масудов]] | align="center" | '''373''' | align="center" | 50 | align="center" | 181 | align="center" | 94 | align="center" | 6 | align="center" | 25 | align="center" | 16 | align="center" | 0 | align="center" | 1 | align="center" | 0 |- | align="center" | 2 | {{ту|Қазақстан}} {{ту|КСРО}} [[Леонид Константинович Остроушко|Леонид Остроушко]] | align="center" | '''361''' | align="center" | 0 | align="center" | 200 | align="center" | 143 | align="center" | 0 | align="center" | 18 | align="center" | 0 | align="center" | 0 | align="center" | 0 | align="center" | 0 |- | align="center" | 3 | {{ту|Қазақстан}} {{ту|КСРО}} [[Фанас Нагимович Салимов|Фанас Салимов]] | align="center" | '''329''' | align="center" | 0 | align="center" | 161 | align="center" | 134 | align="center" | 0 | align="center" | 17 | align="center" | 17 | align="center" | 0 | align="center" | 0 | align="center" | 0 |- | align="center" | 4 | {{ту|Қазақстан}} {{ту|КСРО}} [[Сейілда Икрамұлы Байшақов|Сеильда Байшаков]] | align="center" | '''328''' | align="center" | 0 | align="center" | 225 | align="center" | 71 | align="center" | 0 | align="center" | 32 | align="center" | 0 | align="center" | 0 | align="center" | 0 | align="center" | 0 |- | align="center" | 5 | {{ту|Қазақстан}} {{ту|КСРО}} [[Владимир Андреевич Никитенко|Владимир Никитенко]] | align="center" | '''321''' | align="center" | 0 | align="center" | 256 | align="center" | 40 | align="center" | 0 | align="center" | 23 | align="center" | 2 | align="center" | 0 | align="center" | 0 | align="center" | 0 |- | align="center" | 6 | {{ту|Қазақстан}} {{ту|КСРО}} [[Сергей Прокопьевич Квочкин|Сергей Квочкин]] | align="center" | '''307''' | align="center" | 0 | align="center" | 232 | align="center" | 60 | align="center" | 0 | align="center" | 15 | align="center" | 0 | align="center" | 0 | align="center" | 0 | align="center" | 0 |- | align="center" | 6 | {{ту|Қазақстан}} {{ту|КСРО}} [[Анатолий Федотов]] | align="center" | '''307''' | align="center" | 0 | align="center" | 221 | align="center" | 71 | align="center" | 0 | align="center" | 15 | align="center" | 0 | align="center" | 0 | align="center" | 0 | align="center" | 0 |- | align="center" | 8 | {{ту|Қазақстан}} {{ту|КСРО}} [[Евстафий Алкивиадович Пехлеваниди|Евстафий Пехлеваниди]] | align="center" | '''303''' | align="center" | 0 | align="center" | 226 | align="center" | 47 | align="center" | 0 | align="center" | 21 | align="center" | 9 | align="center" | 0 | align="center" | 0 | align="center" | 0 |- | align="center" | 9 | {{ту|Қазақстан}} {{ту|КСРО}} [[Станислав Францевич Каминский|Станислав Каминский]] | align="center" | '''297''' | align="center" | 0 | align="center" | 242 | align="center" | 42 | align="center" | 0 | align="center" | 13 | align="center" | 0 | align="center" | 0 | align="center" | 0 | align="center" | 0 |- | align="center" | 10 | {{ту|Қазақстан}} {{ту|КСРО}} [[Құралбек Досжанұлы Ордабаев|Құралбек Ордабаев]] | align="center" | '''285''' | align="center" | 0 | align="center" | 185 | align="center" | 69 | align="center" | 0 | align="center" | 31 | align="center" | 0 | align="center" | 0 | align="center" | 0 | align="center" | 0 |- | colspan="16" align="center" |''Қазіргі футболшылардан'' |- | align="center" | | {{ту|Қазақстан}} '''[[Бауыржан Ербосынұлы Исламхан|Бауыржан Исламхан]]''' | align="center" | '''196''' | align="center" | 146 | align="center" | 0 | align="center" | 0 | align="center" | 23 | align="center" | 0 | align="center" | 0 | align="center" | 4 | align="center" | 0 | align="center" | 23 |- | align="center" | | {{ту|Қазақстан}} '''[[Ғафуржан Сабыржанұлы Сүйімбаев|Ғафуржан Сүйімбаев]]''' | align="center" | '''157''' | align="center" | 126 | align="center" | 0 | align="center" | 0 | align="center" | 11 | align="center" | 0 | align="center" | 0 | align="center" | 2 | align="center" | 0 | align="center" | 18 |- 2021 Шілде айының жағдайы бойынша. |} === Клуб тарихындағы үздік сұрмергендер === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; font-size:90%; " !width=20px| !width=200px|Аты-жөні !width=250px|Ойнаған жылдары !width=100px|Чемпионат !width=100px|Кубок !width=100px|Суперкубок !width=100px|Еурокубок !width=100px|Жалпы |- |1||align="left"|{{flagicon|USSR}} [[Евстафий Алкивиадович Пехлеваниди|Евстафий Пехлеваниди]]||1980–89||94||11||–||–||'''105''' |- |2||align="left"|{{flagicon|CIV}} [[Жерар Гоу]]||2014–2017||80||8||–||11||'''99''' |- |3||align="left"|{{flagicon|KAZ}} [[Әлібек Бақтиярұлы Бөлешев|Әлібек Бөлешев]]||2000–06, 2007–08||77||12||–||1||'''90''' |- |4||align="left"|{{flagicon|USSR}} [[Сергей Квочкин]]||1960–69||75||6||–||–||'''81''' |- |4||align="left"|{{flagicon|USSR}} [[Анатолий Ионкин]]||1972–78||64||4||–||–||'''68''' |- |6||align="left"|{{flagicon|USSR}}{{flagicon|KAZ}} [[Сергей Васильевич Волгин|Сергей Волгин]]||1980–85, 1986–89, 1992||42||20||–||–||'''62''' |- |7||align="left"|{{flagicon|USSR}} [[Леонид Константинович Остроушко|Леонид Остроушко]]||1954–57, 1959–67||56||2||–||–||'''58''' |- |8||align="left"|{{flagicon|KAZ}} [[Бауыржан Ербосынұлы Исламхан|Бауыржан Исламхан]]|||2014–2020||43||8||–||6||'''57''' |- |9||align="left"|{{flagicon|USSR}} [[Сергей Струкашов]]||1977–84||52||5||–||–||'''57''' |- |10||align="left"|{{flagicon|USSR}}{{flagicon|KAZ}} [[Сергей Александрович Климов|Сергей Климов]]||1978–80, 1986, 1989–92, 1996–2000||28||27||–||–||'''55''' |} == Басшылары, бапкерлер және ойыншылар құрамы == === Басшылары === '' 2024 жыл, қыркүйек '' {| class="wikitable" !Қызметі !Есімі |- |Бақылау кеңесінің төрағасы |{{ту|Қазақстан}} [[Қайрат Советайұлы Боранбаев|Қайрат Боранбаев]] |- |Бас Директор |{{ту|Қазақстан}} Асқар Асилбекович Есімов |- |Спорттық Директор |{{ту|Ресей}} Константин Александрович Лежнев |- |Атқарушы Директор |{{ту|Қазақстан}} Талғат Такиев |- |Техникалық Директор |{{ту|Қазақстан}} Евгений Андреевич Красиков |- |Академия Директоры |{{ту|Германия}} Волфганг Гейгер |- |Команда капитаны |{{ту|Беларусь}} Александр Мартынович |} === Бапкерлік құрам === {| class="wikitable" !Қызметі !Есімі |- |Бас бапкер |{{ту|Қазақстан}} [[Рафаэль Радикович Уразбахтин |Рафаэль Уразбахтин]] |- |Бас бапкер көмекшісі |{{ту|Қазақстан}} [[Сергей Михайлович Куцов |Сергей Куцов]] |- |Бас бапкер көмекшісі |{{ту|Қазақстан}} Максим Зуев |- |Қақпашылар бапкері |{{ту|Қазақстан}} [[Илья Юров]] |- |Физикалық дайындық бапкері |{{ту|Қазақстан}} Артем Савельев |- |Видео-аналитик |{{ту|Қазақстан}} [[Эльшад Хинизов]] |- |Тренер аналитик |{{ту|Қазақстан}} Талғат Канышев |- |Физиотерапевт |{{ту|Бразилия}} [[Фелипе Мейра]] |- |Дәрігер |{{ту|Қазақстан}} [[Дастан Тұралиев]] |- |Массажист |{{ту|Қазақстан}} Александр Шапкин |- |} === Негізгі Құрам '''2025 жыл 28 Тамыз'''=== {{Құрама}} {{Ойыншы|1|{{Ту|Қазақстан}}|Қақпашы|[[Александр Александрович Заруцкий]]||1993||}} {{Ойыншы|77|{{Ту|Қазақстан}}|Қақпашы|[[Темірлан Анарбекұлы Анарбеков|Темірлан Анарбеков]]||2003||}} {{Ойыншы|14|{{Ту|Беларусь}}|Қорғаушы|[[Александр Владимирович Мартынович|Александр Мартынович]]||1987||}} {{Ойыншы|3|{{Ту|Португалия}}|Қорғаушы|Луис Мата||1997||}} {{Ойыншы|4|{{Ту|Қазақстан}}|Қорғаушы|[[Дамир Қайратұлы Қасаболат]]||2002||}} {{Ойыншы|13|{{Ту|Ресей}}|Қорғаушы|[[Егор Сорокин]]||1995||}} {{Ойыншы|15|{{Ту|Израиль}}|Қорғаушы|[[Офри Арад]]||1998||}} {{Ойыншы|24|{{Ту|Қазақстан}}|Қорғаушы|[[Александр Сергеевич Мрынский]]||2004||}} {{Ойыншы|25|{{Ту|Қазақстан}}|Қорғаушы|Александр Сеергевич Широбоков||2003||}} {{Ойыншы|26|{{Ту|Грузия}}|Қорғаушы|[[Лука Гадрани]]||1997||}} {{Ойыншы|8|{{Ту|Ресей}}|Жар. қорғаушы|[[Лев Кургин]]||2002||}} {{Ойыншы|16|{{Ту|Израиль}}|Жар. қорғаушы|[[Дан Глейзер|Дан-Леон Глазер]]||1996||}} {{Ойыншы|29|{{Ту|Сербия}}|Жар. қорғаушы|[[Юг Станоев]]||1999||}} {{Ойыншы|19|{{Ту|Қазақстан}}|Жар. қорғаушы|[[Еркін Олегұлы Тапалов]]||1993||}} {{Ойыншы|20|{{Ту|Грузия}}|Жар. қорғаушы|[[Гиорги Зариа|Георги Зариа]]||1997||}} {{Ойыншы|17|{{Ту|Қазақстан}}|Жар. қорғаушы|[[Олжас Баубек]]||2005||}} {{Ойыншы|6|{{Ту|Қазақстан}}|Жар. қорғаушы|[[Әділет Нұркенұлы Сәдібеков]]||2002||}} {{Ойыншы|14|{{Ту|Қазақстан}}|Шабуылшы|[[Рамазан Бағдат]]||1998||}} {{Ойыншы|7|{{Ту|Бразилия}}|Шабуылшы|[[Жоао Пауло]]||1998||}} {{Ойыншы|55|{{Ту|Беларусь}}|Шабуылшы|[[Валерий Громыко]]||1997||}} {{Ойыншы|9|{{Ту|Қазақстан}}|Шабуылшы|[[Дастан Талғатұлы Сәтбаев|Дастан Талғатұлы Сәтпаев]]||2008||}} {{Ойыншы|56|{{Ту|Португалия}}|Шабуылшы|[[Жоржиньо (португалиялық футболшы, 1997)|Жоржиньо]]||1997||}} {{Ойыншы|57|{{Ту|Бразилия}}|Шабуылшы|[[Эдмилсон (футболшы, 1997)|Эдмильсон]]||1997||}} {{Ойыншы|58|{{Ту|Бразилия}}|Шабуылшы|Рикардиньо||2001||}} {{Ойыншы|59|{{Ту|Бразилия}}|Шабуылшы|Элдер Сантана||1993||}} {{Құрама соңы}} == Жетістіктері == === Қазақстан === '''[[Қазақстан Премьер Лигасы|Чемпионат]]''' * '''Чемпион''' ''(5):'' 1992, 2004, 2020, 2024, 2025 * '''2-орын''' ''(4):'' 2015, 2016, 2017, 2018 * '''3-орын''' ''(5):'' 1997, 1999, 2005, 2013, 2014 '''[[Футболдан Қазақстан Кубогы|Кубок]]''' * '''Жеңімпаз''' ''(9 — рекорд):'' 1992, 1996/97, 1999/00, 2001, 2003, 2014, 2015, 2017, 2018 * '''Финалист''' ''(3):'' 2004, 2005, 2016 '''[[Футболдан Қазақстан Суперкубогы|Суперкубок]]''' * '''Жеңімпаз''' ''(3):'' 2016, 2017, 2025 * '''Финалист''' ''(3):'' 2015, 2018, 2019 '''1-лига''' * '''Жеңімпаз''' ''(1):'' 2009 === [[Футболдан КСРО чемпионаты|КСРО]] === '''КСРО Футбол федерацияларының кубогы''' * '''Жеңімпаз''' ''(1):'' 1988 '''1-лига''' * '''Жеңімпаз''' ''(2):'' 1976, 1983 * '''2-орын''' ''(2):'' 1965, 1970 * '''3-орын''' ''(1):'' 1989 === Халықаралық === '''[[ХТСО кубогы|Халықаралық теміржолшылар кубогы]]''' * '''Жеңімпаз''': 1971 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.fckairat.kz// Ресми сайты] * [http://vk.com/atamekenim LIVE Kazakhstan ҚАЙРАТ] * [https://www.flashscorekz.com/kz/team/k-almaty/CrO7xXpJ/ Қайрат футбол клубы нәтижелері] {{Футболдан Қазақстан чемпиондары}} {{Футболдан Қазақстан Кубогының иегерлері}} {{Футболдан Қазақстан Суперкубогының иегерлері}} [[Санат:Қазақстан футбол клубтары]] [[Санат:Алматы футбол клубтары]] [[Санат:Қайрат ФК]] [[Санат:1954 жылы құрылған футбол клубтары]] a9vw00jkcnvwozbgt7dvl8xsybxm47r 0 20635 3590672 3434563 2026-04-23T18:08:59Z MuratbekErkebulan 162992 3590672 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан қала ішіндегі ауданы |ауданның атауы = Жетісу ауданы |елтаңба = ALA Coat of arms Zhetysu audany.jpg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |облысы = |қаласы = Алматы |әкімі = Ляззат Жылқыбаева |әкімдіктің мекенжайы = Алматы қаласы, Құлагер шағын ауданы, Серіков көшесі, №2а |құрылған уақыты = [[1936 жыл]] |жер аумағы = 39,6 |жер аумағы бойынша орны = |тұрғыны = 195 805<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |халық саны бойынша орны = |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |тығыздығы бойынша орны = |ұлттық құрамы = {{nobr|[[қазақтар]] (48,57%)}}, {{nobr|[[орыстар]] (27,25%)}}, {{nobr|[[ұйғырлар]] (12,28%)}}, {{nobr|[[қырғыздар]] (1,84%)}}, {{nobr|[[хуэй халқы|дүнгендер]] (1,52%)}}, {{nobr|[[корейлер]] (1,52%)}}, {{nobr|[[татарлар]] (1,31%)}}, {{nobr|басқалары (5,71%)}}<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |телефон коды = +7 727 |пошта индексі = |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/almaty-zhetysu?lang=kk Жетісу ауданы әкімінің аппараты |карта = Алматы қаласы Жетісу ауданы картада.png |ортаққордағы санаты = }} '''Жетісу ауданы''' — [[Алматы]] қаласының әкімшілік-аумақтық бірлігі. [[1936 жыл]]ы Ленин ауданы болып құрылып, [[1995 жыл]]ы Жетісу ауданы болып өзгертілген. == Әкімдері == # Амандық Баталов (1994—2001) # Әмір Құлмаханов (2001 — 2009) # Ербол Әлиқұлов (2009 — 2013) # Талғат Разақов (2013 — 2017) # Мұхтар Тәжібаев (2017 — 2019) # Мақсат Қиқымов (2019 — 2020) # Гүлнар Кокобаева (2020 — 2024) # Ляззат Жылқыбаева (2024 жылдан бастап) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алматы аудандары]] qm0dehoe69ds8plg9i7ddf341dmi06i 0 20703 3590993 3400931 2026-04-24T09:45:54Z Makenzis 71333 3590993 wikitext text/x-wiki ''1979 жылы құрылған тағы бір "[[Екібастұз (футбол клубы, 1979)|Екібастұз]]" клубымен шатастырмаңыздар'' {{Футбол клубы |атауы = {{Flagicon|Қазақстан}} Екібастұз |ағымдағы маусым = |логотипі = |толық атауы = |лақап аты = |құрылған = [[2003 жыл]] |таратылды = |стадионы = "Шахтер", [[Екібастұз]] |сыйымдылығы = 6300 |иесі = |президенті = |директоры = |бас директоры = |жаттықтырушы = {{Flagicon|Қазақстан}} [[Асқар Сейдахметұлы Қожабергенов|Асқар Қожабергенов]] |капитаны = {{Flagicon|Қазақстан}} Айдын Бралин |рейтингі = |бюджеті = |жарыс = 1 лига |маусым = 2025 |орын = 10 орын |сайты = |pattern_la1=|pattern_b1=|pattern_ra1=| |leftarm1=FF6600|body1=FF6600|rightarm1=FF6600|shorts1=000000|socks1=FF6600| |pattern_la2=|pattern_b2=|pattern_ra2= |leftarm2=000000|body2=000000|rightarm2=000000|shorts2=FFFFFF|socks2=FFFFFF}} '''«Екібастұз»''' — [[Екібастұз]] қаласының футбол клубы. Матчтарды [[Шахтёр (стадион, Екібастұз)|Шахтёр]] стадионыңда өткізеді. Бұрында «Энергетик» деп аталған және [[Павлодар]]да қаласында жаттықты. [[Футболдан Қазақстан бірінші лигасы|Бірінші лигада]] екі рет женімпаз атанды (2005, 2007). == Жетістіктері == *[[Футболдан Қазақстан бірінші лигасы|Қазақстан бірінші лигасының жеңімпазы]] (2): 2005 және 2007 === Жетістіктері мен жеңілістері === Клубтың бүкіл тарихы бойында жеткен жеңістері мен жеңілістері: Ең үлкен жеңісі: 2010 жылы — 7:0 [[Асбест (футбол клубы)|«Асбест»]] [[Жітіқара|Жетіқара]] Ең үлкен жеңілістері: 2006 жылы — 0:6 [[Асбест (футбол клубы)|«Асбест»]] [[Жітіқара|Жетіқара]], 2008 жылы — 1:7 [[Қайрат (футбол клубы)|«Қайрат»]] [[Алматы]] және 0:6 [[Ақжайық (футбол клубы)|«Ақжайық»]] [[Орал]] == Клуб атауларының тарихы == {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:100%" !style="background: #FF6600; color:black" align=right width=100 | Жылдар !style="background: #FF6600; color:black" align=right width=200 | Аттар |- | 2003-2006 | Энергетик |- | 2007-2008 | Энергетик-2 |- | 2009 | Екібастұз |} == Құрамы == ''2022 жылғы 12 қазандағы жағдай бойынша'' {| class="wikitable" !style="background-color:#FF6600; color:black" | № !style="background-color:#FF6600; color:black" | Қақпашылар !style="background-color:#FF6600; color:black" | Туған күні !style="background-color:#FF6600; color:black" | Азаматтығы |- |12||Данила Бобровский||22.02.2004||{{ту|Қазақстан}} Қазақстан |- |35||Әнуар Сапарғалиев||13.05.1998||{{ту|Қазақстан}} Қазақстан |- !style="background-color:#FF6600; color:black" | № !style="background-color:#FF6600; color:black" | Қорғаушылар !style="background-color:#FF6600; color:black" | Туған күні !style="background-color:#FF6600; color:black" | Азаматтығы |- |2||Ансар Ыдырысов||23.03.2003||{{ту|Қазақстан}} Қазақстан |- |13||Ақмал Айменов||13.07.1992||{{ту|Қазақстан}} Қазақстан |- |15||Даниил Нырков||30.07.2002||{{ту|Қазақстан}} Қазақстан |- |22||Айдын Бралин||09.06.1989||{{ту|Қазақстан}} Қазақстан |- |55||Аслан Сүлейменов [[Сурет:Capt Tok.png]]||25.01.1994||{{ту|Қазақстан}} Қазақстан |- |80||Алексей Скворцов||28.05.2000||{{ту|Қазақстан}} Қазақстан |- |92||Данил Кузнецов||11.12.1999||{{ту|Қазақстан}} Қазақстан |- !style="background-color:#FF6600; color:black" | № !style="background-color:#FF6600; color:black" | Жартылай қорғаушылар !style="background-color:#FF6600; color:black" | Туған күні !style="background-color:#FF6600; color:black" | Азаматтығы |- |4||Фархат Абаев||26.10.2003||{{ту|Қазақстан}} Қазақстан |- |10||Тимур Байжанов||30.03.1990||{{ту|Қазақстан}} Қазақстан |- |24||Дмитрий Суслов||15.05.2003||{{ту|Қазақстан}} Қазақстан |- |29||Алмас Әбдуәліев||26.03.2004||{{ту|Қазақстан}} Қазақстан |- |30||Даниял Кәкенов||26.04.2003||{{ту|Қазақстан}} Қазақстан |- |33||Диас Ысқақов||09.04.2002||{{ту|Қазақстан}} Қазақстан |- |53||Ілияс Әбіл||22.01.2006||{{ту|Қазақстан}} Қазақстан |- |70||Евгений Мосин||06.01.1999||{{ту|Қазақстан}} Қазақстан |- |81||Мейрамбек Еренғайып||22.05.2003||{{ту|Қазақстан}} Қазақстан |- |90||Айхан Ержанов||15.06.2002||{{ту|Қазақстан}} Қазақстан |- |95||Дархан Әбішев||08.02.2002||{{ту|Қазақстан}} Қазақстан |- |98||Георгий Захаренко||12.01.1998||{{ту|Қазақстан}} Қазақстан |- !style="background-color:#FF6600; color:black" | № !style="background-color:#FF6600; color:black" | Шабуылшылар !style="background-color:#FF6600; color:black" | Туған күні !style="background-color:#FF6600; color:black" | Азаматтығы |- |45||Борис Куцевол||22.01.2000||{{ту|Қазақстан}} Қазақстан |- |47||Арман Варданян||27.09.2005||{{ту|Қазақстан}} Қазақстан<br>{{ту|Армения}} Армения |- |67||Әмір Муралинов||16.01.2001||{{ту|Қазақстан}} Қазақстан |- |89||Марлен Айманов||14.06.1999||{{ту|Қазақстан}} Қазақстан |} [[Санат:Қазақстан футбол клубтары]] [[Санат:2003 жылы құрылған футбол клубтары]] hgwabm5q44l83ewry8t4kvd8exxbfkk 0 20780 3591014 3400951 2026-04-24T10:35:52Z Makenzis 71333 [[Футболдан Қазақстан бірінші лигасы|Бірінші лига]] 3591014 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{ту|Қазақстан}} Каспий |логотипі = Каспий ФК.png |сурет ені = |толық атауы = Каспий футбол клубы |лақап аты = ''«Теңізшілер»'' |құрылған = [[1962 жыл|1962]] |таратылды = |стадионы = [[Жас Қанат (стадион, Ақтау)|Жас Қанат]] |сыйымдылығы = 5000 адам |иесі = |президенті = |директоры = |бас директоры = |төрағасы = |тең төрағалар = |жаттықтырушы = |капитаны = |рейтингі = |бюджеті = |демеушісі = |жарыс = [[Футболдан Қазақстан бірінші лигасы|Бірінші лига]] |маусым = [[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2025|2025]] |орын = 1.-орын, ''[[Футболдан Қазақстан бірінші лигасы|Бірінші лига]]'' |сайты = {{URL|caspiyfc.kz}} |ағымдағы маусым = <!-- ФОРМА -->| pattern_la1 = | pattern_b1 = _macrondeneb19cn | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = | pattern_so1 = _macronhoops18nc | leftarm1 = 000066 | body1 = 000066 | rightarm1 = 000066 | shorts1 = 000066 | socks1 = 000066 | pattern_la2 = _macron19b | pattern_b2 = _macronkimah1ba | pattern_ra2 = _macron19b | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = 000000 | body2 = 000000 | rightarm2 = 000000 | shorts2 = 000000 | socks2 = 000000 | pattern_la3 = | pattern_b3 = _macrondeneb19wa | pattern_ra3 = | pattern_sh3 = | pattern_so3 = | leftarm3 = FFFFFF | body3 = FFFFFF | rightarm3 = FFFFFF | shorts3 = FFFFFF | socks3 = FFFFFF }} '''Каспий футбол клубы''' — [[Қазақстан Премьер Лигасы|Қазақстан Премьер-лигасында]] ойнайтын футбол клубы. [[Ақтау]] қаласының [[Жас Қанат (стадион, Ақтау)|Жас Қанат]] стадионы клубтың базасы болып табылады. == Тарихы == Қазақстан чемпионатының құрылуынан кейін, клуб 5 сезонды жоғарғы дивизионда (1992 жылдан бастап 2001 жылға дейін «Жоғарғы лига» деп аталды, 2002 жылдан 2007 жылға дейін «Суперлига» деген атпен белгілі болды, 2008 жылдан бастап «Премьер-лига» деп аталады) өткізді. 2020 жылдан бері ақтаулық клуб қайтадан Қазақстанның жоғарғы дивизионында өнер көрсетуде. === Жетістіктері === * Қазақстан бірінші лига жеңімпазы (1 рет):1994 * Қазақстан бірінші лига күміс жүлдегері (2 рет): 2000, 2019 * Қазақстан бірінші лига қола жүлдегері (1 рет): 1998 * ҚФК клубтары арасындағы Қазақ КСР чемпионатының жеңімпазы (1 рет): 1978 * ҚФК клубтары арасындағы Қазақ КСР кубогінің иегері (3 рет): 1964,1977,1978 === Ең үлкен жеңісі === '''Қазақстан чемпионаты''' * [[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 1992|1992]] — 7:0 ([[ЦСКА (футбол клубы, Алматы)|«ЦСКА»]], [[Алматы]]) === Ірі жеңілістері === '''Қазақстан чемпионаты''' * [[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 1995|1995]] — 1:12 ([[Жігер (футбол клубы)|«Жігер»]], [[Шымкент]]) === Атаулары === * «Труд» (1979-1989) * «Ақтау» (1990-1993) * «Мұнайшы» (1993-1998) * «Ақтау» (1999) * «Маңғыстау» (2000-2001) * «Каспий» (2002-қазірге дейін) == Қазақстан чемпионаттарында == {| class="wikitable" !Ж !Лига !Поз !О !Ұ !Т !Ж !Д ![[Футболдан Қазақстан Кубогы|Кубок]] |- |[[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 1992|1992]] |Премьер-лига |15 |32 |17 |3 |12 |62-46 |1/16 |- |[[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 1993|1993]] |Премьер-лига |20 |48 |23 |5 |20 |84-77 |1/16 |- |[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 1994|1994]] |Бірінші лига |1 |36 |30 |2 |4 |61-23 |Жартылай финал |- |[[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 1995|1995]] |Премьер-лига |16 |30 |1 |5 |24 |15-107 |1/8 |- |[[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 1996|1996]] |Премьер-лига |4 |34 |18 |9 |7 |54-26 |Жартылай финал |- |[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 1998|1998]] |Бірінші лига |3 |4 |1 |1 |2 |2-7 | - |- |[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 1999|1999]] |Бірінші лига | - |3 |0 |0 |3 |2-9 | - |- |[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2000|2000]] |Бірінші лига |2 |11 |6 |3 |2 |20-9 | - |- |[[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2001|2001]] |Премьер-лига |17 |32 |6 |23 |20 |26-59 |1/8 |- |[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2002|2002]] |Бірінші лига | - |10 |4 |3 |3 |23-15 |1/4 |- |[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2003|2003]] |Бірінші лига |3 |20 |12 |1 |7 |33-21 |1/32 |- |[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2004|2004]] |Бірінші лига |3 |24 |17 |2 |5 |50-17 |1/32 |- |[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2005|2005]] |Бірінші лига |5 |22 |10 |6 |6 |31-17 |1/32 |- |[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2006|2006]] |Бірінші лига |2 |26 |19 |3 |4 |63-20 |1/16 |- |[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2007|2007]] |Бірінші лига |3 |22 |13 |4 |5 |46-23 |1/16 |- |[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2008|2008]] |Бірінші лига |9 |26 |11 |1 |14 |42-55 |1/16 |- |[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2009|2009]] |Бірінші лига |10 |26 |5 |8 |13 |26-40 |1/16 |- |[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2010|2010]] |Бірінші лига |16 |34 |5 |5 |24 |40-19 |1/16 |- |[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2011|2011]] |Бірінші лига |12 |32 |10 |7 |15 |33-42 |1/16 |- |[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2012|2012]] |Бірінші лига |8 |30 |11 |7 |12 |39-31 |1/16 |- |[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2013|2013]] |Бірінші лига |5 |34 |19 |8 |7 |54-31 |1/16 |- |[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2014|2014]] |Бірінші лига |4 |28 |17 |4 |7 |44-26 |1/16 |- |[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2015|2015]] |Бірінші лига |5 |24 |12 |7 |5 |35-18 |1/16 |- |[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2016|2016]] |Бірінші лига |4 |28 |12 |7 |9 |38-29 |1/8 |- |[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2017|2017]] |Бірінші лига |8 |24 |3 |6 |15 |14-36 |1/16 |- |[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2018|2018]] |Бірінші лига |11 |33 |3 |7 |23 |25-65 |1/16 |- |[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2019|2019]] |Бірінші лига |2 |26 |17 |5 |4 |48-21 |1/8 |- |[[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2020|2020]] |Премьер лига |10 |20 |5 |2 |13 |15-34 | - |- |[[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2021|2021]] |Премьер лига |8 |26 |8 |8 |10 |35-35 |1/4 |} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.kff.kz/107 Қазақстан бірінші Лигасының кестесі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100702161643/http://www.kff.kz/107 |date=2010-07-02 }} {{Қазақстан Футболы}} [[Санат:Қазақстан футбол клубтары]] [[Санат:Алфавит бойынша футбол клубтары]] [[Санат:Каспий ФК]] n9d3zkn7mulk1p89m2lzkpt2ft2bze9 3591015 3591014 2026-04-24T10:36:37Z Makenzis 71333 [[Қазақстан Премьер Лигасы|Премьер Лигасы]] 3591015 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{ту|Қазақстан}} Каспий |логотипі = Каспий ФК.png |сурет ені = |толық атауы = Каспий футбол клубы |лақап аты = ''«Теңізшілер»'' |құрылған = [[1962 жыл|1962]] |таратылды = |стадионы = [[Жас Қанат (стадион, Ақтау)|Жас Қанат]] |сыйымдылығы = 5000 адам |иесі = |президенті = |директоры = |бас директоры = |төрағасы = |тең төрағалар = |жаттықтырушы = |капитаны = |рейтингі = |бюджеті = |демеушісі = |жарыс = [[Қазақстан Премьер Лигасы|Премьер Лигасы]] |маусым = [[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2025|2025]] |орын = 1.-орын, ''[[Футболдан Қазақстан бірінші лигасы|Бірінші лига]]'' |сайты = {{URL|caspiyfc.kz}} |ағымдағы маусым = <!-- ФОРМА -->| pattern_la1 = | pattern_b1 = _macrondeneb19cn | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = | pattern_so1 = _macronhoops18nc | leftarm1 = 000066 | body1 = 000066 | rightarm1 = 000066 | shorts1 = 000066 | socks1 = 000066 | pattern_la2 = _macron19b | pattern_b2 = _macronkimah1ba | pattern_ra2 = _macron19b | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = 000000 | body2 = 000000 | rightarm2 = 000000 | shorts2 = 000000 | socks2 = 000000 | pattern_la3 = | pattern_b3 = _macrondeneb19wa | pattern_ra3 = | pattern_sh3 = | pattern_so3 = | leftarm3 = FFFFFF | body3 = FFFFFF | rightarm3 = FFFFFF | shorts3 = FFFFFF | socks3 = FFFFFF }} '''Каспий футбол клубы''' — [[Қазақстан Премьер Лигасы|Қазақстан Премьер-лигасында]] ойнайтын футбол клубы. [[Ақтау]] қаласының [[Жас Қанат (стадион, Ақтау)|Жас Қанат]] стадионы клубтың базасы болып табылады. == Тарихы == Қазақстан чемпионатының құрылуынан кейін, клуб 5 сезонды жоғарғы дивизионда (1992 жылдан бастап 2001 жылға дейін «Жоғарғы лига» деп аталды, 2002 жылдан 2007 жылға дейін «Суперлига» деген атпен белгілі болды, 2008 жылдан бастап «Премьер-лига» деп аталады) өткізді. 2020 жылдан бері ақтаулық клуб қайтадан Қазақстанның жоғарғы дивизионында өнер көрсетуде. === Жетістіктері === * Қазақстан бірінші лига жеңімпазы (1 рет):1994 * Қазақстан бірінші лига күміс жүлдегері (2 рет): 2000, 2019 * Қазақстан бірінші лига қола жүлдегері (1 рет): 1998 * ҚФК клубтары арасындағы Қазақ КСР чемпионатының жеңімпазы (1 рет): 1978 * ҚФК клубтары арасындағы Қазақ КСР кубогінің иегері (3 рет): 1964,1977,1978 === Ең үлкен жеңісі === '''Қазақстан чемпионаты''' * [[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 1992|1992]] — 7:0 ([[ЦСКА (футбол клубы, Алматы)|«ЦСКА»]], [[Алматы]]) === Ірі жеңілістері === '''Қазақстан чемпионаты''' * [[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 1995|1995]] — 1:12 ([[Жігер (футбол клубы)|«Жігер»]], [[Шымкент]]) === Атаулары === * «Труд» (1979-1989) * «Ақтау» (1990-1993) * «Мұнайшы» (1993-1998) * «Ақтау» (1999) * «Маңғыстау» (2000-2001) * «Каспий» (2002-қазірге дейін) == Қазақстан чемпионаттарында == {| class="wikitable" !Ж !Лига !Поз !О !Ұ !Т !Ж !Д ![[Футболдан Қазақстан Кубогы|Кубок]] |- |[[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 1992|1992]] |Премьер-лига |15 |32 |17 |3 |12 |62-46 |1/16 |- |[[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 1993|1993]] |Премьер-лига |20 |48 |23 |5 |20 |84-77 |1/16 |- |[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 1994|1994]] |Бірінші лига |1 |36 |30 |2 |4 |61-23 |Жартылай финал |- |[[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 1995|1995]] |Премьер-лига |16 |30 |1 |5 |24 |15-107 |1/8 |- |[[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 1996|1996]] |Премьер-лига |4 |34 |18 |9 |7 |54-26 |Жартылай финал |- |[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 1998|1998]] |Бірінші лига |3 |4 |1 |1 |2 |2-7 | - |- |[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 1999|1999]] |Бірінші лига | - |3 |0 |0 |3 |2-9 | - |- |[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2000|2000]] |Бірінші лига |2 |11 |6 |3 |2 |20-9 | - |- |[[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2001|2001]] |Премьер-лига |17 |32 |6 |23 |20 |26-59 |1/8 |- |[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2002|2002]] |Бірінші лига | - |10 |4 |3 |3 |23-15 |1/4 |- |[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2003|2003]] |Бірінші лига |3 |20 |12 |1 |7 |33-21 |1/32 |- |[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2004|2004]] |Бірінші лига |3 |24 |17 |2 |5 |50-17 |1/32 |- |[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2005|2005]] |Бірінші лига |5 |22 |10 |6 |6 |31-17 |1/32 |- |[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2006|2006]] |Бірінші лига |2 |26 |19 |3 |4 |63-20 |1/16 |- |[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2007|2007]] |Бірінші лига |3 |22 |13 |4 |5 |46-23 |1/16 |- |[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2008|2008]] |Бірінші лига |9 |26 |11 |1 |14 |42-55 |1/16 |- |[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2009|2009]] |Бірінші лига |10 |26 |5 |8 |13 |26-40 |1/16 |- |[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2010|2010]] |Бірінші лига |16 |34 |5 |5 |24 |40-19 |1/16 |- |[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2011|2011]] |Бірінші лига |12 |32 |10 |7 |15 |33-42 |1/16 |- |[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2012|2012]] |Бірінші лига |8 |30 |11 |7 |12 |39-31 |1/16 |- |[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2013|2013]] |Бірінші лига |5 |34 |19 |8 |7 |54-31 |1/16 |- |[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2014|2014]] |Бірінші лига |4 |28 |17 |4 |7 |44-26 |1/16 |- |[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2015|2015]] |Бірінші лига |5 |24 |12 |7 |5 |35-18 |1/16 |- |[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2016|2016]] |Бірінші лига |4 |28 |12 |7 |9 |38-29 |1/8 |- |[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2017|2017]] |Бірінші лига |8 |24 |3 |6 |15 |14-36 |1/16 |- |[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2018|2018]] |Бірінші лига |11 |33 |3 |7 |23 |25-65 |1/16 |- |[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2019|2019]] |Бірінші лига |2 |26 |17 |5 |4 |48-21 |1/8 |- |[[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2020|2020]] |Премьер лига |10 |20 |5 |2 |13 |15-34 | - |- |[[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2021|2021]] |Премьер лига |8 |26 |8 |8 |10 |35-35 |1/4 |} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.kff.kz/107 Қазақстан бірінші Лигасының кестесі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100702161643/http://www.kff.kz/107 |date=2010-07-02 }} {{Қазақстан Футболы}} [[Санат:Қазақстан футбол клубтары]] [[Санат:Алфавит бойынша футбол клубтары]] [[Санат:Каспий ФК]] 8rebrosl5wrmu3pidqpdo5jocfny6el 0 20897 3590734 3493055 2026-04-24T00:01:16Z Sagzhan 29953 /* Ұлдары */ 3590734 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Ұрыс хан | Шынайы есімі = اوروس خان | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Алтын Орда]]ның 24-ші ханы | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = [[1372 жыл|1372]] | Басқаруын аяқтады = [[1375 жыл|1375]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Мұхаммед Бұлақ хан]] | Ізбасары = [[Шеркес хан]] | Титулы_2 = [[Алтын Орда]]ның 27-ші ханы | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = [[1375 жыл|1375]] | Басқаруын аяқтады_2 = [[1375 жыл|1375]] | Ізашары_2 = [[Мұхаммед Бұлақ хан]] | Ізбасары_2 = [[Мұхаммед Бұлақ хан]] | Титулы_3 = [[Ақ Орда (мемлекет)|Алтын Орданың сол қанаты]]ның 9-шы ханы | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = [[1361 жыл|1361]] | Басқаруын аяқтады_3 = [[1376 жыл|1376]] | Ізашары_3 = [[Шымтай хан]] | Ізбасары_3 = [[Тоқтақия хан]] | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Ислам]] | Азаматтығы = Алтын Орда | Туған күні = белгісіз | Туған жері = Сығанақ | Қайтыс болған күні = 1376 | Қайтыс болған жері = [[Қазақстан]] | Жерленді = | Династия = [[Тоқа Темір әулеті]] немесе [[Орда Ежен әулеті]] | Балалары = [[Құтлұғ Бұға]]<br>[[Тоқтақия хан]]<br />[[Темірмәлік хан]]<br />[[Құйыршық хан]] |Әкесі=Бабақұл Оғлан немесе [[Шымтай хан]]}} '''Ұрыс хан''' (اوروس خان;‎ [[1377 жыл]]ы қайтыс болған, '''Мұхаммед Ұрыс, Орыс, Арыс, Ұрұс, Орыс хан''' деп те аталады) - [[1368 жыл]]дан Алтын Орданың сол қанатының ханы, 1372-1374 және 1375 жылдан [[Алтын Орда]] ханы. Ол шығыс Дешті Қыпшақты өз билігіне біріктіре алды. Кейбір деректерде, ол Тоқатемір әулетінен шыққан делінеді, яғни – Жошының он үшінші ұлы [[Тоқа Темір]]дің ұрпағы, өзге деректерде Жошының бірінші ұлы [[Орда Ежен хан|Орда Еженнің]] ұрпағы деп аталады. Ұрыс ханның немерелері [[Барақ хан|Барақ]] пен [[Болат сұлтан|Болат]] бытыраңқы ұлыстарды біріктіріп, [[Алтын Орда]]ны қалпына келтіруге тырысты, бірақ жеңіліске ұшырады. Олардың ұлдары [[Керей хан|Керей]] мен [[Жәнібек хан|Жәнібек]] Алтын Орда тайпаларының бір бөлігін біріктіріп, [[Қазақ хандығы]]н құрды. Қазақ хандығын көптеген көршілес елдер «Ұрыс Жұрты» деп атаған. Тарихшы Радик Темірғалиевтің пікірінше қазақ аңыздарында айтылатын Алаша хан дәл осы Ұрыс хан болуы әбден мүмкін. Керей мен Жәнібек өздерін жаңа хандық құрушы деп санамаған. Олар өздерін аталары Ұрыс ханның мемлекетін қалпына келтірушілер деп санаған. Жалпы Қазақ хандығы деген атау тек [[Қасым хан]]ның тұсында қолданыла бастаған. Бұл атауды [[Мұхаммед Шайбани]] Ұрыс тұқымдарын кемсіту үшін қолданған. Өйткені қазақлықпен көбіне елінен, жұртынан айырылып жеңіліс тапқан төрелер айналысатын. Қазақлықты бастапқы кезде [[Шыңғыс хан]] да, Ұрыс хан да, Керей мен Жәнібек, Мұхаммед Шайбани де жасаған. == Шығу тегі == Ұрыс ханның шыққан тегіне қатысты бірнеше дерек бар. Олардағы деректерде бір-бірінен өзгешелік бар. Кейбір деректерге қарағанда, ол [[Шыңғыс хан]]ның тұңғышы [[Жошы хан|Жошының]] он үшінші ұлы [[Тоқа Темір]]дің ұрпағы болған. Өзге деректерде, ол Жошының тұңғыш ұлы [[Орда Ежен хан|Орда Еженнің]] (Орда) ұрпағы. Әр дереккөзде Ұрыс ханның бабаларының шежірелері әртүрлі көрсетілген. Дереккөздердің бірінші тобына мыналар жатады: *«Муизз әл-ансаб». 829 (1426) жылы Темірид Шахрухтың тапсырмасы бойынша белгісіз автор құрастырған. Онда мынадай шежіре бар: [[Тоқа Темір]] - Ұрұңташ - Ашық - Бақтук - Темір-Қожа - Бадақ - Ұрыс хан. *«Тауарих-и Гузида-йи Нусрат Наме» («Нусрат-наме»). 1504 жылы жазылған. Онда мынадай шежіре бар: Тоқа-Темір - Өз-Темір - Қожа - Бәдік - Ұрыс хан. *«Шаджара-и түрік». Хиуа хандығының ханы Әбу-л-Ғазидің (1603-1664) еңбегі. Онда мынадай шежіре бар: Тұқай-Темір - Өз-Темір - Қожа - Бадақұл - Ұрыс хан. *«Шыңғыс-нама». 1550 жылы жазылған Өтеміс-қажының трактаты. *«Бахр әл-асрар». Тарихшы Махмұд ибн Уәлидің 1634-1640 жылдары жазылған еңбегі. Дереккөздердің екінші тобына мыналар жатады: *«Мунтпаһаб ат-таварих-и Муини», немесе «Ескендір Анонимі». 1413/1414 жылы Муин ад-Дин Натанзи жазған. Онда мынадай шежіре бар: Орда – Құлы – Тұмақан – Ноғай – Сасы Бұқа – Ерзен – Шымтай – Ұрыс хан. *«Нусах-и жаханара». 1564 - 1565 жылдары жазылған әл-Ғаффари еңбегі. Онда мынадай шежіре бар: Орда – Құлы – Нұқай – Сасы-Бұқа – Ерзен – Шымтай – Ұрыс хан. *«Тарих-и Хайдари». 1611-1619 жылдар аралығында Хайдар ибн Али Хусайни Рази жазған еңбек. Онда мынадай шежіре бар: Орда – Құлы – Бұқай – Сасы-Бұқа – Идерең – Жижай – Ұрыс хан. *«Джами ад-дувал». 17 ғасырдағы Османлы тарихшысы Мунаджим Башидің еңбегі. Бірқатар заманауи тарихшылар Ұрысты Тоқа Темірдің ұрпағы деп есептейді және Муизз әл-ансаб келтірген шежіре деректері дұрыс деп тұжырымдайды, алайда өзге тарихшылар Ұрысты Шымтайдың ұлы деп санайды. == Сығанақ ханы == 1361 жылы Шымтай хан қайтыс болғаннан кейін, Алтын Орданың Шығыс бөлігінде өзара күрес басталып, одан Шымтайдың ұлы Ұрыс жеңіп шығып, 1368 жылы Сығанақта хан болып отырды. Осылайша шығыс Дешті Қыпшақты біріктірді. Бұйрыққа бағынбаған Маңғыстау ұлысының билеушісі Түй Қожаны өлтірді, нәтижесінде Түй Қожаның ұлы Тоқтамыс оның басты қарсыластарының біріне айналды. Ұрыс хан Сығанақта таққа үміткерлердің пайда болуын болдырмау үшін Тоқа Темір әулетінің қалған бөлігінің барлығын дерлік қырып салды. Ақсүйектердің қолдауымен ол өз билігін нығайта түсті. Өзін егемен билеуші деп жариялап, өз атынан теңгелер соқтыра бастады. == Алтын Орда ханы == Бұл кезеңде Алтын Ордада өзара қақтығыстар белең алды. Осыны пайдалануды ұйғарып, Ұрыс Төменгі Еділ бойын өз иелігіне қосуға тырысты. Кейін Алтын Орда тағын алу үшін Мамай мен оның қолбасшыларына қарсы күреске өзі араласты. Ақсүйектерге арқа сүйеген Ұрыс хан 1372 жылы Сарай қаласына жорық жасап, оны басып алғаннан кейін Алтын Орданың ханы болды. 1370 жылдардың ортасында Қажы-Тарханды (қазіргі Астрахань) алды. 1374 жылы Ұрыс хан шығыста жүргенде, Сарай-Беркедегі хан атағынан айырылды. Оның орнына Шеркес хан болды. Ұрыс хан Сарай-Беркеге қайтып оралғанда, Мамайдың қолбасы Бұлақ хан сол жерде билеп тұрған еді. 1375 жылы маусымда Ұрыс хан Сарай қаласын басып алып, қайтадан Алтын Орда ханы болды. Алайда, Бұлақ хан көп ұзамай Сарай-Беркені қайтарып алып, Ұрыс ханды Сығанаққа шегіндірді. Тоқтамыс Әмір Темірдің қалың әскерімен әкесінің кегін алу үшін Ақ Ордаға жорыққа шықты. Тоқтамыстың Сауран қаласына жақындағаны туралы хабарды алған Ұрыс хан оған қарсы екінші ұлы Құтлық Бұқа бастаған Алтын Орда әскерін жібереді. 1376 жылы Сауран маңында қанды шайқас болды. Бұл шайқаста Құтлұқ-Бұғаның өзі қаза тапты, бірақ оның жауынгерлері жау әскерін талқандады. Тоқтамыс Самарқанға шегінуге мәжбүр болды. Әмір Темір Тоқтамысқа қосымша әскер тапсырып, оны тағы да Сауранға жорыққа аттандырды. Бұл жолы Ұрыс хан үлкен ұлы Тоқтақияны қаланы қорғауға жібереді. Тоқтамыс шайқаста тағы жеңіліп, майдан даласынан қашады. 1377 жылы Темірлан Ұрыс ханға қарсы шайқасқа шықты, бірақ олардың арасындағы қарулы қақтығыс Ұрыс ханның күтпеген жерден қайтыс болуына байланысты болмады. Шыңғыснаманың жазуынша, оны шайқаста Тоқтамыстың ұлы Жалал ад-Дин өлтірген. == Ұрыс хан мен Алаша хан == Кейбір қазақ тарихшылары, атап айтқанда, Радик Темірғалиев Ұрыс хан мен Алаша ханды бір тұлға деп көрсетеді . Қазақ хандары дәстүр бойынша Ұрыс ханнан шыққанын білдірді. Ұрыс ханның Тоқтақия ұлы Керей ханнан шыққан шөбересі Ұрыс ханның тағы бір ұрпағы Қойрышақ ханның шөбересі және оның немересі Барақ ханның ұлы Жәнібек хан лақап аты Әбу Саидпен бірге Қазақ хандығының негізін қалаушылар болды. <ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005</ref> == Ұлдары == *[[Құтлұғ Бұға]] *[[Тоқтақия хан|Тоқтақия]] *[[Темірмәлік хан|Темір Мәлік]] *[[Қойыршақ хан|Қойыршақ]] {{start}} {{s-bef|before=[[Шымтай хан]]}} {{s-ttl|title=[[Ақ Орда хандары|Ақ орда хандарының тізімі]]|years=1361–1376}} {{s-aft|after=[[Құйыршық хан]]}} {{s-bef|before=[[Мұхаммед Бұлақ хан]] және [[Арабшах хан]]}} {{s-ttl|title=[[Алтын Орда хандарының тізімі|Алтын Орда хандарының тізімі]]|years=1368–1376}} {{s-aft|after=[[Мұхаммед Бұлақ хан]], және [[Арабшах хан]]}} {{end}} ==Дереккөздер== <references/> == Тағы қараңыз == {{Алтын Орда хандары}} {{Ақ Орда хандары}} [[Санат:Алтын Орда хандары]] [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:Орда Ежен әулеті]] [[Санат:Ақ Орда хандары]] [[Санат:Тоқа Темір әулеті]] 3y89fbhfi6hgufaidn3amyx4mjyp1qp 0 21516 3590932 3472214 2026-04-24T07:37:28Z Madeniet Baskarmasy 179807 3590932 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name = Мақта |image = Gossypium herbaceum 002.JPG |image_caption = ''[[Gossypium herbaceum]]'' |regnum = [[Өсімдіктер]] |divisio = [[Гүлді өсімдіктер]] |classis = [[Қос жарнақтылар]] |unranked_subclassis = [[Rosids]] |ordo = [[Malvales]] |familia = [[Құлқайыргүлділер тұқымдасы|Құлқайырлар]] |subfamilia = [[Malvoideae]] |tribus = [[Gossypieae]] |genus = '''''Gossypium''''' |genus_authority = [[Карл Линней]] |subdivision_ranks = түрлері |subdivision = 50 түрі белгілі |}} '''Мақта''' ({{lang-la|Gossypium}}) – [[Құлқайыргүлділер тұқымдасы|құлқайырлар]] тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдік туысы, бағалы талшықты [[дақыл]]. Мақта б.з. дейін [[Орта Азия]] республикаларында, [[Үндістан]]да, [[Иран]], [[Қытай]], [[Мексика]],[[Перу]] аймақтарында өсірілген. Қазақстанда 1918 жылы Түркістан жерін суландыруға байланысты қолға алынды. 1924 жылы мақта өсіретін [[Мақтаарал ауданы]] құрылды. Мақтаның биіктігі 1–1,5 м. 1–2 негізгі бұтақтан 10–15 жанама бұтақша тарайды, одан кейін осы бұтақшаларға [[гүл]] мен қауашағы шығады. Гүлі жеке, ірі [[сары]] не [[ақ]]. Мақта өздігінен, кейде айқас тозаңданады. Сабағы 90–130 см-ге жетеді, жапырағы жүрек тәріздес. Жемісі 3–5 ұялы қауашақ, оның ішінде талшық, оның ортасында 20–40 мақта тұқымы болады. Мақтаның 35 түрі бар, оның 5 түрі қолдан өсіріледі. Мақта – жарық, жылу, ылғалды көп керек етеді. Тұқымы 10–12C-та өне бастайды, 25–30C-та жақсы өседі, 0C-та үсікке шалдығады. Гүлдеу және пісу кезінде ылғалды көп керек ететіндіктен, суармалы жерлерде жоғары өнім береді. Облыстың Мақтаарал, Сарыағаш, Шардара, Ордабасы, [[Отырар]] аудандарында, Арыс, [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қалалық әкімдік аумақтарында Мақтаның орта талшықты нөмірлері (Қырғыз-3, С-4727, С-6524, 108-Ф) өсіріледі. ОҚО ауа-райына байланысты мақта сәуір-мамыр айларында толықтай егіліп бітеді. Шиті жерге түскеннен кейін жер құнарлылығы жақсы болса 5-10 күннің көлемінде жер бетіне шығады. Ал егер жер бетіне шықпай тұрып, жаңбыр жауған жағдайда, тез арада бетін тырнап шығу қажет. Себебі жердің беті қатып мақта тұншығып қалады. Мақта өсіп жетілемін дегенше, арам шөптерден тазалап, түрлі зиянкестерден қорғайтын химиялық заттар беріліп тұрады. Жылына 2 рет суарады. ==Мақта өнімдері== 1 т шитті Мақтадан 330–360 кг талшық (бұдан 3000 м мата тоқылады), 100–110 кг тағамдық, [[техникалық май]], 30–40 кг қысқа талшық, 550–580 кг тұқым алынады. Тұқымында 20–25% [[май]] болады, сондықтан 1 т Мақта тұқымынан 170 кг Мақта майы, 400–420 кг [[күнжара]], 300 кг қауыз, мақта мамығы, [[олифа]], [[глицерин]], т.б. құнды өнімдер алынады. Мақта – тоқыма өнеркәсібі үшін негізгі шикізат. Мақтаның ұзын талшықтарынан әр түрлі маталар – бәтес, сәтен, маркизат тоқылса, қысқа талшықтарынан целлюлоза, пластмасса, фотопленка, дәрілік мақта, жанғыш пілте, жасанды жібек, жіп, т.б. дайындалады. Мақта майы тамақ, консерві, парфюмерия өнеркәсіптерінде, ал тұқым қалдығынан этил, метил спирттерін, лак, қағаз, орган. қышқылдар, целлюлоза, т.б. алуға болады және сабағы(Қозапая) отын ретінде, күнжарасының құрамында ақуыз болғандықтан мал азығы ретінде қол ==Негізгі зиянкестері:== * [[өрмекші кенесі]] *[[мақта және күздік қоңыр көбелектердің жұлдызқұрттары]] *[[шегіртке]] *[[арам шөптер]] === Артықшылықтар === * жұмсақтық * жылы уақытқа жақсы сіңіру қабiлеттiлiгі * жеңіл түске боялуы * табиғи материал * денсаулыққа зиян келтiрмеген * Жетісай қаласында «Сапа­ИнвестПлюс»атты мақтаның са­ба­ғынан құрылысқа және жиһаз жасауға қажетті тақтайшалар жасалуда === Кемшiлiктер === * оңай илейдi * отырғызуға тенденцияны алады * жарықта сарғаяды * суды бойына сіңіріп алады == Қолданысы == Мақта иірілген жіп жасауу үшін тоқыма өңдеуге қолданылады. Мақта мата, трикотаж, жіп және т.б. өндіру үшін пайдаланылады. Мақтаның мамықтары мен жүндері химия өнеркәсібінде жасанды талшықтар мен жіптерді, пленкаларды, лактарды және т.б. алу үшін шикізат ретінде пайдаланылады. Сонымен қатар жарылғыш заттарда қолданылған. 19 ғасырдың бірінші жартысында суық тиюді емдеу үшін құлаққа мақта қағазы салынған. == Егу, өсіру == [[Сурет:Gorskii 04431u.jpg|230*300|thumb|Мақта өрiсі. Ботаникалық Бақ Сухуми, 1912 жыл.]] {| cellpadding="4" align="left" style="margin: 1em 1em 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; font-size: 90 %; " | {| class='standard' |+ Мақта егiндерiнiң аудандары ^{[http://faostat.fao.org (FAOSTAT)]}<br />[[га]]. |- ! Мемлекет || [[1985]] || [[1995]] || [[2005]] |- | [[Үндістан]] || 7 533 || 9 035 || 9 100 |- | [[АҚШ]] || 4 140 || 6 478 || 5 586 |- | [[Қытай]] || 5 140 || 5 422 || 5 060 |- | [[Пәкістан]] || 2 364 || 2 997 || 3 096 |- | [[Өзбекстан]] || || 1 493 || 1 390 |- | [[Бразилия]] || 3 590 || 1 191 || 1 254 |- | [[Нигерия]] || 220 || 431 || 630 |- | [[Түркия]] || 660 || 741 || 600 |- | [[Түрікменстан]] || || 607 || 600 |- | [[Мали]] || 146 || 336 || 551 |}</div> | {| class='standard' |+ Мақта өндiрiсi ^{[http://faostat.fao.org (FAOSTAT)]}<br />мың тонн. |- ! Мемлекет || [[1985]] || [[1995]] || [[2005]] |- | [[Қытай]] || 4 147 || 4 768 || 5 700 |- | [[АҚШ]] || 2 924 || 3 897 || 5 164 |- | [[Үндістан]] || 1 484 || 2 186 || 2 475 |- | [[Пәкістан]] || 1 217 || 1 802 || 2 122 |- | [[Өзбекстан]] || || 1 265 || 1 250 |- | [[Бразилия]] || 943 || 479 || 1 196 |- | [[Түркия]] || 518 || 851 || 800 |- | [[Аустралия]] || 267 || 421 || 578 |- | [[Грекия]] || 168 || 433 || 359 |- | [[Сирия]] || 170 || 216 || 331 |} |} {{clear}} == Экономика == <!--{| cellpadding="4" align="right" style="margin: 1em 1em 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; font-size: 90 %; " |--> {| class='standard' ! colspan=6|Дүниежүзілік мақта қолданысы, мың тонн |- ! ||2001−2002||2002−2003||2003−2004||2004−2005*||2005−2006** |- | Барлығы ||align="right"|20 288||align="right"|21 184||align="right"|21 352||align="right"|23 080||align="right"|23 650 |- | [[КХДР]] ||align="right"|5 700||align="right"|6 500||align="right"|7 000||align="right"|8 100||align="right"|8 600 |- | [[Үндістан]] ||align="right"|2 910||align="right"|2 914||align="right"|3 000||align="right"|3 300||align="right"|3 400 |- | [[Пәкістан]] ||align="right"|1 855||align="right"|2 042||align="right"|2 100||align="right"|2 300||align="right"|2 370 |- | [[Шығыс Азия, Аустралия и Мұхит ар.]] ||align="right"|2 127||align="right"|2 075||align="right"|1 885||align="right"|1 850||align="right"|1 830 |- | [[АҚШ]] ||align="right"|1 676||align="right"|1 583||align="right"|1 413||align="right"|1 350||align="right"|1 280 |- | [[Бразилия]] ||align="right"|830||align="right"|760||align="right"|825||align="right"|900||align="right"|900 |- | [[ТМД]] ||align="right"|671||align="right"|674||align="right"|686||align="right"|710||align="right"|730 |- | Басқалар ||align="right"|2 090||align="right"|2 237||align="right"|2 218||align="right"|2 330||align="right"|2 330 |} <!--|}--> <ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Санат:Құлқайырлар]] [[Санат:Табиғи өнімдер]] {{stub}} ihkiibk5c4xml1bmnbqdsobsgtoz68z 0 21539 3590645 3514263 2026-04-23T17:44:35Z Kasymov 10777 3590645 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = Шу |шынайы атауы = {{lang-ky|Чүй}} |сурет = E8115-Chu-Valley.jpg |сурет ені = |сурет атауы = |карта = Syrdaryamap.png |карта ені = |карта атауы = Сырдария бассейні |ұзындығы = 1069 |су алабының ауданы = 62 500 |су алабы = |өзендердің су алабы = |су шығыны = 130 |өлшеу орны = Таудан |бастауы = Жуанарық және Қошқар өзендерінің қосылуынан |бастауының орны = |бастауының биіктігі = 1700 |s_lat_dir = N|s_lat_deg =42 |s_lat_min =13 |s_lat_sec =15.60 |s_lon_dir = E|s_lon_deg =75 |s_lon_min =44 |s_lon_sec = 29 |сағасы = [[Ащыкөл (көл, Жамбыл облысы)|Ащыкөл]] |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir =N |m_lat_deg =44 |m_lat_min =59 |m_lat_sec = |m_lon_dir =E |m_lon_deg =67 |m_lon_min =43 |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = {{KGZ}}<br />{{KAZ}} |аймақ = [[Нарын облысы]]/[[Ыстықкөл]] облысы/[[Шу облысы]]/[[Түркістан облысы]], [[Жамбыл облысы]] |ортаққордағы санаты = Chu River }} '''Шу''' – [[Қырғызстан]] мен [[Қазақстан]] жеріндегі өзен. Ұзындығы 1186 км (Қазақстан аумағында 800 км), су жиналатын алабы 148000 км² (Қазақстан аумағында 62500 км²). == Бастауы == [[Теріскей Алатауы]] мен [[Қырғыз Алатауы]]нан бастау алатын Жуанарық және Қошқар өзендерінің қосылған жерінен бастап Чүй (Шу) аталады. == Су алабы == [[Сурет:E7840-Shu-city-river-crossing.jpg|thumb|left|Шу өзені]] Ірілі-ұсақты 80 саласы бар, ірілері (Қазақстанда): [[Қорағаты өзені|Қорағаты]], [[Меркі (өзен)|Меркі]], [[Тоқтас (өзен)|Қарабалта]], [[Ақсу (Шу алабы)|Ақсу]], т.б. Теріскей Алатау мен Қырғыз жотасын кесіп өте бере Шу Жоғары Ортотоқой және Төменгі Ортотоқой шатқалдарын қалыптастырған. Соңғысының тұсында Ортотоқой бөгені салынған. Төменде Шу [[Ыстықкөл]] қазаншұңқырына шығады. Шу мен Ыстықкөлдің суайрығы айқын емес. [[XX ғасыр|20 ғасырдың]] 50-жылдарында Шу суының бір бөлігі су тасу кезінде Көтемалды тармағы арқылы Ыстықкөлге құйылған. Қазіргі кезде көлмен байланысы жоқ. Қазақстанда Жамбыл облысының Қордай, Шу, Мойынқұм, Сарысу аудандары жерімен ағып өтеді. Өзеннің Қазақстан аумағындағы ұзындығы - 800 км. Теріскей Алатау мен Қырғыз Алатауындағы мұздықтардан басталатын Жуанарық, Қошқар өзендерінің қосылуынан қалыптасып, Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан облыстарындағы Ащыкөл-Ақжайқын ойысына құяды. Қазаншұңқырдан шыға бере тағы да бірнеше тар шатқалдар арқылы өтетін аңғары Боом шатқалынан кейін біртіндеп кеңейеді, сағалық аңғары айқын байқалмайды. Қорағаты өзенінен кейінгі саласыз аумағында Шу [[Мойынқұм (құмды алқап, Түркістан, Жамбыл облыстары)|Мойынқұм]] құмды алқабына шығады. Одан әрі бірнеше тармақтарға бөлініп, тартыла бастайды. Суы мол кезеңдерде [[Қаратау жотасы (Тянь-Шань)|Қаратау]]дың солтүстік сілемдері етегі мен [[Бетпақдала]]ның аралығындағы Ащысу ойысының көлдеріне жетеді. Арнасының ені орта ағысында 50 – 100 м, төменгі ағысында 40 – 60 м. Ертеде суы [[Сырдария]]ға құйған. == Гидрологиясы == [[Қар]], [[Атмосфералық жауын-шашын|жаңбыр]], [[Жер асты суы|жер асты сулары]]мен толығады. Қазақстан жерінде [[Тасөткел бөгені]] бар. Бойында егін суару мақсатында Шығыс және Батыс Үлкен Шу, [[Шу каналы]], Сортөбе, [[Георгиевка каналдары|Георгиевка]], Атбашы, т.б. каналдар, шағын СЭС салынған. Жылдық ағынының 14,8%-ы көктемде, 58,3%-ы жаз-күз айларында, 26,9%-ы қыста байқалады. Шілде-тамыз айларында тасып, [[желтоқсан]] – [[наурыз]]да қатады. Ағыны реттелетіндіктен су режимі табиғи қалпынан өзгеріп кеткен. Көп жылдық орташа су ағымы Амангелді ауылы тұсында 77 м³/с. Алабындағы 60 мың га-дан астам егістікті суаруға Шу өзені суының 55%-ы пайдаланылады.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Шу өзені бойындағы елді мекендер}} [[Санат:Қордай ауданы өзендері]] [[Санат:Мойынқұм ауданы өзендері]] [[Санат:Сарысу ауданы өзендері]] [[Санат:Шу ауданы өзендері]] [[Санат:Созақ ауданы өзендері]] [[Санат:Шиелі ауданы өзендері]] [[Санат:Қырғызстан өзендері]] lm2fmahpn82kmoab2cglzcjmyu86rsl 0 23215 3590568 3549622 2026-04-23T14:18:57Z Meganeuropsis 178431 Добавил логотип института и полное название организации 3590568 wikitext text/x-wiki {{wikify}} {{Ғылыми ұйым |атауы = Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым комитетінің «Зоология институты» шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік кәсіпорны |қысқаша атауы =Зоология институты |халықаралық атауы = |логотипі =[[File:Logo of the Institute of Zoology, Republic of Kazakhstan (KZ).jpg|thumb|Logo of the Institute of Zoology, Republic of Kazakhstan (KZ)]] |бұрынғы атауы = |ұран = |құрылды = [[1943 жыл]] |қайта құрылды = |қайта құрылған жыл = |түрі = |басшы = |президент = |ғылыми басшы = |директор = Ященко Роман Васильевич |қызметкер = |ғылыми қызметкер = |нобель лауреаты = |академик = |корреспондент-мүше = |ғылым докторы = |ғылым кандидаты = |докторантура = |аспирантура = |түс = |орналасқан жер = {{KAZ}} |метро = |мекенжай = 050060, [[Алматы]] қаласы, Әл-Фараби даңғылы, 93 |еншілес ұйым = |сайт = https://zool.kz/ |марапат = }} '''Зоология институты''' — Қазақстанның жан-жануарлар дүниесін зерттейтін ғылыми мекеме. [[Қазақстан]] ғылым академиясының құрамында, [[КСРО]] ғылым академиясының [[Қазақ]] бөлімшесіне қарасты зоологиялық секторы негізінде [[1943]] жылы құрылған. Институтта 88 [[ғылыми қызметкер]], соның ішінде Ұлттық ғылым академиясының 1 акад., 2 корр. мүшесі, 15 ғылыми [[доктор]] және 43 ғылыми кандидаттары жұмыс істеді. [[Сурет:Зоология институты.PNG|right|thumb|200px]] 1943 жылы зоология секторының базасы тағы 5 секторды: экология және [[зоогеография]], [[паразитология]], [[генетика]] және ауылшаруашылық жануарларының дамуы, халық тәжірибесін игеру және [[мал шаруашылығы]]н жүргізу секторларын қосып, институт аталды. Институт директоры [[КСРО]] ҒА корреспондент-мүшесі В. А. Догель болып тағайындалды. ==Зерттеу бағыттары== Институттың 10 лабораториясында ([[сүтқоректілер]], [[құстар]], [[палеозоология]], [[су]] [[жәндік]]терінің [[экология]]сы, [[жәндіктер]], жалпы [[паразитология]], [[паразитоценология]], жануарлар [[генофонд]]ы, [[омыртқасыздар]]ға биологиялық бақылау жасау, жануарларды білезіктеу) жүздеген ғылыми қызметкерлер жұмыс істейді. Институт зерттеулерінің негізгі бағыттары: :* республиканың жануарлар дүниесінің көп түрлілігін сақтаудың [[теория]]лық негіздерін жасау; :* хайуанаттар қорын қорғау, оны тиімді пайдалану; :* [[паразиттер]] мен олардың иелерінің арасындағы қарым-қатынастардың ерекшеліктері және экологиялық негіздері; :* [[жануарлар]] мен [[өсімдіктер]] паразиттерімен күресудің [[биология]]лық жолдары; :* биологиялық және [[техногенді әсерлер]]дің нәтижесінде зиянды және пайдалы жануарлар тобында болатын реттеуші процестерді экожүйелік тұрғыдан талдау; :* [[организм]]ге тигізетін радиация әсерінің заңдылықтары мен механизмдерін зерттеу. ==Басшылары== Зоологиялық сектордың бірінші меңгерушісі болып Снегиревский С.И тағайындалды. Алғашқы [[экспедиция]]лар [[Жоңғар Алатауы]], [[Алматы]] қорығы және [[Солтүстік Қазақстан]] жерлеріне ұйымдастырылды. 1934 жылы секторды [[орнитолог]] Л.М. Шульпин деген азамат басқарды. 1935–1936 жылдар аралығында КСРО ҒА корреспондент-мүшесі А.А. Бялыницкий-Бируля басқарды. Осы жылдары [[Алматы зообағы]] құрылды. 1936-1938 жылдары институтты биология ғылымдарының кандидаты А.В. Афанасьев басқарды. А.В. Афанасьевтің кезінде [[кеміргіштер]] жайында зерттеулер жүргізілді. Институтқа академик Е.Н. Павловский мен паразитолог И.Г. Галузоның келуімен [[паразитология]] лабораториясы құрылды. Лаборатория [[кенелер]] мен олардың таралуы мәселелері бойынша жұмыс жасады. Осы мақсатта [[Шымкент]] қаласының шеткі аудандарында паразититологиялық стационар құрылды. Мұнда И.Г. Галузоның бастамасымен кенелер циклы және оларға [[қоршаған орта]]ның [[физикалық фактор]]ының әсері жайында [[зерттеу]]лер жүрді. 1937 жылдан бастап [[сектор]] құрылымына селекционер және генетик Н.С. Бутариннің келуімен қойлардың жаңа тұқымын табу, арқар мен тонкорун қойларын будандастыру жұмыстары жүрді. 1946 жылдан бастап институт жұмысын А. А. Целищев басқарды. Бұған дейін А. А. Целищев институт директорының ғылыми істері жөніндегі орынбасары қызметінде болды. Институт штатында осы кезеңде небәрі 55 адам жұмыс жасаған еді. 1946 жылы ғылым академиясының базасына кірген зоология институтының құрылымы өзгерістерге ұшырады. Жаңа лабораториялар ([[зоогеография]], [[гидробиология]], [[палеозоология]]) ашылды, қызметкер саны өсті, асперантураға түсушілер саны ұлғайды. Осы кезеңде институтта 4 сектор және 11 лаборатория жұмыс жасады. А.А. Целищев қайтыс болған соң 1950-1951 жылдар аралығында институтты И.А.Долгушин басқарды. 1951 - 1967 жылдары институтты И. Г. Галузо басқарды. И. Г. Галузо басқарған жылдары институтта зоологиялық зерттеулер мен паразитологияның жаңа бағыттары, эксперименталды база, табиғат мұражайы құрылды. <center><gallery perrow=5 widths="190px" heights="190px"> Сурет:Галузо.PNG Сурет:Догель.PNG ‎ Сурет:Дубицкий.PNG Сурет:Гвоздев Зоология.PNG Сурет:Слудский.PNG ‎ Сурет:Целищев.PNG ‎ Сурет:Досжанов.PNG ‎ Сурет:Бекенов.PNG Сурет:Мелдебеков.PNG ‎ </gallery></center> 1967 – 1971 жылдар аралығында ҚазССР ҒА корреспондент-мүшесі А.А. Слудский басқарды. А.А. Слудский кәсіптік сүтқоректілер, жануарларды қорғау және жерсіндіру жұмыстары бойынша маман. 1971 - 1988 жылдар аралығында зоология институтын ҚазССР ҒА академигі Е. В. [[Евгений Васильевич Гвоздев|Гвоздев]] басқарды. Жабайы және үй жануарларының [[гельминтофауна]]сын, биологиясын зерттеп, қазақстандық экологиялық паразитология мектебінің негізін қалады. [[Ғалым]]ның басқарған жылдары сирек және жоғалып бара жатқан жануарларды қорғау, сақтау мәселелері зерттелді. 1989-1991 жж. институт директоры болып биология ғылымдарының докторы, профессор А. М. Дубицкий сайланды. Ғалымның [[қансорғыштар]]мен күресу және патогенді организмдер жайындағы зерттеулері құнды. Тәуелсіздік алған жылдан бастап 1994 жылға дейін институт директоры болып ҚР ҰҒА академигі, профессор Т. Н. Досжанов сайланды. 1995 –2003 жылдар аралығында биология ғылымдарының докторы, профессор А. Б. Бекенов институт директоры болып қызмет етті. Т. Н. Досжанов пен А. Б. Бекенов басқарған жылдары жануарлар әлемінің әралуандығын сақтау мәселелеріне көп көңіл бөлінді. 2003 жылдың қаңтарынан бастап институт директоры қызметіне ҚР ҰҒА академигі, профессор А. М. Мелдебеков болды. А. М. Мелдебеков кезінде институтта қолданбалы зерттеулер жүргізу мәселелері кеңінен қолға алынды. Сонымен қатар, «Зоология институтының еңбектері» баспа бетіне шыға бастады, алғаш рет аймақтық «[[Қызыл кітап]]» – «Алматы облысының қызыл кітабы» (2006), «Қазақстанның фаунасы» 30-томдық сериясы жарық көрді. бойынша . ==Зерттеулер== XX ғасырдың 30-жылдары КСРО ҒА зоология институтының қазақша филиалы болып құрылғалы көптеген ғылыми зерттеулер жасады. 1938 жылы [[Қазақстан]] зоналық станциясымен [[егеуқұйрықтар]]ды жерсіндіру біріккен жұмысы атқарылды. Зоология секторының алғашқы кезеңінде «Қазақстанның [[тау]]лы аймақтарындағы [[сүтқоректілер]] туралы очерк» (Афанасьев, Варагушин, 1939), «Шу өзенінің төменгі ағысындағы орнитафауна» » (Долгушин, 1939) сынды зерттеу жұмыстары «Известия» газетінің алғашқы нөмірінде жарық көрді. Сонымен қатар, институт республиканың жануарлар әлемін зерттеуге бар күшін салды. ==Соғыс жылдарында== Ұлы Отан соғысы жылдарында институт қызметкерлерінің бір бөлігі соғысқа аттанды(И. А. Долгушин, В. М. Антипин, Д. Құлұмбетов, Н. И. Грачев және басқалар.). Ғылыми зерттеулер қайта қаралып, ауыл шаруашылығында қолдану мәселелері қаралды. Экспедициялық зоологиялық отрядтар [[соғыс]]тың кезінде де тынымсыз еңбек етті. 1942 жылға қарай зоология секторында 5 ғылыми лаборатория: [[зоология]] (басқ. А. В. Афанасьев), паразитология(басқ. И. Г. Галузо), [[ихтиология]] (басқ. В. А. Догель), ауылшаруашылық жануарлардың даму динамикасы (басқ. М.М. Завадовский), [[генетика]] (басқ. Н. С. Бутарин). Аталған ғылыми лабораторияларда барлығы 46 адам жұмыс істеді, оның ішінде 25 ғылыми қызметкер болды. ==Институт 1943–1950 жылдарда== Институттың 1943–1950 жылдардағы ғылыми өмірі жануарлардың әртүрлі топтары жайындағы мәліметтерді жинау, республиканың климаттық-ландшафтарында мекендейтін жабайы аңдардың өмір салты туралы зерттеулер жүргізілді. Нәтижесінде жануарлар туралы жалпы мәліметтерді қамтитын монографиялар дүниеге келді. Мәселен: Галузоның 1946, 1953 жылдары жазған «Кровососущие клещи Казахстана» бес томдығы, Орловтың 1957 жарық көрген «Кокцидиозы сельскохозяйственных животных Казахстана» атты еңбегі, Целищевтің 1946 жылығы «Тейлерии и [[тейлериоз]] крупного рогатого скота», Слудскийдің 1948 жылы жарық көрген «Ондатра» еңбектері жемісті болды. ==Институт 1951–1960 жылдарда== 1951–1960 жылдар институт зерттеулері үй және жабайы жануарлардың паразиттетін зерттеумен және жалпы паразитология жұмыстарымен тығыз байланысты. Сонымен қатар, осы жылдары [[үй жануарлары]]ның [[аурул]]арын зерттеу мақсатында да зерттеу жұмыстары жүріп отырды. Нәтижесінде «Қазақстан жануарлары» (Афанасьев, Бажанов, Слудский және басқалар1953) ұжымдық монографиясы, «Қазақстан құстары», т. 1 (Долгушин, 1960), «Қазақстан Зоогеографиясы» (Афанасьев, 1960), «Қазақстандағы бауырмен жорғалаушылар әлемі» (Параскив, 1956), «Қабан» (Слудский, 1956) және т.б. зерттеулер, монографиялар жарық көрді. Кейіннен Қазақстанның флорасы туралы зерттеу еңбектер ғылыми қауымға ұсынылды. ==Институт 1961жылдан бүгінге дейін== Институттың 1961 жылдан бүгінге дейінгі ғылыми өмірін жаңа зертханалар мен бағыттардың қалануымен бай екендігін көреміз. Осы кезеңде академик Е.Н. Павлов үй жануарларының аурулары бағытында ([[бруцеллез]], [[токсоплазмоз]], [[құстар]]дың [[спирохетоз]]ы, [[альвеококкоз]]) тағылымды еңбек етті. Қазіргі таңда ҚР ҰҒА академигі А. М. Мелдебековтың басқаруында институтта Диссертациялық кеңес жұмыс жасайды. Диссертациялық кеңес [[зоология]], [[энтомиология]] және паразитология мамандықтары бойынша докторлық, [[кандидаттық]] [[диссертация]]лар қорғауды. ==Институт жобалары== Институт құрылғаннан бері көптеген жобаларды, зерттеу экспедицияларын ұйымдастырып келеді. Бұл жобалардың көбі еліміздің сулы және таулы аймақтарында жасалып жүр. Солардың бірі — «Батыс [[Тянь-Шань]] тауларының биоалуантүрлілігін сақтау» трансшекаралық жобасы. Бұл жоба [[Қазақстан]], [[Қырғызстан]] және [[Өзбекстан]] [[мемлекет]]терінің шекаралық территорияларында жүзеге асты. Еліміздің таулы аймағын зерттеуге ғалым А. Ф. Кофшарь қатысты. Ғалым 2001 жылы Ақсу-Жабағылы қорығын зерттеуге арналған экспедицияны басқарып, «[[Ақсу-Жабағылы қорығы]] биоалуантүрлілігінің [[мониторинг]]і» атты ұжымдық монография жарық көрді. Сонымен қатар, институт ICF тырналарды қорғау халықаралық қорының аясынсында «Стерх» барлау жобасын іске асырды. Аталмыш жоба Қостанай және Атырау облыстарын мекендейтін ақ тырналарды зерттеуге бағытталды. Институт ғалымдарының [[Каспий]], [[Арал теңізі]] бойындағы биологиялық алуантүрлілікті зерттеуге бағытталған жобалары көп.<ref>Зоология институтының 75-жылдығына арналған кітап. Алматы, 2007</ref> == Тағы қараңыз == * [[Зоология]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Зерттеу институттары]] [[Санат:Биология]] o28sufcs027ps0xgp9ji8q2goqbct8g 3590571 3590568 2026-04-23T14:26:58Z Meganeuropsis 178431 Исправил ошибку с отображением логотипа. 3590571 wikitext text/x-wiki {{wikify}} {{Ғылыми ұйым |атауы = Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым комитетінің «Зоология институты» шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік кәсіпорны |қысқаша атауы =Зоология институты |халықаралық атауы = |логотипі =Logo of the Institute of Zoology, Republic of Kazakhstan (KZ).jpg |бұрынғы атауы = |ұран = |құрылды = [[1943 жыл]] |қайта құрылды = |қайта құрылған жыл = |түрі = |басшы = |президент = |ғылыми басшы = |директор = Ященко Роман Васильевич |қызметкер = |ғылыми қызметкер = |нобель лауреаты = |академик = |корреспондент-мүше = |ғылым докторы = |ғылым кандидаты = |докторантура = |аспирантура = |түс = |орналасқан жер = {{KAZ}} |метро = |мекенжай = 050060, [[Алматы]] қаласы, Әл-Фараби даңғылы, 93 |еншілес ұйым = |сайт = https://zool.kz/ |марапат = |логотип ені=200px}} '''Зоология институты''' — Қазақстанның жан-жануарлар дүниесін зерттейтін ғылыми мекеме. [[Қазақстан]] ғылым академиясының құрамында, [[КСРО]] ғылым академиясының [[Қазақ]] бөлімшесіне қарасты зоологиялық секторы негізінде [[1943]] жылы құрылған. Институтта 88 [[ғылыми қызметкер]], соның ішінде Ұлттық ғылым академиясының 1 акад., 2 корр. мүшесі, 15 ғылыми [[доктор]] және 43 ғылыми кандидаттары жұмыс істеді. [[Сурет:Зоология институты.PNG|right|thumb|200px]] 1943 жылы зоология секторының базасы тағы 5 секторды: экология және [[зоогеография]], [[паразитология]], [[генетика]] және ауылшаруашылық жануарларының дамуы, халық тәжірибесін игеру және [[мал шаруашылығы]]н жүргізу секторларын қосып, институт аталды. Институт директоры [[КСРО]] ҒА корреспондент-мүшесі В. А. Догель болып тағайындалды. ==Зерттеу бағыттары== Институттың 10 лабораториясында ([[сүтқоректілер]], [[құстар]], [[палеозоология]], [[су]] [[жәндік]]терінің [[экология]]сы, [[жәндіктер]], жалпы [[паразитология]], [[паразитоценология]], жануарлар [[генофонд]]ы, [[омыртқасыздар]]ға биологиялық бақылау жасау, жануарларды білезіктеу) жүздеген ғылыми қызметкерлер жұмыс істейді. Институт зерттеулерінің негізгі бағыттары: :* республиканың жануарлар дүниесінің көп түрлілігін сақтаудың [[теория]]лық негіздерін жасау; :* хайуанаттар қорын қорғау, оны тиімді пайдалану; :* [[паразиттер]] мен олардың иелерінің арасындағы қарым-қатынастардың ерекшеліктері және экологиялық негіздері; :* [[жануарлар]] мен [[өсімдіктер]] паразиттерімен күресудің [[биология]]лық жолдары; :* биологиялық және [[техногенді әсерлер]]дің нәтижесінде зиянды және пайдалы жануарлар тобында болатын реттеуші процестерді экожүйелік тұрғыдан талдау; :* [[организм]]ге тигізетін радиация әсерінің заңдылықтары мен механизмдерін зерттеу. ==Басшылары== Зоологиялық сектордың бірінші меңгерушісі болып Снегиревский С.И тағайындалды. Алғашқы [[экспедиция]]лар [[Жоңғар Алатауы]], [[Алматы]] қорығы және [[Солтүстік Қазақстан]] жерлеріне ұйымдастырылды. 1934 жылы секторды [[орнитолог]] Л.М. Шульпин деген азамат басқарды. 1935–1936 жылдар аралығында КСРО ҒА корреспондент-мүшесі А.А. Бялыницкий-Бируля басқарды. Осы жылдары [[Алматы зообағы]] құрылды. 1936-1938 жылдары институтты биология ғылымдарының кандидаты А.В. Афанасьев басқарды. А.В. Афанасьевтің кезінде [[кеміргіштер]] жайында зерттеулер жүргізілді. Институтқа академик Е.Н. Павловский мен паразитолог И.Г. Галузоның келуімен [[паразитология]] лабораториясы құрылды. Лаборатория [[кенелер]] мен олардың таралуы мәселелері бойынша жұмыс жасады. Осы мақсатта [[Шымкент]] қаласының шеткі аудандарында паразититологиялық стационар құрылды. Мұнда И.Г. Галузоның бастамасымен кенелер циклы және оларға [[қоршаған орта]]ның [[физикалық фактор]]ының әсері жайында [[зерттеу]]лер жүрді. 1937 жылдан бастап [[сектор]] құрылымына селекционер және генетик Н.С. Бутариннің келуімен қойлардың жаңа тұқымын табу, арқар мен тонкорун қойларын будандастыру жұмыстары жүрді. 1946 жылдан бастап институт жұмысын А. А. Целищев басқарды. Бұған дейін А. А. Целищев институт директорының ғылыми істері жөніндегі орынбасары қызметінде болды. Институт штатында осы кезеңде небәрі 55 адам жұмыс жасаған еді. 1946 жылы ғылым академиясының базасына кірген зоология институтының құрылымы өзгерістерге ұшырады. Жаңа лабораториялар ([[зоогеография]], [[гидробиология]], [[палеозоология]]) ашылды, қызметкер саны өсті, асперантураға түсушілер саны ұлғайды. Осы кезеңде институтта 4 сектор және 11 лаборатория жұмыс жасады. А.А. Целищев қайтыс болған соң 1950-1951 жылдар аралығында институтты И.А.Долгушин басқарды. 1951 - 1967 жылдары институтты И. Г. Галузо басқарды. И. Г. Галузо басқарған жылдары институтта зоологиялық зерттеулер мен паразитологияның жаңа бағыттары, эксперименталды база, табиғат мұражайы құрылды. <center><gallery perrow=5 widths="190px" heights="190px"> Сурет:Галузо.PNG Сурет:Догель.PNG ‎ Сурет:Дубицкий.PNG Сурет:Гвоздев Зоология.PNG Сурет:Слудский.PNG ‎ Сурет:Целищев.PNG ‎ Сурет:Досжанов.PNG ‎ Сурет:Бекенов.PNG Сурет:Мелдебеков.PNG ‎ </gallery></center> 1967 – 1971 жылдар аралығында ҚазССР ҒА корреспондент-мүшесі А.А. Слудский басқарды. А.А. Слудский кәсіптік сүтқоректілер, жануарларды қорғау және жерсіндіру жұмыстары бойынша маман. 1971 - 1988 жылдар аралығында зоология институтын ҚазССР ҒА академигі Е. В. [[Евгений Васильевич Гвоздев|Гвоздев]] басқарды. Жабайы және үй жануарларының [[гельминтофауна]]сын, биологиясын зерттеп, қазақстандық экологиялық паразитология мектебінің негізін қалады. [[Ғалым]]ның басқарған жылдары сирек және жоғалып бара жатқан жануарларды қорғау, сақтау мәселелері зерттелді. 1989-1991 жж. институт директоры болып биология ғылымдарының докторы, профессор А. М. Дубицкий сайланды. Ғалымның [[қансорғыштар]]мен күресу және патогенді организмдер жайындағы зерттеулері құнды. Тәуелсіздік алған жылдан бастап 1994 жылға дейін институт директоры болып ҚР ҰҒА академигі, профессор Т. Н. Досжанов сайланды. 1995 –2003 жылдар аралығында биология ғылымдарының докторы, профессор А. Б. Бекенов институт директоры болып қызмет етті. Т. Н. Досжанов пен А. Б. Бекенов басқарған жылдары жануарлар әлемінің әралуандығын сақтау мәселелеріне көп көңіл бөлінді. 2003 жылдың қаңтарынан бастап институт директоры қызметіне ҚР ҰҒА академигі, профессор А. М. Мелдебеков болды. А. М. Мелдебеков кезінде институтта қолданбалы зерттеулер жүргізу мәселелері кеңінен қолға алынды. Сонымен қатар, «Зоология институтының еңбектері» баспа бетіне шыға бастады, алғаш рет аймақтық «[[Қызыл кітап]]» – «Алматы облысының қызыл кітабы» (2006), «Қазақстанның фаунасы» 30-томдық сериясы жарық көрді. бойынша . ==Зерттеулер== XX ғасырдың 30-жылдары КСРО ҒА зоология институтының қазақша филиалы болып құрылғалы көптеген ғылыми зерттеулер жасады. 1938 жылы [[Қазақстан]] зоналық станциясымен [[егеуқұйрықтар]]ды жерсіндіру біріккен жұмысы атқарылды. Зоология секторының алғашқы кезеңінде «Қазақстанның [[тау]]лы аймақтарындағы [[сүтқоректілер]] туралы очерк» (Афанасьев, Варагушин, 1939), «Шу өзенінің төменгі ағысындағы орнитафауна» » (Долгушин, 1939) сынды зерттеу жұмыстары «Известия» газетінің алғашқы нөмірінде жарық көрді. Сонымен қатар, институт республиканың жануарлар әлемін зерттеуге бар күшін салды. ==Соғыс жылдарында== Ұлы Отан соғысы жылдарында институт қызметкерлерінің бір бөлігі соғысқа аттанды(И. А. Долгушин, В. М. Антипин, Д. Құлұмбетов, Н. И. Грачев және басқалар.). Ғылыми зерттеулер қайта қаралып, ауыл шаруашылығында қолдану мәселелері қаралды. Экспедициялық зоологиялық отрядтар [[соғыс]]тың кезінде де тынымсыз еңбек етті. 1942 жылға қарай зоология секторында 5 ғылыми лаборатория: [[зоология]] (басқ. А. В. Афанасьев), паразитология(басқ. И. Г. Галузо), [[ихтиология]] (басқ. В. А. Догель), ауылшаруашылық жануарлардың даму динамикасы (басқ. М.М. Завадовский), [[генетика]] (басқ. Н. С. Бутарин). Аталған ғылыми лабораторияларда барлығы 46 адам жұмыс істеді, оның ішінде 25 ғылыми қызметкер болды. ==Институт 1943–1950 жылдарда== Институттың 1943–1950 жылдардағы ғылыми өмірі жануарлардың әртүрлі топтары жайындағы мәліметтерді жинау, республиканың климаттық-ландшафтарында мекендейтін жабайы аңдардың өмір салты туралы зерттеулер жүргізілді. Нәтижесінде жануарлар туралы жалпы мәліметтерді қамтитын монографиялар дүниеге келді. Мәселен: Галузоның 1946, 1953 жылдары жазған «Кровососущие клещи Казахстана» бес томдығы, Орловтың 1957 жарық көрген «Кокцидиозы сельскохозяйственных животных Казахстана» атты еңбегі, Целищевтің 1946 жылығы «Тейлерии и [[тейлериоз]] крупного рогатого скота», Слудскийдің 1948 жылы жарық көрген «Ондатра» еңбектері жемісті болды. ==Институт 1951–1960 жылдарда== 1951–1960 жылдар институт зерттеулері үй және жабайы жануарлардың паразиттетін зерттеумен және жалпы паразитология жұмыстарымен тығыз байланысты. Сонымен қатар, осы жылдары [[үй жануарлары]]ның [[аурул]]арын зерттеу мақсатында да зерттеу жұмыстары жүріп отырды. Нәтижесінде «Қазақстан жануарлары» (Афанасьев, Бажанов, Слудский және басқалар1953) ұжымдық монографиясы, «Қазақстан құстары», т. 1 (Долгушин, 1960), «Қазақстан Зоогеографиясы» (Афанасьев, 1960), «Қазақстандағы бауырмен жорғалаушылар әлемі» (Параскив, 1956), «Қабан» (Слудский, 1956) және т.б. зерттеулер, монографиялар жарық көрді. Кейіннен Қазақстанның флорасы туралы зерттеу еңбектер ғылыми қауымға ұсынылды. ==Институт 1961жылдан бүгінге дейін== Институттың 1961 жылдан бүгінге дейінгі ғылыми өмірін жаңа зертханалар мен бағыттардың қалануымен бай екендігін көреміз. Осы кезеңде академик Е.Н. Павлов үй жануарларының аурулары бағытында ([[бруцеллез]], [[токсоплазмоз]], [[құстар]]дың [[спирохетоз]]ы, [[альвеококкоз]]) тағылымды еңбек етті. Қазіргі таңда ҚР ҰҒА академигі А. М. Мелдебековтың басқаруында институтта Диссертациялық кеңес жұмыс жасайды. Диссертациялық кеңес [[зоология]], [[энтомиология]] және паразитология мамандықтары бойынша докторлық, [[кандидаттық]] [[диссертация]]лар қорғауды. ==Институт жобалары== Институт құрылғаннан бері көптеген жобаларды, зерттеу экспедицияларын ұйымдастырып келеді. Бұл жобалардың көбі еліміздің сулы және таулы аймақтарында жасалып жүр. Солардың бірі — «Батыс [[Тянь-Шань]] тауларының биоалуантүрлілігін сақтау» трансшекаралық жобасы. Бұл жоба [[Қазақстан]], [[Қырғызстан]] және [[Өзбекстан]] [[мемлекет]]терінің шекаралық территорияларында жүзеге асты. Еліміздің таулы аймағын зерттеуге ғалым А. Ф. Кофшарь қатысты. Ғалым 2001 жылы Ақсу-Жабағылы қорығын зерттеуге арналған экспедицияны басқарып, «[[Ақсу-Жабағылы қорығы]] биоалуантүрлілігінің [[мониторинг]]і» атты ұжымдық монография жарық көрді. Сонымен қатар, институт ICF тырналарды қорғау халықаралық қорының аясынсында «Стерх» барлау жобасын іске асырды. Аталмыш жоба Қостанай және Атырау облыстарын мекендейтін ақ тырналарды зерттеуге бағытталды. Институт ғалымдарының [[Каспий]], [[Арал теңізі]] бойындағы биологиялық алуантүрлілікті зерттеуге бағытталған жобалары көп.<ref>Зоология институтының 75-жылдығына арналған кітап. Алматы, 2007</ref> == Тағы қараңыз == * [[Зоология]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Зерттеу институттары]] [[Санат:Биология]] o76e0rg0kulumq28fqwdwa5hoybc9kd 0 24161 3590910 3588563 2026-04-24T07:14:40Z Madeniet Baskarmasy 179807 3590910 wikitext text/x-wiki {{мағына|Мәдениет (айрық)}} '''Мәдениет''' – адамның өз қолымен, ақыл-ойымен жасағандары және жасап жатқандарының бәрін түгел қамтиды. Жай ғана сауат ашудан, тазалық ережелерін сақтаудан бастап, өмірдің асқан үлгілі шығармаларын жасағанға дейінгі ұғымды қамтып жатқан – мәдениет саласының өрісі кең. Мәдениет – тарихи құбылыс. Оның дәрежесі мен сипаты қоғамдық өмірдің жағдайларына байланысты өзгеріп отырады. Тарихи дәуірлердің алмасуы мәдениеттің мазмұны мен формаларына сөзсіз терең өзгерістер енгізеді. Мәдениетті тұлғалық сипатта қарастырғанда, бірнеше елеулі түсініктерге тоқтала кету қажет. Олардың ішіндегі маңыздылары: * Мәдени әрекет; * Мәдени орта; * Мәдени игіліктер мен қажеттіліктер; * Мәдени ұйымдар мен ұжымдар. [[Сурет:Johann Gottfried von Herder by Johann Ludwig Strecker, 1775.jpg|thumb|right|200px|[[Иоганн Готфрид Гердер]]]] Бұлардың арасында ең түбегейлісі — мәдени әрекет. Әрекеттену — жалпы адам мен қоғамның өмір сүру тәсілі, тіршіліктің тірегі. Мәдени әрекет деп әдетте, мәдениет игіліктерін өндіруге, таратуға, тұтынуға бағытталған мақсатқа сәйкес әлеуметтік іс-қимылдарды атайды. Мәдени игіліктерді толассыз жасау нәтижесінде адам өзінің де мәдени деңгейін көтереді. Осы әрекеттің қайнары, түпкі қозғаушы күші ретінде ғылым адамның талап-мұқтаждарын, мәдени қажеттіліктерді бөліп қарастырады. Осылардың қатарына біз мынандай адамдық қажеттіліктерді жатқызамыз: өмірдің мәні мен мағынасын іздеу, өмірден өз орнын табуға ұмтылу, шығармашылыққа талпыныс, альтруизм, гумандылық және тағы басқалары. Мәдени орта ұғымы мәдениеттің коммуникациялық (қарым-қатынастық) табиғатымен тығыз байланысты. Мәдени орта заттық-материалдық, әлеуметтік ұйымдар мен ұжымдардан, рухани қызмет орындарынан тұрады. Оларға техника мен құрал-жабдықтардың даму деңгейі, тұрмыстық мәдени дәрежесі, адамдардың білімділігі, кәсіптік шеберлігі, рухани мәдениетті сақтау және насихаттау ұйымдары (мұрағаттар, мұражайлар, кітапханалар, клубтар және тағы басқалар) жатады. Қайсыбір ұлттық мәдениетті алсақ та, ондағы салт-дәстүрлер жүйесіне бірден назарымыз ауады. Белгілі философ [[Иоганн Готфрид Гердер]] : {{Дәйексөз|«Салт-дәстүр, тіл мен мәдениет бастауларының анасы»}}- деген <ref>И.Г. Гердер. Идеи к философии истории человечества. Москва, 1977, с. 252</ref>. Мәдениет өзінің кең мағынасында бір ұрпақтың келесі ұрпаққа жолдаған өмір сүру тәсілі болғандықтан, осы жалғастықты, мұрагерлікті жүзеге асыратын салт-дәстүрлер жүйесі мәдениет өзегін құрастырады. Әсіресе, жазу-сызу болмаған ерте заманда мәдениет ырымдар мен сәуегейлікке, сенім-нанымдарға, дәстүрлі түсініктерге иек артқан. Ал салт-дәстүрлерге Ғұзыхан Ақпанбет мынандай баға береді: {{Дәйексөз|«Олар — терең философиялық ойдың, ғасырлар бойы жинақталған тәжірибенің сұрыпталған тұжырымы, негізгі нәрі, қысқа да көркем бейнесі». <ref>Қазақтың дүниетанымы. Алматы, 1993, 36-бет</ref>.}} Ғасырлар бойы күнделікті іс-тәжірибе негізінде сұрыпталған жазу-сызу мен азаматтық қоғам әлі жоқ кезде қалыптасқан салт-дәстүрлер мен әдет-ғұрыптар мәдени мирасқорлықтың жалғыз мүмкіндігі болды. Ескі ырымдар мен әдет-ғұрыптардан надандық, анайылықты емес, қазіргі ұлттық мәдениеттердің архетипін аңғарған жөн. Кез келген ұлттық мәдениеттің негізі мен ділін, ондағы адамгершілік қасиеттер мен дүниетанымды ұғыну үшін мәдениеттің тағы бір түп-тамыры дінге жүгіну қажет. Тоталитарлық жүйе ұлттық мәдениеттерді құрту мақсатында, дінді «апиын» деген марксизм қағидасын басшылыққа алып, ешқандай қасиетті тірліктері жоқ, шолақ белсенді мәңгүрттерді тәрбиелеуге тырысты. Ал шындығында діни [[Ренессанс]] мәдени дамуда орасан зор рөл атқарды. [[Дін]]ге дейінгі дүниетаным ретіндегі мифте табиғат қасиетті күштерге баланса, ұлттық немесе дүниежүзілік діндерде адам мен қоғамның құдіреттілігіне басты назар аударылады. Осының нәтижесінде өркениет қалыптасады. Жалпы алғанда, дінтанусыз мәдениеттану жоқ. == Мәдениет тарихы == Мәдениет ұғымы алғашқы пайда болған кезде ол адамның табиғатқа ықпал етуін анықтау үшін, яғни оның дүлей күштерін бағындырып, көздеген мақсатына жететіндігін білдіру үшін қолданылады. Әсіресе Мәдениет туралы түсініктің кең қолданылуы 19 ғасырында Мәдениет өрлеу дәуірінде тарихшылар мен этнографтардың еңбектерінде ерекше орын алды. Тіпті сол кезде «Мәдениет тарихы» деген пән де пайда болды. == Мәдениет және өнер == [[Сурет:Tamgaly3.jpg|thumb|Тамғалы шатқалындағы (Алматы облысы) петроглифтері]] [[Сурет:Ägyptischer Maler um 1400 v. Chr. 001.jpg|thumb|Ежелгі Мысыр өнері]] [[Сурет:Mehmooni2.jpg|thumb|]] Мәдениеттің өзекті бөлігі — [[өнер]]. Таңбалы тастағы кескіндер мен тағы адамдардың ырым-билерінен бастап, [[Рафаэль Санти|Рафаэль]] мен [[Микеланджело Буонарроти|Микеланджелоның]] мәңгілік туындыларымен жалғасқан, халықтың шығармашылық рухынан туған талай сұлу дүниелерсіз, өнер әлемінсіз, қандай мәдениеттің болсын рухын сезіне алмаймыз. Шынында да, өнер мөдениеттің алтын қазынасы, адамның ұлылығын білдіретін ғажап көріністердің бірі — оның әсемдікке, сұлулыққа ұмтылуы. Осыған дейін қарастырылған анықтамалардан бір түйінді ой айтуға болады: мәдениет — адам әлемі. Мәдениет көріністерінде адамдық парасат, ақыл-ой, ізгілік пен әдемілік заттандырылып, игіліктер дүниесі құралған. Сонымен бірге мәдениет адамды тұлға деңгейіне көтеретін негізгі құрал. [[Әбу Насыр Әл-Фараби|Әл-Фараби]] айтқандай, адам — «хайуани мадани», яғни, мәдениетті жан. Адам — табиғат туьндысы және ол үшін табиғи орта мәңгілік қажеттілік болып қалады. Мәдениет адамнан табиғатты бөліп алады деген пікір қанша рет айтылса да, адамның табиғи шығармашылықтың ең жоғары үлгісі екендігіне күмән жоқ. И. Гердердің тілімен айтқанда, адам — табиғаттың бірінші азаттық алған пендесі. Ғасырлар — адамның мәдени дамуының куәсі. Бірақ осы алға қарай жылжу Жер-Анаға әр уақытта жайлы бола бермеді. Адам қоршаған ортаны өзіне ыңғайлы тұраққа айналдыруға тырысты, алайда осы белсенділік көп жағдайда табиғатты күйзелтіп, құлдыратып жіберді. Мәдениет пен табиғатты қарама-қарсы қоюдың бір түрі адамның табиғи анти мәдениеттілігі жөніндегі ілімдер еді (киниктер, [[Фридрих Ницше]]). Контрмәдениет атты XX ғасыр туындысы бұқаралық мәдениеттегі руханилықтың затқа, тауарға айналуына қарсы қозғалыс сипатында болды. Мәдениет пен табиғатты ұштастыруға тырысатын ілім — мәдени [[антропология]]. Оның негізін салушылардың бірі — Э. Уилсон. Әрине аталған ілімдер табиғи-биологиялық заңдылықтарды тым әсірелеп жібереді, әйткенмен оның қисыны бар сияқты. Өйткені, XX ғасыр мәдениет пен табиғат дилеммасының адам тағдыры үшін қауіпті екендігін көрсетіп, заман талабына сәйкес экологиялық мәдениет ілімін тудырды. Адамдық шовинизмді тежейтін бұл ілімнің негізі есебінде мынадай идеяларды атап өткен жөн: # Академик В.И. Вернадскийдің Ноосфера (парасатты орта) туралы ілімі; # Рим клубының экологиялық тұжырымдары; # Тейяр де Шарденнің адам жөніндегі гуманистік эволюциялық теориясы; # Л.Н. Толстой, М. Ганди, А. Швейцер, Э. [[Эрих Фромм|Фромм]] т.б. дамытқан гуманистік этика т.б. == Шығыс мәдениеті мен Батыс мәдениетінің айырмашылығы == Тағы айта кететін жайт, осы экология мәселелеріне байланысты Шығыс пен Батыстың арасындағы айырмашылық туралы. Интровертивтік Шығыс мәдениеті табиғатқа жақын, ол үстемдік етуге шақырған жоқ. Сонымен, мәдениет адам мен табиғатты бөліп тұрған «қытай қорғаны» емес, керісінше, олардың арасындағы нәзік үндестік және рухани қыл-көпір. Осы үндестікті (гармонияны) одан әрі жетілдіру — адамзаттың алдындағы келелі міндет. Адам және мәдениет мәселесін тереңдете түсетін тағы бір жайт адамның қабілеттілігіне, жан-жақтылығына, шексіздігіне байланысты. Американ ғалымы К. Поппер айтқандай, адам бірдей үш дүниеге: физикалық, ментальдық (психикалық) және идеалдыққа жатады. Сонда мәдениет осылардың қайсысымен көбірек анықталады деген заңды сұрақ туады. Егер біз мәдениетті тек материалдық және рухани бөліктерге бөлудің қарадүрсін шеңберінен шыға алсақ, онда мәдениеттің өзінің ішкі мағынасында идеалды екендігіне көзіміз жетеді. Себебі, адамды қоршаған заттар, дүние — бұл мәдениеттің сыртқы көрінісі ғана, оның мәні — руханилықты адам әрекетінің нәтижесінде заттандыруда жатыр. Мәдениеттің ішкі мәні қоғамдағы өмір сүріп жатқан адамдардың өзіндік санасында, парасаттылық сезімдерінде, рухани ізденістерінде айқындалады. Ж. П. Сартрлық көсемсөзді қайталасақ, адам әлемге еркін жіберілген, ол еріктілік жазасына кесілген. Осы сипатта мәдениеттің құпиясы — адамдағы «Мендік». Одан сыртқа ерекше бір нұр — азаттық, жауапкершілік, адамгершілік сәулесі нұр шашып тұр. Мәдениетте адам ғажап биік деңгейге көтеріледі. Мәдениет дегеніміз менің өмірім, менен бөлінген, мен өлгеннен кейін де тірі болатын менің шығармашылығым. == Қоғам және мәдениет == Енді мәдениеттің қоғамда атқаратын қызметтерін талқылайық. Алдымен қоғам және мәдениет ұғымдарында қаншама ұқсастық, үндестік болғанымен, олардың арасындағы мағыналық, айырмашылықты естен шығармаған жөн. [[Қоғам]] — әлемнің бір бөлігі, белгілі бір мақсаттарды іске асыру жолында әрекет етіп жатқан субъектілердің (тұлғалардың, топтардың, этностардың, мемлекеттердің) байланыс нысандары. Яғни, қоғам үғымындағы негізгі мәселе — адам және оның ұйымдасу нысандары, бұл ретте қоғамды зерттейтін басты ілімді әлеуметтану деп атайды. Ал мәдениет осы тұрғыдағы қоғамның белгілі бір қасиеті, көрінісі, сипаты мазмұнында қолданылады. Осыған дейін қарастырылған ұғымдарды негізге алып, қоғамдағы мәдениеттің төмендегідей қызметтерін айқындау мүмкіндігі бар: === Адамды калыптастыру қызметі. === Бұл — мәдениеттің қоғамдағы басқа қызметтерін бойына жинақтайтын және оның негізгі мазмұнымен тікелей байланысты нышан. Егер біз адамды әлде құдай, әлде табиғат, әлде еңбек жаратты деген пікірталастардан сәл көтерілсек, адам мәдениетті, ал мәдениет адамды қалыптастырғанына көзіміз жетеді. «Жеке адам өзі өмір сүріп жатқан қоғамның туындысы, төл перзенті» <ref>([[С. Мырзалин]], [[Ә. Әлпейісов]]. Қоғам және мәдениет. Алматы, 1992, 14-бет)</ref>. Маугли — көркем бейне. Жануарлар арасында кездейсоқ өскен адам мәдениеттік қасиеттерден жұрдай болады. Адамға ең қиыны — адам болу. Ал оның негізгі шарттарының бірі ретінде ізгілік пен зұлымдық, ақиқат пен жалғандық, әділеттілік пен өктемдік, бодандық пен азаттық, сұлулық пен ұсқынсыздық арасындағы адамның таңдауын аламыз. Соның нәтижесінде жеке тұлғада өзіндік сана тұрақталады, ол озық мәдениет үлгілерін өз бойына сіңіреді. Жалпы алғанда, мәдениеттің алға басуы дегеніміз дүниежүзілік тарихтың адам үшін, оның мүдделері мен өзіндік мақсаттары бағытында толыққанды ашылуы болып табылады. === Жалғастық, мәдениет мұрагерлік қызметі. === Мәдениеттің бұл қызметі бір ұрпақтан екінші ұрпаққа берілетін бүкіл адамдық өмір тәсілдерінің өзіндік ерекшеліктеріне қатысты. Ақпараттық (информациялық) беріліс әлеуметтік жүйеде биологиялық тұқым қуалаушылықтан өзгеше жүреді. Шын мәнісінде қоғамда ұрпақтар жалғастығы мәдени мұраларды игеру, қабылдау және оны шығармашылықпен дамыту арқылы жүзеге асады. Мәдени ақпараттар — салт-дәстүр, әдет-ғүрып, рәсім-рәміз, діл мен тіл, дін және өнер, білім т.б. руханилықтың белгілі бір деңгейін меңгерудің нәтижесінде мәдениет субъектісінің өзіндік санасының жанды буынына айналады. === Танымдық қызметі === Мәдениеттің қоғамдағы бұл қызметміндетінің сан алуан қыры бар. Бірден біздің назарымызды өзіне аударатын нәрсе — мәдениет пен білімнің ара қатынасы. «Табиғаттан қулығын асырып жіберуге» ([[Гегель]]) бағытталған адамдардың білімі, әрине мәдениеттің негізгі құрамдас бөлігіне жатады. Ертедегі гректің «пайдейя», ислам Өркендеуіндегі «маариф», қазіргі өркениеттегі «интеллигенттілік» үғымдары мәдениет пен білімділіктің іштей туыстығын, үндестігін білдіреді. Осы сипатта, әсіресе зиялылар (интеллигенция) мәдениетті сақтау және дамыту ісінде үлкен қызмет атқарады. «Бүгінгі күнге лайық адамдық қарым-қатынас орнату — интеллигенцияның басты міндеті... Ал біздің өркениеттілігіміз жаппай компьютерге көшумен сипатталмауы керек, мәдени диалогтың түрін жасап, оны сақтай білу қабілетімізбен көрінуі керек» <ref>Ә. Наурызбаева, [[Н. Скалон]]. Диалогтың мүмкіндігі. «Шаһар», 1993, № 1, 8-бет</ref>. Яғни білімділік мәдениеттіліктің маңызды алғышарты болғанымен, бұл екі ұғымның арасында елеулі айырмашылық, белгілі алшақтық, кейде тіпті қайшылық бар. Ғылымның бет алды дамуы, шектелмеген техникалық әрекет мәдениетке үлкен нұқсан келтіруі мүмкін. Тек жоғары деңгейде мәдениеті бар өркениет ғылым мен техниканың дамуындағы теріс салдарларды бейтараптандыра алады. Егер біз ғылым арқылы шындықты ашсақ, өнер арқылы әсемдікке ұмтыламыз, ал моральдық таным арқылы — жақсылық пен жамандықты айырамыз. === Реттеу қызметі === Бұрынғы [[Кеңес Одағы]]нда шыққан кітаптарда «мәдениетті ғылыми жолмен басқару» атты сөз тіркесі кең етек алғанды. Бірақ адамның дүниеде өмір сүру тәсілі ретінде түсіндірілетін мәдениетті басқару мүмкін емес, әйтпегенде адамды тетікке, қуыршаққа айналдырған тоталитарлық айлашарғы үлгілерін көреміз. Айталық, Ертедегі Грекияда ешқандай шенеуніктер адам басына театрлар неше билет сатты деген ақпараттар жинаған жоқ. Солай болса да ол елдегі жоғары мәдениеттің және рухани ізденістің қандай деңгейде болғаны бәрімізге белгілі. Алайда солай екен-ау деп мәдениетке сыртқы ықпал жасау мүмкіндігін жоққа шығара алмаймыз. Мәдениет — «жабулы қазан емес». Мәдениеттегі реттеушілік әрекеттерінің өзіндік ерекшеліктері бар. Мәдениетте күнделіктіден гөрі жоғарыға, идеалдыға, үлгіге көбірек көңіл бөлінеді. Мәдени үғымдарда нормативтік, ережелік талаптар басымырақ. Мысалы, «мәдениетті адам» дегенде оның адамдық жан-жақты белгілерді бойына толығырақ, тереңірек дарытқандығын көрсетеді. Ол — білімі [[ғылым]] деңгейіне, киімі сол кезде көп тараған сәнге, мінез-құлқы осы қоғамның адамгершілік талаптарына сай адам. === Коммуникативтік, қарым-қатынастық қызмет. === Бұл мәдениеттің қоғамдағы негізгі қызметтерінің бірі. Адамдардың қарым-қатынасы, мәдениеттер сұхбаттасуы — әлеуметтік шындықтың басым көрінісі. Адам ерекше бір өрісте — қарым-қатынас өрісінде болады. Руханилық пен ізгілік, әдемілік пен жақсылық тербелісі адамды нәзік тормен қоршаған; қоғамдық өмірде тек зат пен тауар ауысуы ғана емес, ең алдымен идеялар, мамандық, шеберлік тәжірибелерімен, сезімдік үлгілерімен ауысу толастамақ емес. Мәдениет игіліктерін жас нәресте анасының ақ сүтін еміп, оның әлди жырымен сезім дариясына шомылып қана адамдық қасиеттерді бойына сіңіре бастайды. Ғылымда социализация (әлеуметтену) деп аталатын процесс те мәдени қарым-қатынасқа негізделген. Мәдени қарым-қатынастың түрлері дегенде олардың әмбебаптығына және көп мағыналылығына көңіл бөлу қажет. Мәдени құндылықтарды оларды жасаушылар және тұтынушылар арасындағы қарым-қатынас ретінде алуға болады. Мәдени туынды қаншама асыл болғанымен, егер ол рухани азық ететіндері белгілі бір себептермен жетпей жатса, онда ол мәдени айналыстан шығып қалады. Адам тұрмайтын үй қаңырап бос тұрады, отарба жүрмейтін темір жол —жай темір мен ағаштың үйіндісі, ешкім оқымайтын кітап — шаң басып жатқан қағаз. Мәдени болмыстың тірегі деп қарым-қатынасты айтамыз. Мәдениеттің [[қоғам]]да атқаратын басқа да қызметтері жеткілікті. Зерттеушілер оның [[аксиология]]лық, [[футурология]]лық, [[герменевтика]]лық тағыда басқа түрлерін атайды. ==Мәдениет пен өркениет== Мәдениет ұғымын тереңірек түсіну үшін, оған мағыналық жақындығы бар кейбір басқа ұғымдармен арақатынасын қарастырып өтейік. Осы сипатта біздің зердемізге бірінші түсетін ұғым — өркениет. Өркениет (цивилизация) семантикалық жағынан алғанда (латын тілінің — «civilis» сөзі) азаматтық дегенді білдіреді. [[Римдіктер]] бұл ұғымды «варварлықтар» деп өздері атаған, басқа халықтар мен мемлекеттерден айырмашылықтарын көрсету мақсатында қолданған. Яғни, «өркениет» олардың түсініктері бойынша азаматтық қоғамы, қалалық мәдениеті, заңға негізделген басқару тәртібі бар [[Рим империясы]]ның даму дәрежесін білдіреді. == Мәдениет және тіл == Мәдениет және оның өзіндік ерекшеліктері әрқашан философиялық ізденістер мен зерттеулердің негізгі пәні болып келді. Сондықтан мәдени даму барысын онда қалыптасқан ойлау тәсілі, дүниетаным түрі арқылы түсіндіруге тырысқан көптеген философиялық үрдістерді байқауға болады. Мысалы, мәдениетті рәміздік ойлау түрі арқылы анықтаған Э. Кассирердің, мәдениетті психофизиологиялық деңгейде қарастырған 3. Фрейдтің және тағы басқалары концепциялары соның куәсі. XX ғасырдың екінші жартысынан бастап батыс ойшылдарының арасында мәдениетті тілмен теңдестіре қарау әдісі кең етек жайып, олардың барлығы дерлік «тілді адам тіршілігінің негізгі, маңызды анықтауышы деп бір ауыздан қолдап отыр».<ref>Нуржанов Б. Мир как игра. Игра языка в концепции Деррида. Ex libris, И. — Алматы, 1996. — С. 3</ref> Бүгінде тіл негізгі [[коммуникативтік құрал]] ғана емес, адамның бүткіл болмысын, адамның мәдениетін аңғартатын әмбебап ұғым. [[Фрейдизм]], [[феноменология]], [[экзистенциализм]], [[аналитикалық философия]], [[герменевтика]], [[структурализм]], [[семиология]], т.е.с. бір ауыздан мәдениетті тілдік қарым-қатынас саласы ретінде анықтайды. Рухани әлемдегі мұндай өзгерістердің лебі мәдениеттану саласынан да байқалады. Мәдениеттің өзін метатіл ретінде анықтап, оның бойындағы коммуникативтік мүмкіншіліктерді негіздеу барысында лингвистикаға басты назар аудару заңды іс. Өйткені, соңғы 50-60 жылдар аралығында қарым-қатынас, коммуникация мәселесін жан-жақты зерттеген бірден-бір сала — осы [[лингвистика]].<ref>Мәдениеттану негіздері: Оқулық. - Алматы: Дәнекер, 2000. ISBN 9965-485-34-8</ref> == Мәдениет және дін == Тарихи жадыға тиесілі адамзат тарихының өн бойына көз жүгіртер болсақ, онда діндарлықтың адамзат тарихын басынан аяғына дейін толық қамтып жатқандығын көреміз. Қаншама рет діннің ақыры келді деген сөз айтылса да ол қазірдің өзінде әлемдік өмірдің негізгі қалыптастырушы факторларының бірі болып табылады. Діннің халықтар өміріндегі алатын орнының зорлыгы соншалықты діндердің негізін түсінбей жатып сол діндерді ұстанатын халықтардың мәдениеті туралы толық көзқарас қалыптастыру мүмкін емес. Дінді сипаттау оңай жұмыс емес. Біздің ойымызша, діннің анықтауыш қызметі оның әлеуметтілікті қалыптастыруында, яғни адамдар қарым-қатынасын реттеуде болса керек. Өйткені тіпті «религия», сөзінің этимологиялық бастапқы мәнінің өзі де «біріктіру», «байланыстыру», «қатынасты қалыптастыру» дегенді білдіреді. Дін адамдардың бірлестігін және ұйымдастығын қалыптастырушы идеологиялық механизм. Діннің мазмұны әлеуметтік мәні бар негізгі құндылықтарды қасиетті деп танудан тұрады. Мәдениеттегі діннің рөлін әрбір мәдениеттің жүйе құрастырушы факторы деп анықтауға болады. == Мәдени коммуникация == Қазіргі уақытты мәдениеттің аудио-визуалды кеңістік кезеңі деп атайды. Жаңа қарым-қатынас құралдарын — телеграфты, радионы, телефонды, теледидарды, компьютерді және тағы басқа жетістіктерін ғылыми-техникалық прогресс ала келді. Соның нәтижесінде баспа өнімдері және соған негізделген басқа да мәдениет институттары (әдебиет, театр, кітапхана, тағы сол сияқтылар) дағдарысқа ұшырап отыр. Кітапханадан оқушының, театрдан көрерменнің, әдебиеттен ақын-жазушылардың, өмірден эпистолярлық жанрдың — күнделік, хат, өмірбаян жазу ісінің қайтқан кезеңі келді. Көп ойланып, көп толғануды, өзіндік сананың рефлексиясын қажет ететін процестер бірте-бірте ұмыт қалуға айналды. Адамдар менталитеті өзгеріске ұшырады. Электрондық коммуникацияның шапшандылығының арқасында тек көз арқылы дүниені танып-білу мүмкін емес болып отыр. Бүгінгі күнге ештеңені қалт жібермей еститін «саққұлақ» пен ештеңені мүлт кетірмей аңғаратын «көреген» қажет. Осы екеуінің симбиозы арқылы ғана біз қар көшкінінің қарқынындай ақпараттық экспансияға төтеп бере аламыз. Біртұтас электрондық байланыс біздің планетаны «үлкен ауылға» айналдырып отыр. Индивидуалистік жекешілдіктің орнын альтруистік «елжандылық», ұлтшылдықтың орнын космополитизм, монологтың орнын диалог алған кезең. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мәдениет]] mzp4469mgkfoa080gxn1oc4ddlvgkzh 3590915 3590910 2026-04-24T07:16:28Z Madeniet Baskarmasy 179807 3590915 wikitext text/x-wiki {{мағына|Мәдениет (айрық)}} '''Мәдениет''' – адамның өз қолымен, ақыл-ойымен жасағандары және жасап жатқандарының бәрін түгел қамтиды. Жай ғана сауат ашудан, тазалық ережелерін сақтаудан бастап, өмірдің асқан үлгілі шығармаларын жасағанға дейінгі ұғымды қамтып жатқан – мәдениет саласының өрісі кең. Мәдениет – тарихи құбылыс. Оның дәрежесі мен сипаты қоғамдық өмірдің жағдайларына байланысты өзгеріп отырады. Тарихи дәуірлердің алмасуы мәдениеттің мазмұны мен формаларына сөзсіз терең өзгерістер енгізеді. Мәдениетті тұлғалық сипатта қарастырғанда, бірнеше елеулі түсініктерге тоқтала кету қажет. Олардың ішіндегі маңыздылары: * Мәдени әрекет; * Мәдени орта; * Мәдени игіліктер мен қажеттіліктер; * Мәдени ұйымдар мен ұжымдар. [[Сурет:Johann Gottfried von Herder by Johann Ludwig Strecker, 1775.jpg|thumb|right|200px|[[Иоганн Готфрид Гердер]]]] Бұлардың арасында ең түбегейлісі — мәдени әрекет. Әрекеттену — жалпы адам мен қоғамның өмір сүру тәсілі, тіршіліктің тірегі. Мәдени әрекет деп әдетте, мәдениет игіліктерін өндіруге, таратуға, тұтынуға бағытталған мақсатқа сәйкес әлеуметтік іс-қимылдарды атайды. Мәдени игіліктерді толассыз жасау нәтижесінде адам өзінің де мәдени деңгейін көтереді. Осы әрекеттің қайнары, түпкі қозғаушы күші ретінде ғылым адамның талап-мұқтаждарын, мәдени қажеттіліктерді бөліп қарастырады. Осылардың қатарына біз мынандай адамдық қажеттіліктерді жатқызамыз: өмірдің мәні мен мағынасын іздеу, өмірден өз орнын табуға ұмтылу, шығармашылыққа талпыныс, альтруизм, гумандылық және тағы басқалары. Мәдени орта ұғымы мәдениеттің коммуникациялық (қарым-қатынастық) табиғатымен тығыз байланысты. Мәдени орта заттық-материалдық, әлеуметтік ұйымдар мен ұжымдардан, рухани қызмет орындарынан тұрады. Оларға техника мен құрал-жабдықтардың даму деңгейі, тұрмыстық мәдени дәрежесі, адамдардың білімділігі, кәсіптік шеберлігі, рухани мәдениетті сақтау және насихаттау ұйымдары (мұрағаттар, мұражайлар, кітапханалар, клубтар және тағы басқалар) жатады. Қайсыбір ұлттық мәдениетті алсақ та, ондағы салт-дәстүрлер жүйесіне бірден назарымыз ауады. Белгілі философ [[Иоганн Готфрид Гердер]] : {{Дәйексөз|«Салт-дәстүр, тіл мен мәдениет бастауларының анасы»}}- деген <ref>И.Г. Гердер. Идеи к философии истории человечества. Москва, 1977, с. 252</ref>. Мәдениет өзінің кең мағынасында бір ұрпақтың келесі ұрпаққа жолдаған өмір сүру тәсілі болғандықтан, осы жалғастықты, мұрагерлікті жүзеге асыратын салт-дәстүрлер жүйесі мәдениет өзегін құрастырады. Әсіресе, жазу-сызу болмаған ерте заманда мәдениет ырымдар мен сәуегейлікке, сенім-нанымдарға, дәстүрлі түсініктерге иек артқан. Ал салт-дәстүрлерге Ғұзыхан Ақпанбет мынандай баға береді: {{Дәйексөз|«Олар — терең философиялық ойдың, ғасырлар бойы жинақталған тәжірибенің сұрыпталған тұжырымы, негізгі нәрі, қысқа да көркем бейнесі». <ref>Қазақтың дүниетанымы. Алматы, 1993, 36-бет</ref>.}} Ғасырлар бойы күнделікті іс-тәжірибе негізінде сұрыпталған жазу-сызу мен азаматтық қоғам әлі жоқ кезде қалыптасқан салт-дәстүрлер мен әдет-ғұрыптар мәдени мирасқорлықтың жалғыз мүмкіндігі болды. Ескі ырымдар мен әдет-ғұрыптардан надандық, анайылықты емес, қазіргі ұлттық мәдениеттердің архетипін аңғарған жөн. Кез келген ұлттық мәдениеттің негізі мен ділін, ондағы адамгершілік қасиеттер мен дүниетанымды ұғыну үшін мәдениеттің тағы бір түп-тамыры дінге жүгіну қажет. Тоталитарлық жүйе ұлттық мәдениеттерді құрту мақсатында, дінді «апиын» деген марксизм қағидасын басшылыққа алып, ешқандай қасиетті тірліктері жоқ, шолақ белсенді мәңгүрттерді тәрбиелеуге тырысты. Ал шындығында діни [[Ренессанс]] мәдени дамуда орасан зор рөл атқарды. [[Дін]]ге дейінгі дүниетаным ретіндегі мифте табиғат қасиетті күштерге баланса, ұлттық немесе дүниежүзілік діндерде адам мен қоғамның құдіреттілігіне басты назар аударылады. Осының нәтижесінде өркениет қалыптасады. Жалпы алғанда, дінтанусыз мәдениеттану жоқ. == Мәдениет тарихы == Мәдениет ұғымы алғашқы пайда болған кезде ол адамның табиғатқа ықпал етуін анықтау үшін, яғни оның дүлей күштерін бағындырып, көздеген мақсатына жететіндігін білдіру үшін қолданылады. Әсіресе Мәдениет туралы түсініктің кең қолданылуы 19 ғасырында Мәдениет өрлеу дәуірінде тарихшылар мен этнографтардың еңбектерінде ерекше орын алды. Тіпті сол кезде «Мәдениет тарихы» деген пән де пайда болды. == Мәдениет және өнер == [[Сурет:Tamgaly3.jpg|thumb|Тамғалы шатқалындағы (Алматы облысы) петроглифтері]] [[Сурет:Ägyptischer Maler um 1400 v. Chr. 001.jpg|thumb|Ежелгі Мысыр өнері]] [[Сурет:Mehmooni2.jpg|thumb|]] Мәдениеттің өзекті бөлігі — [[өнер]]. Таңбалы тастағы кескіндер мен тағы адамдардың ырым-билерінен бастап, [[Рафаэль Санти|Рафаэль]] мен [[Микеланджело Буонарроти|Микеланджелоның]] мәңгілік туындыларымен жалғасқан, халықтың шығармашылық рухынан туған талай сұлу дүниелерсіз, өнер әлемінсіз, қандай мәдениеттің болсын рухын сезіне алмаймыз. Шынында да, өнер мөдениеттің алтын қазынасы, адамның ұлылығын білдіретін ғажап көріністердің бірі — оның әсемдікке, сұлулыққа ұмтылуы. Осыған дейін қарастырылған анықтамалардан бір түйінді ой айтуға болады: мәдениет — адам әлемі. Мәдениет көріністерінде адамдық парасат, ақыл-ой, ізгілік пен әдемілік заттандырылып, игіліктер дүниесі құралған. Сонымен бірге мәдениет адамды тұлға деңгейіне көтеретін негізгі құрал. [[Әбу Насыр Әл-Фараби|Әл-Фараби]] айтқандай, адам — «хайуани мадани», яғни, мәдениетті жан. Адам — табиғат туьндысы және ол үшін табиғи орта мәңгілік қажеттілік болып қалады. Мәдениет адамнан табиғатты бөліп алады деген пікір қанша рет айтылса да, адамның табиғи шығармашылықтың ең жоғары үлгісі екендігіне күмән жоқ. И. Гердердің тілімен айтқанда, адам — табиғаттың бірінші азаттық алған пендесі. Ғасырлар — адамның мәдени дамуының куәсі. Бірақ осы алға қарай жылжу Жер-Анаға әр уақытта жайлы бола бермеді. Адам қоршаған ортаны өзіне ыңғайлы тұраққа айналдыруға тырысты, алайда осы белсенділік көп жағдайда табиғатты күйзелтіп, құлдыратып жіберді. Мәдениет пен табиғатты қарама-қарсы қоюдың бір түрі адамның табиғи анти мәдениеттілігі жөніндегі ілімдер еді (киниктер, [[Фридрих Ницше]]). Контрмәдениет атты XX ғасыр туындысы бұқаралық мәдениеттегі руханилықтың затқа, тауарға айналуына қарсы қозғалыс сипатында болды. Мәдениет пен табиғатты ұштастыруға тырысатын ілім — мәдени [[антропология]]. Оның негізін салушылардың бірі — Э. Уилсон. Әрине аталған ілімдер табиғи-биологиялық заңдылықтарды тым әсірелеп жібереді, әйткенмен оның қисыны бар сияқты. Өйткені, XX ғасыр мәдениет пен табиғат дилеммасының адам тағдыры үшін қауіпті екендігін көрсетіп, заман талабына сәйкес экологиялық мәдениет ілімін тудырды. Адамдық шовинизмді тежейтін бұл ілімнің негізі есебінде мынадай идеяларды атап өткен жөн: # Академик В.И. Вернадскийдің Ноосфера (парасатты орта) туралы ілімі; # Рим клубының экологиялық тұжырымдары; # Тейяр де Шарденнің адам жөніндегі гуманистік эволюциялық теориясы; # [[Лев Николаевич Толстой|Л.Н. Толстой]], М. Ганди, А. Швейцер, Э. [[Эрих Фромм|Фромм]] т.б. дамытқан гуманистік этика т.б. == Шығыс мәдениеті мен Батыс мәдениетінің айырмашылығы == Тағы айта кететін жайт, осы экология мәселелеріне байланысты Шығыс пен Батыстың арасындағы айырмашылық туралы. Интровертивтік Шығыс мәдениеті табиғатқа жақын, ол үстемдік етуге шақырған жоқ. Сонымен, мәдениет адам мен табиғатты бөліп тұрған «қытай қорғаны» емес, керісінше, олардың арасындағы нәзік үндестік және рухани қыл-көпір. Осы үндестікті (гармонияны) одан әрі жетілдіру — адамзаттың алдындағы келелі міндет. Адам және мәдениет мәселесін тереңдете түсетін тағы бір жайт адамның қабілеттілігіне, жан-жақтылығына, шексіздігіне байланысты. Американ ғалымы К. Поппер айтқандай, адам бірдей үш дүниеге: физикалық, ментальдық (психикалық) және идеалдыққа жатады. Сонда мәдениет осылардың қайсысымен көбірек анықталады деген заңды сұрақ туады. Егер біз мәдениетті тек материалдық және рухани бөліктерге бөлудің қарадүрсін шеңберінен шыға алсақ, онда мәдениеттің өзінің ішкі мағынасында идеалды екендігіне көзіміз жетеді. Себебі, адамды қоршаған заттар, дүние — бұл мәдениеттің сыртқы көрінісі ғана, оның мәні — руханилықты адам әрекетінің нәтижесінде заттандыруда жатыр. Мәдениеттің ішкі мәні қоғамдағы өмір сүріп жатқан адамдардың өзіндік санасында, парасаттылық сезімдерінде, рухани ізденістерінде айқындалады. Ж. П. Сартрлық көсемсөзді қайталасақ, адам әлемге еркін жіберілген, ол еріктілік жазасына кесілген. Осы сипатта мәдениеттің құпиясы — адамдағы «Мендік». Одан сыртқа ерекше бір нұр — азаттық, жауапкершілік, адамгершілік сәулесі нұр шашып тұр. Мәдениетте адам ғажап биік деңгейге көтеріледі. Мәдениет дегеніміз менің өмірім, менен бөлінген, мен өлгеннен кейін де тірі болатын менің шығармашылығым. == Қоғам және мәдениет == Енді мәдениеттің қоғамда атқаратын қызметтерін талқылайық. Алдымен қоғам және мәдениет ұғымдарында қаншама ұқсастық, үндестік болғанымен, олардың арасындағы мағыналық, айырмашылықты естен шығармаған жөн. [[Қоғам]] — әлемнің бір бөлігі, белгілі бір мақсаттарды іске асыру жолында әрекет етіп жатқан субъектілердің (тұлғалардың, топтардың, этностардың, мемлекеттердің) байланыс нысандары. Яғни, қоғам үғымындағы негізгі мәселе — адам және оның ұйымдасу нысандары, бұл ретте қоғамды зерттейтін басты ілімді әлеуметтану деп атайды. Ал мәдениет осы тұрғыдағы қоғамның белгілі бір қасиеті, көрінісі, сипаты мазмұнында қолданылады. Осыған дейін қарастырылған ұғымдарды негізге алып, қоғамдағы мәдениеттің төмендегідей қызметтерін айқындау мүмкіндігі бар: === Адамды калыптастыру қызметі. === Бұл — мәдениеттің қоғамдағы басқа қызметтерін бойына жинақтайтын және оның негізгі мазмұнымен тікелей байланысты нышан. Егер біз адамды әлде құдай, әлде табиғат, әлде еңбек жаратты деген пікірталастардан сәл көтерілсек, адам мәдениетті, ал мәдениет адамды қалыптастырғанына көзіміз жетеді. «Жеке адам өзі өмір сүріп жатқан қоғамның туындысы, төл перзенті» <ref>([[С. Мырзалин]], [[Ә. Әлпейісов]]. Қоғам және мәдениет. Алматы, 1992, 14-бет)</ref>. Маугли — көркем бейне. Жануарлар арасында кездейсоқ өскен адам мәдениеттік қасиеттерден жұрдай болады. Адамға ең қиыны — адам болу. Ал оның негізгі шарттарының бірі ретінде ізгілік пен зұлымдық, ақиқат пен жалғандық, әділеттілік пен өктемдік, бодандық пен азаттық, сұлулық пен ұсқынсыздық арасындағы адамның таңдауын аламыз. Соның нәтижесінде жеке тұлғада өзіндік сана тұрақталады, ол озық мәдениет үлгілерін өз бойына сіңіреді. Жалпы алғанда, мәдениеттің алға басуы дегеніміз дүниежүзілік тарихтың адам үшін, оның мүдделері мен өзіндік мақсаттары бағытында толыққанды ашылуы болып табылады. === Жалғастық, мәдениет мұрагерлік қызметі. === Мәдениеттің бұл қызметі бір ұрпақтан екінші ұрпаққа берілетін бүкіл адамдық өмір тәсілдерінің өзіндік ерекшеліктеріне қатысты. Ақпараттық (информациялық) беріліс әлеуметтік жүйеде биологиялық тұқым қуалаушылықтан өзгеше жүреді. Шын мәнісінде қоғамда ұрпақтар жалғастығы мәдени мұраларды игеру, қабылдау және оны шығармашылықпен дамыту арқылы жүзеге асады. Мәдени ақпараттар — салт-дәстүр, әдет-ғүрып, рәсім-рәміз, діл мен тіл, дін және өнер, білім т.б. руханилықтың белгілі бір деңгейін меңгерудің нәтижесінде мәдениет субъектісінің өзіндік санасының жанды буынына айналады. === Танымдық қызметі === Мәдениеттің қоғамдағы бұл қызметміндетінің сан алуан қыры бар. Бірден біздің назарымызды өзіне аударатын нәрсе — мәдениет пен білімнің ара қатынасы. «Табиғаттан қулығын асырып жіберуге» ([[Гегель]]) бағытталған адамдардың білімі, әрине мәдениеттің негізгі құрамдас бөлігіне жатады. Ертедегі гректің «пайдейя», ислам Өркендеуіндегі «маариф», қазіргі өркениеттегі «интеллигенттілік» үғымдары мәдениет пен білімділіктің іштей туыстығын, үндестігін білдіреді. Осы сипатта, әсіресе зиялылар (интеллигенция) мәдениетті сақтау және дамыту ісінде үлкен қызмет атқарады. «Бүгінгі күнге лайық адамдық қарым-қатынас орнату — интеллигенцияның басты міндеті... Ал біздің өркениеттілігіміз жаппай компьютерге көшумен сипатталмауы керек, мәдени диалогтың түрін жасап, оны сақтай білу қабілетімізбен көрінуі керек» <ref>Ә. Наурызбаева, [[Н. Скалон]]. Диалогтың мүмкіндігі. «Шаһар», 1993, № 1, 8-бет</ref>. Яғни білімділік мәдениеттіліктің маңызды алғышарты болғанымен, бұл екі ұғымның арасында елеулі айырмашылық, белгілі алшақтық, кейде тіпті қайшылық бар. Ғылымның бет алды дамуы, шектелмеген техникалық әрекет мәдениетке үлкен нұқсан келтіруі мүмкін. Тек жоғары деңгейде мәдениеті бар өркениет ғылым мен техниканың дамуындағы теріс салдарларды бейтараптандыра алады. Егер біз ғылым арқылы шындықты ашсақ, өнер арқылы әсемдікке ұмтыламыз, ал моральдық таным арқылы — жақсылық пен жамандықты айырамыз. === Реттеу қызметі === Бұрынғы [[Кеңес Одағы]]нда шыққан кітаптарда «мәдениетті ғылыми жолмен басқару» атты сөз тіркесі кең етек алғанды. Бірақ адамның дүниеде өмір сүру тәсілі ретінде түсіндірілетін мәдениетті басқару мүмкін емес, әйтпегенде адамды тетікке, қуыршаққа айналдырған тоталитарлық айлашарғы үлгілерін көреміз. Айталық, Ертедегі Грекияда ешқандай шенеуніктер адам басына театрлар неше билет сатты деген ақпараттар жинаған жоқ. Солай болса да ол елдегі жоғары мәдениеттің және рухани ізденістің қандай деңгейде болғаны бәрімізге белгілі. Алайда солай екен-ау деп мәдениетке сыртқы ықпал жасау мүмкіндігін жоққа шығара алмаймыз. Мәдениет — «жабулы қазан емес». Мәдениеттегі реттеушілік әрекеттерінің өзіндік ерекшеліктері бар. Мәдениетте күнделіктіден гөрі жоғарыға, идеалдыға, үлгіге көбірек көңіл бөлінеді. Мәдени үғымдарда нормативтік, ережелік талаптар басымырақ. Мысалы, «мәдениетті адам» дегенде оның адамдық жан-жақты белгілерді бойына толығырақ, тереңірек дарытқандығын көрсетеді. Ол — білімі [[ғылым]] деңгейіне, киімі сол кезде көп тараған сәнге, мінез-құлқы осы қоғамның адамгершілік талаптарына сай адам. === Коммуникативтік, қарым-қатынастық қызмет. === Бұл мәдениеттің қоғамдағы негізгі қызметтерінің бірі. Адамдардың қарым-қатынасы, мәдениеттер сұхбаттасуы — әлеуметтік шындықтың басым көрінісі. Адам ерекше бір өрісте — қарым-қатынас өрісінде болады. Руханилық пен ізгілік, әдемілік пен жақсылық тербелісі адамды нәзік тормен қоршаған; қоғамдық өмірде тек зат пен тауар ауысуы ғана емес, ең алдымен идеялар, мамандық, шеберлік тәжірибелерімен, сезімдік үлгілерімен ауысу толастамақ емес. Мәдениет игіліктерін жас нәресте анасының ақ сүтін еміп, оның әлди жырымен сезім дариясына шомылып қана адамдық қасиеттерді бойына сіңіре бастайды. Ғылымда социализация (әлеуметтену) деп аталатын процесс те мәдени қарым-қатынасқа негізделген. Мәдени қарым-қатынастың түрлері дегенде олардың әмбебаптығына және көп мағыналылығына көңіл бөлу қажет. Мәдени құндылықтарды оларды жасаушылар және тұтынушылар арасындағы қарым-қатынас ретінде алуға болады. Мәдени туынды қаншама асыл болғанымен, егер ол рухани азық ететіндері белгілі бір себептермен жетпей жатса, онда ол мәдени айналыстан шығып қалады. Адам тұрмайтын үй қаңырап бос тұрады, отарба жүрмейтін темір жол —жай темір мен ағаштың үйіндісі, ешкім оқымайтын кітап — шаң басып жатқан қағаз. Мәдени болмыстың тірегі деп қарым-қатынасты айтамыз. Мәдениеттің [[қоғам]]да атқаратын басқа да қызметтері жеткілікті. Зерттеушілер оның [[аксиология]]лық, [[футурология]]лық, [[герменевтика]]лық тағыда басқа түрлерін атайды. ==Мәдениет пен өркениет== Мәдениет ұғымын тереңірек түсіну үшін, оған мағыналық жақындығы бар кейбір басқа ұғымдармен арақатынасын қарастырып өтейік. Осы сипатта біздің зердемізге бірінші түсетін ұғым — өркениет. Өркениет (цивилизация) семантикалық жағынан алғанда (латын тілінің — «civilis» сөзі) азаматтық дегенді білдіреді. [[Римдіктер]] бұл ұғымды «варварлықтар» деп өздері атаған, басқа халықтар мен мемлекеттерден айырмашылықтарын көрсету мақсатында қолданған. Яғни, «өркениет» олардың түсініктері бойынша азаматтық қоғамы, қалалық мәдениеті, заңға негізделген басқару тәртібі бар [[Рим империясы]]ның даму дәрежесін білдіреді. == Мәдениет және тіл == Мәдениет және оның өзіндік ерекшеліктері әрқашан философиялық ізденістер мен зерттеулердің негізгі пәні болып келді. Сондықтан мәдени даму барысын онда қалыптасқан ойлау тәсілі, дүниетаным түрі арқылы түсіндіруге тырысқан көптеген философиялық үрдістерді байқауға болады. Мысалы, мәдениетті рәміздік ойлау түрі арқылы анықтаған Э. Кассирердің, мәдениетті психофизиологиялық деңгейде қарастырған 3. Фрейдтің және тағы басқалары концепциялары соның куәсі. XX ғасырдың екінші жартысынан бастап батыс ойшылдарының арасында мәдениетті тілмен теңдестіре қарау әдісі кең етек жайып, олардың барлығы дерлік «тілді адам тіршілігінің негізгі, маңызды анықтауышы деп бір ауыздан қолдап отыр».<ref>Нуржанов Б. Мир как игра. Игра языка в концепции Деррида. Ex libris, И. — Алматы, 1996. — С. 3</ref> Бүгінде тіл негізгі [[коммуникативтік құрал]] ғана емес, адамның бүткіл болмысын, адамның мәдениетін аңғартатын әмбебап ұғым. [[Фрейдизм]], [[феноменология]], [[экзистенциализм]], [[аналитикалық философия]], [[герменевтика]], [[структурализм]], [[семиология]], т.е.с. бір ауыздан мәдениетті тілдік қарым-қатынас саласы ретінде анықтайды. Рухани әлемдегі мұндай өзгерістердің лебі мәдениеттану саласынан да байқалады. Мәдениеттің өзін метатіл ретінде анықтап, оның бойындағы коммуникативтік мүмкіншіліктерді негіздеу барысында лингвистикаға басты назар аудару заңды іс. Өйткені, соңғы 50-60 жылдар аралығында қарым-қатынас, коммуникация мәселесін жан-жақты зерттеген бірден-бір сала — осы [[лингвистика]].<ref>Мәдениеттану негіздері: Оқулық. - Алматы: Дәнекер, 2000. ISBN 9965-485-34-8</ref> == Мәдениет және дін == Тарихи жадыға тиесілі адамзат тарихының өн бойына көз жүгіртер болсақ, онда діндарлықтың адамзат тарихын басынан аяғына дейін толық қамтып жатқандығын көреміз. Қаншама рет діннің ақыры келді деген сөз айтылса да ол қазірдің өзінде әлемдік өмірдің негізгі қалыптастырушы факторларының бірі болып табылады. Діннің халықтар өміріндегі алатын орнының зорлыгы соншалықты діндердің негізін түсінбей жатып сол діндерді ұстанатын халықтардың мәдениеті туралы толық көзқарас қалыптастыру мүмкін емес. Дінді сипаттау оңай жұмыс емес. Біздің ойымызша, діннің анықтауыш қызметі оның әлеуметтілікті қалыптастыруында, яғни адамдар қарым-қатынасын реттеуде болса керек. Өйткені тіпті «религия», сөзінің этимологиялық бастапқы мәнінің өзі де «біріктіру», «байланыстыру», «қатынасты қалыптастыру» дегенді білдіреді. Дін адамдардың бірлестігін және ұйымдастығын қалыптастырушы идеологиялық механизм. Діннің мазмұны әлеуметтік мәні бар негізгі құндылықтарды қасиетті деп танудан тұрады. Мәдениеттегі діннің рөлін әрбір мәдениеттің жүйе құрастырушы факторы деп анықтауға болады. == Мәдени коммуникация == Қазіргі уақытты мәдениеттің аудио-визуалды кеңістік кезеңі деп атайды. Жаңа қарым-қатынас құралдарын — телеграфты, радионы, телефонды, теледидарды, компьютерді және тағы басқа жетістіктерін ғылыми-техникалық прогресс ала келді. Соның нәтижесінде баспа өнімдері және соған негізделген басқа да мәдениет институттары (әдебиет, театр, кітапхана, тағы сол сияқтылар) дағдарысқа ұшырап отыр. Кітапханадан оқушының, театрдан көрерменнің, әдебиеттен ақын-жазушылардың, өмірден эпистолярлық жанрдың — күнделік, хат, өмірбаян жазу ісінің қайтқан кезеңі келді. Көп ойланып, көп толғануды, өзіндік сананың рефлексиясын қажет ететін процестер бірте-бірте ұмыт қалуға айналды. Адамдар менталитеті өзгеріске ұшырады. Электрондық коммуникацияның шапшандылығының арқасында тек көз арқылы дүниені танып-білу мүмкін емес болып отыр. Бүгінгі күнге ештеңені қалт жібермей еститін «саққұлақ» пен ештеңені мүлт кетірмей аңғаратын «көреген» қажет. Осы екеуінің симбиозы арқылы ғана біз қар көшкінінің қарқынындай ақпараттық экспансияға төтеп бере аламыз. Біртұтас электрондық байланыс біздің планетаны «үлкен ауылға» айналдырып отыр. Индивидуалистік жекешілдіктің орнын альтруистік «елжандылық», ұлтшылдықтың орнын космополитизм, монологтың орнын диалог алған кезең. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мәдениет]] om7hv54d4nz2lu3llvf4cse2tnmmw7e 0 25885 3591034 3585668 2026-04-24T11:45:16Z Rasulbek Adil 176232 3591034 wikitext text/x-wiki {{Ғылыми ұйым |атауы = М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты |қысқаша атауы = |халықаралық атауы = M.O.Auezov Institute of Literature and Art |логотипі = |бұрынғы атауы = Қазақ ССР Ғылым академиясының Әдебиет және өнер институты |ұран = |құрылды = 1934 |қайта құрылды = |қайта құрылған жыл = 1945 |түрі = |басшы = |президент = |ғылыми басшы = |директор = Матыжанов Кенжехан Ісләмжанұлы |қызметкер = |ғылыми қызметкер = |нобель лауреаты = |академик = |корреспондент-мүше = |ғылым докторы = |ғылым кандидаты = |докторантура = |аспирантура = |түс = |орналасқан жер = {{KAZ}}, [[Алматы]] |метро = |мекенжай = [[Шевченко көшесі (Алматы)|Шевченко көшесі]], 28, [[Алматы]] |еншілес ұйым = |сайт = http://auezovinstitute.kz |марапат = }} </noinclude>''' М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты''' — Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым комитетіне қарасты мемлекеттік [[Ғылыми-зерттеу институты|ғылыми-зерттеу мекемесі]]. Бұл институт [[Қазақ фольклортану ғылымы|қазақ фольклортануы]], [[Қазақ әдебиеттану ғылымы|әдебиеттануы]] және [[Қазақ өнертану ғылымы|өнертану]] ғылымдарының өзекті мәселелері бойынша іргелі зерттеулер жүргізетін республикадағы бірден-бір ірі ғылыми орталық. == Негізгі қызмет бағыттары == Институтта ежелгі дәуірден бүгінге дейінгі [[қазақ әдебиеті]] мен [[Қазақ өнері|өнері]] саласына кешенді талдау жасалады. Зерттеу нысандарына мыналар жатады: * Қазақ әдебиеті мен [[Фольклор теориясы|фольклорының теориясы]] мен [[Қазақ әдебиетінің тарихынан|тарихы]]; * [[Музыкатану]], [[театр]] және [[Кинотану|кино]] өнері; * [[Бейнелеу өнері]]; * [[Қолжазба]] және мәтінтану ([[текстология]]) мен [[Библиограф|библиография]] теориясы; * Қазақ әдебиеті классиктері шығармаларының [[Академиялық жинақ|академиялық жинақтарын]] әзірлеу. == Тарихы == Институттың қалыптасу жолы бірнеше кезеңнен тұрады: 1934 жыл: Қазақтың Ұлттық мәдени ғылыми-зерттеу институты ретінде негізі қаланды. 1936 жыл: КСРО Ғылым Академиясы Қазақ филиалының қазақ тілі мен әдебиеті және халық шығармашылығы секторы болып ашылды. 1941 жыл: Тарих, тіл және әдебиет институтының құрамына енді. 1945 жыл: Тіл және әдебиет институты болып қайта құрылды. 1961 жыл, мамыр: Қазақ ССР Ғылым академиясының дербес Әдебиет және өнер институты болып бөлініп шықты. 1961 жыл, тамыз: Институтқа ұлы жазушы [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Омарханұлы Әуезовтің]] есімі берілді. 1963 жыл: Құрамында М.О. Әуезовтің әдеби-мемориалды музейі мен арнайы ғылыми бөлім ашылды. 1996 жыл: Музей «[[Әуезов үйі]]<nowiki/>» ғылыми-мәдени орталығы мәртебесіне ие болды. == Институт құрылымы == Қазіргі уақытта институт келесі салалық бөлімдерден тұрады: * Фольклортану бөлімі; * Ежелгі және орта ғасырлар әдебиеті бөлімі; * [[Абайтану]] және жаңа дәуір әдебиеті бөлімі; * Тәуелсіздік дәуіріндегі әдебиет және көркем публицистика бөлімі; * Сыртқы әдеби байланыстар және аналитика бөлімі; * Қолжазба және инновация бөлімі; * Музыкатану бөлімі; * Театртану және кино бөлімі; * Бейнелеу өнері бөлімі; * Әуезовтану бөлімі («Әуезов үйі» ғылыми-мәдени орталығы). == Ірі ғылыми жобалары мен басылымдары == Институт ғалымдары мемлекеттік маңызы бар көптеген іргелі еңбектерді жарыққа шығарды: * '''«[[Бабалар сөзі (жинақ)|Бабалар сөзі]]<nowiki/>»''' — 100 томдық фольклорлық жинақ; * '''М.О. Әуезовтің 50 томдық''' академиялық шығармалар жинағы; * '''«Қазақ әдебиетінің тарихы»''' (10 том); * '''«[[Қазақ музыкасының антологиясы]]<nowiki/>»''' (5 және 8 томдық басылымдар); * '''«Қазақ өнерінің тарихы»''' (3 том); * '''«Классикалық зерттеулер»''' (34 том); * '''«Әдеби жәдігерлер»''' (20 томдық серияның 11 томы); * '''«Ұлы дала тұлғалары»''' сериясы (Жамбыл, Абай, Күләш, Құрманғазы, Әбілхан Қастеев туралы зерттеулер). == М.О. Әуезовтің институттағы рөлі == Мұхтар Әуезов институттың қалыптасуына тікелей атсалысты: * 1943 жылдан бастап аға ғылыми қызметкер, кейін сектор меңгерушісі болды. * 1946 жылы Ғылым академиясының тұңғыш толық мүшелігіне сайланды. * Абайтану ғылымының негізін қалап, Абай мұрасын зерттеу бөлімін басқарды. * Абай шығармаларының 1933-1949 жылдар аралығындағы толық жинақтарын редакциялады. === Зерттеу бағыттары мен жетістіктері === * '''Абайтану:''' 1991 жылы қайта ашылған Абайтану бөлімінің ғалымдары (З. Ахметов, С. Қирабаев т.б.) Абай мұрасын зерттегені үшін 1996 жылы ҚР Мемлекеттік сыйлығын иеленді. * '''Ежелгі әдебиет:''' XIII-XIV ғғ. жәдігерлері «Оғыз-нама», «Мухаббат-нама» (1986) және А. Иассауидің «Диуани хикмет» (1993) еңбектері ғылыми түсініктемелермен аударылды. * '''Баспасөз тарихы:''' «Дала уалаятының газеті», «Айқап», «Қазақ» газеттерінің материалдары жүйеленіп, көптомдық болып басылды. * '''Алаш мұрасы:''' Репрессияға ұшыраған А. Байтұрсынов, М. Жұмабаев, М. Дулатов сияқты тұлғалардың еңбектері ақталып, академиялық басылымдары шығарылды. * '''Әлемдік байланыстар:''' «Жаңа дәуірдегі әлем әдебиеті» монографиясы арқылы 20-дан астам елдің әдеби үдерістері талданды. == Халықаралық байланыстар және Инновация == * Институт Сорбонна, Вена, Берлин кітапханаларымен байланыс орнатып, қазақ әдебиетін Еуропада таныстыруда. * Корей Республикасымен бірлесіп мифтер мен ертегілерді цифрлық сақтау жобасын жүзеге асыруда. * 2002 жылдан бастап жыл сайын дәстүрлі '''«Әуезов оқулары»''' халықаралық конференциясы өткізіледі. * 2005 жылдан бері Париждегі ISSN орталығында тіркелген '''«Керуен»''' ғылыми-көпшілік журналы жарық көреді. * Қолжазба және музыкалық мұраларды электрондық және цифрлық форматқа көшіру жұмыстары жүргізілуде. == Тұлғалар == Институтта әр жылдары қазақ ғылымы мен мәдениетінің көрнекті өкілдері жұмыс істеді: А.Қ. Жұбанов, Қ. Жұмалиев, М. Қаратаев, З. Ахметов, Р. Бердібай, Ш. Сәтбаева, Ә. Тәжібаев, М. Ғабдуллин және т.б. == Институт басшылығы == Әр жылдары институт директоры болып М.О. Әуезов, М. Базарбаев, Ә. Шәріпов, 3. Ахметов, Ш. Елеукенов, Ш. Ыбыраев, С. Қасқабасов, С. Қирабаев қызмет атқарды. * 2012 - 2018 жылдар аралығында ҚР ҰҒА академигі, филология ғылымдарының докторы [[Уәлихан Қалижан|Уәлихан Қалижанұлы Қалижанов]]; * 2018 жылдан бастап филология ғылымдарының докторы [[Кенжехан Ісләмжанұлы Матыжанов]] тағайындалды. <br /> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Санат:Қазақстанның ғылыми мекемелері]] {{Stub}} gpnhok1sdhqfzvdbk7voi6ucjk1hsao 0 26235 3590895 3532890 2026-04-24T07:04:12Z FiruzaAkhmetova 180294 3590895 wikitext text/x-wiki {{Университет|Аты=Жәңгір хан атындағы Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті <br> (БҚАТУ)|Бұрынғы атауы=Батыс Қазақстан ауыл шаруашылығы институты|Құрылған жылы=1963|Оқу тілі=Қазақ, орыс, ағылшын|Орналасқан жері={{байрақ|Қазақстан}}, [[Орал]] қаласы|Мекенжайы=[[Зашаған]] кенті, Жәңгір хан көшесі, 51|Ректоры=[[Наметов Асқар Мырзахметұлы|Наметов Асқар Мырзахметұлы]]|Сайты=https://wkau.edu.kz/|Эмблемасы=[[File:Zhangir khan University 2.jpg|300px]]|lat_deg=43.2555|lat_min=14|lat_sec=11|lat_dir=N|lon_deg=76.943|lon_min=55|lon_sec=54|lon_dir=E|Басшы лауазымы=Ректор|Оқытушылар=300 үстінде|CoordScale=5000}}[[Сурет:ZHANGIR KHAN UNIVERSITY.jpg|нобай]] '''Жәңгір хан атындағы Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті (БҚАТУ)''' — [[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстан облысының]] ауыл шаруашылығы, техника, экономика және педагогика саласынан мамандар даярлайтын жоғары оқу орны. == Тарихы == Жәңгір хан атындағы Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті 1963 жылы құрылған жоғары оқу орны. Өзінің 60 жылдан астам тарихында университет жоғары білім және ғылым саласындағы жетекші оқу орны ретінде қазіргі заманғы сын-қатерлермен тиімді күресуге қабілетті білікті мамандардың ұстаханасына айналды. Бүгінгі таңда ЖОО мықты позицияға ие және елдің батыс аймағының экономикалық және әлеуметтік дамуына сүбелі үлес қосуда. Жәңгір хан университеті кәсіпкерлік ЖОО ретінде танымал, оның қызметі мемлекетпен және аграрлық-техникалық бейіндегі бизнес индустриясының өкілдерімен өзара іс-қимылға негізделген, университетті дамытудың негізгі бағыттары агроөнеркәсіптік кешен саласындағы инновациялық зерттеулер және білім мен ғылымдағы заманауи ақпараттық технологиялар болып табылады. Университеттің академиялық саясаты мен кадрларды даярлау формасы да түбегейлі өзгерді. Білім беру бағдарламалары еңбек нарығының талаптары мен қажеттіліктерін ескере отырып әзірленді. Білім беру бағдарламалары бойынша мамандандыру ұйымдастырылып, ерте жұмысқа орналастыру тетігі енгізілді. Қосымша білім беру – бұл практикалық дайындықтың өсуін, еңбек нарығын таңдауды, кәсіпкерліктің өрлеуін, студенттерге бағытталған тәсілді және оқуға құштарлығын арттыруға, түлектерді жұмысқа орналастырудың бірізділігін және қолайлы білім беру бағдарламаларын әзірлеуді қамтамасыз етуге мүмкіндік берді. Университетте «Цифрлық экономика және тұрақты даму», «Ветеринария және агротехнология», «Индустриалды-технологиялық» және «Политехникалық» институттар мен «Гуманитарлық, спорттық және әскери дайындық» факультеті жұмыс істейді. == Ректорлар == * Дзержинский, Александр Яковлевич (1963–1964) * Иконников, Валентин Константинович (1964–1975) * Шах, Борис Петрович (1975–1986) * Шрамко, Николай Васильевич (1986–1989) * Джубаев, Сергей Шугаевич (1989–2000) * Дамитов, Базар Кабдошевич (2000–2002) * Бозымов, Казыбай Караевич (2002–2014) * Сергалиев, Нурлан Хабибуллаевич (2014–2017) * Наметов, Аскар Мырзахметович (2017 – қазірге дейін)<ref>[https://wkau.edu.kz/tarikh/ Тарихи анықтама]</ref> == Құрылым == Университетте «Политехникалық», «Экономика, ақпараттық технологиялар және кәсіптік білім беру», «Индустриалды-технологиялық», «Агротехнология», «Ветеринарлық медицина және мал шаруашылығы» институттары жұмыс істейді. Университеттің 17 жоғары және 19 жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламалары, оның ішінде 14 магистратура және 5 докторантура бағдарламалары бойынша білім беру қызметін жүргізуге лицензиялары бар. Білім беру бағдарламаларының тізілімінде 48 жоғары және 45 жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламалары тіркелген. Бүгінгі таңда университетте 344 профессор-оқытушы жұмыс атқаруда, оның ішінде: 12 профессор, 15 ғылым докторы, 25 доцент, 70 ғылым кандидаты, 47 PhD және 400-ге жуық қызметкер бар. 2011 жылы жаңа үлгідегі тоғыз қабатты Студенттер үйі пайдалануға берілді. Университет аумағында 2140 орындық төрт студенттік үй, алты оқу ғимараты,  «Жәңгір хан» спорт кешені, мәжіліс залы, «Ихтиология және аквакультура» зертханасы, «Парасат» ақпараттық білім беру орталығы, оқу-әдістемелік құралдар шығаратын баспа бөлімі жұмыс істейді. == Институт және орталықтар == === Цифрлық экономика және тұрақты даму институты === «Цифрлық экономика және тұрақты даму» институты – экономика, басқару, ақпараттық технологиялар және экология салаларында бакалавриат, магистратура және іскерлік білім беру бағдарламалары бойынша мамандар даярлауды жүзеге асыратын университеттің құрылымдық бөлімшесі болып табылады. Қазіргі уақытта институтта бакалавриаттың білім беру бағдарламалары келесі бағыттар бойынша жүзеге асырылуда:  «Қаржы, экономика, банк және сақтандыру ісі»; «Аудит және салық салу»; «Ақпараттық технологиялар»; «Менеджмент және басқару». 2025–2026 оқу жылынан бастап институт құрылымында қоршаған ортаны қорғау, табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану және өнеркәсіптік жүйелердің тұрақты даму саласында мамандар даярлауға бағытталған «Өнеркәсіптік экология» бакалавриат және магистратура білім беру бағдарламасы іске қосылды. Магистратура деңгейінде институт келесі бағыттар бойынша білім беру бағдарламаларын жүзеге асырады: «Менеджмент»; «Мемлекеттік және жергілікті басқару»; «Ақпараттық технологиялар»; «Экономика»; «Өнеркәсіптік экология». Сондай-ақ 2025–2026 оқу жылынан бастап институтта жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламалары бойынша қабылдау ашылды: 7М04102 – Бизнес-менеджмент (MBA); 7М04103 –  Спорттық менеджмент (EMBA). Тұрақты дамудың стратегиялық бағыттарын іске асыру аясында институттың профессор-оқытушылар құрамынан Тұрақты даму мақсаттары (ТДМ) бойынша жұмыс тобы құрылды. Кейіннен бұл бастама институционалдық деңгейде дамып, қазіргі уақытта университет жанында ғылыми-білім беру, талдамалық және ағартушылық қызметті жүзеге асыратын тұрақты  даму орталығы ретінде қызмет атқаруда. === Ветеринария және агротехнология институты === 2024 жылы оңтайландыруға байланысты «Ветеринарлық медицина және мал шаруашылығы» мен «Агротехнология» институттары біріктіріліп «Ветеринария және агротехнология» институты болып қайта құрылды. «Ветеринария и агротехнология» институтының құрамына профессор-оқытушылар құрамы, «Жәрдем-Вет» ғылыми-өндірістік орталығы, «BIOTECH» инновациялық ғылыми-өндірістік орталығы, «Ихтиология және аквакультура» зертханасы, «Топырақтану» орталығы кіреді. Бүгінгі таңда институтта 93 оқытушы жұмыс істейді, оның ішінде 9 ғылым докторы, 24 ғылым кандидаты, 33 PhD докторы бар. Институт үздіксіз үш сатылы (бакалавриат-магистратура-докторантура) оқыту түріндегі келесі білім беру бағдарламалары бойынша кадрлар даярлайды: 6В09100/7М09100/8D09100 – Ветеринария; 7М05100 – Биотехнология; 6В08200/7М08200/8D08200 – Мал шаруашылығы өнімдерін өндіру технологиясы; 6В08400/7М08400 – Акваөсіру және су биоресурстары; 6В05200/7М05200 – Өнеркәсіптік экология; 6В08100/7М08100/8D08100 – Агрономия; 6В08101/ 7М08101/ 8D08800 Топырақтану және агрохимия; 6В08102  Өсімдіктерді қорғау және карантин; 6В08300 – Орман ресурстары және орман шаруашылығы, Ландшафтық дизайн; 6В07200/7М07200 – Тағам өнімдерін өндіру; 6В07203 – Тағам қауіпсіздігі; 6В07201 – Қайта өңдеу өндірісінің технологиясы. === Индустриалды-технологиялық институты === Индустриалды-технологиялық институтында даярланатын білім беру бағдарламалары: Бакалавриат бойынша: 6В07100 – «Химиялық инженерия және процестер» 6В07202 – «Мұнай-газ ісі» 6В07204 – «Пайдалы қазбалар кен орындарының геологиясы және оларды барлау» 6В07205 – «Пайдалы қазбаларды өндіруге арналған жабдықтарға сервистік қызмет көрсету» 6В07206 – «Пайдалы қазбалар кен орындарын игеру және пайдалану» 6В07207 – «Мұнай өндіру объектілерін пайдалану және қызмет көрсету» 6В07300 – «Құрылыс  инженериясы» 6В07301 – «Құрылыс материалдарын өндіру» 6В07302 – «Жерге орналастыру» 6В07303 – «Кадастр» 6В07304 – «Гидромелиорация» 6В07305 – «Сәулет» Магистратура бойынша: 7М07100 – «Химиялық инженерия және процестер» 7М07202 – «Мұнай-газ ісі» 7М07300 – «Құрылыс инженериясы» 7М07301 – «Құрылыс материалдарын өндіру» 7М07302 – «Жерге орналастыру» Докторантура бойынша: 8D07301 – «Құрылыс материалдарын өндіру» Сонымен қатар Индустриалды-технологиялық институтта бірнеше практикалық-зертханалық аудиториялар жасақталған: «Мұнай бергіштікті арттыру және сүзбелену үдерісін модельдеу», «Бетон технологиясы», «Мұнай және газ ұңғымаларын бұрғылау технологиясы тренажерлық зертханасы», «Бейорганикалық химия», «Аналитикалық химия», «Физикалық және коллоидты химия», «Көмірсутек шикізат», «Органикалық химия», «Мұнай-газ өңдеу», «Құрылыс материалдарын өндіру», «Жер кадастры», «Құрылыс өндірісінің технологиясы», «Елді мекендерді жоспарлау мен дамытудың негізгі элементтері», «Жер құқығы», «Инженерлік жүйелер», «Құрылыс материалдар», «Құрылыс машиналары және процестер мен аппараттар», «Іргетас негіздері», «Құрылыс материалдарын зерттеу», «Жерге орналастыру және кеңістіктік жоспарлау», «Мультимедиялық дәріс залы», «Студенттік конструкторлық технологиялық бюро», «Оқу өндірістік орталығы». Институт құрамында «Инжиниринг және ресурс үнемдеу» ғылыми-зерттеу институтының оқу-ғылыми-өндірістік орталығы; «Гидротехника және мелиорация»ғылыми-білім беру орталығы, Уфа мемлекеттік мұнай техникалық университетінің өкілдігі, Геология мұражайы жұмыс жасайды. === Политехникалық институты === Заманауи инженерлік білім мен инновация орталығына айналған Политехникалық институт инженерлік, техникалық және аграрлық салалар бойынша жоғары білікті мамандар даярлайды. Институтта білім беру үдерісі заманауи талаптарға сай ұйымдастырылып, теория мен тәжірибені ұштастыруға ерекше мән беріледі. Студенттер оқу барысында нақты өндірістік жағдайларға жақын зертханаларда білім алып, болашақ кәсіби қызметіне қажетті практикалық дағдыларды меңгереді. Институтта бакалавриат, магистратура және докторантура деңгейлері бойынша сұранысқа ие білім беру бағдарламалары жүзеге асырылады. Бакалавриатта аграрлық техника және технологиялар, машина жасау, электрмен жабдықтау, автоматтандыру және басқару, мехатроника, робототехникалық жүйелер, көлік техникасы, өндірістегі тіршілік қауіпсіздігі, стандарттау және метрология сияқты инженерлік бағыттар қамтылған. Магистратурада студенттер ғылыми-зерттеу және жобалау қызметіне терең бейімделіп, агроинженерия, автокөлік техникасы, энергетика және өндірістік қауіпсіздік салаларында кәсіби құзыреттерін дамытады. Докторантура деңгейінде аграрлық техника және технологиялар бағыты бойынша ғылыми кадрлар даярланып, қолданбалы және іргелі зерттеулер жүргізіледі. Политехникалық институттың материалдық-техникалық базасы жоғары деңгейде жабдықталған және келесі негізгі зертханаларды қамтиды: '''Материалдар кедергісі зертханасы. Мұнда''' металдар мен құрылыс материалдарының беріктік қасиеттері зерттеліп, созылу, сығылу, иілу және бұралу сынақтары жүргізіледі. Зертхана инженерлік есептеулер жүргізу арқылы студенттердің техникалық ойлау қабілетін қалыптастырады. '''Механикаландыру және автоматтандыру зертханасы а'''уыл шаруашылығы және өндірістік машиналардың құрылымы мен жұмыс принциптерін тәжірибе жүзінде меңгеруге арналған. Студенттер тракторлармен, агрегаттармен жұмыс істеп, техникалық қызмет көрсету және тиімділікті арттыру әдістерін үйренеді. '''Автоматтандыру зертханасы''' өндірістік процестерді цифрландыруға бағытталған. Мұнда автоматты басқару жүйелері, контроллерлер, датчиктер, мехатрондық құрылғылар және робот техникасының элементтері қолданылады. '''Өндірістегі тіршілік қауіпсіздігі зертханасы''' еңбек қауіпсіздігі, өрт қауіпсіздігі, санитариялық-гигиеналық талаптар мен төтенше жағдайлардағы әрекеттерді үйретуге арналған. Бұл бағыт студенттердің жауапкершілігін және қауіпсіздік мәдениетін қалыптастырады. '''Электротехника және энергетика зертханасында э'''лектр машиналары, трансформаторлар, энергиямен жабдықтау жүйелері, энергия үнемдеу және жаңартылатын энергия көздері бойынша практикалық сабақтар өткізіледі. '''Физика зертханасында м'''еханика, электрмагнетизм, жылуфизика және оптика салаларындағы тәжірибелер арқылы инженерлік пәндердің теориялық негізі бекітіледі. '''Мехатроника және робототехника зертханасы''' – институттың инновациялық бағытының өзегі. Мұнда өндірістік автоматтандыру, роботтық жүйелер, интеллектуалды басқару, сенсорлық жүйелер, компьютерлік көру және машиналық үйрену технологиялары қолданылады. Студенттер нақты жобаларға қатысып, автономды және жартылай автономды құрылғыларды әзірлеу мүмкіндігіне ие. Политехникалық институтта ғылыми-зерттеу жұмыстарының жоғары деңгейде жүргізілетінін дәлелдейтін бірқатар жеңіп алынған '''іргелі ғылыми гранттар''' бар. Бұл институт ғалымдарының кәсіби шеберлігін, инженерлік ойлаудың тереңдігін және ауыл шаруашылығы мен техникалық салалардағы инновациялық шешімдерге деген ұмтылысын көрсетеді. Институт ұжымы төмендегідей көрсетілген маңызды жобаларды сәтті іске асырып келеді: -         '''AP23487758''' – минералды тыңайтқыштарды бір мезгілде енгізе отырып, әртүрлі дақылдарды жолақты себудің автоматтандырылған жүйесі бар нөлдік егіншілік сепкішін әзірлеу. -         '''AP23487474''' – тыңайтқыштарды енгізудің автоматтандырылған жүйесі бар бақша және орман дақылдарына арналған әмбебап отырғызу кешенін жасау. -         '''AP23486643''' – негізгі топырақ өңдеу кезінде қалқанды соқалардың жұмыс тиімділігін арттыру. -         '''AP26198903''' – жел агрегатының диафрагмалық сорғысы арқылы суды көтеретін қондырғыны жобалау және дайындауға арналған конструкторлық-технологиялық құжаттама әзірлеу. Бұл жобалар – институт ғалымдарының нақты өндірістік міндеттерді шеше алатын, ауыл шаруашылығы техникасын жетілдіруге бағытталған жоғары деңгейдегі ғылыми әлеуеттің айқын дәлелі. === Гуманитарлық, спорттық және әскери дайындық факультеті === Университеттің даму стратегиясындағы болашақ мамандарды даярлаудың басым бағыттарының бірі – кәсіби бағдарлау жұмысын ұтымды ұйымдастыру, зерттеу дағдыларын дамыту, кәсіби қызметте сапалы инновациялық білім беру құралдарын жасауға дайындықты қалыптастыру арқылы дарынды, шығармашыл білім алушылардың қатарын көбейту. Осы стратегиялық бағыттарды жүзеге асыру мақсатында құрылымдық бөлімшелерді қайта ұйымдастыру арқылы құрылған «Гуманитарлық, спорттық және әскери дайындық» факультетінің профессор-оқытушылар құрамы жоғары оқу орнының дамуына өз үлестерін қосып келеді. Факультет құрамына Гуманитарлық және спорттық пәндерді оқыту орталығы, Тілдерді дамыту орталығы, Әскери кафедра кіреді. Бүгінгі таңда факультеттің профессор-оқытушылар құрамында 1 философия ғылымдарының докторы, профессор, 7 ғылым кандидаты (доцент), 2 PhD докторы, 1 ғылым кандидаты, 38 аға оқытушы жемісті еңбек етуде. Факультетте «Бастапқы әскери дайындық және дене шынықтыру», «Дене шынықтыру және спорт», «Визуалды өнер, көркем еңбек және графика», «Еңбек технологиясы және кәсіби бағдар», «Бастапқы әскери дайындық» білім беру бағдарламалары бойынша мамандар даярланады. Факультет жанында «Рух», «Дін», «Фатима», «Саналы ұрпақ», «Жас саясаткер», «Жас зерттеуші», «Мерген», «Визуалды өнер», «Қазақ тілінің жаңа көкжиегі», «Культура речи», Еnglish – speaking Club секілді үйірме, клубтар жұмыс жасайды.  Екі жыл бұрын БҚО дизайнерлер қауымдастығымен әлеуметтік серіктестік негізінде ашылған оқу-өндірістік шеберханасында «Визуалды өнер, көркем еңбек және графика», «Еңбек технологиясы және кәсіби бағдар» білім беру бағдарламаларының студенттері үшін практикалық сабақтар өткізіледі. Сонымен бірге білім алушылар мен қызметкерлерге, қала тұрғындарына әлеуметтік-психологиялық қолдау көрсететін жеке психологиялық кеңес, тренинг кабинеттері жұмыс істейді. Студенттердің әскери дайындығы қосымша білім беру түрінде жүргізіледі. Әскери кафедрада саптық алаң, тактикалық алаң, оқ ату және инженерлік, спорттық алаңдар, электрондық интерактивті тир, әскери техника, жабдықталған класстар, ауыр ұрыс техникасы, әскери-техникалық құрал-жабдықтар мен кітапхана қоры бар. Факультет білім алушыларының арасында 57 студент – спорт шеберіне үміткер, 14 студент – ҚР спорт шебері, ал 1 студент Мария Бровкова – байдарка мен каноэ есуден халықаралық дәрежедегі спорт шебері. Факультетте білім алушылар контингенті де жыл санап артып, жоғары жетістіктері бар студенттермен толығуда. Биылғы оқу жылының өзінде 300-ге жуық студент оқуға қабылданды. Соның 46-сы – спорт шеберіне үміткер, бесеуі – ҚР спорт шебері, біреуі волейболдан халықаралық дәрежедегі спорт шебері.  Ел намысын үлкен спорттық додаларда қорғап жүрген спортшылар дайындаған танымал педагог-ғалым, гір спортынан Азия Чемпионатының екі дүркін чемпионы Николай Коломоец пен КСРО спорт шебері, аға оқытушы Қибатолла Әбішев пен Қазақстанның еңбек сіңірген жаттықтырушысы Нұрхат Нысановты атап өтуге болады. Заманауи спорттық ғимараттармен жабдықталған «Жәңгір хан» спорт кешенінде студенттерге спорттың 12  түрімен айналысуына мүмкіндік жасалған. Әлеуметтік-гуманитарлық ғылымның қоғамдағы мәселелерін шешуге үлес қосып жатқан профессор-оқытушылардың бейіндік ғылым салалары бойынша зерттеу нәтижелері халықаралық, республикалық ғылыми басылымдарда жарияланып жүр. === Уфа университетімен ынтымақтастық жолға қойылған === Жәңгір хан атындағы БҚАТУ Уфа мемлекеттік мұнай техникалық университетімен 2010 жылдан бастап өзара тығыз байланыста. 2022 жылы БҚАТУ-да екіжақты меморандум негізінде Уфа университетінің өкілділігі ашылды. Өкілділікті ашудағы мақсат Ресей Федерациясындағы мұнайхимиясы бағытындағы жетекші техникалық университетімен еліміздің аталған саласын дамытуға білікті мамандар дайындау, сонымен қатар бірлескен өзара тиімді академиялық бағдарламалар мен курстарды әзірлеу мүмкіндігі, академиялық ұтқырлық бағдарламасы шеңберінде студенттер мен профессорлық - оқытушылық құраммен алмасу, бірлескен ғылыми зерттеулер жүргізу. Тағы бір өзекті мәселе – қос дипломдық бағдарламаны іске асыру жастардың елден кетуін азайтуға бағытталады, атап айтқанда, қазақстандық жастарға елден тыс жерлерге шықпай-ақ халықаралық білім алуға мүмкіндік туғызады. Осыған байланысты 2022-2023 оқу жылында магистратура бойынша қос дипломды білім берудің 7M07204 – «Табиғи көмірсутектер кен орындарын игеру және пайдалану» білім беру бағдарламасы әзірленді, ол жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім берудің білім беру бағдарламаларының тізіміне (реестр) енгізіліп, мақұлданды. ==== 2022 жылдан бастап Уфа мемлекеттік мұнай техникалық университетінің ұйымдастыруымен Уфа қаласында жыл сайын өткізілетін  «Газ. Мұнай. Технология» халықаралық мамандандырылған көрме-форумының жұмысына Индустриалды-технологиялық институтының профессор-оқытушылар құрамы қатысып келеді.  Сондай-ақ Уфа университетінің «Oiledu» жаппай ашық курстар платформасында Индустриалды-технологиялық институтының ПОҚ біліктілікті арттыру курстарынан өтіп отырады. ====   2024-2025 оқу жылында екі қос дипломды білім беру бағдарламасы (6В07207 – «Мұнай өндіру нысандарын пайдалану және қызмет көрсету», 6В07204 – «Пайдалы қазбалар кенорындарының геологиясы және оларды барлау») дайындалып, республикалық білім беру реестріне енгізілді.            Уфа мемлекеттік мұнай техникалық университетімен халықаралық ынтымақтастық аясында осы уақытқа дейін Индустриалды технологиялық университетінің ПОҚ тағылымдамадан және 6В07204 – «Пайдалы қазбалар кен орындарының геологиясы және оларды барлау», 6В07202 – «Мұнай газ ісі», 6В07206 – «Пайдалы қазба кен орындарын игеру және пайдалану» білім беру бағдарламаларының білім алушылары халықаралық академиялық оралымдылық бағдарламасы бойынша Уфа университетінің «СОЛУНИ» оқу-ғылыми-өндірістік полигонында технологиялық және геологиялық тәжірибеден өтіп жүр. === Университет түлектері кәсіби маманға айналды === Жәңгір хан университеті өз түлектерін аймақтық, ұлттық және халықаралық еңбек нарығына дайындайды, жүйелі жұмыс пен мансапқа мүмкіндік береді. Құрылған сәттен бастап БҚАТУ студенттерге таңдаған салалары бойынша білім мен дағдыларды меңгертіп, еліміздің дамуына елеулі үлес қосып келеді. Жәңгір хан университеті дайындаған кәсіби мамандардың көпшілігі Батыс Қазақстан облысында және басқа өңірлерде аграрлық-техникалық, экологиялық бағыт бойынша жұмыс істеуде. Біздің табысты түлектеріміз ауыл шаруашылығы және ветеринария саласындағы басшылық лауазымдарда,  аудандар мен ауылдардың әкімдері болып абыройлы қызмет етуде. Сонымен қатар, көптеген түлектеріміз ірі өндірістерде еңбек етіп, көпшілігі алған білімдерінің арқасында мансап сатысында ілгері жылжып, жетекші маман ретінде жоғары лауазымдарға тағайындалады. Осы жылдар ішінде университет – еліміздің түрлі салаларының дамуына қызмет етіп жүрген мыңдаған түлектердің альма-матеріне айналды. Бұл кәсіби мамандардың университетте алған білімдері мен тәжірибелері табысты мансап пен жеке өсудің іргетасына айналғаны – дәлелді қажет етпейтін көрсеткіш. Жыл өткен сайын БҚАТУ өзінің білім беру стандарттарын жақсартуға, оқытудың жаңа әдістерін енгізуге және сұранысқа ие мамандықтарды қолдауға ұмтылып келеді. Дәстүрді жалғастыра отырып, университет әлі де теорияны практикамен байланыстыратын орын ретінде маңызын жойған емес, ал студенттердің кәсіби маман ретінде дамуға мүмкіндіктері молынан. == Білім беру бағдарламалары == Университет қабырғасында бакалавриат<ref>[https://wkau.edu.kz/dajyndyk-baghyttary/ бакалвриат]</ref> бойынша 47 білім беру бағдарламасы, магистратура <ref>[https://wkau.edu.kz/magistratura-bojynsha-bilim-beru-baghdarlamalarynyn-toby/ магистратура]</ref>бойынша 44 білім беру бағдарламасы және докторантура <ref>[https://wkau.edu.kz/doktorantura-bojynsha-bilim-beru-baghdarlamalary/ докторантура]</ref>бойынша 6 білім беру бағдарламалары ұсынылады, толығырақ универсиеттің ресим сайтынан "Қабылдау комиссиясы<ref>[https://wkau.edu.kz/kabyldau-komissiyasy/ Қабылдау комиссиясы]</ref>" немесе "Талапкер" парақшаларынан таныса аласыз == ЖӘҢГІР ХАН АТЫНДАҒЫ БАТЫС ҚАЗАҚСТАН АГРАРЛЫҚ-ТЕХНИКАЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТІНДЕ ТДМ ІСКЕ АСЫРУ Тұрақты даму мақсаттарын Біріккен Ұлттар Ұйымы 2015 жылы кедейлік пен теңсіздікті жою, қоршаған ортаны қорғау, планета халқының өркендеуін қамтамасыз ету жөніндегі іс-қимылдарға жалпыға бірдей шақыру ретінде қабылдады. Барлығы 17 бағыт анықталды, оларды іске асыру экономика мен әлеуметтік өмірдің негізгі салаларының дамуына әкелуі мүмкін. ТДМ жетістігінің мониторингі БҰҰ және ҚР Үкіметі өкілдерінің тұрақты бақылауында. Тұрақты даму мақсаттары тұрақты дамудың үш компонентінің: экономикалық, әлеуметтік және экологиялық тепе-теңдігін қамтамасыз етеді. Экономикалық компонент тұрақты экономикалық өсуге, жұмыс орындарын құруға, сапалы инфрақұрылыммен қамтамасыз етуге және инновацияларды дамытуға бағытталған міндеттерді қамтиды (ТДМ 7, 8, 9, 10, 11). Әлеуметтік компонент кедейлік пен аштықты жоюға, теңдікті қамтамасыз етуге, білім мен денсаулық сақтауға қол жеткізуге бағытталған (ТДМ 1, 2, 3, 4, 5). Экологиялық компонент таза ауыз сумен қамтамасыз ету, қоршаған ортаны қорғау, биоәртүрлілікті сақтау және климаттың өзгеруімен күресу шараларын қамтиды (SDG 6, 12, 13, 14, 15). Университеттер білімді тек қалыптастырып оны таратып қана қоймай, қоғамда ерекше орын алады. Университеттің тұрақты даму саясаты экологиялық бағдарланған, әлеуметтік әділ және экономикалық тұрақты білім беру ортасын құруға және қолдауға бағытталған. Университеттің ТДМ іске асыру стратегиясының негізгі аспектісі университеттің білім беру процесіне, ғылыми зерттеулеріне және күнделікті қызметіне тұрақты даму қағидаттарын енгізу болып табылады. Біз қоршаған ортамен тығыз жұмыс істейтін, экологиялық стандарттарды сақтайтын және әлеуметтік және экологиялық сын-қатерлерді шешуге белсенді қатысатын университет құруға шақырамыз. Осы саясат шеңберінде университет өзінің энергетикалық тиімділігін арттыруға, көміртегі ізін азайтуға, қалдықтарды қысқартуға және ресурстарды қайта өңдеу деңгейін арттыруға тырысады. == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://wkau.edu.kz/ Ресми сайты] [[Санат:Орал жоғарғы оқу орындары]] [[Санат:Қазақстан университеттері]] {{stub}} baghm05snrrcnjoejukxx8bamkitcbx 3590902 3590895 2026-04-24T07:09:16Z Баигубенова 180298 3590902 wikitext text/x-wiki {{Университет|Аты=Жәңгір хан атындағы Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті <br> (БҚАТУ)|Бұрынғы атауы=Батыс Қазақстан ауыл шаруашылығы институты|Құрылған жылы=1963|Оқу тілі=Қазақ, орыс, ағылшын|Орналасқан жері={{байрақ|Қазақстан}}, [[Орал]] қаласы|Мекенжайы=[[Зашаған]] кенті, Жәңгір хан көшесі, 51|Ректоры=[[Наметов Асқар Мырзахметұлы|Наметов Асқар Мырзахметұлы]]|Сайты=https://wkau.edu.kz/|Эмблемасы=[[File:Zhangir khan University 2.jpg|300px]]|lat_deg=43.2555|lat_min=14|lat_sec=11|lat_dir=N|lon_deg=76.943|lon_min=55|lon_sec=54|lon_dir=E|Басшы лауазымы=Ректор|Оқытушылар=300 үстінде|CoordScale=5000}}[[Сурет:ZHANGIR KHAN UNIVERSITY.jpg|нобай]] '''Жәңгір хан атындағы Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті (БҚАТУ)''' — [[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстан облысының]] ауыл шаруашылығы, техника, экономика және педагогика саласынан мамандар даярлайтын жоғары оқу орны. == Тарихы == Жәңгір хан атындағы Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті 1963 жылы құрылған жоғары оқу орны. Өзінің 60 жылдан астам тарихында университет жоғары білім және ғылым саласындағы жетекші оқу орны ретінде қазіргі заманғы сын-қатерлермен тиімді күресуге қабілетті білікті мамандардың ұстаханасына айналды. Бүгінгі таңда ЖОО мықты позицияға ие және елдің батыс аймағының экономикалық және әлеуметтік дамуына сүбелі үлес қосуда. Жәңгір хан университеті кәсіпкерлік ЖОО ретінде танымал, оның қызметі мемлекетпен және аграрлық-техникалық бейіндегі бизнес индустриясының өкілдерімен өзара іс-қимылға негізделген, университетті дамытудың негізгі бағыттары агроөнеркәсіптік кешен саласындағы инновациялық зерттеулер және білім мен ғылымдағы заманауи ақпараттық технологиялар болып табылады. Университеттің академиялық саясаты мен кадрларды даярлау формасы да түбегейлі өзгерді. Білім беру бағдарламалары еңбек нарығының талаптары мен қажеттіліктерін ескере отырып әзірленді. Білім беру бағдарламалары бойынша мамандандыру ұйымдастырылып, ерте жұмысқа орналастыру тетігі енгізілді. Қосымша білім беру – бұл практикалық дайындықтың өсуін, еңбек нарығын таңдауды, кәсіпкерліктің өрлеуін, студенттерге бағытталған тәсілді және оқуға құштарлығын арттыруға, түлектерді жұмысқа орналастырудың бірізділігін және қолайлы білім беру бағдарламаларын әзірлеуді қамтамасыз етуге мүмкіндік берді. Университетте «Цифрлық экономика және тұрақты даму», «Ветеринария және агротехнология», «Индустриалды-технологиялық» және «Политехникалық» институттар мен «Гуманитарлық, спорттық және әскери дайындық» факультеті жұмыс істейді. == Ректорлар == * Дзержинский, Александр Яковлевич (1963–1964) * Иконников, Валентин Константинович (1964–1975) * Шах, Борис Петрович (1975–1986) * Шрамко, Николай Васильевич (1986–1989) * Джубаев, Сергей Шугаевич (1989–2000) * Дамитов, Базар Кабдошевич (2000–2002) * Бозымов, Казыбай Караевич (2002–2014) * Сергалиев, Нурлан Хабибуллаевич (2014–2017) * Наметов, Аскар Мырзахметович (2017 – қазірге дейін)<ref>[https://wkau.edu.kz/tarikh/ Тарихи анықтама]</ref> == Құрылым == Университетте «Политехникалық», «Экономика, ақпараттық технологиялар және кәсіптік білім беру», «Индустриалды-технологиялық», «Агротехнология», «Ветеринарлық медицина және мал шаруашылығы» институттары жұмыс істейді. Университеттің 17 жоғары және 19 жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламалары, оның ішінде 14 магистратура және 5 докторантура бағдарламалары бойынша білім беру қызметін жүргізуге лицензиялары бар. Білім беру бағдарламаларының тізілімінде 48 жоғары және 45 жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламалары тіркелген. Бүгінгі таңда университетте 344 профессор-оқытушы жұмыс атқаруда, оның ішінде: 12 профессор, 15 ғылым докторы, 25 доцент, 70 ғылым кандидаты, 47 PhD және 400-ге жуық қызметкер бар. 2011 жылы жаңа үлгідегі тоғыз қабатты Студенттер үйі пайдалануға берілді. Университет аумағында 2140 орындық төрт студенттік үй, алты оқу ғимараты,  «Жәңгір хан» спорт кешені, мәжіліс залы, «Ихтиология және аквакультура» зертханасы, «Парасат» ақпараттық білім беру орталығы, оқу-әдістемелік құралдар шығаратын баспа бөлімі жұмыс істейді. == Институт және орталықтар == === Цифрлық экономика және тұрақты даму институты === «Цифрлық экономика және тұрақты даму» институты – экономика, басқару, ақпараттық технологиялар және экология салаларында бакалавриат, магистратура және іскерлік білім беру бағдарламалары бойынша мамандар даярлауды жүзеге асыратын университеттің құрылымдық бөлімшесі болып табылады. Қазіргі уақытта институтта бакалавриаттың білім беру бағдарламалары келесі бағыттар бойынша жүзеге асырылуда:  «Қаржы, экономика, банк және сақтандыру ісі»; «Аудит және салық салу»; «Ақпараттық технологиялар»; «Менеджмент және басқару»; «Қоршаған орта». 2025–2026 оқу жылынан бастап институт құрылымында қоршаған ортаны қорғау, табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану және өнеркәсіптік жүйелердің тұрақты даму саласында мамандар даярлауға бағытталған «Өнеркәсіптік экология» бакалавриат және магистратура білім беру бағдарламасы іске қосылды. Магистратура деңгейінде институт келесі бағыттар бойынша білім беру бағдарламаларын жүзеге асырады: «Менеджмент»; «Мемлекеттік және жергілікті басқару»; «Ақпараттық технологиялар»; «Экономика»; «Өнеркәсіптік экология». Сондай-ақ 2025–2026 оқу жылынан бастап институтта жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламалары бойынша қабылдау ашылды: 7М04102 – Бизнес-менеджмент (MBA); 7М04103 –  Спорттық менеджмент (EMBA). Тұрақты дамудың стратегиялық бағыттарын іске асыру аясында институттың профессор-оқытушылар құрамынан Тұрақты даму мақсаттары (ТДМ) бойынша жұмыс тобы құрылды. Кейіннен бұл бастама институционалдық деңгейде дамып, қазіргі уақытта университет жанында ғылыми-білім беру, талдамалық және ағартушылық қызметті жүзеге асыратын тұрақты  даму орталығы ретінде қызмет атқаруда. === Ветеринария және агротехнология институты === 2024 жылы оңтайландыруға байланысты «Ветеринарлық медицина және мал шаруашылығы» мен «Агротехнология» институттары біріктіріліп «Ветеринария және агротехнология» институты болып қайта құрылды. «Ветеринария и агротехнология» институтының құрамына профессор-оқытушылар құрамы, «Жәрдем-Вет» ғылыми-өндірістік орталығы, «BIOTECH» инновациялық ғылыми-өндірістік орталығы, «Ихтиология және аквакультура» зертханасы, «Топырақтану» орталығы кіреді. Бүгінгі таңда институтта 93 оқытушы жұмыс істейді, оның ішінде 9 ғылым докторы, 24 ғылым кандидаты, 33 PhD докторы бар. Институт үздіксіз үш сатылы (бакалавриат-магистратура-докторантура) оқыту түріндегі келесі білім беру бағдарламалары бойынша кадрлар даярлайды: 6В09100/7М09100/8D09100 – Ветеринария; 7М05100 – Биотехнология; 6В08200/7М08200/8D08200 – Мал шаруашылығы өнімдерін өндіру технологиясы; 6В08400/7М08400 – Акваөсіру және су биоресурстары; 6В05200/7М05200 – Өнеркәсіптік экология; 6В08100/7М08100/8D08100 – Агрономия; 6В08101/ 7М08101/ 8D08800 Топырақтану және агрохимия; 6В08102  Өсімдіктерді қорғау және карантин; 6В08300 – Орман ресурстары және орман шаруашылығы, Ландшафтық дизайн; 6В07200/7М07200 – Тағам өнімдерін өндіру; 6В07203 – Тағам қауіпсіздігі; 6В07201 – Қайта өңдеу өндірісінің технологиясы. === Индустриалды-технологиялық институты === Индустриалды-технологиялық институтында даярланатын білім беру бағдарламалары: Бакалавриат бойынша: 6В07100 – «Химиялық инженерия және процестер» 6В07202 – «Мұнай-газ ісі» 6В07204 – «Пайдалы қазбалар кен орындарының геологиясы және оларды барлау» 6В07205 – «Пайдалы қазбаларды өндіруге арналған жабдықтарға сервистік қызмет көрсету» 6В07206 – «Пайдалы қазбалар кен орындарын игеру және пайдалану» 6В07207 – «Мұнай өндіру объектілерін пайдалану және қызмет көрсету» 6В07300 – «Құрылыс  инженериясы» 6В07301 – «Құрылыс материалдарын өндіру» 6В07302 – «Жерге орналастыру» 6В07303 – «Кадастр» 6В07304 – «Гидромелиорация» 6В07305 – «Сәулет» Магистратура бойынша: 7М07100 – «Химиялық инженерия және процестер» 7М07202 – «Мұнай-газ ісі» 7М07300 – «Құрылыс инженериясы» 7М07301 – «Құрылыс материалдарын өндіру» 7М07302 – «Жерге орналастыру» Докторантура бойынша: 8D07301 – «Құрылыс материалдарын өндіру» Сонымен қатар Индустриалды-технологиялық институтта бірнеше практикалық-зертханалық аудиториялар жасақталған: «Мұнай бергіштікті арттыру және сүзбелену үдерісін модельдеу», «Бетон технологиясы», «Мұнай және газ ұңғымаларын бұрғылау технологиясы тренажерлық зертханасы», «Бейорганикалық химия», «Аналитикалық химия», «Физикалық және коллоидты химия», «Көмірсутек шикізат», «Органикалық химия», «Мұнай-газ өңдеу», «Құрылыс материалдарын өндіру», «Жер кадастры», «Құрылыс өндірісінің технологиясы», «Елді мекендерді жоспарлау мен дамытудың негізгі элементтері», «Жер құқығы», «Инженерлік жүйелер», «Құрылыс материалдар», «Құрылыс машиналары және процестер мен аппараттар», «Іргетас негіздері», «Құрылыс материалдарын зерттеу», «Жерге орналастыру және кеңістіктік жоспарлау», «Мультимедиялық дәріс залы», «Студенттік конструкторлық технологиялық бюро», «Оқу өндірістік орталығы». Институт құрамында «Инжиниринг және ресурс үнемдеу» ғылыми-зерттеу институтының оқу-ғылыми-өндірістік орталығы; «Гидротехника және мелиорация»ғылыми-білім беру орталығы, Уфа мемлекеттік мұнай техникалық университетінің өкілдігі, Геология мұражайы жұмыс жасайды. === Политехникалық институты === Заманауи инженерлік білім мен инновация орталығына айналған Политехникалық институт инженерлік, техникалық және аграрлық салалар бойынша жоғары білікті мамандар даярлайды. Институтта білім беру үдерісі заманауи талаптарға сай ұйымдастырылып, теория мен тәжірибені ұштастыруға ерекше мән беріледі. Студенттер оқу барысында нақты өндірістік жағдайларға жақын зертханаларда білім алып, болашақ кәсіби қызметіне қажетті практикалық дағдыларды меңгереді. Институтта бакалавриат, магистратура және докторантура деңгейлері бойынша сұранысқа ие білім беру бағдарламалары жүзеге асырылады. Бакалавриатта аграрлық техника және технологиялар, машина жасау, электрмен жабдықтау, автоматтандыру және басқару, мехатроника, робототехникалық жүйелер, көлік техникасы, өндірістегі тіршілік қауіпсіздігі, стандарттау және метрология сияқты инженерлік бағыттар қамтылған. Магистратурада студенттер ғылыми-зерттеу және жобалау қызметіне терең бейімделіп, агроинженерия, автокөлік техникасы, энергетика және өндірістік қауіпсіздік салаларында кәсіби құзыреттерін дамытады. Докторантура деңгейінде аграрлық техника және технологиялар бағыты бойынша ғылыми кадрлар даярланып, қолданбалы және іргелі зерттеулер жүргізіледі. Политехникалық институттың материалдық-техникалық базасы жоғары деңгейде жабдықталған және келесі негізгі зертханаларды қамтиды: '''Материалдар кедергісі зертханасы. Мұнда''' металдар мен құрылыс материалдарының беріктік қасиеттері зерттеліп, созылу, сығылу, иілу және бұралу сынақтары жүргізіледі. Зертхана инженерлік есептеулер жүргізу арқылы студенттердің техникалық ойлау қабілетін қалыптастырады. '''Механикаландыру және автоматтандыру зертханасы а'''уыл шаруашылығы және өндірістік машиналардың құрылымы мен жұмыс принциптерін тәжірибе жүзінде меңгеруге арналған. Студенттер тракторлармен, агрегаттармен жұмыс істеп, техникалық қызмет көрсету және тиімділікті арттыру әдістерін үйренеді. '''Автоматтандыру зертханасы''' өндірістік процестерді цифрландыруға бағытталған. Мұнда автоматты басқару жүйелері, контроллерлер, датчиктер, мехатрондық құрылғылар және робот техникасының элементтері қолданылады. '''Өндірістегі тіршілік қауіпсіздігі зертханасы''' еңбек қауіпсіздігі, өрт қауіпсіздігі, санитариялық-гигиеналық талаптар мен төтенше жағдайлардағы әрекеттерді үйретуге арналған. Бұл бағыт студенттердің жауапкершілігін және қауіпсіздік мәдениетін қалыптастырады. '''Электротехника және энергетика зертханасында э'''лектр машиналары, трансформаторлар, энергиямен жабдықтау жүйелері, энергия үнемдеу және жаңартылатын энергия көздері бойынша практикалық сабақтар өткізіледі. '''Физика зертханасында м'''еханика, электрмагнетизм, жылуфизика және оптика салаларындағы тәжірибелер арқылы инженерлік пәндердің теориялық негізі бекітіледі. '''Мехатроника және робототехника зертханасы''' – институттың инновациялық бағытының өзегі. Мұнда өндірістік автоматтандыру, роботтық жүйелер, интеллектуалды басқару, сенсорлық жүйелер, компьютерлік көру және машиналық үйрену технологиялары қолданылады. Студенттер нақты жобаларға қатысып, автономды және жартылай автономды құрылғыларды әзірлеу мүмкіндігіне ие. Политехникалық институтта ғылыми-зерттеу жұмыстарының жоғары деңгейде жүргізілетінін дәлелдейтін бірқатар жеңіп алынған '''іргелі ғылыми гранттар''' бар. Бұл институт ғалымдарының кәсіби шеберлігін, инженерлік ойлаудың тереңдігін және ауыл шаруашылығы мен техникалық салалардағы инновациялық шешімдерге деген ұмтылысын көрсетеді. Институт ұжымы төмендегідей көрсетілген маңызды жобаларды сәтті іске асырып келеді: -         '''AP23487758''' – минералды тыңайтқыштарды бір мезгілде енгізе отырып, әртүрлі дақылдарды жолақты себудің автоматтандырылған жүйесі бар нөлдік егіншілік сепкішін әзірлеу. -         '''AP23487474''' – тыңайтқыштарды енгізудің автоматтандырылған жүйесі бар бақша және орман дақылдарына арналған әмбебап отырғызу кешенін жасау. -         '''AP23486643''' – негізгі топырақ өңдеу кезінде қалқанды соқалардың жұмыс тиімділігін арттыру. -         '''AP26198903''' – жел агрегатының диафрагмалық сорғысы арқылы суды көтеретін қондырғыны жобалау және дайындауға арналған конструкторлық-технологиялық құжаттама әзірлеу. Бұл жобалар – институт ғалымдарының нақты өндірістік міндеттерді шеше алатын, ауыл шаруашылығы техникасын жетілдіруге бағытталған жоғары деңгейдегі ғылыми әлеуеттің айқын дәлелі. === Гуманитарлық, спорттық және әскери дайындық факультеті === Университеттің даму стратегиясындағы болашақ мамандарды даярлаудың басым бағыттарының бірі – кәсіби бағдарлау жұмысын ұтымды ұйымдастыру, зерттеу дағдыларын дамыту, кәсіби қызметте сапалы инновациялық білім беру құралдарын жасауға дайындықты қалыптастыру арқылы дарынды, шығармашыл білім алушылардың қатарын көбейту. Осы стратегиялық бағыттарды жүзеге асыру мақсатында құрылымдық бөлімшелерді қайта ұйымдастыру арқылы құрылған «Гуманитарлық, спорттық және әскери дайындық» факультетінің профессор-оқытушылар құрамы жоғары оқу орнының дамуына өз үлестерін қосып келеді. Факультет құрамына Гуманитарлық және спорттық пәндерді оқыту орталығы, Тілдерді дамыту орталығы, Әскери кафедра кіреді. Бүгінгі таңда факультеттің профессор-оқытушылар құрамында 1 философия ғылымдарының докторы, профессор, 7 ғылым кандидаты (доцент), 2 PhD докторы, 1 ғылым кандидаты, 38 аға оқытушы жемісті еңбек етуде. Факультетте «Бастапқы әскери дайындық және дене шынықтыру», «Дене шынықтыру және спорт», «Визуалды өнер, көркем еңбек және графика», «Еңбек технологиясы және кәсіби бағдар», «Бастапқы әскери дайындық» білім беру бағдарламалары бойынша мамандар даярланады. Факультет жанында «Рух», «Дін», «Фатима», «Саналы ұрпақ», «Жас саясаткер», «Жас зерттеуші», «Мерген», «Визуалды өнер», «Қазақ тілінің жаңа көкжиегі», «Культура речи», Еnglish – speaking Club секілді үйірме, клубтар жұмыс жасайды.  Екі жыл бұрын БҚО дизайнерлер қауымдастығымен әлеуметтік серіктестік негізінде ашылған оқу-өндірістік шеберханасында «Визуалды өнер, көркем еңбек және графика», «Еңбек технологиясы және кәсіби бағдар» білім беру бағдарламаларының студенттері үшін практикалық сабақтар өткізіледі. Сонымен бірге білім алушылар мен қызметкерлерге, қала тұрғындарына әлеуметтік-психологиялық қолдау көрсететін жеке психологиялық кеңес, тренинг кабинеттері жұмыс істейді. Студенттердің әскери дайындығы қосымша білім беру түрінде жүргізіледі. Әскери кафедрада саптық алаң, тактикалық алаң, оқ ату және инженерлік, спорттық алаңдар, электрондық интерактивті тир, әскери техника, жабдықталған класстар, ауыр ұрыс техникасы, әскери-техникалық құрал-жабдықтар мен кітапхана қоры бар. Факультет білім алушыларының арасында 57 студент – спорт шеберіне үміткер, 14 студент – ҚР спорт шебері, ал 1 студент Мария Бровкова – байдарка мен каноэ есуден халықаралық дәрежедегі спорт шебері. Факультетте білім алушылар контингенті де жыл санап артып, жоғары жетістіктері бар студенттермен толығуда. Биылғы оқу жылының өзінде 300-ге жуық студент оқуға қабылданды. Соның 46-сы – спорт шеберіне үміткер, бесеуі – ҚР спорт шебері, біреуі волейболдан халықаралық дәрежедегі спорт шебері.  Ел намысын үлкен спорттық додаларда қорғап жүрген спортшылар дайындаған танымал педагог-ғалым, гір спортынан Азия Чемпионатының екі дүркін чемпионы Николай Коломоец пен КСРО спорт шебері, аға оқытушы Қибатолла Әбішев пен Қазақстанның еңбек сіңірген жаттықтырушысы Нұрхат Нысановты атап өтуге болады. Заманауи спорттық ғимараттармен жабдықталған «Жәңгір хан» спорт кешенінде студенттерге спорттың 12  түрімен айналысуына мүмкіндік жасалған. Әлеуметтік-гуманитарлық ғылымның қоғамдағы мәселелерін шешуге үлес қосып жатқан профессор-оқытушылардың бейіндік ғылым салалары бойынша зерттеу нәтижелері халықаралық, республикалық ғылыми басылымдарда жарияланып жүр. === Уфа университетімен ынтымақтастық жолға қойылған === Жәңгір хан атындағы БҚАТУ Уфа мемлекеттік мұнай техникалық университетімен 2010 жылдан бастап өзара тығыз байланыста. 2022 жылы БҚАТУ-да екіжақты меморандум негізінде Уфа университетінің өкілділігі ашылды. Өкілділікті ашудағы мақсат Ресей Федерациясындағы мұнайхимиясы бағытындағы жетекші техникалық университетімен еліміздің аталған саласын дамытуға білікті мамандар дайындау, сонымен қатар бірлескен өзара тиімді академиялық бағдарламалар мен курстарды әзірлеу мүмкіндігі, академиялық ұтқырлық бағдарламасы шеңберінде студенттер мен профессорлық - оқытушылық құраммен алмасу, бірлескен ғылыми зерттеулер жүргізу. Тағы бір өзекті мәселе – қос дипломдық бағдарламаны іске асыру жастардың елден кетуін азайтуға бағытталады, атап айтқанда, қазақстандық жастарға елден тыс жерлерге шықпай-ақ халықаралық білім алуға мүмкіндік туғызады. Осыған байланысты 2022-2023 оқу жылында магистратура бойынша қос дипломды білім берудің 7M07204 – «Табиғи көмірсутектер кен орындарын игеру және пайдалану» білім беру бағдарламасы әзірленді, ол жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім берудің білім беру бағдарламаларының тізіміне (реестр) енгізіліп, мақұлданды. ==== 2022 жылдан бастап Уфа мемлекеттік мұнай техникалық университетінің ұйымдастыруымен Уфа қаласында жыл сайын өткізілетін  «Газ. Мұнай. Технология» халықаралық мамандандырылған көрме-форумының жұмысына Индустриалды-технологиялық институтының профессор-оқытушылар құрамы қатысып келеді.  Сондай-ақ Уфа университетінің «Oiledu» жаппай ашық курстар платформасында Индустриалды-технологиялық институтының ПОҚ біліктілікті арттыру курстарынан өтіп отырады. ====   2024-2025 оқу жылында екі қос дипломды білім беру бағдарламасы (6В07207 – «Мұнай өндіру нысандарын пайдалану және қызмет көрсету», 6В07204 – «Пайдалы қазбалар кенорындарының геологиясы және оларды барлау») дайындалып, республикалық білім беру реестріне енгізілді.            Уфа мемлекеттік мұнай техникалық университетімен халықаралық ынтымақтастық аясында осы уақытқа дейін Индустриалды технологиялық университетінің ПОҚ тағылымдамадан және 6В07204 – «Пайдалы қазбалар кен орындарының геологиясы және оларды барлау», 6В07202 – «Мұнай газ ісі», 6В07206 – «Пайдалы қазба кен орындарын игеру және пайдалану» білім беру бағдарламаларының білім алушылары халықаралық академиялық оралымдылық бағдарламасы бойынша Уфа университетінің «СОЛУНИ» оқу-ғылыми-өндірістік полигонында технологиялық және геологиялық тәжірибеден өтіп жүр. === Университет түлектері кәсіби маманға айналды === Жәңгір хан университеті өз түлектерін аймақтық, ұлттық және халықаралық еңбек нарығына дайындайды, жүйелі жұмыс пен мансапқа мүмкіндік береді. Құрылған сәттен бастап БҚАТУ студенттерге таңдаған салалары бойынша білім мен дағдыларды меңгертіп, еліміздің дамуына елеулі үлес қосып келеді. Жәңгір хан университеті дайындаған кәсіби мамандардың көпшілігі Батыс Қазақстан облысында және басқа өңірлерде аграрлық-техникалық, экологиялық бағыт бойынша жұмыс істеуде. Біздің табысты түлектеріміз ауыл шаруашылығы және ветеринария саласындағы басшылық лауазымдарда,  аудандар мен ауылдардың әкімдері болып абыройлы қызмет етуде. Сонымен қатар, көптеген түлектеріміз ірі өндірістерде еңбек етіп, көпшілігі алған білімдерінің арқасында мансап сатысында ілгері жылжып, жетекші маман ретінде жоғары лауазымдарға тағайындалады. Осы жылдар ішінде университет – еліміздің түрлі салаларының дамуына қызмет етіп жүрген мыңдаған түлектердің альма-матеріне айналды. Бұл кәсіби мамандардың университетте алған білімдері мен тәжірибелері табысты мансап пен жеке өсудің іргетасына айналғаны – дәлелді қажет етпейтін көрсеткіш. Жыл өткен сайын БҚАТУ өзінің білім беру стандарттарын жақсартуға, оқытудың жаңа әдістерін енгізуге және сұранысқа ие мамандықтарды қолдауға ұмтылып келеді. Дәстүрді жалғастыра отырып, университет әлі де теорияны практикамен байланыстыратын орын ретінде маңызын жойған емес, ал студенттердің кәсіби маман ретінде дамуға мүмкіндіктері молынан. == Білім беру бағдарламалары == Университет қабырғасында бакалавриат<ref>[https://wkau.edu.kz/dajyndyk-baghyttary/ бакалвриат]</ref> бойынша 47 білім беру бағдарламасы, магистратура <ref>[https://wkau.edu.kz/magistratura-bojynsha-bilim-beru-baghdarlamalarynyn-toby/ магистратура]</ref>бойынша 44 білім беру бағдарламасы және докторантура <ref>[https://wkau.edu.kz/doktorantura-bojynsha-bilim-beru-baghdarlamalary/ докторантура]</ref>бойынша 6 білім беру бағдарламалары ұсынылады, толығырақ универсиеттің ресим сайтынан "Қабылдау комиссиясы<ref>[https://wkau.edu.kz/kabyldau-komissiyasy/ Қабылдау комиссиясы]</ref>" немесе "Талапкер" парақшаларынан таныса аласыз == ЖӘҢГІР ХАН АТЫНДАҒЫ БАТЫС ҚАЗАҚСТАН АГРАРЛЫҚ-ТЕХНИКАЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТІНДЕ ТДМ ІСКЕ АСЫРУ Тұрақты даму мақсаттарын Біріккен Ұлттар Ұйымы 2015 жылы кедейлік пен теңсіздікті жою, қоршаған ортаны қорғау, планета халқының өркендеуін қамтамасыз ету жөніндегі іс-қимылдарға жалпыға бірдей шақыру ретінде қабылдады. Барлығы 17 бағыт анықталды, оларды іске асыру экономика мен әлеуметтік өмірдің негізгі салаларының дамуына әкелуі мүмкін. ТДМ жетістігінің мониторингі БҰҰ және ҚР Үкіметі өкілдерінің тұрақты бақылауында. Тұрақты даму мақсаттары тұрақты дамудың үш компонентінің: экономикалық, әлеуметтік және экологиялық тепе-теңдігін қамтамасыз етеді. Экономикалық компонент тұрақты экономикалық өсуге, жұмыс орындарын құруға, сапалы инфрақұрылыммен қамтамасыз етуге және инновацияларды дамытуға бағытталған міндеттерді қамтиды (ТДМ 7, 8, 9, 10, 11). Әлеуметтік компонент кедейлік пен аштықты жоюға, теңдікті қамтамасыз етуге, білім мен денсаулық сақтауға қол жеткізуге бағытталған (ТДМ 1, 2, 3, 4, 5). Экологиялық компонент таза ауыз сумен қамтамасыз ету, қоршаған ортаны қорғау, биоәртүрлілікті сақтау және климаттың өзгеруімен күресу шараларын қамтиды (SDG 6, 12, 13, 14, 15). Университеттер білімді тек қалыптастырып оны таратып қана қоймай, қоғамда ерекше орын алады. Университеттің тұрақты даму саясаты экологиялық бағдарланған, әлеуметтік әділ және экономикалық тұрақты білім беру ортасын құруға және қолдауға бағытталған. Университеттің ТДМ іске асыру стратегиясының негізгі аспектісі университеттің білім беру процесіне, ғылыми зерттеулеріне және күнделікті қызметіне тұрақты даму қағидаттарын енгізу болып табылады. Біз қоршаған ортамен тығыз жұмыс істейтін, экологиялық стандарттарды сақтайтын және әлеуметтік және экологиялық сын-қатерлерді шешуге белсенді қатысатын университет құруға шақырамыз. Осы саясат шеңберінде университет өзінің энергетикалық тиімділігін арттыруға, көміртегі ізін азайтуға, қалдықтарды қысқартуға және ресурстарды қайта өңдеу деңгейін арттыруға тырысады. == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://wkau.edu.kz/ Ресми сайты] [[Санат:Орал жоғарғы оқу орындары]] [[Санат:Қазақстан университеттері]] {{stub}} c4uow3wdrsrn35lwefxczckuki4n36q 0 26371 3591032 3558371 2026-04-24T11:40:27Z Rasulbek Adil 176232 3591032 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Рахманқұл Бердібайұлы Бердібаев |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Туған күні = 02.12.1927 |Туған жері = [[Түркістан облысы]], [[Түркістан ауданы]] |Қайтыс болған күні = 03.04.2012 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{USSR}}<br />{{байрақ|Қазақ КСР}}<br />{{KAZ}} |Ғылыми аясы = [[филология]], [[әдебиеттану]] |Жұмыс орны = [[Халықаралық қазақ-түрік университеті|Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің]] [[профессор]]ы (1997 – 2012) |Ғылыми дәрежесі = [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақстан Ұлттық Ғылым Академиясының]] [[академик|академигі]] <br />[[филология|Филология ғылымдарының докторы]], [[профессор]] |Сыйлықтары = |Альма-матер = [[Қызылорда педагогика институты]] |Ғылыми жетекші = |Марапаттары = {{{!}} {{!}}{{Отан ордені}}{{!}}{{!}}{{Парасат ордені}} {{!}}} }} '''Рахманқұл Бердібайұлы Бердібаев''' ([[2 желтоқсан]], [[1927 жыл]]ы [[Түркістан облысы]], [[Түркістан ауданы]] Көкіш ауылы - [[3 сәуір]], [[2012 жыл]]ы) — [[әдебиеттану]]шы [[ғалым]], [[фольклор|фольклор зерттеушісі]], [[сыншы]]. [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақстан Ұлттық Ғылым Академиясының]] [[академик|академигі]]. [[филология|Филология ғылымдарының докторы]] (1970), [[профессор]] (1983). [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері|Қазақстанға Еңбегі сіңген ғылым қайраткері]] (1984). Түркия Президентінің «Түркі еліне қызыметі үшін» мемлекеттік сыйлығының лауреаты. Тәуелсіз Қазақстанның ең жоғарғы мемлекеттік марапаты «[[Отан ордені]]» мен марапатталған. ==Толығырақ== Бердібаев зерттеулерінде Абай шығармаларының өзіндік қыр-сырларын кеңінен сөз етеді. «Абай және ауыз әдебиеті» (Абай тағлымы. - А., 1986, 237-243-6.) еңбегіңде ақынның Шығыс аңыздары негізіңде жазған «Масғұт», «Ескендір», «Әзім» поэмаларының көркемдік ерекшеліктеріне тоқталады. Абай шығармаларында халық мақал-мәтелдерінің, шешендік сөздерінің, аңыз-әңгімелерінің жиі кездесетіндігіне назар аударады. Ауыз әдебиетінің ұйқас, ырғақ, дыбыс қуалаушылық, жоқтау, суреттеу тәсілдері сияқты үлгілері ақын өлеңдерінде кеп қолданылғандығын атап көрсетеді. Б. Абай поэзиясының шығыс шайырларының шығармаларымен байланысы жайлы бірсыпыра байламдар жасаған. Соның бірі «Науаи мен Абай» («Соц. Қазақстан», 1960, 16 қыркүйек) атты мақалада ұлы ақындардың шығармашылық ұқсастықтары мен даралық тұстары егжей-тегжейлі зерттелген. Әуезовтің шығармашылығы жөнінде «Сюжет және характер» (1964), «Идея және композиция» (1967), «Сәз зергері» (1973), «Шығарма шарты» (1980), «Өшпес өнеге» (1985) т. б. мақалаларын жазса, «Тарихи роман» монографиясында (1997) «Қазақтың тұңғыш эпопеясы» атты тарауын (8-112-бөттер) «Абай жолына» арнады. Ал «Мұхтар шыңы» жинағында (1997) Ұлы жазушының суреткерлігін жаңа қырынан сипаттайтын зерттеу еңбектері топтастырылған. Жалпы Әуезовтің жазушылық қызметіне байланысты 40 шақты еңбегі жарық көрді.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref><ref>Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8</ref><ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref> [[Қоңырат]] тайпасы [[Саңғыл]] руынан шыққан.<ref>{{Cite web|url=https://okg.kz/post?id=39572&slug=qyran-qusty-sangyl-bi|title=Қыран құсты Саңғыл би|lang=kk|website=okg.kz|access-date=2026-02-27}}</ref> ==Хронологиясы== * Түркістан педучилищесін, Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетін, Қызыл-орда пединститутының қазақ тілі мен әдебиеті факультетін (1949) бітірген. * Ащысай кентіндегі орта мектепте мұғалім, * [[1949]]—[[1953]] жылдары Оңтүстік Қазақстан өңіріндегі қазақ орта мектептерінде директор, аудандық оқу бөлімінің инспекторы, * [[1953]]-[[1954]] жылдары ҚазМУ-дің аспиранты, * [[1955]]—[[1959]] жылдары республикалық «Қазақ әдебиеті» газетінде әдеби қызметкер, сын бөлімінің меңгерушісі болған. * [[1960]]—[[1972]] жылдары әдебиет тарихы және теориясы мәселелері бойынша «Әдебиет пен өмір», «Роман және заман», «Қазақ әдебиетіндегі замандас бейнесі», «Қазақ совет әдебиетінің қалыптасуы», «Дәстүр тағылымы» тәрізді кітаптары, «Қазақ романы», «От легенды к роману», «Қазақ тарихи романы», «Тарихи роман», «Мұхтар шыңы» монографиялары жарық көрді. * [[1961]] жылы кандидаттық («Қазіргі қазақ романындағы сюжет проблемасы»), * [[1971]] жылы докторлық («Қазақ романдарының теориялық мәселелері») диссертация қорғайды. * [[1968]]—[[1970]] жылдары ашылған Қазақ Совет энциклопедиясы Бас редакциясының жауапты хатшысы, * [[1973]]-[[1995]] жылдары Қазақ КСР ҒА тартып, «Жастық кешуі» ([[1966]]), * «Солдат сыры» ([[1968]]), * «Фарида» ([[1978]]) атты әңгімелер мен повестер жинақтарын жариялады. ==Жетістіктері== * [[Мұхтар Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты|М. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтында]] фольклор бөлімінің меңгерушісі, * ҚазМУ мен ҚазПИ-де ауыз әдебиетінен дәріс оқиды. * «Қазақ фольклористикасының тарихы» деген еңбегі үшін Р.Бердібайға және бірнеше фольклоршыға [[Уәлиханов Шоқан Шыңғысұлы|Ш.Уәлиханов]] атындағы бірінші дәрежелі сыйлық берілді. * ҚР Үғылым академиясының академигі. * Түрік тіл қүрылымының (Түркия), Халықаралық Ш. Айтматов қоғамдық академиясының, Халықтық (экологиялық) академияның мүддесі, Ш.Уәлиханов атындағы, «Түрік дүниесіне қызмет» сый-лықтарының иегері. * «Парасат» орденімен, «Еңбектегі ерлігі үшін», «Еңбек ардагері» медальдарымен, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Қүрмет Грамотасымен марапатталған. * «Қазақ КСР ғылымының еңбек сіңірген қайраткері» ([[1983]]). * «Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері» ([[1992]]) атағын алды. * [[1995]] жылдан бері Қожа Ахмет Йасауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің профессоры. ==Шығармалары== Ғалымның қаламынан «''Қазақ эпосы», «Сарқылмас қазына», «Кәусәр бүлақ», «Эпос — ел қазынасы», «Жыршылық дәстүр», «Айтыс әлемі''» секілді еңбектер туды.Түбі бірге туысқан халықтар әдебиетімен өзара байланысы оның «Гүлстанның бүлбүлдары», «Достық кемесінде», «Сарқылмас қазына» деген кітаптарынан бастау алып, соңғы жылдар да шыққан «''Байқалдан Балканға дейін», «Жүлдыздар жарығы», «Ел боламыз десек»'' атты жинақтарда жалғасын тапты. Оның сыншылық, әдебиетшілік, фольклоршылық, түріктанушылық саласындағы ізденістері 42 кітап, мыңнан артық мақала түрінде жарыққа шықты. Ғалымның бүлардан тыс атқарған игілікті ісі — М.Әуезов мүражай үйінде 35 жыл бойында Алматы қалалық қазақ әдебиеті мен өнері халық университетін басқарып, қазақ халқының соңғы 1500 — 2000 жыл бойындағы тарихы мен мәдениеті тақырыбына 500 дәріс өткізуі. Бүл еңбегі үшін сол кездегі Бүкілодақтық «Білім» қоғамының ең үлкен сыйлығы — Вавилов медалімен марапатталған.<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Қазақстан әдебиет сыншылары]] [[Санат:Қазақстан филологтары]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері]] [[Санат:Профессорлар]] [[Санат:Түркістан облысында туғандар]] [[Санат:Абайтанушылар]] [[Санат:Қазақстан мәдениет қайраткерлері]] [[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткерлері]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасының иегерлері]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан фольклоршылары]] [[Санат:Қазақстан түркітанушылары]] [[Санат:Түркістан облысының құрметті азаматтары]] phc5bv2t9qw0komgy5a4oxc131r1a0x 3591033 3591032 2026-04-24T11:40:42Z Rasulbek Adil 176232 3591033 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Рахманқұл Бердібайұлы Бердібаев |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Туған күні = 02.12.1927 |Туған жері = [[Түркістан облысы]], [[Түркістан ауданы]] |Қайтыс болған күні = 03.04.2012 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{USSR}}<br />{{байрақ|Қазақ КСР}}<br />{{KAZ}} |Ғылыми аясы = [[филология]], [[әдебиеттану]] |Жұмыс орны = [[Халықаралық қазақ-түрік университеті|Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің]] [[профессор]]ы (1997 – 2012) |Ғылыми дәрежесі = [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақстан Ұлттық Ғылым Академиясының]] [[академик|академигі]] <br />[[филология|Филология ғылымдарының докторы]], [[профессор]] |Сыйлықтары = |Альма-матер = [[Қызылорда педагогика институты]] |Ғылыми жетекші = |Марапаттары = {{{!}} {{!}}{{Отан ордені}}{{!}}{{!}}{{Парасат ордені}} {{!}}} }} '''Рахманқұл Бердібайұлы Бердібаев''' ([[2 желтоқсан]], [[1927 жыл]]ы [[Түркістан облысы]], [[Түркістан ауданы]] Көкіш ауылы - [[3 сәуір]], [[2012 жыл]]ы) — [[әдебиеттану]]шы [[ғалым]], [[фольклор|фольклор зерттеушісі]], [[сыншы]]. [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақстан Ұлттық Ғылым Академиясының]] [[академик|академигі]]. [[филология|Филология ғылымдарының докторы]] (1970), [[профессор]] (1983). [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері|Қазақстанға Еңбегі сіңген ғылым қайраткері]] (1984). Түркия Президентінің «Түркі еліне қызыметі үшін» мемлекеттік сыйлығының лауреаты. Тәуелсіз Қазақстанның ең жоғарғы мемлекеттік марапаты «[[Отан ордені]]» мен марапатталған. ==Толығырақ== Бердібаев зерттеулерінде Абай шығармаларының өзіндік қыр-сырларын кеңінен сөз етеді. «Абай және ауыз әдебиеті» (Абай тағлымы. - А., 1986, 237-243-6.) еңбегіңде ақынның Шығыс аңыздары негізіңде жазған «Масғұт», «Ескендір», «Әзім» поэмаларының көркемдік ерекшеліктеріне тоқталады. Абай шығармаларында халық мақал-мәтелдерінің, шешендік сөздерінің, аңыз-әңгімелерінің жиі кездесетіндігіне назар аударады. Ауыз әдебиетінің ұйқас, ырғақ, дыбыс қуалаушылық, жоқтау, суреттеу тәсілдері сияқты үлгілері ақын өлеңдерінде кеп қолданылғандығын атап көрсетеді. Б. Абай поэзиясының шығыс шайырларының шығармаларымен байланысы жайлы бірсыпыра байламдар жасаған. Соның бірі «Науаи мен Абай» («Соц. Қазақстан», 1960, 16 қыркүйек) атты мақалада ұлы ақындардың шығармашылық ұқсастықтары мен даралық тұстары егжей-тегжейлі зерттелген. Әуезовтің шығармашылығы жөнінде «Сюжет және характер» (1964), «Идея және композиция» (1967), «Сәз зергері» (1973), «Шығарма шарты» (1980), «Өшпес өнеге» (1985) т. б. мақалаларын жазса, «Тарихи роман» монографиясында (1997) «Қазақтың тұңғыш эпопеясы» атты тарауын (8-112-бөттер) «Абай жолына» арнады. Ал «Мұхтар шыңы» жинағында (1997) Ұлы жазушының суреткерлігін жаңа қырынан сипаттайтын зерттеу еңбектері топтастырылған. Жалпы Әуезовтің жазушылық қызметіне байланысты 40 шақты еңбегі жарық көрді.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref><ref>Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8</ref><ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref> [[Қоңырат]] тайпасы [[Саңғыл]] руынан шыққан.<ref>{{Cite web|url=https://okg.kz/post?id=39572&slug=qyran-qusty-sangyl-bi|title=Қыран құсты Саңғыл би|lang=kk|website=okg.kz|access-date=2026-02-27}}</ref> ==Хронологиясы== * Түркістан педучилищесін, Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетін, Қызыл-орда пединститутының қазақ тілі мен әдебиеті факультетін (1949) бітірген. * Ащысай кентіндегі орта мектепте мұғалім, * [[1949]]—[[1953]] жылдары Оңтүстік Қазақстан өңіріндегі қазақ орта мектептерінде директор, аудандық оқу бөлімінің инспекторы, * [[1953]]-[[1954]] жылдары ҚазМУ-дің аспиранты, * [[1955]]—[[1959]] жылдары республикалық «Қазақ әдебиеті» газетінде әдеби қызметкер, сын бөлімінің меңгерушісі болған. * [[1960]]—[[1972]] жылдары әдебиет тарихы және теориясы мәселелері бойынша «Әдебиет пен өмір», «Роман және заман», «Қазақ әдебиетіндегі замандас бейнесі», «Қазақ совет әдебиетінің қалыптасуы», «Дәстүр тағылымы» тәрізді кітаптары, «Қазақ романы», «От легенды к роману», «Қазақ тарихи романы», «Тарихи роман», «Мұхтар шыңы» монографиялары жарық көрді. * [[1961]] жылы кандидаттық («Қазіргі қазақ романындағы сюжет проблемасы»), * [[1971]] жылы докторлық («Қазақ романдарының теориялық мәселелері») диссертация қорғайды. * [[1968]]—[[1970]] жылдары ашылған Қазақ Совет энциклопедиясы Бас редакциясының жауапты хатшысы, * [[1973]]-[[1995]] жылдары Қазақ КСР ҒА тартып, «Жастық кешуі» ([[1966]]), * «Солдат сыры» ([[1968]]), * «Фарида» ([[1978]]) атты әңгімелер мен повестер жинақтарын жариялады. ==Жетістіктері== * [[Мұхтар Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты|М. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтында]] фольклор бөлімінің меңгерушісі, * ҚазМУ мен ҚазПИ-де ауыз әдебиетінен дәріс оқиды. * «Қазақ фольклористикасының тарихы» деген еңбегі үшін Р.Бердібайға және бірнеше фольклоршыға [[Уәлиханов Шоқан Шыңғысұлы|Ш.Уәлиханов]] атындағы бірінші дәрежелі сыйлық берілді. * ҚР Үғылым академиясының академигі. * Түрік тіл қүрылымының (Түркия), Халықаралық Ш. Айтматов қоғамдық академиясының, Халықтық (экологиялық) академияның мүддесі, Ш.Уәлиханов атындағы, «Түрік дүниесіне қызмет» сый-лықтарының иегері. * «Парасат» орденімен, «Еңбектегі ерлігі үшін», «Еңбек ардагері» медальдарымен, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Қүрмет Грамотасымен марапатталған. * «Қазақ КСР ғылымының еңбек сіңірген қайраткері» ([[1983]]). * «Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері» ([[1992]]) атағын алды. * [[1995]] жылдан бері Қожа Ахмет Йасауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің профессоры. ==Шығармалары== Ғалымның қаламынан «''Қазақ эпосы», «Сарқылмас қазына», «Кәусәр бүлақ», «Эпос — ел қазынасы», «Жыршылық дәстүр», «Айтыс әлемі''» секілді еңбектер туды.Түбі бірге туысқан халықтар әдебиетімен өзара байланысы оның «Гүлстанның бүлбүлдары», «Достық кемесінде», «Сарқылмас қазына» деген кітаптарынан бастау алып, соңғы жылдар да шыққан «''Байқалдан Балканға дейін», «Жүлдыздар жарығы», «Ел боламыз десек»'' атты жинақтарда жалғасын тапты. Оның сыншылық, әдебиетшілік, фольклоршылық, түріктанушылық саласындағы ізденістері 42 кітап, мыңнан артық мақала түрінде жарыққа шықты. Ғалымның бүлардан тыс атқарған игілікті ісі — М. Әуезов мүражай үйінде 35 жыл бойында Алматы қалалық қазақ әдебиеті мен өнері халық университетін басқарып, қазақ халқының соңғы 1500 — 2000 жыл бойындағы тарихы мен мәдениеті тақырыбына 500 дәріс өткізуі. Бүл еңбегі үшін сол кездегі Бүкілодақтық «Білім» қоғамының ең үлкен сыйлығы — Вавилов медалімен марапатталған.<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Қазақстан әдебиет сыншылары]] [[Санат:Қазақстан филологтары]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері]] [[Санат:Профессорлар]] [[Санат:Түркістан облысында туғандар]] [[Санат:Абайтанушылар]] [[Санат:Қазақстан мәдениет қайраткерлері]] [[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткерлері]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасының иегерлері]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан фольклоршылары]] [[Санат:Қазақстан түркітанушылары]] [[Санат:Түркістан облысының құрметті азаматтары]] 9dpvunehzss7t27wse8ytqnma4ycufu 0 28126 3590740 3560864 2026-04-24T00:08:37Z Sagzhan 29953 3590740 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = Түмен ханы | Қазақша есімі = Ибақ хан | Шынайы есімі = (Ибрахим хан) | Суреті = Царь_Ибак_убивает_хана_Ахмата.png | Сурет ені = | Атауы = Ибақ ханның [[Ұлы Орда]]ның билеушісі [[Ахмет (Ұлы Орда ханы)|Ахметты]] өлтіруі. Бейнелі жылнамалар жинағы. | Титулы = Түмен ханы, ноғай ханы, қазан ханы, Шибан әулетінің билеушісі | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1468 | Басқаруын аяқтады = 1493/1495 | Ізашары = [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілхайыр хан]] | Ізбасары = [[Мамық хан|Мамық сұлтан]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = белгісіз | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1493 немесе 1495 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[ислам]] | Әкесі = Махмұтек хан | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[Құтлық хан|Құтлық]], Ханзада, [[Мұртаза хан (Сібір хандығы)|Мұртаза]] | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Ибақ хан''', кейде '''Ибрахим хан''' ([[татар тілі|тат.]] ''Айбәк хан, Ибәк хан'', [[орыс тілі|орыс.]] ''Ивак-царь, Ибрагим Ивак царь, Упак-царь, Бреим-царь'', туған жылы белгісіз – [[1493 жыл|1493]] немесе [[1495 жыл|1495]]) — [[Шибан]] әулетінен шыққан [[Сібір хандығы|Түмен хандығының]] билеушісі (1468-1493/1495). [[Мамық хан|Мамық сұлтанның]] ағасы, сібір хандары [[Ахмет-Керей хан|Ахмет-Керей]] мен [[Көшім хан|Көшімнің]] атасы, [[Қажы Мұхаммед хан]]ның немересі. ==Өмірбаяны== Жазба деректерде Ибақ ханның есімі XV ғасырдың екінші жартысынан бастап кездеседі. Ол [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілхайыр ханның]] мұрагері [[Шейх Хайдар хан]]ға қарсы бағытталған ауқымды коалицияның құрамында аталып өтті. Бұл жорық туралы «Таварих-и гузида-йи Нусрат-наме», «Фатх-наме», «Шайбани-наме» және [[Бахр Әл-Асрар|«Бахр ал-Асрар»]] жан-жақты баяндайды. Шығыс жылнамаларына сәйкес коалицияның құрамында [[Ұлы Орда]]ның билеушісі [[Ахмет (Ұлы Орда ханы)|Ахмет хан]], [[Қажы Мұхаммед хан|Қажы-Мұхаммед ханның]] ұлы Сейтек, [[Ұрыс хан]]ның ұрпақтары [[Керей хан|Керей]] мен [[Жәнібек хан|Жәнібек]], Жәдігер ханның ұлы [[Бүреке сұлтан|Бүреке сұлтан]] болған. 1469 жылы орын алған бірнеше қақтығысқа қарамастан, ешбір қарсыласушы жақ жеңіске жете алмады. Шейх-Хайдардың Ибақтың қолынан қаза тапқандығын «Таварих-и гузида-йи Нусрат-наме», «Шайбани-наме» хабарлайды. 1469 жылы Ибақ хан [[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшақтағы]] [[Әбілхайыр Ордасы|Көшпелі өзбектер мемлекетін]] құлатуға қатысып, Әбілхайыр ханның немерелері Мұхаммед Шайбани және Махмұд паналаған [[Астрахань|Қажы-Тарханды]] қоршауға алады. Жорықты Ұлы Орданың билеушісі Ахмет хан, маңғыт биі Аббас және Ибақ басқарды. 1460-шы жылдардың аяғында Ибақ Түмен жұртының билеушісіне айналды. [[File:Ордабазарда Ибақ ханның соқтырған теңгеcі.jpg|thumb|left|Ибақ ханның соқтырған теңгесі]] Архангелогород жылнамасының ақпаратына сәйкес 1481 жылдың қаңтар айында ноғай мырзалары Мұса мен Жамқұршының қолдауына ие болған Ибақ Ұлы Орданың билеушісі Ахмет ханға кенеттен ұйымдастырылған шабуыл жасап, оны мерт қылған. Ахмет ханның қызы мен ұлысындағы «ордабазардың» Ноғай Ордасына немесе Түмен жұртына көшірілгендігін Вологод-Пермь, Устюг және Вологод жылнамалары хабарлайды. Ордабазардың көмегімен Ибақ Түмен хандығының әскери және экономикалық күшін арттыруды көздеген. Қаңтар айындағы оқиғалар қырым ханы Меңлі-Керейдің поляк-литва королі Казимир IV жазған хатында да баяндалған. Ибақ ханның батыс бағыттағы алғашқы әскери жетістіктері оның орыс елшілік құжаттарындағы лауазымына әсер етті. Устюг жылнамасында [[Сібір хандығы|«шибан»]], ал Никонов жылнамасында [[Ноғай ордасы|«ноғай»]] ханы ретінде аталып өтті. 1487 жылы Қазан хандығындағы мемлекеттік төңкерістен кейін хан тағына ІІІ Иванның жақтасы Мұхаммед-Әмин отырды. Қазандағы билеуші топтың бір бөлігі (Алқазы, Қасым Сейіт, Бегіс, Өтеш және т.б.) қаладан қашып, Түменді паналауға мәжбүр болды. Кейбір болжамдарға қарағанда, олар Ибақты таққа отырғызу рәсімін өткізіп, оны [[Қазан хандығы|қазан ханы]] ретінде мойындады. 1489 жылы «ноғай ханы» Ибақтың Мәскеуге аттандырған елшілігі тұтқынға түскен бұрынғы қазан ханы Әлиді босатып, Түменге жіберуді жоспарлаған. Сәтсіз аяқталған келіссөздердің қорытындысы бойынша Ибақ ханның кейбір экономикалық талаптары орындалып, Қазан хандығы арқылы өтетін дипломатиялық бағыттарды орнату келісілді. 1492 және 1493 жылдары Ахмет ханның ұлдары Шейх-Ахмет пен Сейіт-Махмұтқа қарсы ұйымдастырылған біріккен ноғай-түмен одағының жорықтарына қатысқан. Алайда ноғай билеушілерінің Қажы-Тархан тағына ағайынды Ибақ пен Мамықты отырғызу жоспары іске аспады. XVII ғасырда жарық көрген сібір жылнамаларындағы ақпаратқа сәйкес 1493 немесе 1495 жылы жергілікті тайпалардың билеуші тобының бір бөлігі Ибақ ханның билігіне наразылық білдіреді. Олар Тайбұға әулетінің өкілі Мұхаммедтің басшылығымен [[Чинги-Тура]] қаласына шабуыл жасап, Ибақ ханды өлтірген. Ханның өлімінен кейін түмен тағын інісі Мамық сұлтан иеленді. Ибақ хан ұрпақтарының ішіндегі ең танымалы – Сібір (Түмен) хандығының билеушісі Көшім хан. '' == Әдебиеттер == * Архангелогородский летописец // Полное собрание русских летописей / Отв. ред. акад. Б. А. Рыбаков. — Л.: Наука, 1982. — Т. 37. Устюжские и вологодские летописи XVI—XVIII вв. — С. 95. — 227 с. — 5400 экз. * ''Ахмедов Б. А.'' Государство кочевых узбеков. — М.: Наука, 1965. — С. 55, 60-61, 68-69. — 194 с. * ''Исхаков Д. М.'' Об общности этнической истории волго-уральских и сибирских татар (булгарский, золотоордынский и позднезолотоордынский периоды) // Сибирские татары. Монография / Отв. ред. С. В. Суслова. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2002. — С. 41—44, 48-49. — 240 с. — 500 экз. — ISBN 5-94981-009-0. * ''Исхаков Д. М.'' Тюркско-татарские государства XV—XVI вв. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2004. — С. 17, 19, 41. — 132 с. — (Biblioteka TATARICA). — 500 экз. * ''Камал ад-Дин Али Бинаи.'' Шайбани-наме // Материалы по истории казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений) / Отв. ред. Б. Сулейменов. — Алма-Ата: Наука, 1969. — 652 с. * ''Парунин А.В.'' Политическая история Тюменского ханства в 1430-1508 гг.: монография / А. В. Парунин. — Челябинск: Фонд содействия сохранению культурного наследия «Общественный фонд "Южный Урал"», 2023. - 247 с. * ''Почекаев Р. Ю.'' Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — С. 226—227, 234. — 408 с. — 1,000 экз. — ISBN 978-5-91852-010-9. * ''Сабитов Ж. М.'' Генеалогия Торе. — Алма-Ата, 2008. — С. 290. — 326 с. — 1.000 экз. — ISBN 9965-9416-2-9. Архивная копия от 27 января 2012 на Wayback Machine * ''Трепавлов В. В.'' История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2002. — С. 113—118. — 752 с. — ISBN 5-02-018193-5. * Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2. * ''Файзрахманов Г. Л.'' История татар Западной Сибири: с древнейших времен до начала XX века. — Казань: Татар. кн. изд-во, 2007. — С. 120—128. — 431 с. — 1,000 экз. — ISBN 978-5-298-01536-3. [[Санат:Сібір тарихы]] [[Санат:Сібір хандығы]] [[Санат:Сібір хандығының билеушілері]] b9z6wke0ba5aduwrbabnrtz4rih43o3 0 28507 3590741 3285922 2026-04-24T00:09:37Z Sagzhan 29953 3590741 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Prokudin-Gorskii-19.jpg|thumb|Маңғыттардың соңғы әмірі [[Сейид Алим-хан]]]] '''Маңғыттар''', ''Мангқұрт, манғұт'' ({{lang-uz|mang'it}};{{lang-mn|мянгат}})— орта ғасырдағы [[түркі]]-[[моңғол]] [[тайпа]]сы. Маңғыттар 14 ғасырдың 2-жартысы мен Жошы ұлысының әлсіреу кезеңінде кеңінен белгілі бола бастады. [[Рашид ад-Дин]]нің “Жамиғ ат-тауарих” атты еңбегі мен “[[Моңғолдардың құпия шежіресі]]ндегі” деректер бойынша бастапқыда маңғыттардың шағын руы моңғолдардың ірі [[кирун тайпалық одағы]]ның құрамында болған. Олар [[дарликин]]дермен бірге [[моңғол халқы]]ның негізгі бөлігін құрады. Маңғыттар [[Шыңғыс хан]] империясының құрылу кезеңінде түркі-моңғолдардың әскери және саяси өміріне белсенді түрде араласты. Маңғыттардың кейінгі тарихы [[Дешті-Қыпшақ]] аумағымен байланыстырылады. Империяның әкімшілік аумағының бөлінісі нәтижесінде Маңғыттар [[Жошы ұлысы]]ның батыс бөлігін иеленді. Бұл ұлыстың негізін көшпелі [[қыпшақ тайпалары]] құрады. 13 ғасырдың ортасында ұлыс Жошы ханның немересі [[Ноғай]]дың иелігіне берілді. Сөйтіп, мұсылман деректерінде кездесетін Маңғыттар атауымен қатар, орыс деректерінде [[Ноғай]] термині пайда болды. Нәтижесінде бұл ұлыс [[ноғайлар этносы]] — “[[Ноғайлы]]” атанды. 14 ғасырдың 2-жартысында Маңғыттар [[Ақ Орда]]ның саяси өмірінде маңызды рөл атқарды. Олар қазіргі Батыс Қазақстанның [[Ембі]]ден бастап Еділдің сол жақ жағалауына дейінгі жерді алып жатты. Маңғыттар ақсүйектері [[Ұряс хан]]ның, оның ұлы [[Темір Мәлік]]тің, кейіннен [[Тоқтамыс]]тың сенімді серіктері болды. Маңғыттардың сол кездегі белгілі қайраткері Едіге еді. 15 ғасырдың 1-жартысында Маңғыт жұртшылығының негізінде [[Ноғай ордасы]] құрылды. Ноғай Ордасы әлсіреп, ыдырай бастағанда Маңғыттар батыс және шығысқа қарай қоныс аударды. Батыс Қазақстандағы [[Ноғай рулары]]ның негізгі бөлігі [[Кіші жүз]] және [[Орта жүз]] қазақтарының құрамына енді. 17 — 19 ғасырларда [[Бұхара]] мен [[Хорезм]]де Маңғыттар аса үлкен рөл атқарды. [[Бұхар хандығы]]нда 1755 жылдан 1920 жылға дейін [[Маңғыттар әулеті]] билік жүргізді. 19 ғасырдың аяқ кезіндегі деректер бойынша, Бұхарада 100 мыңдай, Хиуада 15 мыңдай Маңғыттар тұрған. [[Сахалар]] арасында да Маңғыттар деп аталатын [[ру]] бар.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Рулар]] 7zjjosbwvqidbuk1e3w8uy6k9xv8a8q 0 30570 3591026 3546484 2026-04-24T11:29:33Z Rasulbek Adil 176232 3591026 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Әзілхан Нұршайықов |Суреті = Нуршайыков.jpg |Туған күні = 15.12.1922 |Туған жері = [[Шығыс Қазақстан облысы]], {{туғанжері|Жарма ауданы|Жарма ауданында}} |Қайтыс болған күні = 12.02.2011 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}} |Азаматтығы = {{USSR}}<br />{{байрақ|Қазақ КСР}}<br />{{KAZ}} |Ұлты = Қазақ |Мансабы = [[жазушы]], [[Ұлы Отан соғысы|Ұлы Отан соғысының ардагері]] |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = |Жанры = |Шығармалардың тілі = қазақ тілі |Дебюті = 1964 жылы «Махаббат әні» повесті |Марапаттары = {{{!}} {{!}}{{Отан ордені}}{{!}}{{!}}{{Парасат ордені}}{{!}}{{!}}{{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}} {{!}}} {{{!}} {{!}}[[Сурет: Order of Glory Ribbon Bar.png|40px|3ші дәрежелі Даңқ ордені]] {{!}}{{!}}[[Сурет:SU Order of the Patriotic War 2nd class ribbon.svg|40px|Отан соғысы 2ші дәреже]] {{!}}{{!}}{{Құрмет Белгісі ордені}} {{!}}{{!}}{{Халықтар Достығы ордені}} {{!}}} {{{!}} {{!}}[[Сурет: SU Medal For Courage ribbon.svg|40px|КСРО Ерлігі үшін медалі]] {{!}}{{!}}[[Сурет: SU Medal For Battle Merit ribbon.svg|40px|КСРО Жауынгерлік Ерлігі үшін медалі]] {{!}}{{!}}[[Сурет: Order of Glory Ribbon Bar.png|40px|КСРО Германияны жеңгені үшін медалі]] {{!}}{{!}} [[Сурет: Ribbon Medal For The Liberation Of Warsaw.png|40px|КСРО Варшаваны азат еткені үшін медалі]] {{!}}} {{{!}} {{!}}[[Сурет:SU Medal In Commemoration of the 100th Anniversary of the Birth of Vladimir Ilyich Lenin ribbon.svg|40px|Ленин 100 жыл]] {{!}}{{!}}[[Сурет:VeteranLaborRibbon.png|40px|КСРО Еңбек ардагері медалі]]{{!}}{{!}} [[Сурет:RUS Medal 60 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg|40px|ҰОС 60 жыл медалі]]{{!}}{{!}}[[Сурет: RUS Medal 65 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg|40px|ҰОС 65 жыл медалі]] {{!}}} {{{!}} {{!}}[[Сурет:KazSSR Premium.png|24px|Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының иегері]] {{!}}} |Сыйлықтары = [[Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы|Қазақ КСРнің Мемлекеттік сыйлығының лауреаты]] |Қолтаңбасы = }} '''Әзілхан Нұршайықов''' ([[15 желтоқсан]] [[1922 жыл|1922]], Ақбұзау ауылы, [[Жарма ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]] – [[12 ақпан]] [[2011 жыл|2011]], [[Алматы]]) — [[жазушы]], [[Ұлы Отан соғысы|Ұлы Отан соғысының ардагері]]. [[Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы|Қазақ КСРнің Мемлекеттік сыйлығының лауреаты]] (1978). [[Қазақстанның халық жазушысы]] (1990). А.А.Фадеев атындағы халықаралық сыйлықтың лауреаты (1987). Шығыс Қазақстан облысының Құрметті азаматы.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> == Өмірбаяны == [[Найман]] тайпасының [[Бура (найман)|Бура]] руынан шыққан.<ref>http://e-kitap.kz/book/2161/read {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210715124142/http://e-kitap.kz/book/2161/read |date=2021-07-15 }}</ref><ref>http://e-kitap.kz/book/1315/read {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210715124143/http://e-kitap.kz/book/1315/read |date=2021-07-15 }}</ref><ref>{{кітап|авторы= Х.М.Ғабжалилов|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Қазақ ру-тайпаларының тарихы. Найман |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Алаш ТЗО, Полиграфкомбинат|жыл= 2008|томы= 10|беттері= |барлық беті= 430|сериясы= |isbn= 9965-765-21-09|тиражы= 1000}}</ref> * Алматы қаласындағы Тау-кен институтында, [[Семей]]дегі қазақ педагогикалық училищесінде, [[М.О. Әуезов атындағы педагогикалық колледжі|педагогикалық институтында]] оқыған. * 1941 – 45 жылдары — Қызыл әскер қатарында соғысқа қатысты. Өлеңдері, әңгімелері мен очерктері майдандық, республикалық, облыстық газеттерде басылды. * Соғыстан кейін [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазМУ]]-ды бітірген (1949). * 1953 – 79 жылдары — “[[Қазақстан пионері]]” (қазіргі “[[Ұлан]]”) газетінің бөлім меңгерушісі, “[[Социалистік Қазақстан]]” (қазіргі “[[Егемен Қазақстан]]”) газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, редактордың орынбасары, * 1953 – 56 жылдары — Павлодар облысы “Қызыл ту” газетінің редакторы, * 1961 – 63 жылдары — республикалық “Қазақ әдебиеті” газетінің бас редакторы, Қазақ Совет энциклопедиясы тіл, әдебиет және фольклор редакциясының меңгерушісі, Қазақстан ҒА Әдебиет және өнер институтында ғылыми қызметкер болды. Алғашқы очерк, әңгімелер жинағы “Алыстағы ауданда” деген атпен 1956 жылы жарық көрді. * 1987 жылы — “Дорогие памяти” әскери-патриоттық жинағы үшін А.А. Фадеев атындағы халықаралық сыйлықты алды.<ref>Қалқабаева С., Ә.Нұршайықов прозасындағы адамгершілік ізденістер, А., 2004</ref> 2011 жылы [[Азиада 2011]] қысқы ойындарында эстафетаны жалғаған. Бірнеше күннен соң дүние салып, әйелінің жанында жерленген. ==Шығармашылығы== * Тоғыз толғау, А., 1977 * Автопортрет, А., 1977 * Шығ. жин. 2 т., А., 1992 * Жамбылға хат: Әскери естеліктер, А., 1996 * Қаламгер және оның достары, А., 2000 * Өмір өрнектері: Әдеби күнделіктер, А., 2000 * Махаббат қызық мол жылдар (орыс тілінде, 1980 – 82), А., [https://adebiportal.kz/web/viewer.php?file=/storage/upload/iblock/986/986d529a8a7b7ae54ecc928c3d7d59f0.pdf&ln=kz 2002] * Ақиқат пен аңыз, А., 2004 * Махаббат жырлары (орыс тілінде, 1965 – 82), А., 2005 * Мәңгілік махаббат жыры, А., 2005 * Таңд. шығ. жин., 10 т., 2005. * Мәңгілік махаббат жыры: поэма.- А.:Өлке,2005.- 607 б. * Мен журналистпін.-А.: Қазақстан, 1977.-167 б. * Батырдың өмірі: шағын повестер, әңгімелер, естеліктер.-А.: Жазушы,1969.- 176 б. * Боздақтар.-А.:Санат, 2005 * Жер туралы жыр: очерктер.-А.:Қазақстан, 1974.-320 б. * Екі естелік (Мұхтар Әуезов пен Сәбит Мұқанов туралы хиқая, эсселер).-А.:Жалын,1985.-176 б. == Аудармалары == [[Бунин Иван Алексеевич|И. Бунин]]нің шығармаларын, [[Шолохов Михаил Александрович|М. Шолохов]]тың “Адам тағдыры”, П. Павленконың “Жарияланбаған хат” әңгімелерін, А. Якобсонның “Қорқау” пьесасын, т.б. туындыларды қазақ тіліне аударды. ==Мемлекеттік марапаттары== * [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]]нің Құрмет грамотасы; * 1943 жылы КСРО-ның «Ерлігі үшін» медалі; * 1944 жылы КСРО-ның «Жауынгерлік ерлігі үшін» медалі; * 1944 жылы КСРО-ның 3-дәрежедегі «Даңқ» Ордені * 1945 жылы КСРО-ның «Германияны жеңгені үшін» медалі; * 1945 жылы КСРО-ның «Варшаваны азамт еткені үшін» медалі; * 1956 жылы КСРО-ның «Құрмет белгісі» Ордені; * 1984 жылы КСРО-ның «Халықтар Достығы» Ордені; * 1985 жылы КСРО-ның 2-дәрежедегі «Отан соғысы» Ордені; * КСРО-ның Еңбек ардагері медалі; * 1970 жылы «Қажырлы еңбегі үшін Ленин туғанына 100 жыл медалі; * 1978 жылы «Ақиқат пен аңыз» романы үшін [[Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы|Абай атындағы Қазақ КСР-нің Мемлекеттік сыйлығының лауреаты]] атанды. * 1987 жылы [[Александр Александрович Фадеев|А.А.Фадеев атындағы халықаралық сыйлықтың лауреаты]]; * 1990 жылы «[[Қазақстанның халық жазушысы]]» құрметті атағы берілді. * 1995 жылы тәуелсіз Қазақстанның «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталды. * 2005 жылы Тәуелсіз Қазақстан Республикасының мемлекеттік марапаты «[[Парасат ордені]]» елбасының жарлығымен марапатталған. * 2010 жылы Тәуелсіз Қазақстан Республикасының Ең жоғарғы мемлекеттік марапаты «[[Отан ордені]]» мен елбасының өзі марапаттады (Астана, Ақорда 2010 жылы). * 2010 жылы Қазақстан Республикасының тұңғыш президенті елбасының әдебиет пен өнер саласындағы мемлекеттік және Президенттік степендиясының иегері. * [[Құрметті азамат|Шығыс Қазақстан облысының Құрметті азаматы]] * [[Құрметті азамат|Жарма ауданының Құрметті азаматы]].<ref>Әлім І., Махаббат жыршысы, Аст., 2005</ref> == Жеке қасиеттері == * Әскери шені — аға сержант. * Хоббиі — фотография, жақсы кітаптар жинау. * Жұбайы — Өзбақанова-Нұршайықова Халима Қалиакбарқызы (1922-2001), оқытушы, әдеби серігі болған. Қыздары — Нұршайықова Жанар Әзілханқызы (1949 жылы туған), филология ғылымдарының докторы, профессор, Нұршайықова Жаннат Әзілханқызы (1951 жылы туған), [[экономист]]; ұлдары — Арнұр Әзілханұлы (1952 жылы туған), инженер-энергетик, Жаннұр Әзілханұлы (1954 жылы туған), инженер-электрик.<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені – 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011. ISBN 978-601-278-473-2</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Әзілхан Нұршайықов шығармалары}} [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Қазақстан халық жазушылары]] [[Санат:Даңқ орденінің иегерлері]] [[Санат:II дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері]] [[Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасының иегерлері]] [[Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері]] [[Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері]] [[Санат:Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] bjxk2gjllbos24zan5hdvlxynv546w1 3591027 3591026 2026-04-24T11:30:00Z Rasulbek Adil 176232 3591027 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Әзілхан Нұршайықов |Суреті = Нуршайыков.jpg |Туған күні = 15.12.1922 |Туған жері = [[Шығыс Қазақстан облысы]], {{туғанжері|Жарма ауданы|Жарма ауданында}} |Қайтыс болған күні = 12.02.2011 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}} |Азаматтығы = {{USSR}}<br />{{байрақ|Қазақ КСР}}<br />{{KAZ}} |Ұлты = Қазақ |Мансабы = [[жазушы]], [[Ұлы Отан соғысы|Ұлы Отан соғысының ардагері]] |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = |Жанры = |Шығармалардың тілі = қазақ тілі |Дебюті = 1964 жылы «Махаббат әні» повесті |Марапаттары = {{{!}} {{!}}{{Отан ордені}}{{!}}{{!}}{{Парасат ордені}}{{!}}{{!}}{{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}} {{!}}} {{{!}} {{!}}[[Сурет: Order of Glory Ribbon Bar.png|40px|3ші дәрежелі Даңқ ордені]] {{!}}{{!}}[[Сурет:SU Order of the Patriotic War 2nd class ribbon.svg|40px|Отан соғысы 2ші дәреже]] {{!}}{{!}}{{Құрмет Белгісі ордені}} {{!}}{{!}}{{Халықтар Достығы ордені}} {{!}}} {{{!}} {{!}}[[Сурет: SU Medal For Courage ribbon.svg|40px|КСРО Ерлігі үшін медалі]] {{!}}{{!}}[[Сурет: SU Medal For Battle Merit ribbon.svg|40px|КСРО Жауынгерлік Ерлігі үшін медалі]] {{!}}{{!}}[[Сурет: Order of Glory Ribbon Bar.png|40px|КСРО Германияны жеңгені үшін медалі]] {{!}}{{!}} [[Сурет: Ribbon Medal For The Liberation Of Warsaw.png|40px|КСРО Варшаваны азат еткені үшін медалі]] {{!}}} {{{!}} {{!}}[[Сурет:SU Medal In Commemoration of the 100th Anniversary of the Birth of Vladimir Ilyich Lenin ribbon.svg|40px|Ленин 100 жыл]] {{!}}{{!}}[[Сурет:VeteranLaborRibbon.png|40px|КСРО Еңбек ардагері медалі]]{{!}}{{!}} [[Сурет:RUS Medal 60 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg|40px|ҰОС 60 жыл медалі]]{{!}}{{!}}[[Сурет: RUS Medal 65 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg|40px|ҰОС 65 жыл медалі]] {{!}}} {{{!}} {{!}}[[Сурет:KazSSR Premium.png|24px|Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының иегері]] {{!}}} |Сыйлықтары = [[Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы|Қазақ КСРнің Мемлекеттік сыйлығының лауреаты]] |Қолтаңбасы = }} '''Әзілхан Нұршайықов''' ([[15 желтоқсан]] [[1922 жыл|1922]], Ақбұзау ауылы, [[Жарма ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]] – [[12 ақпан]] [[2011 жыл|2011]], [[Алматы]]) — [[жазушы]], [[Ұлы Отан соғысы|Ұлы Отан соғысының ардагері]]. [[Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы|Қазақ КСРнің Мемлекеттік сыйлығының лауреаты]] (1978). [[Қазақстанның халық жазушысы]] (1990). А.А.Фадеев атындағы халықаралық сыйлықтың лауреаты (1987). Шығыс Қазақстан облысының Құрметті азаматы.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> == Өмірбаяны == [[Найман]] тайпасының [[Бура (найман)|Бура]] руынан шыққан.<ref>http://e-kitap.kz/book/2161/read {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210715124142/http://e-kitap.kz/book/2161/read |date=2021-07-15 }}</ref><ref>http://e-kitap.kz/book/1315/read {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210715124143/http://e-kitap.kz/book/1315/read |date=2021-07-15 }}</ref><ref>{{кітап|авторы= Х.М. Ғабжалилов|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Қазақ ру-тайпаларының тарихы. Найман |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Алаш ТЗО, Полиграфкомбинат|жыл= 2008|томы= 10|беттері= |барлық беті= 430|сериясы= |isbn= 9965-765-21-09|тиражы= 1000}}</ref> * Алматы қаласындағы Тау-кен институтында, [[Семей]]дегі қазақ педагогикалық училищесінде, [[М.О. Әуезов атындағы педагогикалық колледжі|педагогикалық институтында]] оқыған. * 1941 – 45 жылдары — Қызыл әскер қатарында соғысқа қатысты. Өлеңдері, әңгімелері мен очерктері майдандық, республикалық, облыстық газеттерде басылды. * Соғыстан кейін [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазМУ]]-ды бітірген (1949). * 1953 – 79 жылдары — “[[Қазақстан пионері]]” (қазіргі “[[Ұлан]]”) газетінің бөлім меңгерушісі, “[[Социалистік Қазақстан]]” (қазіргі “[[Егемен Қазақстан]]”) газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, редактордың орынбасары, * 1953 – 56 жылдары — Павлодар облысы “Қызыл ту” газетінің редакторы, * 1961 – 63 жылдары — республикалық “Қазақ әдебиеті” газетінің бас редакторы, Қазақ Совет энциклопедиясы тіл, әдебиет және фольклор редакциясының меңгерушісі, Қазақстан ҒА Әдебиет және өнер институтында ғылыми қызметкер болды. Алғашқы очерк, әңгімелер жинағы “Алыстағы ауданда” деген атпен 1956 жылы жарық көрді. * 1987 жылы — “Дорогие памяти” әскери-патриоттық жинағы үшін А.А. Фадеев атындағы халықаралық сыйлықты алды.<ref>Қалқабаева С., Ә.Нұршайықов прозасындағы адамгершілік ізденістер, А., 2004</ref> 2011 жылы [[Азиада 2011]] қысқы ойындарында эстафетаны жалғаған. Бірнеше күннен соң дүние салып, әйелінің жанында жерленген. ==Шығармашылығы== * Тоғыз толғау, А., 1977 * Автопортрет, А., 1977 * Шығ. жин. 2 т., А., 1992 * Жамбылға хат: Әскери естеліктер, А., 1996 * Қаламгер және оның достары, А., 2000 * Өмір өрнектері: Әдеби күнделіктер, А., 2000 * Махаббат қызық мол жылдар (орыс тілінде, 1980 – 82), А., [https://adebiportal.kz/web/viewer.php?file=/storage/upload/iblock/986/986d529a8a7b7ae54ecc928c3d7d59f0.pdf&ln=kz 2002] * Ақиқат пен аңыз, А., 2004 * Махаббат жырлары (орыс тілінде, 1965 – 82), А., 2005 * Мәңгілік махаббат жыры, А., 2005 * Таңд. шығ. жин., 10 т., 2005. * Мәңгілік махаббат жыры: поэма.- А.:Өлке,2005.- 607 б. * Мен журналистпін.-А.: Қазақстан, 1977.-167 б. * Батырдың өмірі: шағын повестер, әңгімелер, естеліктер.-А.: Жазушы,1969.- 176 б. * Боздақтар.-А.:Санат, 2005 * Жер туралы жыр: очерктер.-А.:Қазақстан, 1974.-320 б. * Екі естелік (Мұхтар Әуезов пен Сәбит Мұқанов туралы хиқая, эсселер).-А.:Жалын,1985.-176 б. == Аудармалары == [[Бунин Иван Алексеевич|И. Бунин]]нің шығармаларын, [[Шолохов Михаил Александрович|М. Шолохов]]тың “Адам тағдыры”, П. Павленконың “Жарияланбаған хат” әңгімелерін, А. Якобсонның “Қорқау” пьесасын, т.б. туындыларды қазақ тіліне аударды. ==Мемлекеттік марапаттары== * [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]]нің Құрмет грамотасы; * 1943 жылы КСРО-ның «Ерлігі үшін» медалі; * 1944 жылы КСРО-ның «Жауынгерлік ерлігі үшін» медалі; * 1944 жылы КСРО-ның 3-дәрежедегі «Даңқ» Ордені * 1945 жылы КСРО-ның «Германияны жеңгені үшін» медалі; * 1945 жылы КСРО-ның «Варшаваны азамт еткені үшін» медалі; * 1956 жылы КСРО-ның «Құрмет белгісі» Ордені; * 1984 жылы КСРО-ның «Халықтар Достығы» Ордені; * 1985 жылы КСРО-ның 2-дәрежедегі «Отан соғысы» Ордені; * КСРО-ның Еңбек ардагері медалі; * 1970 жылы «Қажырлы еңбегі үшін Ленин туғанына 100 жыл медалі; * 1978 жылы «Ақиқат пен аңыз» романы үшін [[Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы|Абай атындағы Қазақ КСР-нің Мемлекеттік сыйлығының лауреаты]] атанды. * 1987 жылы [[Александр Александрович Фадеев|А.А.Фадеев атындағы халықаралық сыйлықтың лауреаты]]; * 1990 жылы «[[Қазақстанның халық жазушысы]]» құрметті атағы берілді. * 1995 жылы тәуелсіз Қазақстанның «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталды. * 2005 жылы Тәуелсіз Қазақстан Республикасының мемлекеттік марапаты «[[Парасат ордені]]» елбасының жарлығымен марапатталған. * 2010 жылы Тәуелсіз Қазақстан Республикасының Ең жоғарғы мемлекеттік марапаты «[[Отан ордені]]» мен елбасының өзі марапаттады (Астана, Ақорда 2010 жылы). * 2010 жылы Қазақстан Республикасының тұңғыш президенті елбасының әдебиет пен өнер саласындағы мемлекеттік және Президенттік степендиясының иегері. * [[Құрметті азамат|Шығыс Қазақстан облысының Құрметті азаматы]] * [[Құрметті азамат|Жарма ауданының Құрметті азаматы]].<ref>Әлім І., Махаббат жыршысы, Аст., 2005</ref> == Жеке қасиеттері == * Әскери шені — аға сержант. * Хоббиі — фотография, жақсы кітаптар жинау. * Жұбайы — Өзбақанова-Нұршайықова Халима Қалиакбарқызы (1922-2001), оқытушы, әдеби серігі болған. Қыздары — Нұршайықова Жанар Әзілханқызы (1949 жылы туған), филология ғылымдарының докторы, профессор, Нұршайықова Жаннат Әзілханқызы (1951 жылы туған), [[экономист]]; ұлдары — Арнұр Әзілханұлы (1952 жылы туған), инженер-энергетик, Жаннұр Әзілханұлы (1954 жылы туған), инженер-электрик.<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені – 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011. ISBN 978-601-278-473-2</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Әзілхан Нұршайықов шығармалары}} [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Қазақстан халық жазушылары]] [[Санат:Даңқ орденінің иегерлері]] [[Санат:II дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері]] [[Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасының иегерлері]] [[Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері]] [[Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері]] [[Санат:Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] a6syk71mbat7po5hvphmdxrmpar07df 0 30709 3590504 3431811 2026-04-23T13:34:17Z Айша Искакова 164905 Кішігірім өзгертулер енгіздім 3590504 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Dimethyl-sulfate-from-xtal-3D-balls.png|thumb|250px|Диметилсульфат]] '''Органикалық химия''' — химияның [[Көміртегі|көміртек]] және оның басқа элементтермен түзілген [[органикалық қосылыстар]]ын, олардың өзара түрлену заңдылықтарын зерттейтін саласы. Органикалық химияның органикалық заттардың [[синтез]]і мен құрылымын анықтауда, ондағы [[электрон тығыздығы]]ның таралуын, атомдардың кеңістіктік орналасуын және химиялық реакция механизмін белгілеудегі мүмкіндіктері шексіз. Сонымен қатар, ол ғылым мен техниканың жаңа салаларының пайда болуына және дамуына ықпал етеді. Органикалық химия деген терминді тұңғыш рет ашқан 1808 жылы швед химигі И.Берцелиус (1779 – 1848) ұсынған. Бұл термин ол кезде тек тірі организмдермен ғана байланыстырылып түсіндірілді. 19 ғасырдың аяғында көптеген зерттеулер нәтижесінде органикалық қосылыстар синтезделіп, ол түсінік жоққа шығарылды. Органикалық химияның ғылым ретінде дамуы осы кезден басталады. Органикалық химияның дамуында 1861 жылы А.Бутлеров ашқан органикалық заттардың құрылыс теориясы маңызды орын алады. Осыған байланысты органикалық химияға химиялық байланыс, [[молекула]]да [[атом]]дардың байланысу реті, олардың өзара әсері, т.б. жаңа ұғымдар енді. Бутлеровтың құрылыс теориясы осыған дейін белгісіз болып келген [[изомерия]] құбылысын толық түсіндіре алды. Одан басқа: типтер теориясы, фрагменттердің молекуладан өзгеріссіз жаңа молекулаға өтуі, валенттілік ережесі, бензолдық теория, құрылыс, изомерия құбылысы, молекуладағы атомдардың кеңістіктік орналасуы, атомдардың өзара әсер теориялары, т.б. көптеген жаңалықтар органикалық химияны одан әрі дамытты. 20 ғасырдың басында талдаудың жаңа физикалық әдістері жасалып, жетілдірілді: [[хроматография]]лық, [[ЭПР]], рентген, құрылымдық талдау, [[масс-спектроскопия]], [[ядролық-магниттік]] [[резонанс]], [[инфрақызыл]] және [[ультракүлгін-спектрометриясы]], т.б. Бұл әдістер химиялық әдістерді қолданбай-ақ, күрделі органикалық заттардың құрылымын тез және дәл анықтау мүмкіндігін берді. [[Сурет:Ethyl-formate-3D-balls.png|thumb|left|250px|Этилформиат]] 1915–1916 жылдары химияға кванттық механика әдістерін қолдануға байланысты органикалық қосылыстарда электрон және оның тығыздығының таралу табиғатын түсінуге мүмкіндік туды (мезомерия және резонанс теориясы). 20 ғасырдың 2-жартысында тізбекті реакциялар теориясы, [[қышқыл-негіз]] және [[гетерогендік катализ]] теорияларын түсінуге жол салған зерттеудің [[кинетика]]лық әдістері қолданыла бастады. Әсіресе сұйық отын тапшылығы туғанда [[Бергиус реакциясы]] арқылы көмірді сұйық көмір сутектерге гидрлеу орын алды (1912–1913). Полимерлер химиясы кең өріс ала бастады. 1897 – 1999 жылдары полимерлеу нәтижесінде [[каучук]], медицина мен техникада қолданылып жүрген бластомерлер алынды. Ал 1936 жылы синтетикалық полимерлер [[найлон, тефлон]] синтезделді. Полимерлер химиясы жоғары молекулалы қосылыстар деп аталатын химияның үлкен бір саласына айналды. Органикалық химияда бояулар химиясы ерекше орын алады. Бұл саланың дамуында неміс химик-органигі А.Гофман (1818–1892) лабораториясының еңбектері зор болды. 1856 жылы ең алғашқы синтетикалық бояғыш – [[мовеин]], ал 1858 жылы [[фуксин]] алынды. Бояғыш заттар фотография ісінде кеңінен қолданыла бастады. Қазақстанда органикалық химия өткен ғасырдың 30-жылдарынан дами бастады. [[Сурет:Cefuroxime-based-on-1QMF-2D-skeletal.png|thumb|250px|Цефуроксим]] Органикалық химия негізін салушы ғалымдар: А.Ш. Шәріпханов, И.Н. Назаров, И.Н. Азербаев, Т.І. Шомбалов, Н.Н. Воронцов болды. Олар өз зерттеулерін екі бағытта жүргізді: жаңа органикалық заттарды синтездеу және Қазақстан өсімдіктерінің химиялық құрамын зерттеу. Зерттеулердің мақсаты синтез жолымен және өсімдіктер дүниесі негізінде дәрілік, биологиялық белсенді заттар алу. Қазақстанның органик ғалымдары [[гетероцикл]]ді және [[ацетилен]] қосылыстары негізінде нәзік органикалық синтезді жүзеге асырып, дәрілік препараттар «[[Рихлокаин]]», «[[Алмакаин]]», «[[Цефедрин]]», «[[Пирикаин]]», «[[Просидол]]», өсімдік тектес препараттар «[[Алхидин]]», «[[Рамон]]», «[[Сүттіген]]», т.б. синтездеп, өндіріске енгізді. Органикалық химия басқа пәндермен (фармацевтика, биотехнология, биохимия, агрохимия, медицина, т.б.) тығыз байланысты. Ол тірі организмдердегі биохимиялық процестерді анықтап, көптеген ауруларды емдеудің тиімді жолдарын табуға мүмкіндік береді. Органикалық химияның жетістіктері қазіргі кездегі өндірісте (өсімдік өсуін реттеуіштер, бояу, жасанды каучук, жанармай өндіру) кеңінен қолданылады.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том</ref> == Органикалық химияның маңызы == Органикалық химия көптеген өндірістік үрдістердің теориялық негізі болып табылады. # Мұнай химиясы – мұнай өңдеу мен мұнай өнімдерін өндіру. # Кокс химия өндірісі – тас көмірді өңдеп, кокс алумен айналысады, ал кокс домна пешінде пайдаланылады (кокстан басқа кокс шайыры мен кокс газы түзіледі, ал олар әрі қарай өңделетін бағалы шикізаттар). # Жоғары молекулалы заттар өндіру саласы синтетикалық талшықтар, каучук, пластмасса алумен айналысады. # Лак-бояу өндірісі. # Улы химикаттар болатын (S,N,P) - органикалық заттардан тыңайтқыштар алу. # Дәрі-дәрмек өндірісі екі жолмен дамуда: 1) табиғи қосылыстардан бөліп алу; 2) синтетикалық жолмен алу. # Ағаш өңдеу, яғни қағаз өндірісі. # Тірі ағзаларда жүретін химиялық үрдістерді биохимия зерттейді, бұл – органикалық химияның биологиямен және медицинамен тығыз байланысқан сала Осы айтылған барлық өндіріс салаларында табиғи қорлар мен энергияны және еңбек күшін мейілінше аз шығындап, өнімдердің шығымын арттыру міндеті тұр. Одан басқа барлық өндірісте қалдықтары аз немесе қалдықсыз тұйықталған технологияларды қолдану арқылы өндірістің экологиялық зиянын азайтып, экономиялық тиімділігін арттыру көзделген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} [[Санат:Органикалық химия]] 47d04b57wtqrqj0lbg6kuthbc5dojug 0 34030 3590676 3589828 2026-04-23T18:23:54Z Kasymov 10777 3590676 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау |Атауы = Кіші Қалқан тауы |Шынайы атауы = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |lat_dir = |lat_deg = 43|lat_min = 53|lat_sec = 0 |lon_dir = |lon_deg = 78 |lon_min = 30 |lon_sec = 53 |region = |CoordScale = |Орналасуы = {{KAZ}}, [[Жетісу облысы]] [[Кербұлақ ауданы]] |Тау жүйесі = [[Жетісу Алатауы]] |Пайда болған кезеңі = [[Палеозой]] |Аумағы = |Ұзындығы = |Ені = |Ең биік шыңы = |Биіктігі = 956 |Карта = |Позициялық карта 1 = Қазақстан |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = Қазақстан Жетісу облысы |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = }} '''Кіші Қалқан тауы''' (Қыстық Қалқан) – [[Жетісу Алатауы]]ның оңтүстігіндегі Қалқан тауларының бір бөлігі.<ref>{{cite book |title=Қазақстан Республикасының географиялық атауларының мемлекеттік каталогы |volume=4 |location=Алматы |publisher=РМҚК "Ұлттық картографиялық-геодезиялық қоры" |year=2014 |edition=2-ші басылым, қайта өңделген және толықтырылған |quote=2014 жылдың 1 қарашадағы мәлімет бойынша жасалды}}</ref> Іле өзенінің оң аңғарында. Кіші Қалқан тауы Үлкен Қалқан тауының батысында 3 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 956 м. Екі тау аралығында шағын құмды алқап жатыр. == Геологиясы, жер бедері == Түзілуі, геологиялық құрылымы және жер бедері жағынан Үлкен Қалқан тауына ұқсас.<ref>[[Қазақ энциклопедиясы]]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Кербұлақ ауданы таулары]] [[Санат:Жетісу Алатауы]] 4cpqjd9m54sdd8tfwe9vnashjnvebix 0 35032 3590426 3440037 2026-04-23T12:13:23Z Casserium 68287 3590426 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауданы |ауданның атауы = Амангелді ауданы |елтаңба = Amankeldi seal.jpg |елтаңба аты = |карта = Amangeldi District Kazakhstan.png |әкімшілік бірліктің картасы = |lat_dir = N |lat_deg = 49 |lat_min = 52 |lat_sec = 12 |lon_dir = E |lon_deg = 65 |lon_min = 19 |lon_sec = 12 |облысы = Қостанай облысы |құрылған уақыты = [[17 қаңтар]] [[1928 жыл]] |тұрғыны = 13 077<ref>[https://stat.gov.kz/region/kostanay/dynamic-tables/4482/ (2024 жылғы 1 қыркүйек)]</ref> |халық саны бойынша орны = |санақ жылы = 2024 |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] (98,43%)<br /> [[орыстар]] (0,84%)<br /> басқалары (0,73%)<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |жер аумағы = 22,6 мың |жер аумағы бойынша орны = |тығыздығы = |телефон коды = |пошта индексі = |аудан орталығы = [[Амангелді (Амангелді ауданы)|Амангелді]] |ауылдық округтер саны = 10 |кенттік әкімдіктер саны = |қалалық әкімдіктер саны = |ауылдар саны = 30 |қалалар саны = |әкімдіктің мекенжайы = Амангелді ауылы, Майлин көшесі, №14 |әкімі = Қанат Уәшұлы Кеделбаев |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/kostanai-amangeldi-audany-akimat?lang=kk Амангелді ауданының әкімдігі }} '''Амангелді ауданы''' — [[Қостанай облысы]]ның оңтүстік-шығысындағы әкімшілік бөлініс. Аумағы — 22,6 мың км². Алғаш "Батпаққара ауданы" деген атпен [[1928 жыл|1928]] жылы құрылды. [[1936 жыл|1936]] жылы оған халық батыры [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов|Амангелді]] есімі берілді. Аудан орталығы — [[Амангелді (Амангелді ауданы)|Амангелді]] ауылы. == Географиялық орны, жер бедері == Батысында [[Жангелді ауданы|Жангелдин]], [[Науырзым ауданы|Науырзым]] аудандарымен, шығысында [[Арқалық (қала)|Арқалық]] қаласымен, солтүстігінде [[Ақмола облысы]]ның [[Жарқайың ауданы]]мен, оңтүстігінде [[Ұлытау облысы]]ның [[Ұлытау ауданы]]мен шектеседі. [[Торғай Үстірті|Торғай үстірті]]нің оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Оңтүстік-шығысын [[Жыланшықтүрме]] (абсолюттік биіктігі 250–300 м) қыраты, Айғыржал (300–350 м) және Қырғыш тауларының солтүстік сілемдері (500 м) алып жатыр. Батыс жағының едәуір бөлігін “[[Торғай қолаты]]” деп аталатын ескі аңғардың шығыс беткейі қамтиды. Оған шығысынан Сарыөзен, Торғай, Жыланшық өзендерінің аңғарлары келіп түйіседі. Жер бедері ойлы-қырлы, таулы-ойысты болып келеді. Кен байлықтары: қоңыр көмір, темір кентасы, боксит және құрылыс материалдары. == Климаты, өсімдігі мен жануарлар дүниесі == Климаты тым континенттік, қысы суық, жазы ыстық және қуаң. Қаңтардың орташа температурасы — -16–-22°С, шілдеде — 22–24°С. Жауын-шашынның жылдық мөлшері — 250–350 мм. Топырағы солтүстік пен солтүстік-шығыста қоңыр, оңтүстік мен оңтүстік-шығысында ашық қоңыр. Сортаң топырақ та кездеседі. Ауданның Торғай және оның саласы Жалдама өзендеріне дейінгі солтүстік бөлігін жусан аралас бетегелі, селеулі, жусанды, көкпекті шөп өскен құрғақ дала алып жатыр. Оңт-ндегі шөлейт аймақта ақ жусан, көде, еркек шөп, қара жусан, көкпек және бұйырғын өседі. Өзен жағалауында, ойпаңдарда галофит өсімдіктері аралас бидайықты, өлеңшөпті шалғын өседі. Жабайы аңдардан: қасқыр, түлкі, киік-сайғақ, борсық, ондатра, жабайы шошқа, қоян, дала бүркіті, көкек, қарға, ұзақ, сауысқан, жабайы көгершін, тоқылдақ, аққу, тырна, дуадақ, кекілік, бөдене тағы да басқа түрлері бар. Су айдындарында шортан, алабұға, ішінара, тұқы, сазан балық түрлері тараған. == Су торабы == Аудан Торғай, [[Ұлы Жыланшық]] өзендерінің бас жағы мен салалары — [[Сарыөзен (өзен, Торғай алабы)|Сарыөзен]], [[Жалдама (өзен)|Жалдама]] және [[Қараторғай (өзен)|Қараторғай]]дың орта және төменгі ағыстары алабын қамтиды. Сарыөзеннің салалары — Үлкен Дәмді, Мойылды және Жалдама өзендері және Амангелді бөгені жер суғаруға кеңінен пайдаланылады. Аудан аумағында Балықты, [[Топалаң]], [[Қоғалыкөл (көл, Торғай алабы)|Қоғалыкөл]], [[Шақпақ көлі|Шақпақ]], т.б. көлдер бар. == Шаруашылығы == Ауыл шаруашылық жерінің аумағы — 2689,6 мың га. Оның ішінде егістік — 244,0 мың га, шабындық — 95,2 мың га, жайылым — 2339,4 мың га (2006). Аудан аумағын Қостанай–Амангелді, Амангелді–Арқалық, Арқалық–Есіл автомобиль жолдары, Арқалық–Есіл темір жолының оңтүстік бөлігі басып өтеді.Аудан қалыпты көлік желілерімен қамтамасыз етілген. Жалпы пайдаланыстағы авто көлік жолдарының ұзындығы — 806 шақырым, оның ішінде 262 шақырым — асфальтталған жолдар. == Халқы == {| class="wikitable" ! 1939 !! 1959 !! 1970 !! 1979 !! 1989<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/census.php Ресей империясы,  КСРО халық санақтары]</ref> !! 1999 !! 2009<ref>[https://old.stat.gov.kz/for_users/national/ ҚР халық санақтары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231010011948/https://old.stat.gov.kz/for_users/national |date=2023-10-10 }}</ref> !! 2021 |- | 16938 || {{өсім}}22232 || {{өсім}}22770 || {{құлдырау}}20542 || {{өсім}}27998 || {{құлдырау}}21244 || {{құлдырау}}17660 || {{құлдырау}}16076 |} Тұрғындар саны – 16 475 адам ([[2019 жыл|2019]]). Ұлттық құрамы: [[қазақтар]] – 98,48%, [[орыстар]] – 1,52%, [[украиндар]] – 0,18%, [[немістер]] – 0,17%, басқа ұлт өкілдері – 0,23%. == Әкімшілік бөлінісі == 27 елді мекен 10 ауылдық округке біріктірілген: [[Сурет:Karta regiona bolhoi.jpg|right|300px|Аймақ картасы]] {| class="wikitable" !Әкімшілік бірлік !Орталығы !Елді мекендері !Халқы (2021) |- | [[Ақсай ауылдық округі (Қостанай облысы)|Ақсай ауылдық округі]] |[[Ақсай (Қостанай облысы)|Ақсай]] ауылы|| 1|| {{құлдырау}}349 |- | [[Амангелді ауылдық округі (Қостанай облысы)|Амангелді ауылдық округі]] |[[Амангелді (Амангелді ауданы)|Амангелді]] ауылы|| 5|| {{құлдырау}}7395 |- | [[Амантоғай ауылдық округі]] |[[Амантоғай]] ауылы|| 3|| {{құлдырау}}1204 |- | [[Байғабыл ауылдық округі]] |[[Байғабыл (Қостанай облысы)|Байғабыл]] ауылы|| 2|| {{құлдырау}}707 |- | [[Қабырға ауылдық округі]] |[[Қабырға (Қостанай облысы)|Қабырға]] ауылы|| 2|| {{құлдырау}}273 |- | [[Қарасу ауылдық округі (Амангелді ауданы)|Қарасу ауылдық округі]] |[[Қарасу (Амангелді ауданы)|Қарасу]] ауылы|| 4|| {{құлдырау}}947 |- | [[Құмкешу ауылдық округі]] |[[Құмкешу]] ауылы|| 2|| {{құлдырау}}519 |- | [[Тасты ауылдық округі (Қостанай облысы)|Тасты ауылдық округі]] |[[Тасты (Қостанай облысы)|Тасты]] ауылы|| 2|| {{құлдырау}}513 |- | [[Үрпек ауылдық округі]] |[[Үрпек]] ауылы|| 4|| {{құлдырау}}1360 |- | [[Үштоғай ауылдық округі]] |[[Үштоғай]] ауылы|| 2|| {{құлдырау}}440 |} == Ірі елді мекендері == {| class="wikitable" ! Атауы !! Халқы <br>(2021) |- | [[Амангелді (Амангелді ауданы)|Амангелді]] || {{құлдырау}} 6778 |- | [[Үрпек]] || {{құлдырау}} 1111 |- | [[Қарасу (Амангелді ауданы)|Қарасу]] || {{құлдырау}} 770 |- | [[Амантоғай]] || {{құлдырау}} 748 |- | [[Байғабыл (Қостанай облысы)|Байғабыл]] || {{құлдырау}} 608 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://amangeldy.kostanay.kz/index.php?mod=page&obj=14439|thumb Селолық округтер]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Қостанай облысы}} {{Амангелді ауданы елді мекендері}} [[Санат:Амангелді ауданы]] qu2qcp6txovx3u4nojqv6corjp66t1g 3590427 3590426 2026-04-23T12:13:57Z Casserium 68287 3590427 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауданы |ауданның атауы = Амангелді ауданы |елтаңба = Amankeldi seal.jpg |елтаңба аты = |карта = Amangeldi District Kazakhstan.png |әкімшілік бірліктің картасы = |lat_dir = N |lat_deg = 49 |lat_min = 52 |lat_sec = 12 |lon_dir = E |lon_deg = 65 |lon_min = 19 |lon_sec = 12 |облысы = Қостанай облысы |құрылған уақыты = [[17 қаңтар]] [[1928 жыл]] |тұрғыны = 13 077<ref>[https://stat.gov.kz/region/kostanay/dynamic-tables/4482/ (2024 жылғы 1 қыркүйек)]</ref> |халық саны бойынша орны = |санақ жылы = 2024 |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] (98,43%)<br /> [[орыстар]] (0,84%)<br /> басқалары (0,73%)<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |жер аумағы = 22,6 мың |жер аумағы бойынша орны = |тығыздығы = |телефон коды = |пошта индексі = |аудан орталығы = [[Амангелді (Амангелді ауданы)|Амангелді]] |ауылдық округтер саны = 10 |кенттік әкімдіктер саны = |қалалық әкімдіктер саны = |ауылдар саны = 27 |қалалар саны = |әкімдіктің мекенжайы = Амангелді ауылы, Майлин көшесі, №14 |әкімі = Қанат Уәшұлы Кеделбаев |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/kostanai-amangeldi-audany-akimat?lang=kk Амангелді ауданының әкімдігі }} '''Амангелді ауданы''' — [[Қостанай облысы]]ның оңтүстік-шығысындағы әкімшілік бөлініс. Аумағы — 22,6 мың км². Алғаш "Батпаққара ауданы" деген атпен [[1928 жыл|1928]] жылы құрылды. [[1936 жыл|1936]] жылы оған халық батыры [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов|Амангелді]] есімі берілді. Аудан орталығы — [[Амангелді (Амангелді ауданы)|Амангелді]] ауылы. == Географиялық орны, жер бедері == Батысында [[Жангелді ауданы|Жангелдин]], [[Науырзым ауданы|Науырзым]] аудандарымен, шығысында [[Арқалық (қала)|Арқалық]] қаласымен, солтүстігінде [[Ақмола облысы]]ның [[Жарқайың ауданы]]мен, оңтүстігінде [[Ұлытау облысы]]ның [[Ұлытау ауданы]]мен шектеседі. [[Торғай Үстірті|Торғай үстірті]]нің оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Оңтүстік-шығысын [[Жыланшықтүрме]] (абсолюттік биіктігі 250–300 м) қыраты, Айғыржал (300–350 м) және Қырғыш тауларының солтүстік сілемдері (500 м) алып жатыр. Батыс жағының едәуір бөлігін “[[Торғай қолаты]]” деп аталатын ескі аңғардың шығыс беткейі қамтиды. Оған шығысынан Сарыөзен, Торғай, Жыланшық өзендерінің аңғарлары келіп түйіседі. Жер бедері ойлы-қырлы, таулы-ойысты болып келеді. Кен байлықтары: қоңыр көмір, темір кентасы, боксит және құрылыс материалдары. == Климаты, өсімдігі мен жануарлар дүниесі == Климаты тым континенттік, қысы суық, жазы ыстық және қуаң. Қаңтардың орташа температурасы — -16–-22°С, шілдеде — 22–24°С. Жауын-шашынның жылдық мөлшері — 250–350 мм. Топырағы солтүстік пен солтүстік-шығыста қоңыр, оңтүстік мен оңтүстік-шығысында ашық қоңыр. Сортаң топырақ та кездеседі. Ауданның Торғай және оның саласы Жалдама өзендеріне дейінгі солтүстік бөлігін жусан аралас бетегелі, селеулі, жусанды, көкпекті шөп өскен құрғақ дала алып жатыр. Оңт-ндегі шөлейт аймақта ақ жусан, көде, еркек шөп, қара жусан, көкпек және бұйырғын өседі. Өзен жағалауында, ойпаңдарда галофит өсімдіктері аралас бидайықты, өлеңшөпті шалғын өседі. Жабайы аңдардан: қасқыр, түлкі, киік-сайғақ, борсық, ондатра, жабайы шошқа, қоян, дала бүркіті, көкек, қарға, ұзақ, сауысқан, жабайы көгершін, тоқылдақ, аққу, тырна, дуадақ, кекілік, бөдене тағы да басқа түрлері бар. Су айдындарында шортан, алабұға, ішінара, тұқы, сазан балық түрлері тараған. == Су торабы == Аудан Торғай, [[Ұлы Жыланшық]] өзендерінің бас жағы мен салалары — [[Сарыөзен (өзен, Торғай алабы)|Сарыөзен]], [[Жалдама (өзен)|Жалдама]] және [[Қараторғай (өзен)|Қараторғай]]дың орта және төменгі ағыстары алабын қамтиды. Сарыөзеннің салалары — Үлкен Дәмді, Мойылды және Жалдама өзендері және Амангелді бөгені жер суғаруға кеңінен пайдаланылады. Аудан аумағында Балықты, [[Топалаң]], [[Қоғалыкөл (көл, Торғай алабы)|Қоғалыкөл]], [[Шақпақ көлі|Шақпақ]], т.б. көлдер бар. == Шаруашылығы == Ауыл шаруашылық жерінің аумағы — 2689,6 мың га. Оның ішінде егістік — 244,0 мың га, шабындық — 95,2 мың га, жайылым — 2339,4 мың га (2006). Аудан аумағын Қостанай–Амангелді, Амангелді–Арқалық, Арқалық–Есіл автомобиль жолдары, Арқалық–Есіл темір жолының оңтүстік бөлігі басып өтеді.Аудан қалыпты көлік желілерімен қамтамасыз етілген. Жалпы пайдаланыстағы авто көлік жолдарының ұзындығы — 806 шақырым, оның ішінде 262 шақырым — асфальтталған жолдар. == Халқы == {| class="wikitable" ! 1939 !! 1959 !! 1970 !! 1979 !! 1989<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/census.php Ресей империясы,  КСРО халық санақтары]</ref> !! 1999 !! 2009<ref>[https://old.stat.gov.kz/for_users/national/ ҚР халық санақтары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231010011948/https://old.stat.gov.kz/for_users/national |date=2023-10-10 }}</ref> !! 2021 |- | 16938 || {{өсім}}22232 || {{өсім}}22770 || {{құлдырау}}20542 || {{өсім}}27998 || {{құлдырау}}21244 || {{құлдырау}}17660 || {{құлдырау}}16076 |} Тұрғындар саны – 16 475 адам ([[2019 жыл|2019]]). Ұлттық құрамы: [[қазақтар]] – 98,48%, [[орыстар]] – 1,52%, [[украиндар]] – 0,18%, [[немістер]] – 0,17%, басқа ұлт өкілдері – 0,23%. == Әкімшілік бөлінісі == 27 елді мекен 10 ауылдық округке біріктірілген: [[Сурет:Karta regiona bolhoi.jpg|right|300px|Аймақ картасы]] {| class="wikitable" !Әкімшілік бірлік !Орталығы !Елді мекендері !Халқы (2021) |- | [[Ақсай ауылдық округі (Қостанай облысы)|Ақсай ауылдық округі]] |[[Ақсай (Қостанай облысы)|Ақсай]] ауылы|| 1|| {{құлдырау}}349 |- | [[Амангелді ауылдық округі (Қостанай облысы)|Амангелді ауылдық округі]] |[[Амангелді (Амангелді ауданы)|Амангелді]] ауылы|| 5|| {{құлдырау}}7395 |- | [[Амантоғай ауылдық округі]] |[[Амантоғай]] ауылы|| 3|| {{құлдырау}}1204 |- | [[Байғабыл ауылдық округі]] |[[Байғабыл (Қостанай облысы)|Байғабыл]] ауылы|| 2|| {{құлдырау}}707 |- | [[Қабырға ауылдық округі]] |[[Қабырға (Қостанай облысы)|Қабырға]] ауылы|| 2|| {{құлдырау}}273 |- | [[Қарасу ауылдық округі (Амангелді ауданы)|Қарасу ауылдық округі]] |[[Қарасу (Амангелді ауданы)|Қарасу]] ауылы|| 4|| {{құлдырау}}947 |- | [[Құмкешу ауылдық округі]] |[[Құмкешу]] ауылы|| 2|| {{құлдырау}}519 |- | [[Тасты ауылдық округі (Қостанай облысы)|Тасты ауылдық округі]] |[[Тасты (Қостанай облысы)|Тасты]] ауылы|| 2|| {{құлдырау}}513 |- | [[Үрпек ауылдық округі]] |[[Үрпек]] ауылы|| 4|| {{құлдырау}}1360 |- | [[Үштоғай ауылдық округі]] |[[Үштоғай]] ауылы|| 2|| {{құлдырау}}440 |} == Ірі елді мекендері == {| class="wikitable" ! Атауы !! Халқы <br>(2021) |- | [[Амангелді (Амангелді ауданы)|Амангелді]] || {{құлдырау}} 6778 |- | [[Үрпек]] || {{құлдырау}} 1111 |- | [[Қарасу (Амангелді ауданы)|Қарасу]] || {{құлдырау}} 770 |- | [[Амантоғай]] || {{құлдырау}} 748 |- | [[Байғабыл (Қостанай облысы)|Байғабыл]] || {{құлдырау}} 608 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://amangeldy.kostanay.kz/index.php?mod=page&obj=14439|thumb Селолық округтер]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Қостанай облысы}} {{Амангелді ауданы елді мекендері}} [[Санат:Амангелді ауданы]] k36pqzcauzdx6yuynd55hmekje2ngri 0 35402 3590445 3439180 2026-04-23T12:27:43Z Casserium 68287 /* Әкімшілік бөлінісі */ 3590445 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауданы |ауданның атауы = Әулиекөл ауданы |елтаңба = Äulieköl District logo.jpg |елтаңба аты = |карта = Auliekol District Kazakhstan.png |әкімшілік бірліктің картасы = |lat_dir = N |lat_deg = 52 |lat_min = 21 |lat_sec = 00 |lon_dir = E |lon_deg = 64 |lon_min = 07 |lon_sec = 48 |облысы = Қостанай облысы |құрылған уақыты = [[1928 жыл]] |тұрғыны = 34 843<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |халық саны бойынша орны = |санақ жылы = 2023 |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] (50,65%)<br /> [[орыстар]] (31,35%)<br /> [[украиндар]] (7,01%)<br /> [[немістер]] (3,21%)<br /> [[татарлар]] (2,13%)<br /> [[шешендер]] (1,56%)<br /> [[белорустар]] (1,14%)<br />[[башқұрттар]] (0,33%)<br /> [[әзербайжандар]] (0,29%)<br /> басқалары (2,33%)<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |жер аумағы = 11,1 мың |жер аумағы бойынша орны = |тығыздығы = 3,1 |телефон коды = |пошта индексі = |аудан орталығы = [[Әулиекөл]] |ауылдық округтер саны = 12 |кенттік әкімдіктер саны = 1 |қалалық әкімдіктер саны = |ауылдар саны = 33 |қалалар саны = |әкімдіктің мекенжайы = Әулиекөл ауылы, 1 Май көшесі, №44 |әкімі = Жансұлтан Қоңыртайұлы Таукенов |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/kostanai-auliekol-audany-akimat?lang=kk Әулиекөл ауданының әкімдігі }} '''Әулиекөл ауданы ''' — [[Қостанай облысы]]ның орталық бөлігіндегі әкімшілік аудан, құрғақ дала белдемінде орналасқан. Жерінің аумағы — 11,1 мың км². Орталығы — [[Әулиекөл]] ауылы. Аудан 1928 жылы '''Семиозёр ауданы''' болып құрылған, 1997 жылдан Әулиекөл ауданы деп аталады. == Географиялық орны == Солтүстігінде [[Қостанай ауданы|Қостанай]], [[Алтынсарин ауданы|Алтынсарин]], батысында [[Бейімбет Майлин ауданы|Бейімбет Майлин]], [[Қамысты ауданы|Қамысты]], шығысында [[Қарасу ауданы|Қарасу]], оңтүстігінде [[Науырзым ауданы|Науырзым]] аудандарымен шектеседі. == Жер бедері == Аудан жерінің көпшілік бөлігін жазықтық және қазаншұңқырлы-көлді өңір алып жатыр. Аудан аумағы оңтүстік-батысында [[Торғай Үстірті]]мен (абсолют биіктігі — 250 м), шығысында [[Торғай қолаты]]мен (абсолют биіктігі — 103–115 м) шектеседі. Кен байлықтарынан: қоңыр көмір, көмір, отқа төзімді саз, боксит кездеседі. Климаты шұғыл континенттік — қысы суық, жазы ыстық. Қаңтар айындағы орташа температурасы — 18–19°С, шілдеде — 21–22°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері — 260–280 мм. Топырағы қара, қара қызғылт, қоңыр, құмдақ болып келеді. Селеу, көкпек, жусан, т.б. шөп өседі. Ауданның шығысында Басаман, [[Аманқарағай орманы|Аманқарағай]] орман алқабы бар. Жабайы жануарлардан: қасқыр, түлкі, қоян, сарышұнақ, орманды өңірінде тиін, елік, бұлан; құстардан: шіл, қарақұр, бүркіт, кезқұйрық, қаз, үйрек, аққу, тырна, қызғыш, тауқұдірет, шымшық, бозторғай, т.б. мекендейді. {{Қаланың ауа райы |Жер_ілік=Әулиекөл ауданы |Дерекнама=Агроклиматические ресурсы Костанайской области: научно-прикладной справочник. — Астана, 2017. — С. 49, 62. |Қаң_ор=-15.3 |Қаң_ор_ж-ш=19 |Ақп_ор=-15.1 |Ақп_ор_ж-ш=14 |Нау_ор=-8.0 |Нау_ор_ж-ш=17 |Сәу_ор=5.3 |Сәу_ор_ж-ш=22 |Мам_ор=14.1 |Мам_ор_ж-ш=34 |Мау_ор=20.3 |Мау_ор_ж-ш=28 |Шіл_ор=21.4 |Шіл_ор_ж-ш=34 |Там_ор=19.6 |Там_ор_ж-ш=28 |Қыр_ор=13.0 |Қыр_ор_ж-ш=19 |Қаз_ор=4.9 |Қаз_ор_ж-ш=23 |Қар_ор=-5.5 |Қар_ор_ж-ш=23 |Жел_ор=-12.7 |Жел_ор_ж-ш=21 |Жыл_ор=3.5 |Жыл_ор_ж-ш=283}} == Су торабы == Жер беті суларын ауданның Солтүстік-батыс бөлігі мен Торғай қолатындағы көлдер, Обаған өзенінің жоғарғы салалары, Шилі өзені құрайды. Көлдері: [[Құсмұрын (көл)|Құсмұрын]], Шилі, [[Қарасор (көл, Әулиекөл ауданы)|Қарасор]], [[Аласор]], Сұлукөл, [[Шұбанкөл]], т.б. == Халқы == {| class="wikitable" ! 1939 !! 1959 !! 1970 !! 1979 !! 1989<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/census.php Ресей империясы,  КСРО халық санақтары]</ref> !! 1999 !! 2009<ref>[https://old.stat.gov.kz/for_users/national/ ҚР халық санақтары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231010011948/https://old.stat.gov.kz/for_users/national |date=2023-10-10 }}</ref> !! 2021 |- | 27778 || {{өсім}}61162 || {{өсім}}70371 || {{құлдырау}}68874 || {{құлдырау}}66420 || {{құлдырау}}55338 || {{құлдырау}}47538 || {{құлдырау}}40460 |} Тұрғындар саны – 42 178 адам ([[2019 жыл|2019]]). Ұлттық құрамы: [[қазақтар]] – 51,05%, [[орыстар]] – 30,78%, [[украиндар]] – 7,41%, [[немістер]] – 3,14%, [[татарлар]] – 2,11%, [[шешендер]] – 1,49%, [[беларустар]] – 1,17%, [[башқұрттар]] – 0,33%, [[әзербайжандар]] – 0,28%, басқа ұлт өкілдері – 2,23%. == Әкімшілік бөлінісі == 29 елді мекен 3 ауылдық, 1 кенттік әкімдік пен 9 ауылдық округке біріктірілген: {| class="wikitable" |+ ! Әкімшілік бірлік !! Орталығы !! Елді мекендері !! Халқы (2021) |- | [[Аманқарағай ауылдық округі]] || [[Аманқарағай]] ауылы || 3 || {{құлдырау}}6791 |- | [[Әулиекөл ауылдық округі]] || [[Әулиекөл]] ауылы || 1 || {{құлдырау}}10857 |- | [[Диев ауылдық округі]] || [[Диевка]] ауылы || 4 || {{құлдырау}}1466 |- | [[Көктал ауылдық әкімдігі]] || [[Көктал (Қостанай облысы)|Көктал]] ауылы || 1 || {{құлдырау}}532 |- | [[Қазанбасы ауылдық округі]] || [[Октябрь (Әулиекөл ауданы)|Октябрь]] ауылы || 4 || {{құлдырау}}1382 |- | [[Құсмұрын кенттік әкімдігі]] || [[Құсмұрын (кент)|Құсмұрын]] кенті || 1 || {{құлдырау}}6795 |- | [[Москалёв ауылдық округі]] || [[Москалёвка (Қостанай облысы)|Москалёвка]] ауылы || 1 || {{құлдырау}}622 |- | [[Новонежин ауылдық округі]] || [[Новонежинка]] ауылы || 3 || {{құлдырау}}2138 |- | [[Новосёлов ауылдық округі (Қостанай облысы)|Новосёлов ауылдық округі]] || [[Новосёловка (Әулиекөл ауданы)|Новосёловка]] ауылы || 4 || {{құлдырау}}1099 |- | [[Первомай ауылдық әкімдігі]] || [[Первомайское (Әулиекөл ауданы)|Первомайское]] ауылы || 1 || {{құлдырау}}502 |- | [[Сұлукөл ауылдық округі (Қостанай облысы)|Сұлукөл ауылдық округі]] || [[Юльевка]] ауылы || 2 || {{құлдырау}}940 |- | [[Тимофеев ауылдық әкімдігі]] || [[Тимофеевка (Қостанай облысы)|Тимофеевка]] ауылы || 1 || {{құлдырау}}1240 |- | [[Чернигов ауылдық округі (Қостанай облысы)|Чернигов ауылдық округі]] || [[Черниговка (Қостанай облысы)|Черниговка]] ауылы || 3 || {{құлдырау}}860 |} == Ірі елді мекендері == {| class="wikitable" ! Елді мекен !! Халқы <br>(2021) |- | [[Әулиекөл]] || {{құлдырау}}10857 |- | [[Құсмұрын (кент)|Құсмұрын]] || {{құлдырау}}6795 |- | [[Аманқарағай]] || {{құлдырау}}6403 |- | [[Новонежинка]] || {{құлдырау}}1820 |- | [[Диевка]] || {{құлдырау}}1466 |- | [[Тимофеевка (Қостанай облысы)|Тимофеевка]] || {{құлдырау}}1240 |- | [[Черниговка (Қостанай облысы)|Черниговка]] || {{құлдырау}}707 |- | [[Юльевка]] || {{құлдырау}}634 |- | [[Новосёловка (Әулиекөл ауданы)|Новосёловка]] || {{құлдырау}}587 |- | [[Москалёвка (Қостанай облысы)|Москалёвка]] || {{құлдырау}}583 |- | [[Қазанбасы]] || {{құлдырау}}564 |- | [[Көктал (Қостанай облысы)|Көктал]] || {{құлдырау}}532 |- | [[Первомайское (Әулиекөл ауданы)|Первомайское]] || {{құлдырау}}502 |} == Шаруашылығы == Ауданда май, сыра, нан, құрама азық заводтары, шағын тігін және жиғаз фабрикалары, құрылыс-монтаж кәсіпорындары мен тұрмыс қажетін өтеу комбинаттары, баспахана, жол құрылыс кәсіпорыны, автобаза бар. Әулиекөл ауданы негізінен ауыл шаруашылығымен айналысады. Ауыл шаруашылығына жарамды жер аумағы — 1,1 млн га (1997), оның ішінде: 447,8 мың га егістік, 17,7 мың га шабындық, 501,4 мың га мал жайылымы бар. Ауданда негізінен қой, сиыр, жылқы, шошқа өсіріледі, астық, жемшөп, көкөніс, картоп, т.б. егіледі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қостанай облысы}} {{Әулиекөл ауданы елді мекендері}} [[Санат:Әулиекөл ауданы]] jvla52fhz70n18qpir9uvpyx92cqn6q 3590446 3590445 2026-04-23T12:27:57Z Casserium 68287 3590446 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауданы |ауданның атауы = Әулиекөл ауданы |елтаңба = Äulieköl District logo.jpg |елтаңба аты = |карта = Auliekol District Kazakhstan.png |әкімшілік бірліктің картасы = |lat_dir = N |lat_deg = 52 |lat_min = 21 |lat_sec = 00 |lon_dir = E |lon_deg = 64 |lon_min = 07 |lon_sec = 48 |облысы = Қостанай облысы |құрылған уақыты = [[1928 жыл]] |тұрғыны = 34 843<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |халық саны бойынша орны = |санақ жылы = 2023 |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] (50,65%)<br /> [[орыстар]] (31,35%)<br /> [[украиндар]] (7,01%)<br /> [[немістер]] (3,21%)<br /> [[татарлар]] (2,13%)<br /> [[шешендер]] (1,56%)<br /> [[белорустар]] (1,14%)<br />[[башқұрттар]] (0,33%)<br /> [[әзербайжандар]] (0,29%)<br /> басқалары (2,33%)<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |жер аумағы = 11,1 мың |жер аумағы бойынша орны = |тығыздығы = 3,1 |телефон коды = |пошта индексі = |аудан орталығы = [[Әулиекөл]] |ауылдық округтер саны = 12 |кенттік әкімдіктер саны = 1 |қалалық әкімдіктер саны = |ауылдар саны = 29 |қалалар саны = |әкімдіктің мекенжайы = Әулиекөл ауылы, 1 Май көшесі, №44 |әкімі = Жансұлтан Қоңыртайұлы Таукенов |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/kostanai-auliekol-audany-akimat?lang=kk Әулиекөл ауданының әкімдігі }} '''Әулиекөл ауданы ''' — [[Қостанай облысы]]ның орталық бөлігіндегі әкімшілік аудан, құрғақ дала белдемінде орналасқан. Жерінің аумағы — 11,1 мың км². Орталығы — [[Әулиекөл]] ауылы. Аудан 1928 жылы '''Семиозёр ауданы''' болып құрылған, 1997 жылдан Әулиекөл ауданы деп аталады. == Географиялық орны == Солтүстігінде [[Қостанай ауданы|Қостанай]], [[Алтынсарин ауданы|Алтынсарин]], батысында [[Бейімбет Майлин ауданы|Бейімбет Майлин]], [[Қамысты ауданы|Қамысты]], шығысында [[Қарасу ауданы|Қарасу]], оңтүстігінде [[Науырзым ауданы|Науырзым]] аудандарымен шектеседі. == Жер бедері == Аудан жерінің көпшілік бөлігін жазықтық және қазаншұңқырлы-көлді өңір алып жатыр. Аудан аумағы оңтүстік-батысында [[Торғай Үстірті]]мен (абсолют биіктігі — 250 м), шығысында [[Торғай қолаты]]мен (абсолют биіктігі — 103–115 м) шектеседі. Кен байлықтарынан: қоңыр көмір, көмір, отқа төзімді саз, боксит кездеседі. Климаты шұғыл континенттік — қысы суық, жазы ыстық. Қаңтар айындағы орташа температурасы — 18–19°С, шілдеде — 21–22°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері — 260–280 мм. Топырағы қара, қара қызғылт, қоңыр, құмдақ болып келеді. Селеу, көкпек, жусан, т.б. шөп өседі. Ауданның шығысында Басаман, [[Аманқарағай орманы|Аманқарағай]] орман алқабы бар. Жабайы жануарлардан: қасқыр, түлкі, қоян, сарышұнақ, орманды өңірінде тиін, елік, бұлан; құстардан: шіл, қарақұр, бүркіт, кезқұйрық, қаз, үйрек, аққу, тырна, қызғыш, тауқұдірет, шымшық, бозторғай, т.б. мекендейді. {{Қаланың ауа райы |Жер_ілік=Әулиекөл ауданы |Дерекнама=Агроклиматические ресурсы Костанайской области: научно-прикладной справочник. — Астана, 2017. — С. 49, 62. |Қаң_ор=-15.3 |Қаң_ор_ж-ш=19 |Ақп_ор=-15.1 |Ақп_ор_ж-ш=14 |Нау_ор=-8.0 |Нау_ор_ж-ш=17 |Сәу_ор=5.3 |Сәу_ор_ж-ш=22 |Мам_ор=14.1 |Мам_ор_ж-ш=34 |Мау_ор=20.3 |Мау_ор_ж-ш=28 |Шіл_ор=21.4 |Шіл_ор_ж-ш=34 |Там_ор=19.6 |Там_ор_ж-ш=28 |Қыр_ор=13.0 |Қыр_ор_ж-ш=19 |Қаз_ор=4.9 |Қаз_ор_ж-ш=23 |Қар_ор=-5.5 |Қар_ор_ж-ш=23 |Жел_ор=-12.7 |Жел_ор_ж-ш=21 |Жыл_ор=3.5 |Жыл_ор_ж-ш=283}} == Су торабы == Жер беті суларын ауданның Солтүстік-батыс бөлігі мен Торғай қолатындағы көлдер, Обаған өзенінің жоғарғы салалары, Шилі өзені құрайды. Көлдері: [[Құсмұрын (көл)|Құсмұрын]], Шилі, [[Қарасор (көл, Әулиекөл ауданы)|Қарасор]], [[Аласор]], Сұлукөл, [[Шұбанкөл]], т.б. == Халқы == {| class="wikitable" ! 1939 !! 1959 !! 1970 !! 1979 !! 1989<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/census.php Ресей империясы,  КСРО халық санақтары]</ref> !! 1999 !! 2009<ref>[https://old.stat.gov.kz/for_users/national/ ҚР халық санақтары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231010011948/https://old.stat.gov.kz/for_users/national |date=2023-10-10 }}</ref> !! 2021 |- | 27778 || {{өсім}}61162 || {{өсім}}70371 || {{құлдырау}}68874 || {{құлдырау}}66420 || {{құлдырау}}55338 || {{құлдырау}}47538 || {{құлдырау}}40460 |} Тұрғындар саны – 42 178 адам ([[2019 жыл|2019]]). Ұлттық құрамы: [[қазақтар]] – 51,05%, [[орыстар]] – 30,78%, [[украиндар]] – 7,41%, [[немістер]] – 3,14%, [[татарлар]] – 2,11%, [[шешендер]] – 1,49%, [[беларустар]] – 1,17%, [[башқұрттар]] – 0,33%, [[әзербайжандар]] – 0,28%, басқа ұлт өкілдері – 2,23%. == Әкімшілік бөлінісі == 29 елді мекен 3 ауылдық, 1 кенттік әкімдік пен 9 ауылдық округке біріктірілген: {| class="wikitable" |+ ! Әкімшілік бірлік !! Орталығы !! Елді мекендері !! Халқы (2021) |- | [[Аманқарағай ауылдық округі]] || [[Аманқарағай]] ауылы || 3 || {{құлдырау}}6791 |- | [[Әулиекөл ауылдық округі]] || [[Әулиекөл]] ауылы || 1 || {{құлдырау}}10857 |- | [[Диев ауылдық округі]] || [[Диевка]] ауылы || 4 || {{құлдырау}}1466 |- | [[Көктал ауылдық әкімдігі]] || [[Көктал (Қостанай облысы)|Көктал]] ауылы || 1 || {{құлдырау}}532 |- | [[Қазанбасы ауылдық округі]] || [[Октябрь (Әулиекөл ауданы)|Октябрь]] ауылы || 4 || {{құлдырау}}1382 |- | [[Құсмұрын кенттік әкімдігі]] || [[Құсмұрын (кент)|Құсмұрын]] кенті || 1 || {{құлдырау}}6795 |- | [[Москалёв ауылдық округі]] || [[Москалёвка (Қостанай облысы)|Москалёвка]] ауылы || 1 || {{құлдырау}}622 |- | [[Новонежин ауылдық округі]] || [[Новонежинка]] ауылы || 3 || {{құлдырау}}2138 |- | [[Новосёлов ауылдық округі (Қостанай облысы)|Новосёлов ауылдық округі]] || [[Новосёловка (Әулиекөл ауданы)|Новосёловка]] ауылы || 4 || {{құлдырау}}1099 |- | [[Первомай ауылдық әкімдігі]] || [[Первомайское (Әулиекөл ауданы)|Первомайское]] ауылы || 1 || {{құлдырау}}502 |- | [[Сұлукөл ауылдық округі (Қостанай облысы)|Сұлукөл ауылдық округі]] || [[Юльевка]] ауылы || 2 || {{құлдырау}}940 |- | [[Тимофеев ауылдық әкімдігі]] || [[Тимофеевка (Қостанай облысы)|Тимофеевка]] ауылы || 1 || {{құлдырау}}1240 |- | [[Чернигов ауылдық округі (Қостанай облысы)|Чернигов ауылдық округі]] || [[Черниговка (Қостанай облысы)|Черниговка]] ауылы || 3 || {{құлдырау}}860 |} == Ірі елді мекендері == {| class="wikitable" ! Елді мекен !! Халқы <br>(2021) |- | [[Әулиекөл]] || {{құлдырау}}10857 |- | [[Құсмұрын (кент)|Құсмұрын]] || {{құлдырау}}6795 |- | [[Аманқарағай]] || {{құлдырау}}6403 |- | [[Новонежинка]] || {{құлдырау}}1820 |- | [[Диевка]] || {{құлдырау}}1466 |- | [[Тимофеевка (Қостанай облысы)|Тимофеевка]] || {{құлдырау}}1240 |- | [[Черниговка (Қостанай облысы)|Черниговка]] || {{құлдырау}}707 |- | [[Юльевка]] || {{құлдырау}}634 |- | [[Новосёловка (Әулиекөл ауданы)|Новосёловка]] || {{құлдырау}}587 |- | [[Москалёвка (Қостанай облысы)|Москалёвка]] || {{құлдырау}}583 |- | [[Қазанбасы]] || {{құлдырау}}564 |- | [[Көктал (Қостанай облысы)|Көктал]] || {{құлдырау}}532 |- | [[Первомайское (Әулиекөл ауданы)|Первомайское]] || {{құлдырау}}502 |} == Шаруашылығы == Ауданда май, сыра, нан, құрама азық заводтары, шағын тігін және жиғаз фабрикалары, құрылыс-монтаж кәсіпорындары мен тұрмыс қажетін өтеу комбинаттары, баспахана, жол құрылыс кәсіпорыны, автобаза бар. Әулиекөл ауданы негізінен ауыл шаруашылығымен айналысады. Ауыл шаруашылығына жарамды жер аумағы — 1,1 млн га (1997), оның ішінде: 447,8 мың га егістік, 17,7 мың га шабындық, 501,4 мың га мал жайылымы бар. Ауданда негізінен қой, сиыр, жылқы, шошқа өсіріледі, астық, жемшөп, көкөніс, картоп, т.б. егіледі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қостанай облысы}} {{Әулиекөл ауданы елді мекендері}} [[Санат:Әулиекөл ауданы]] flj8guwywjb3ri9iq5tn5dsabqvsbqr 0 37309 3590535 3565183 2026-04-23T13:56:07Z Еркежан Сейтқазы 180268 грамматикалық қате 3590535 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = АҚШ-тағы азамат соғысы |бөлім = |сурет =CivilWarUSAColl.png |сурет атауы = |дата = 1861 жылдың 12 сәуірі — 1865 жылдың 9 мамыры (құрлықтағы соңғы шайқастар — 12, 13 мамыр, теңіздегі соңғы шайқас — 23 маусым) |орын = Американың Конфедеративті Штаттары; 1863 жылы Солтүстіктің аумағы |себеп = Құлиеленуші оңтүстік штаттардың сецессиясы |нәтиже = АҚШ-тың жеңісі; Оңтүстікті қайта құру; Құлдықты жою |өзгерістер = |қарсылас1 = {{flagicon image|Flag of the United States (1861-1863).svg}} [[Америка Құрама Штаттары]] |қарсылас2 = {{flagicon image|Flag of the Confederate States of America (1861–1863).svg}} [[Америка Конфедеративті Штаттары]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = {{flagicon image|Flag of the United States (1861-1863).svg}} [[Авраам Линкольн]] <br>{{flagicon image|Flag of the United States (1861-1863).svg}} [[Улисс Грант]]<br>{{flagicon image|Flag of the United States (1861-1863).svg}} [[Густав Ваза Фокс]]<br>{{flagicon image|Flag of the United States (1861-1863).svg}} [[Уильям Текумсе Шерман]]<br>{{flagicon image|Flag of the United States (1861-1863).svg}} [[Уинфилд Скотт]]<br>{{flagicon image|Flag of the United States (1861-1863).svg}} [[Джордж Макклеллан]]<br>{{flagicon image|Flag of the United States (1861-1863).svg}} [[Генри Халлек]] |командир2 = {{flagicon image|Flag of the Confederate States of America (1861–1863).svg}} [[Джефферсон Дэвис]]<br>{{flagicon image|Flag of the Confederate States of America (1861–1863).svg}} [[Роберт Эдвард Ли|Роберт Э. Ли]]<br>{{flagicon image|Flag of the Confederate States of America (1861–1863).svg}} [[Пьер Гюстав Тутан де Борегар|Пьер Г.Т. Борегар]]<br>{{flagicon image|Flag of the Confederate States of America (1861–1863).svg}} [[Джозеф Джонстон]]<br>{{flagicon image|Flag of the Confederate States of America (1861–1863).svg}} [[Брэкстон Брэгг]]<br>{{flagicon image|Flag of the Confederate States of America (1861–1863).svg}} [[Альберт Сидни Джонстон]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = 2 129 000 адам<ref name="автоссылка2">[https://www.battlefields.org/learn/articles/civil-war-facts Civil War Facts | American Battlefield Trust<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> |күштер2 = 1 082 000 адам<ref name="автоссылка2" /> |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = өлтірілгендер - 360 000,<br>хабарсыз кеткендер - 215 000<br>жарақат алғандар - 200<br> 181 200 тұтқын<ref name="автоссылка1">[https://www.nps.gov/civilwar/facts.htm Facts - The Civil War (U.S. National Park Service)<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> |шығындар2 = өлтірілгендер - 260 000,<br>хабарсыз кеткендер - 195 000<br> жарақат алғандар - 137 000<br>436 700 тұтқын<ref name="автоссылка1" /> |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = өлтірілгендер - 616 222<ref>Toward a Social History of the American Civil War Exploratory Essays, Cambridge University Press, 1990, page 4.</ref>, хабарсыз кеткендер - 410 000, жарақат алғандар - 420 000, 617 900 тұтқын<ref name="автоссылка1" /><ref>[https://www.kommersant.ru/doc/379994 Таблица 6. Войны, на которых пропадали без вести американские солдаты.*Топ-10 – Газета Коммерсантъ № 76 (2679) от 30.04.2003<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> <br>бейбіт халық шығыны - 50 мыңнан 130 мыңға дейін.<ref>[https://web.archive.org/web/20070711050249/http://www.cwc.lsu.edu/other/stats/warcost.htm]</ref> |ескерту = }} '''АҚШ азамат соғысы '''(''Солтүстік пен Оңтүстіктің соғысы'', [[Ағылшын тілі|ағылш]]: ''American Civil War'') — [[1861 жыл|1861]]–[[1865 жыл|1865]] жылдары АҚШ-тың солтүстігіндегі құлдыққа қарсы [[Америка Құрама Штаттары]] (құл иеленуші емес 20 штат және солтүстікпен шекаралас құл иеленуші 4 штат) және оңтүстіктегі құл иеленуші [[Америка Конфедеративті Штаттары]] 11 штаттың (Конфедерация) арасындағы соғыс. ==Соғыстың алғышарттары== XIX ғасырдың бірінші жартысында АҚШ территориясында бір біріне ұқсамайтын екі экономикалық аудан қалыптасты: аграрлы Оңтүстік пен өнеркәсіптік Солтүстік. Сол кезеңде қалыптасқан экономикадағы, әлеуметтік құрылымдағы, дәстүр мен саяси құндылықтардағы айырмашылықтар американдық секционализм ретінде белгілі. ==Одақтың ыдырауы== Оңтүстікте құл иеленушіліктің сақталуы АҚШ экономикасының дамуына кедергі жасады. 1860 жылы Солтүстіктің қолдауымен АҚШ-та республикалық партиядан [[Авраам Линкольн|А. Линкольннің]] президенттікке сайлануына байланысты Оңтүстіктіті жақтап келген демократтардың билігі (1829 — 1860) аяқталды. Бұл жағдай Америка Одағының ыдырау қаупін тудырды. 1861 жылдың қарсаңында (1860 жылдың 24 желтоқсаны) Оңтүстік Каролина өзін тәуелсіз деп жариялады. Сол жылдың басында Оңтүстіктің 5 штаты Одақтан шықты: * [[Миссисипи]] (1861 жылдың 9 қаңтары), * [[Флорида]] (1861 жылдың 10 қаңтары), * [[Алабама]] (1861 жылдың 11 қаңтары), * [[Джорджия]] (1861 жылдың 19 қаңтары), * [[Луизиана]] (1861 жылдың 26 қаңтары). 1861 жылдың 4 ақпанында Америка Конфедеративті штаттарының Уақытша Конгрессі ашылды. 6 штат жаңа мемлекеттің құрылуын жариялады (Америка Штаттарының Конфедерациясы). 11 наурызда Конфедерацияның Конституциясы қабылданды (Уақытша Конституция алмастырылды). Жаңа мемлекеттік бірлестіктің президенті болып Миссисипи штатының сенаторы болған [[Джефферсон Дэвис]] сайланды. 1 наурызда [[Техас]] тәуелсіздігін жариялап, келесі күні Конфедерация құрамына енді. Техастан кейін Одақтан шығып, Конфедерацияға қосылған штаттар: * [[Вирджиния]] (тәуелсіздігі — 1861 жылдың 17 сәуірі, Конфедерацияға қосылуы — 1861 жылдың 7 мамыры), * [[Арканзас]] (тәуелсіздігі — 1861 жылдың 6 мамыры, Конфедерацияға қосылуы — 1861 жылдың 18 мамыры), * [[Теннесси]] (тәуелсіздігі — 1861 жылдың 7 мамыры, Конфедерацияға қосылуы — 1861 жылдың 2 шілдесі), * [[Солтүстік Каролина]] (тәуелсіздігі — 1861 жылдың 20 мамыры, Конфедерацияға қосылуы — 1861 жылдың 21 мамыры). [[Сурет:US Secession map 1863 (BlankMap derived).png|thumb|Одақ: көк, сары ([[Құл штат|құл]]);<br /> [[Америка конфедерациялық штаттары]]: қоңыр<br />*ақшыл түстегі аймақтар; Конфедерация жері күмәнді болды]] Ода Америка Одағы бір-біріне өш екі аймаққа бөлінді. ==Соғыс қимылдары== ===1861 жылғы шайқастар=== 1861 жылдың сәуір айында Оңтүстік аймақ Оңтүстік Каролинадағы Федерациялық форт (қамал) — Самтерді басып алды. Солтүстік аймақ бүлікшілерге қарсы соғысқа кірісті. Линкольнның үндеуімен еріктілер жасақтары, жұмысшы полктары құрыла бастады. 1861 жылдың шілде айында Вашингтон қаласына жақын жердегі Булл-Ран жылғасында болған алғашқы ұрыс Оңтүстік армиясының жеңісімен аяқталды. Осы кезде Конфедерация құрамында 11 штат, Одақта — 23 штат болды. Булл-Рандағы жеңілістен кейін Солтүстік өзінің әскери күшін қайта құруға белсене кірісті. Армия Мак-Клемон опасыз генералдар мен офицерлерден тазартылды. [[Сурет:Civil war 1861-1865.jpg|right|thumb|380px| Конфедерация территорияларынан жыл сайын айрылу картасы]] [[Сурет:Broad Street Charleston South Carolina 1865.jpg|thumb|left|[[Чарлстон, Оңтүстік Каролина]], соғыс біткендегі Броуд көшесі]] ====Теңіздегі соғыс қимылдары==== Азамат соғысының басында американдық әскери-теңіз флотының негізгі құрамы федералды үкіметке адалдығын сақтады. Әскери кемелердің басым бөлігі солтүстіктіктердің бақылауындағы базаларда орналасқан еді. Бұл соғыстың бастапқы фазасында оңтүстіктіктердің жағалауын қоршауға мүмкіндік берді. Оңтүстіктіктердің порттары Еуропадан келетін кемелер үшін жабылды. Қоршау өнеркәсібі дамымаған Оңтүстікке қатты әсер етті. Конфедераттардың еуропалық өнеркәсіп тауарларына тәуелділігі байқала бастады. Қоршаудан кейін барлық тауарлар оңтүстікке контрабанда ретінде ғана жетіп отырды. Жағалауды қоршаумен қатар федералды флот жағалаудағы шайқастарға белсене қатысты. 1861 жылдың 3-7 қарашасында коммодор Самуэль Дю Понттың эскадрасы күшейтілген Порт-Рояль бұғасын басып алды. Оңтүстіктіктер жағалауды қорғау мақсатында әскери-теңіз саласында жаңалық болған миналар мен таран кемелерін қолдана бастады. ===1862 жылғы шайқастар=== 1862 жылдың бастапқы айларында генерал Грант басқарған армия батыс Теннесидегі азат етіп, Миссисипидегі Мемфис қаласын алды. 1862 жылы көкек айында адмирал Фаррагут эскадрасы Оңт-тің ірі порты Жаңа Орлеанды басып алды. ====Шенандоа аңғарындағы соғыс қимылдары==== Генерал Макклеллан көктемнен бастап Ричмондқа Вирджиния түбегінен шабуылдау жоспарын дайындай бастады. Натаниель Бэнкстің отряды наурызда Шенандоа аңғарына басып кірді. Аңғардың қорғанысы Томас Джексонның 5-мыңдық отрядына жүктелді. Джексон алғашқы сәтсіздіктерге қарамастан Фримонт отрядын шабуылдап, талқандады. Бір айдың ішінде күш жинақтаған Джексон Бэнксты қайта шабуылдап, оның бір отрядын талқандады (Фронт-Рояль шайқасы). Бэнкс Винчестерге қарай шегіне бастады. Бэнксты қуып жеткен Джексон Винчестер шайқасында жеңіске жетті. Президент Линкольн Джексонды қоршауға үш әскер жөнелтті. Алайда, Джексон оңтүстікке өтіп кетуге үлгерді. 2 маусым күні Джон Фримонт (14 мың адам) пен Джеймс Шилдстың (10 мың адам) әскерлері Порт-Репабликке шегінген Джексонның ізіне түсті. 8 маусымда Ричард Юэлл Фримонттың Кросс-Крейстегі шабуылына тойтарыс берді, ал Джексон Шилдсты Порт-Репаблик түбінде шабуылдап, жеңіске жетті. Федералды әскер солтүстікке оралды. Джексон 18 маусымда Ричмонд қаласына бет алып, генерал Ли әскерімен қосылды. ====Фредериксберг жорығы==== Жылдың аяғы солтүстіктіктер үшін сәтсіз аяқталды. Бернсайдтың Ричмон қаласына жаңа шабуылын 13 желтоқсан күні генерал Ли бастаған әскер тоқтатты. Басымдылыққа ие федералды әскерт ойсырата жеңілді (солтүстіктіктердің адам шығыны конфедераттардың шығынынан екі есе артық болды). Бернсайдтың келесі әрекеті де жеңіліспен аяқталғаннан кейін өз орнынан босатылды. ====Құлдарды азат ету прокламациясы (үндеу қағазы)==== 1862 жылдың мамыр айында Линкольн Гомстед туралы (жер үлесі) заңды бекітті. Заң бойынша әр адамға 160 акр жер тегін берілетін болды. Армиядағы фермерлер мен жұмысшылар үшін бұл заң өте қолайлы еді. Маңызды шара ретінде құлдықтан босату туралы үндеу жарияланды. Оңтүстіктен солтүстік аудандарға зәңилер (негрлер) топ-тобымен қашып келе бастады. Олардың Одақтық армияда болуына рұқсат етілді. Гомстед Заңы мен құлдарды босату құл иеленушілікке қарсы соққы болды. ===1863 жылғы шайқастар=== 1863 жылдың алғашқы жорықтағы федералды әскер үшін сәтсіз басталды. 1863 жылдың қаңтарында федералды әскердің қолбасшысы ретінде Джозеф Хукер тағайындалды. Ол Ричмонд бағытындағы соғыс қимылдарын қайта бастады. Мамыр айының басында Чанселорсвиллдегі шайқас кезінде 130-мыңдық федералды әскер генерал Ли бастаған 60-мыңдық әскерден жеңіліс тапты. Солтүстіктіктер 17 275, ал оңтүстіктіктер 12 821 адамнан айырылды. Шайқаста Конфедерацияның ең үздік қолбасшыларының бірі Т.Дж.Джексон ауыр жараланып, мерт болды. ====Геттисберг жорығы==== 1863 жылы жаз айында Азамат соғысының екінші табысты кезеңі басталды. Солтүстіктің әскерін басқарған генерал Мид 1863 жылы шілде айында Пенсильваниядағы Геттисберг түбінде үш күнге созылған ірі шайқаста генерал Ли басқарған Оңтүстік армиясын ойсырата жеңді. Дәл осы кезде генерал Гранттың жауынгерлері Миссисипи бойындағы Биксберг қаласын алды. Бүкіл Миссисипи жағалуы Солтүстіктің қолына көшті. Оңтүстіктің күші әлсірей бастады. [[Сурет:Grand Army of the Republic by Swatjester.jpg|thumb|Соғыстан кейін қойылған [[Республика Гранд Армиясы]]на арнайы ескеркіш.]] Тылда да наразылық күшейді. Жүз мыңдаған зәңгілер Солт. армиясына, флотына өз еріктерімен келіп қосылды. ====Теннесидегі шайқас==== 1862 жылдың аяғында федералды Кумберленд әскерінің басшысы болып генерал Уильям Роузкранс тағайындалды. Ол желтоқсан айында Тенессилік Брэггтің әскерін шабуылдап, оны оңтүстікке (Туллахома айналасындағы бекіністер) шегінуге мәжбүрледі. 1863 жылдың маусым-шілде айларында орын алған Туллахома жорығынан кейін Брэгг Чаттанугаға шегінді. Брэгг әскері 7 қыркүйекте Чаттануганы тастап кетті. Чаттануганы басып алғаннан кейінгі Роузкранстың қимылдары жеңіліске әкеле жаздады (19-20 қыркүйектегі шайқаста федералды әскер үлкен шығынға ұшырады). Брэгг Чаттануганы қоршауға алды. 23-25 қарашада генерал Улисс Грант әскері қаланы қоршаудан шығарып, конфедераттардың әскерін талқандады. Чаттанугадағы шайқаста солтүстіктер алғаш рет тікенекті сымды қолданған. ===1864 жылғы шайқастар=== 1864 жылы соғыс барысындағы шешуші бетбұрыстар орын алды. Генерал Шерманның әскері 1864 жылдың көктемінде Оңтүстіктің маңызды тірегі саналатын Джорджия штатын, қыркүйек айында соғыс өнеркәсібі орталығы Атлантаны, желтоқсанда Атлант мұхитындағы ірі порт Саваннаны басып алды. ====Ред-Ривер жорығы==== 1864 жылдың алғашқы жорығы 10 наурызда басталған Ред-Ривер болды. Генерал Бэнкстың мақсаты Техасты Конфедерациядан кесіп тастау болды. Алайда, 8 сәуір күні Мансфилд шайқасындағы жеңілістен кейін Бэнкс әскері кейін шегінді. Оның Плезант-Хилл шайқасындағы жеңісі жорық барысындағы сәтсіздіктерден құтқара алмады. Жорықтың сәтсіз аяқталуы соғыс барысына әсер етпегенімен, көктемдегі федералды әскердің Мобил портын басып алуына кедергі болды. ====Атланта жорығы==== Шығыстағы Оверленд жорығымен қатар батыста "Атланта үшін шайқас" басталды. Генерал Шерманның әскері Чаттануга шайқасынан кейінгі Теннеси әскерінің әлсіздігін пайдалана отырып, Алтантаға бет алды. Генерал Шерманның 27 маусымдағы фронталды шабуылы үлкен шығындарға алып келді. Конфедераттар Кенессо тау бөктерінде жеңіске жеткенімен, шайқас Шерманның тактикалық жеңілісімен аяқтылды. 4 айлық шабуылдың нәтижесінде 2 қыркүйек күні федералды әскер Атлантаға басып кірді. Генерал Худ Шерман әскерінің тылына жасаған алаңдату қимылдары нәтиже берген жоқ. 15 қараша күні генерал Шерман қарсыластардың ізіне түсуді тоқтатып, Саваннаяға бет алды (Шерманның әйгілі "теңіз жорығы"). Саванна 1864 жылдың 22 желтоқсанында біржолата құлады. Федералды әскердің жетістіктері 1864 жылғы президент сайлауына әсер етті. Одақты қалпына келтіру және құлдықты жоюға уәде берген Линкольн екінші мерзімге сайланды. ===1865 жылғы шайқастар=== ===="Шерманның теңізге жорығы"==== 1864 жылдың 15 қарашасында Шерман Атлантадан Саваннаға бет алды. Майдан шебінің созылуы азық-түлікпен қамтамасыз ету проблемасын тудырды. Шерман азық-түлікті жол бойында кездескен тұрғындардан тартып алуға бұйрық берді. 1864 жылдың 21 желтоқсанында Шерман Саваннаны басып алды. 1865 жылдың 3 сәуірінде генерал Грант пен Шерманның біріккен күші Конфедерация астанасы Ричмондты алды. Генерал Ли 9 сәуір күні тізе бүкті. ====Теңіздегі соғыс қимылдары==== 1865 жылдың басына қарай теңіздегі соғыс қимылдар аяқталды. Конфедерацияның 1864 жылғы сәнді-салтанатты тауарларды импорттауға тыйым салуы кері әсер етті (оңтүстіктің аумағында тауарларды спекуляциялық бағамен сату тиімсіз бола бастады). ====Соңыстың аяқталуы==== Конфедерация әскерінің капитуляциясы маусымның аяғына дейін жалғасты. Генерал Стэнд Уэйти бастаған үндіс бөлімшесі 23 маусым күні тізе бүкті. 1861 — 65 жылдардағы АҚШ-та болған азамат соғысы Америка халқының өміріне үлкен өзгеріс әкелді. Оңт-те құлдықтың жойылуы АҚШ-та капиталистік қатынастардың дамуына зор мүмкіндіктер тудырды.<ref>Әдеб.: И в а н о в Р.Ф., Гражданская война в АҚШ, М., 1960; Новая история (первый период). Под редакцией Е.Е.Юровской и др., М., 1983.</ref> ==Статистика== {| class="standard" style="text-align:right" |-align="center" !rowspan="2"| '''Соғысушы жақтар''' !rowspan="2"|'''Халық саны (1861 жыл)''' || rowspan="2" | '''Әскерге алынғандар''' || rowspan="2" | '''Өлтірілді''' || rowspan="2" | '''Жарақат алғандар''' !colspan="3"| '''Қайтыс болды''' |-align="center" ! '''Жарақаттардан''' || '''Аурулардан''' || '''Басқасы''' |- |align="left"| Америка Құрама Штаттары || 22 339 968 || 2 803 300<ref>Оның ішінде 2 667 000 жауынгер шайқастарға қатысты.</ref> || 67 058 || 275 175 || 43 012 || 194 368 || 54 682<ref>Оның ішінде 24 869 жауынгер түрме мен тұтқында қайтыс болды, 24 872 жауынгер өзін өзі мерт қылды немесе өлтірілді.</ref>''' |- |align="left"| Американың Конфедеративті Штаттары || 9 103 332<ref>40 % — [[афроамерикандықтар]].</ref>|| 1 064 200 || 67 000 || 137 000 || 27 000 || 59 000 || 105 000 |- |align="left"| Барлығы || 31 443 300 || 3 867 500 || 134 058 || 412 175 || 70 012 || 253 368 || 163 796 |} ==Соғыстың қорытындылары== * АҚШ Конституциясының 13-ші түзетуіне сәйкес құлиеленушілікке тыйым салынды (1865 жылдың 18 желтоқсанында күшіне енді). * Өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығының дамуы жағдай жасала бастады. Бұл проблемалардың бір бөлігі Оңтүстікті қайта құру барысында шешімін тапты. * Солтүстіктіктердің адам шығыны 360 мың (жарақат алғандар 275 мың), ал оңтүстіктіктердің шығыны 258 мың адамды құрады. * Азамат соғысы АҚШ тарихындағы ең қантөгісті соғыс ретінде белгілі (АҚШ-тың Екінші жүниежүзілік соғыс кезіндегі адам шығыны 200 мыңнан кем болды). * АҚШ үкіметінің соғыс шығындары 3,5 млрд долларды құрады. Азамат соғысы әскери өнер мен соғыс техникасының дамуына әсер етті. * Азамат соғысына қатысқан соңғы жауынгер Альберт Генри Вулсон (Одақ әскері) 1956 жылы 106 жасында қайтыс болды. * Заң бойынша қара нәсілді американдықтар бостандыққа қол жеткізді, Алайда олардың материалдық жағдайы төмен деңгейде қала берді. Азамат соғысының аяқталуы АҚШ-тағы сеграгацияның басталуына алып келді. ==Әдебиет== * ''Бурин С. Н.'' На полях сражений гражданской войны в США. — М.: Наука, 1988. — 176 с. — (Страны и народы). * ''Куропятник Г. П.'' Вторая американская революция. — М., 1961. * ''Иванов Р. Ф.'' Авраам Линкольн и Гражданская война в США. — М., 1964. * ''Foote S.'' The Civil War: A Narrative. — New York, 1958—1974. — Т. 1—3. * ''Boatner M. M.'' The Civil War Dictionary. — New York, 1959. * ''Nevins A.'' The War for the Union. — New York, 1959—1971. — Т. 1—4. * ''Long E. B.'' Civil War Day by Day: An Almanac 1861—1865. — Garden City, 1971. * ''Davies W. C.'' The Imperial Union: 1861—1865. — Garden City, 1982—1986. — Т. 1—3. * ''McPherson G. M.'' Battle Cry of Freedom. The Civil War Era. — New York, 1988. * ''Урланис Б. Ц.'' Войны и народонаселение Европы. — М., 1960. * ''Маль К. М.'' Гражданская война в США 1861—1865. — М.: АСТ; Минск: Харвест, 2002. — 502 с. — ISBN 5-170-01875-4. * ''Алан Гринспен, Адриан Вулдридж.'' Капитализм в Америке. История = Capitalism in America: A History . — М.: Альпина Паблишер, 2020. — ISBN 978-5-9614-2356-3. == Дереккөздер == <references/> [[Санат:АҚШ тарихы]] [[Санат:Азамат соғыстары]] 9vmtitbqj1jtc2x8it3w2157lyyed4z 0 37505 3590795 3512240 2026-04-24T05:29:39Z Еркежан Сейтқазы 180268 тыныс белгі қатесі 3590795 wikitext text/x-wiki {{Дереккөздер жетіспейді}} {{Ғалым |Есімі=Николай Коперник |Шынайы есімі=''Mikołaj Kopernik<br>Niklas Koppernigk'' |Суреті=Nikolaus Kopernikus.jpg |Туған күні=19.02.1473 |Қайтыс болған күні=24.05.1543 |Туған жері=[[Торунь]] |Қайтыс болған жері=[[Фромборк]] |Ғылыми аясы=астрономия, математика, механика, экономика |Қолтаңбасы=Nicolaus Copernicus Signature.svg}} '''Николай Коперник''' ({{lang-de|Niklas Koppernigk}}; {{lang-it|Nicolò Copernico}}; {{lang-pl|Mikołaj Kopernik}}; [[19 ақпан]] [[1473]], [[Польша]], Торунь – [[24 мамыр]] [[1543]], Фромборк) — дүниенің гелиоцентрлік жүйесін жасаушы [[поляк]] және неміс [[астроном|астрономы]], математигі, механигі, экономисті, канонигі. == Өмірбаяны == [[Краков университеті|Краков университетінде]] оқып, 24 жасында [[каноник]] (діни қызмет) болып сайланды. [[Италия]] мемлекетінде [[астрономия]], [[философия]], [[заң]], [[медицина]], т.б. ғылым салалары бойынша білімін жетілдірді. [[1504]] жылы отанына қайтып оралып, ғылыми және саяси жұмыстарға белсене араласты. Коперник [[Италия]]да, кейін өз елінде жүргізген ұзақ зерттеулері мен бақылаулары негізінде [[1500]] жыл бойы ғылымда үстемдік етіп келген Әлем жөніндегі Птолемей іліміне ([[геоцентрлік жүйе]]) сын көзімен қарап, оған қарсы пайымдаулар мен қорытындыларға келеді. Птолемей жүйесі бойынша Әлем кіндігі ретінде қозғалмайтын Жер қабылданса, Коперник жүйесінде Әлем кіндігі ретінде [[Күн]] алынады. Коперниктің бұл еңбегі ғылымдағы үлкен төңкеріс болды. Коперник зерттеулерінің үлкен өмірлік мәні бар.Николай Коперник жасаған аспан денелерінің қозғалыс таблицалары Птоломей таблицаларынан әлдеқайда дәлірек болды. Ал бұл сол кездегі теңіз саяхатшылары үшін аса маңызды болатын.Себебі ашық теңізде олар тек жұлдыздарға қарап бағыт ұстаған.Коперник бұл жаңалықтарын өзінің “Аспан сфераларының айналуы” атты кітабында баяндайды. Осы кітаптағы кейбір кемшіліктер кейін [[Иоганн Кеплер|Иоганн Кеплер]] мен [[Исаак Ньютон|Исаак Ньютонның]] еңбектерінде түзетіліп, толықтырылды. Бұл діншілдердің аспан, Жер жайлы қате қағидаларына қатты соққы болып тиді. Сондықтан да [[1616]] жылы [[инквизиция]] үкімі бойынша Коперниктің кітабы “қара тізімге” алынып, оны пайдалануға қатаң тыйым салынды. Бұл тыйым тек [[1822]] жылы ғана күшін жойды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Поляк астрономдары]] [[Санат:Польша ғалымдары]] [[Санат:1473 жылы туғандар]] [[Санат:1543 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Математиктер]] 3x45zmb63w6p173rm1zr5xqfd4tskg9 0 38654 3590590 3589740 2026-04-23T15:16:58Z Nurkhan 13652 /* Жеке өмір */ 3590590 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Константин Сергеевич Новосёлов |Шынайы есімі = {{lang-en|Konstantin Sergeevich Novoselov}} |Суреті = Konstantin_Novoselov_portrait.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 23.10.1974 |Туған жері = {{Туғанжері|Нижний Тагил|Нижний Тагилде}}, [[Свердловск облысы]], [[РКСФР]], [[КСРО]] |Азаматтығы = {{USSR}} → {{Russia}},<br> {{UK}} |Ғылыми аясы = [[графен]]ді зерттеу |Жұмыс орны = [[Ресей Ғылым академиясының Теориялық және математикалық механика институты|РСАТМИ]]<br> [[Неймеген университеті]]<br> [[Манчестер университеті]] |Ғылыми жетекшіcі = [[Андрей Гейм]],<br> [[Ян-Кис Маан]] |Альма-матер = [[Мәскеу физика-техникалық институты]] |Ғылыми дәрежесі = [[Философия докторы]] (2004) |Ғылыми атағы = [[Профессор]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = [[графен]]ді алғашқылардың бірі болып алғандардың бірі ретінде белгілі |Марапаттары = [[Нидерланд арыстаны орденінің командоры]]<br> [[Николас Курти Еуропалық ғылым сыйлығы]] (2007)<br> [[MIT Technology Review журналының TR35]] (2008)<br> [[Халықаралық таза және қолданбалы физика одағының жас ғалым сыйлығы]] (2008)<br> [[Еурофизика сыйлығы]] (2008)<br> {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2010)<br> [[Бакалавр рыцары]] (2012)<br> [[Леверхульм медалі]] (2013)<br> [[Онсагер медалі]] (2014) [[Америка қоғамының көміртегі медалі]] (Carbon Medal)<br> [[Далтон медалі]] (2016)<br> |Сайты = [https://www.physics.manchester.ac.uk/research/ condmat.physics.manchester.ac.uk/…] }} '''Константин<ref>Англияда ол Костя деген атпен танымал, ол өзін Манчестер университетінің сайтындағы ресми парақшасында осылай атайды.</ref> Сергеевич Новоселов''' ({{Lang-en|Konstantin Sergeevich Novoselov}}; {{Туғанкүні|23|8|1974}}, Нижний Тагил, [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — [[Ресей|орыс]]<ref>{{Cite web|url=http://www.newsru.com/world/06oct2010/honour.html|title=Нобелевский лауреат Новосёлов считает честью быть российским учёным|date=2010-10-06|publisher=[[NEWSru.com]]|accessdate=2014-09-04|archivedate=2014-08-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140811195102/http://www.newsru.com/world/06oct2010/honour.html}}</ref> және [[Ұлыбритания|британдық]]<ref name="RUS-GBR">{{Cite web|url=http://physicsworld.com/cws/article/news/43939|title=Graphene pioneers bag Nobel prize|author=Hamish Johnston|date=2010-10-05|publisher=[[PhysicsWorld]]|lang=en|accessdate=2010-10-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S42YCHO?url=http://physicsworld.com/cws/article/news/43939|archivedate=2012-03-26}}</ref> [[Физика|физик]]. 2010 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] ([[Андрей Константинович Гейм|Андре Гейммен]] бірге), Корольдік қоғамның мүшесі (2011), [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] шетелдік мүшесі (2019)<ref>[http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2019-nas-election.html National Academy of Sciences Elects Members and Foreign Associates; Historic Number of Women Elected to Its Membership] {{Wayback|url=http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2019-nas-election.html|date=20200619174824}}, 30 апреля 2019{{In lang|en}}</ref>. 2023 жылдың шілде айындағы жағдай бойынша оның жұмысына 220 000-нан астам рет сілтеме жасалған. [[Индекс Хирша|Хирш индексі]] — 140<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://www.webofscience.com/wos/author/record/373954|title=Kostya Novoselov G-9581-2014|date=2022-09-05|publisher=[[Thomson Reuters|ResearcherID]]|accessdate=2014-09-04|lang=en|archivedate=2014-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714170432/http://www.researcherid.com/rid/G-9581-2014}}</ref>. 2014 жылғы [[Thomson Reuters]] ең ықпалды ғалымдар рейтингінде көшбасшылардың қатарында. 2011 жылдың 31 желтоқсанында оған ғылымға сіңірген еңбегі үшін [[II Елизабет|II Елизавета]] патшайымның жарлығымен Рыцарь бакалавры атағы берілгені жарияланды<ref>{{Cite web|url=http://lenta.ru/news/2011/12/31/knight/|title=Создатели графена стали рыцарями|date=2011-12-31|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2014-09-04|archivedate=2014-09-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140912055015/http://lenta.ru/news/2011/12/31/knight/}}</ref>. == Өмірбаян == Константин Новоселов [[1974 жыл|1974 жылы]] [[23 тамыз|23 тамызда]] Нижний Тагилде дүниеге келген. Әкесі Сергей Викторович «Уралвагонзаводта» жұмыс істеген, инженер болған. Атасы Виктор Константинович Новоселов №39 мектептің (2005 жылдан бастап №39 лицей) негізін қалаушы және алғашқы директоры болған. Анасы Татьяна Глебовна сол мектепте [[ағылшын тілі]] мұғалімі болып жұмыс істеген. Елена есімді әпкесі бар. Ол №39 мектепте оқыды<ref>{{Cite web|url=http://www.uraledu.ru/node/8331|title=г. Нижний Тагил, лицей № 39|accessdate=2010-10-05|archivedate=2016-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160313065207/http://uraledu.ru/node/8331}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.gzt.ru/topnews/science/-nobelevskii-laureat-predlozhil-v-moskve-novyi-/332394.html|title=Нобелевский лауреат предложил в Москве новый способ определения числа «пи»|author=А. Тимошенко|date=2010-11-02|publisher=[[Газета (газета)|Газета]]|accessdate=2010-11-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101104233917/http://www.gzt.ru/topnews/science/-nobelevskii-laureat-predlozhil-v-moskve-novyi-/332394.html|archivedate=2010-11-04}}</ref>. Алғашқы оқу жетістігі алтыншы сыныпта болды — [[1986 жыл|1986 жылы]] ол облыстық физика олимпиадасында бірінші орын алды, және КСРО-ның Бүкілодақтық мектеп олимпиадасында үздік ондықтың қатарына кірді. 1988—1991 жылдары ол қосымша Сырттай физика-техникалық мектепте оқыды<ref>{{Cite web|url=http://www.kp.ru/daily/24570/742615/|title=Нобелевского лауреата в школе называли Константой|author=Н. Лукиных, Е. Катыхин|date=2010-10-06|publisher=[[Комсомольская правда]]|accessdate=2011-06-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110809084735/http://www.kp.ru/daily/24570/742615/|archivedate=2011-08-09}}</ref>. [[1990 жыл|1990]] және [[1991 жыл|1991 жылдары]] физика және математика бойынша Бүкілодақтық олимпиадаларға қатысты. [[1991 жыл|1991 жылы]] мектепті бітіргеннен кейін [[Мәскеу физика-техникалық институты|Мәскеу физика-техникалық институтына]] оқуға түсті. [[1997 жыл|1997 жылы]] [[Мәскеу физика-техникалық институты|МФТИ физикалық және кванттық электроника факультетін]] «наноэлектроника» мамандығы бойынша үздік бітірді<ref>[http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/novoselov.html?start=15&img=838795 Приложение к диплому К. Новосёлова] — ''Веб-музей МФТИ''. {{Wayback|url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/novoselov.html?start=15&img=838795|date=20101011075133}}</ref>. Оқуды бітіргеннен кейін Черноголовкада екі жыл Ресей ҒА Микроэлектроника технологиясы мәселелері институтында (РҒА МТМИ) жұмыс істеді және РҒА МТМИ аспиранты болды (ғылыми жетекшісі — Юрий Дубровский). 1999 жылы ол [[Нидерланд|Нидерландыға]] көшіп, онда [[Андрей Константинович Гейм|Андре Гейммен]] бірге Неймеген университетінде жұмыс істей бастады. Содан кейін ол онымен бірге 2001 жылы Манчестер университетіне көшті. 2004 жылдың 3 қарашасында Новоселов профессор [[Ян-Кеес Маан|Ян-Кис Маанның]]<ref>{{Cite web|url=http://www.fom.nl/live/english/news/archives/press_releases_2010/artikel.pag?objectnumber=127396|title=Nobel Prize for Physics 2010 for graphene research of Geim and Novoselov|author=Gabby Zegers|date=2010-10-05|work=Press releases 2010|publisher={{Iw|Фонд фундаментальных исследований вещества|Foundation for Fundamental Research on Matter (FOM)|nl|Stichting voor Fundamenteel Onderzoek der Materie}}|accessdate=2014-09-02|lang=en|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304185705/http://www.fom.nl/live/english/news/archives/press_releases_2010/artikel.pag?objectnumber=127396}}</ref> жетекшілігімен [[PhD-доктор|PhD]] диссертациясын қорғады. 2011 жылы ол Корольдік қоғамның мүшесі болып сайланды<ref>{{Cite web|url=https://royalsociety.org/people/fellowship/2011/kostya-novoselov/|title=Professor Kostya Novoselov FRS|lang=en|accessdate=2014-10-05|archivedate=2014-10-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006082545/https://royalsociety.org/people/fellowship/2011/kostya-novoselov/}}</ref>. Қазіргі уақытта ол Манчестер университетінің физика бойынша Лэнгворти профессоры және Корольдік қоғамның профессоры<ref>{{Cite web|url=https://secure.royalsociety.org/ResearchFellows/holders/rp140026/konstantin-novoselov|title=The Royal Society, Dr. Konstantin Novoselov|lang=en|accessdate=2014-10-05|archivedate=2014-10-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006115226/https://secure.royalsociety.org/ResearchFellows/holders/rp140026/konstantin-novoselov}}</ref>. [[Манчестер|Манчестерде]] тұрады, Ресей және Ұлыбритания азаматтығына ие<ref name="RUS-GBR">{{Cite web|url=http://physicsworld.com/cws/article/news/43939|title=Graphene pioneers bag Nobel prize|author=Hamish Johnston|date=2010-10-05|publisher=[[PhysicsWorld]]|lang=en|accessdate=2010-10-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S42YCHO?url=http://physicsworld.com/cws/article/news/43939|archivedate=2012-03-26}}</ref>. == Ғылыми жетістіктер == Константин Новоселовтың негізгі ғылыми жетістіктері мезоскопиялық физика және [[нанотехнология]] саласында жатыр. 2004 жылы ол өзінің жетекшісі Андре Гейммен бірге [[Көміртегі|көміртектің]] жаңа [[Аллотропия|аллотропты]] модификациясын — көміртек атомдарының бір қабаты болып табылатын [[Графен|графенді]] ашты. Константин Новоселов, Ұлттық графен институты тұжырымдамасын әзірлеген ғалымдар тобын басқарды және кейіннен оның жобалауын, құрылысын және ашылуын қадағалаған<ref>{{Cite web|url=https://www.jesticowhiles.com/projects/education/national-graphene-institute/|title=National Graphene Institute · Projects · Jestico + Whiles<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2016-10-27|archivedate=2016-04-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160405072522/http://jesticowhiles.com/projects/education/national-graphene-institute/}}</ref>. Новоселов бірнеше бірегей сәулеттік және техникалық шешімдерді ұсынды. Атап айтқанда, Ұлттық графен институтының жабыны Новоселов пен Геймнің алғашқы жұмыстарынан алынған формулаларды бейнелейді<ref>http://www.lakesmere.com/Case-Study/161/National-Graphene-Institute/1.aspx#!prettyPhoto {{Wayback|url=http://www.lakesmere.com/Case-Study/161/National-Graphene-Institute/1.aspx#!prettyPhoto|date=20161011055312}}[gallery1]/4/</ref><ref>{{Cite web|title=Inside Graphene City, Birthplace of a Wonder Material|url=http://motherboard.vice.com/read/inside-graphene-city-birthplace-of-a-wonder-material|work=http://motherboard.vice.com/|publisher=Motherboard|accessdate=2016-10-10|archivedate=2016-08-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160819154827/http://motherboard.vice.com/read/inside-graphene-city-birthplace-of-a-wonder-material}}</ref>. == Марапаттар мен атақтары == 2007—2008 жылдары ол ғалымдар үшін бірқатар марапаттарға ие болды, атап айтқанда, 2007 жылы төмен [[температура]] мен [[Магнит өрісі|магнит өрісін]] зерттеу саласындағы жұмысы үшін Еуропалық Николас Курти сыйлығын алды. 2008 жылы ол Халықаралық таза және қолданбалы физика одағының ''«графенді ашуға қосқан үлесі және оның ерекше қасиеттерін зерттеуге арналған алғашқы жұмыстары үшін»'' Жас ғалым сыйлығын алды.{{Дереккөзі келтірілмеген|2|01|2017}}. 2008 жылы ол MIT Technology Review журналынан 35 жасқа дейінгі ғалымдарға арналған ''«екі өлшемді транзисторлар үшін»'' TR-35 жас ғалымдар сыйлығын алды<ref>{{Cite web|url=http://www2.technologyreview.com/tr35/?year=2008|title=2008 Innovators under 35|accessdate=2013-10-19|archivedate=2011-03-28|archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20110328192411/http://www.technologyreview.com/tr35/?year=2008}}</ref>. 2008 жылы оған Манчестер университеті «Жыл ғалымы» атағы берілді{{Дереккөзі келтірілмеген|2|01|2017}}. 2008 жылы Новоселов пен Гейм ''«графенді ашқаны және оның керемет электрондық қасиеттерін анықтағаны»'' үшін Еврофизика сыйлығын алды<ref>{{Cite web|url=http://c.ymcdn.com/sites/www.eps.org/resource/collection/E5F070A4-808E-4FD3-9217-06F321ED3CE1/EPS_CMD_prizeRecipients.pdf|title=EPS CMD Europhysics Prize Recipients|accessdate=2013-10-19|archivedate=2013-10-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131020111622/http://c.ymcdn.com/sites/www.eps.org/resource/collection/E5F070A4-808E-4FD3-9217-06F321ED3CE1/EPS_CMD_prizeRecipients.pdf}}</ref><ref>{{Cite news|date=2008-09-02|url=http://physicsworld.com/cws/article/news/2008/sep/02/graphene-pioneers-bag-europhysics-prize}}</ref>. 2010 жылы ол және оның мұғалімі Андре Гейм физика бойынша Нобель сыйлығына ''«екі өлшемді графен материалымен жүргізілген жаңашыл тәжірибелері»'' үшін ие болды<ref>{{Cite web|date=2010-10-05|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2010/|title=The Nobel Prize in Physics 2010|publisher=Официальный сайт Нобелевского комитета|accessdate=2010-10-05|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S4Ez0jV?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2010/|archivedate=2012-03-26}}</ref>. Нобель комитеті атап өткендей, лауреаттар «бір қабатты көміртектің кванттық физиканың таңғажайып әлемінен туындайтын ерекше қасиеттерге ие екенін көрсете алды». Новоселов 37 жыл ішінде (1973 жылдан бастап) физика бойынша ең жас Нобель сыйлығының лауреаты және 2010 жылғы жағдай бойынша 1961 жылдан кейін туған барлық салалардағы жалғыз лауреат болды. Нидерланд ғылымына қосқан ерекше үлесі үшін ол 2010 жылдың 24 қарашасында Нидерланды арыстаны орденінің командорына шығарылды<ref>{{Cite news|url=http://www.brabantsdagblad.nl/algemeen/bdbinnenland/7682670/Lintje-voor-Nobelprijswinnaars.ece}}</ref>. 2010 жылы ол Ұлыбритания Корольдік химия қоғамының құрметті мүшесі болып сайланды . 2010 жылы оған [[Мәскеу физика-техникалық институты|МФТИ]] құрметті профессоры атағы берілді{{Дереккөзі келтірілмеген|2|01|2017}}. 2011 жылы ол Британ Физика институтының (IOP) құрметті мүшесі болып сайланды<ref>{{Cite news|author=|date=|url=http://www.iop.org/about/awards/hon_fellowship/hon_fellows/page_38725.html|title=Honorary Fellow of the Institute of Physics|publisher=}}</ref>. 2011 жылы ол ''«екі өлшемді атом кристалдарын зерттегені үшін»'' Халықаралық кристаллография одағының В. Л. Брэгг дәрісі мен сыйлығымен марапатталды{{Дереккөзі келтірілмеген|2|01|2017}}. 2011 жылдың 19 мамырында ол Лондон Корольдік қоғамының мүшесі болып сайланды<ref>{{Cite web|url=http://royalsociety.org/about-us/fellowship/new-fellows-2011/|title=New Fellows 2011|date=2011-05-19|publisher=The Royal Society|lang=en|accessdate=2011-06-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/68abtaGwf?url=http://royalsociety.org/about-us/fellowship/new-fellows-2011/|archivedate=2012-06-21}}</ref>. Еуропалық Комиссияның 1 миллиард еуролық жоба болып табылатын «Графен флагманы» бастамасына<ref>{{Cite web|title=Graphene Flagship|url=http://www.graphene-flagship.eu|archiveurl=https://www.webcitation.org/6ENB9CWeq?url=http://www.graphene-flagship.eu/|archivedate=2013-02-12|accessdate=2018-10-28}}</ref> қатысады. Константин Новоселов жобаның ресми жарнамалық бейнежазбасында көрсетілген. 2011 жылы оған Рыцарь-бакалавр атағы берілді. 2012 жылы ол ''«жаңа материалдар класын: екі өлшемді атомдық кристалдарды жасағаны үшін»'' сэр Ральф Кон дәрісі мен сыйлығымен марапатталды<ref> {{Cite news|author=|date=|url=http://www3.imperial.ac.uk/events/collegespecialandinaugurallectures/kohn_lectures|title=The Kohn Award lecture|publisher=}}</ref>. 2012 жылы ол NESTA және The Observer<ref>{{Cite news|author=|date=|url=http://www.nesta.org.uk/news_and_features/britains_new_radicals/andre_geim_and_kostya_novoselov|title=2012 Britain's 50 New Radicals|publisher=}}</ref> басылымдарының «Ұлыбританияның 50 жаңа радикалының» бірі ретінде таңдалды. 2013 жылы оған «Манчестер қаласының құрметті бостандығы» атағы берілді. 2013 жылы ол ''«графенмен, басқа екі өлшемді кристалдармен және олардың гетероқұрылымдарымен жасаған революциялық жұмысы үшін, электроникадан энергетикаға дейінгі қолданбалар үшін үлкен әлеуетке ие»'' Леверхульм медалін алды<ref>{{Cite web|url=http://royalsociety.org/awards/leverhulme-medal/|title=Leverhulme Medal {{!}} Royal Society<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2013-09-20|archivedate=2015-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150321035351/https://royalsociety.org/awards/leverhulme-medal/}}</ref>. 2013 жылы оған Манчестер университетінің физика бойынша Лэнгуорти профессоры атағы берілді. 2013 жылы ол [[Болгар ғылым академиясы|Болгария Ғылым академиясының]] шетелдік мүшесі болып сайланды. 2014 жылы ол ең көп дәйексөз келтірілген ғалымдар тізіміне енгізілді және әлемдегі ең өзекті 17 («ең танымал») ғалымдардың қатарына енді — «2012—2013 жылдар аралығында ең көп танымал мақалалар жариялаған тұлғалар»<ref>{{Cite news|date=|url=http://sciencewatch.com/sites/sw/files/sw-article/media/worlds-most-influential-scientific-minds-2014.pdf|title=a Thomson Reuters Highly Cited Researcher!|publisher=Thomson Reuters}}</ref>. 2014 жылы ол Онсагер (Onsager Medal) медалімен марапатталды<ref>{{Cite web|url=http://www.ntnu.edu/onsager|title=The Lars Onsager Lecture and Professorship|author=|date=|publisher=|accessdate=2014-11-09|archivedate=2014-10-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141012094851/http://www.ntnu.edu/onsager}}</ref>. 2015 жылы ол Еуропалық академияның мүшесі болып сайланды<ref>{{Cite web|url=https://www.ae-info.org/ae/Member/Novoselov_Konstantin|title=Европейская академия|accessdate=2019-05-10|archivedate=2019-03-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190328142539/https://www.ae-info.org/ae/Member/Novoselov_Konstantin}}</ref>. 2016 жылы ол Америка көміртегі қоғамының көміртегі медалімен марапатталды<ref>{{Cite web|url=http://carbon.outreach.psu.edu/program/awards/carbon-medal|title=Carbon Medal|author=|date=|publisher=|accessdate=2016-07-24|archivedate=2016-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160714191926/http://carbon.outreach.psu.edu/program/awards/carbon-medal/}}</ref>. 2016 жылы ол Далтон медалімен марапатталды<ref>{{Cite web|url=https://www.manlitphil.ac.uk/events/dalton-lecture-history-sp2-carbon-england|title=Dalton Medal|accessdate=2016-10-27|archivedate=2020-06-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200610144418/https://www.manlitphil.ac.uk/events/dalton-lecture-history-sp2-carbon-england}}</ref>. 2019 жылы ол [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] мүшесі болып сайланды<ref>{{Cite web|url=http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2019-nas-election.html|title=2019 NAS Election|accessdate=2019-04-30|archivedate=2020-06-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200619174824/http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2019-nas-election.html}}</ref>. 2019 жылы ол Азия-Тынық мұхиты материалдар академиясының (Asia Pacific Academy of Materials) мүшесі болып сайланды<ref>{{Cite web|url=http://www.apam-mat.net|title=Asia Pacific Academy of Materials|accessdate=2022-03-10|archivedate=2022-02-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220202053017/http://www.apam-mat.net/}}</ref>. 2019 жылы ол Отто Варбург химия қорының Отто Варбург сыйлығымен марапатталды<ref>{{Cite web|url=https://www.uni-bayreuth.de/en/university/press/press-releases/2019/141-Otto-Warburg-Lecture_2019/index.html|title=Otto Warburg Lecture|accessdate=2019-11-15|archivedate=2019-11-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191115085536/https://www.uni-bayreuth.de/en/university/press/press-releases/2019/141-Otto-Warburg-Lecture_2019/index.html}}</ref>. 2022 жылы оған «[[Джон фон Нейман]] профессоры» атағы берілді<ref>{{Cite web|url=https://hungary.postsen.com/local/57122/The-Nobel-Prize-winning-discoverer-of-graphene-was-awarded-the-Neumann-Professorship.html|title=The Nobel Prize-winning discoverer of graphene was awarded the Neumann Professorship|accessdate=2022-09-05|archivedate=2022-09-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220905184817/https://hungary.postsen.com/local/57122/The-Nobel-Prize-winning-discoverer-of-graphene-was-awarded-the-Neumann-Professorship.html}}</ref>. 2023 жылы ол [[Қытай ғылым академиясы|Қытай Ғылым академиясының]] мүшесі болып сайланды<ref>{{Cite web|url=http://www.casad.cas.cn/yszx/yszx2023/tzgg/202311/t20231122_4986750.html|title=The list of elected 2023 CAS foreign member|accessdate=2023-11-23|deadlink=no|archivedate=2023-11-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231123103522/http://www.casad.cas.cn/yszx/yszx2023/tzgg/202311/t20231122_4986750.html}}</ref>. Ол 360-тан астам ғылыми мақала жариялады, оның ішінде [[Nature]] and [[Science]] журналдарында 26 мақала жарияланды<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://www.webofscience.com/wos/author/record/373954|title=Kostya Novoselov G-9581-2014|date=2022-09-05|publisher=[[Thomson Reuters|ResearcherID]]|accessdate=2014-09-04|lang=en|archivedate=2014-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714170432/http://www.researcherid.com/rid/G-9581-2014}}</ref>. == Манчестердегі Ұлттық графен институты == Константин Новоселов Манчестердегі Ұлттық графен институтын жобалау мен салуға белсенді қатысты, зерттеу зертханалары, таза бөлмелер және қызмет көрсету аймақтары үшін көптеген түпнұсқа шешімдерге жауапты болды. Институттың қасбеті Новоселов пен Геймнің графен бойынша алғашқы жұмыстарынан алынған формулаларды көрсететін панельдермен қапталған. Новоселов сонымен қатар формулалар арасында жасырын әзілдердің бар екенін растайды, бірақ олардың нақты орналасқан жерін айтудан бас тартады. Константин Новоселов Манчестердегі Ұлттық графен институтының сәулеті туралы кітаптың бірлескен авторы<ref>{{Cite news|url=https://worldscientific.com/worldscibooks/10.1142/11840|title=The New Architecture of Science|date=2020-07-01}}</ref>. == Басқа жобалар == 2018 жылы Константин Новоселов профессор Тим О'Брайенмен бірге Джодрелл Банк обсерваториясындағы радиотелескоппен жазылған кеңестік Зонд-6 миссиясынан алынған радиохабарларды зерттеуге және транскрипциялауға қатысты<ref>{{Cite web|title=Audio archive of Soviet Zond 6 lunar mission released by Jodrell Bank|url=https://www.jodrellbank.net/50-year-old-audio-archive-of-soviet-zond-6-lunar-mission-released-by-jodrell-bank|accessdate=2019-12-14|archivedate=2019-12-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191214125026/https://www.jodrellbank.net/50-year-old-audio-archive-of-soviet-zond-6-lunar-mission-released-by-jodrell-bank/}}</ref><ref>{{Cite web|title=Transcript of Jodrell Bank recordings of Russian probe Zond 6 from November 1968|url=http://www.jb.man.ac.uk//multimedia/audio/library/zond6.pdf|accessdate=2019-12-14|archivedate=2019-02-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190207020248/http://www.jb.man.ac.uk//multimedia/audio/library/zond6.pdf}}</ref>. == Өнерде == [[Сурет:Konstantin_Novoselov_Chinese_painting_2015.jpg|нобай|Константин Новоселов Манчестердегі Қытай консулдығындағы қабылдауда сурет салып тұр.]] Константин Новоселов заманауи өнерге деген құштарлығымен танымал<ref name="bbc">{{Cite web|title=Art and science collide to reopen Whitworth gallery|url=http://www.bbc.com/news/entertainment-arts-31006334|work=bbc.com|publisher=BBC News|accessdate=2016-10-10|archivedate=2016-10-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161010225230/http://www.bbc.com/news/entertainment-arts-31006334}}</ref>. Ол бірнеше жобаларға қатысқан. Мысалы, 2015 жылдың ақпан айында Новоселов Whitworth Art Gallery ашылуында Корнелия Паркермен бірлесіп көрсетілім ұсынды. Бұл демонстрация Корнелия Паркер жасаған отшашу шоуынан тұрды, ол оған метеорит сынықтарын қосып, метеорит ағынының бір түрін жасады. Новоселов сонымен қатар [[Уильям Блейк|Уильям Блейктің]] 1789 жылғы суретінен [[графит]] микробөлшектерін алды, ал бұл графит отшашуды іске қосатын сенсор үшін пайдаланылды<ref name="bbc" /><ref>{{Cite web|title=Artist Douglas Gordon and Professor Kostya Novoselov in conversation|url=http://www.interdependence.co.com|work=http://www.interdependence.co.com|accessdate=2016-10-10|archivedate=2016-10-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161015023706/http://www.interdependence.co.com/}}</ref>. Ол қытай каллиграфиясы мен қытай стиліндегі суреттерге қызығушылық танытады<ref>[http://china.org.cn/world/Off_the_Wire/2015-09/29/content_36704513.htm Joint painting exhibition of Chinese diplomat, British Nobel laureate kicks off.] {{Wayback|url=http://china.org.cn/world/Off_the_Wire/2015-09/29/content_36704513.htm|date=20170405071820}} Xinhua, 29 September 2015</ref> Осы өнер түрлерін танымал қытай суретшісі Чжэн Шэнлунмен бірге зерттеді. Новоселовтың тоғыз суреті Лидс университетінде өткен «Ұлыбритания қытай дипломатының көзімен» көрмесінде көрсетілді.<ref>{{Cite news|title=Art has no boundaries: the Grand Opening of 'Britain Through the Eyes of a Chinese Diplomat|url=http://lubswww.leeds.ac.uk/confucius/news/item/articles/2015/September/art-has-no-boundaries-the-grand-opening-of-britain-through-the-eyes-of-a-chinese-diplomat/|publisher=The Business Confucius Institute at the University of Leeds|date=2015-09-30}}</ref> Новоселовтың суреттерінің бірі Қытайдың Бас хатшысы [[Си Цзиньпин|Си Цзиньпиннің]] коллекциясында.<ref>{{Cite web|title=Immersive art, physics pumpkins, personalizing Thor’s hammer and more|url=http://blog.physicsworld.com/2015/10/23/immersive-art-physics-pumpkins-personalising-thors-hammer-and-more/#more-13133|work=physicsworld.com|publisher=Physics World|accessdate=2016-10-10|archivedate=2016-10-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161010214549/http://blog.physicsworld.com/2015/10/23/immersive-art-physics-pumpkins-personalising-thors-hammer-and-more/#more-13133}}</ref> 2017 жылы Константин Новоселов Вена заманауи өнер жәрмеңкесіне қатысты. Онда оның бес жұмысы RDI.Creative галереясы ұсынды. Шығармалардың тақырыптары дәстүрлі қытай каллиграфиясынан бастап заманауи жанрға дейін болды. Кейбір жұмыстарда графен сия қолданылды.<ref>{{Cite web|url=http://www.viennacontemporary.at/en/program/online-catalogue/|title=Online Catalogue {{!}} viennacontemporary<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2018-05-20|archivedate=2018-05-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180520194237/http://www.viennacontemporary.at/en/program/online-catalogue/}}</ref> == Жеке өмір == Әйелі Ирина Вологдадан шыққан. PhD дәрежесі бар (диссертациясын Санкт-Петербургте қорғаған) және микробиолог. Олар Нидерландыда танысқан. 2009 жылы олардың Вика мен София есімді егіз қыздары дүниеге келді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2}} == Сілтемелер == * {{Ресми сайт}} * [https://web.archive.org/web/20101026013339/http://www.condmat.physics.manchester.ac.uk/pdf/people/novoselov/NovoselovCV.doc Curriculum Vitae]{{In lang|en}} * [http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/novoselov.html Из личного дела] {{Wayback|url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/novoselov.html|date=20140622002738}} * ''Ю. Ерин.'' [http://elementy.ru/news/431427 Нобелевская премия по физике — 2010] {{Wayback|url=http://elementy.ru/news/431427|date=20111130015816}} // «Элементы.ру», 11.10.2010 * K. S. Novoselov. Nobel Lecture: Graphene: Materials in the Flatland (англ.) // Rev. Mod. Phys.. — 2011. — Vol. 83. — P. 837—849. — doi:10.1103/RevModPhys.83.837. * [https://zanauku.mipt.ru/2021/02/12/na-baze-mfti-otkroetsya-laboratoriya-konstantina-novosyolova/ На базе МФТИ откроется лаборатория Константина Новосёлова] {{Wayback|url=https://zanauku.mipt.ru/2021/02/12/na-baze-mfti-otkroetsya-laboratoriya-konstantina-novosyolova/|date=20210912200751}} // За науку, 12.02.2021. {{Физика саласындағы Нобель сыйлығы 2001—2025}} [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Ұлыбритания)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Ұлыбритания физиктері]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:Ресей физиктері]] [[Санат:Pages with unreviewed translations]] {{commonscat|Konstantin Novoselov}} [[Санат:Ұлыбритания физиктері]] pw5y5hx1cfhovxbtxpq4d1s3i6wkhfn 3590593 3590590 2026-04-23T15:23:38Z Nurkhan 13652 3590593 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Константин Сергеевич Новосёлов |Шынайы есімі = {{lang-en|Konstantin Sergeevich Novoselov}} |Суреті = Konstantin_Novoselov_portrait.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 23.10.1974 |Туған жері = {{Туғанжері|Нижний Тагил|Нижний Тагилде}}, [[Свердловск облысы]], [[РКСФР]], [[КСРО]] |Азаматтығы = {{USSR}} → {{Russia}},<br> {{UK}} |Ғылыми аясы = [[графен]]ді зерттеу |Жұмыс орны = [[Ресей Ғылым академиясының Теориялық және математикалық механика институты|РСАТМИ]]<br> [[Неймеген университеті]]<br> [[Манчестер университеті]] |Ғылыми жетекші = [[Андрей Константинович Гейм|Андрей Гейммен]],<br> [[Ян-Кис Маан]] |Альма-матер = [[Мәскеу физика-техникалық институты]] |Ғылыми дәрежесі = [[Философия докторы]] (2004) |Ғылыми атағы = [[Профессор]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = [[графен]]ді алғашқылардың бірі болып алғандардың бірі ретінде белгілі |Марапаттары = [[Нидерланд арыстаны орденінің командоры]]<br> [[Николас Курти Еуропалық ғылым сыйлығы]] (2007)<br> [[MIT Technology Review журналының TR35]] (2008)<br> [[Халықаралық таза және қолданбалы физика одағының жас ғалым сыйлығы]] (2008)<br> [[Еурофизика сыйлығы]] (2008)<br> {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2010)<br> [[Бакалавр рыцары]] (2012)<br> [[Леверхульм медалі]] (2013)<br> [[Онсагер медалі]] (2014) [[Америка қоғамының көміртегі медалі]] (Carbon Medal)<br> [[Далтон медалі]] (2016)<br> |Сайты = [https://www.physics.manchester.ac.uk/research/ condmat.physics.manchester.ac.uk/…] }} '''Константин<ref>Англияда ол Костя деген атпен танымал, ол өзін Манчестер университетінің сайтындағы ресми парақшасында осылай атайды.</ref> Сергеевич Новоселов''' ({{Lang-en|Konstantin Sergeevich Novoselov}}; {{Туғанкүні|23|8|1974}}, Нижний Тагил, [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — [[Ресей|орыс]]<ref>{{Cite web|url=http://www.newsru.com/world/06oct2010/honour.html|title=Нобелевский лауреат Новосёлов считает честью быть российским учёным|date=2010-10-06|publisher=[[NEWSru.com]]|accessdate=2014-09-04|archivedate=2014-08-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140811195102/http://www.newsru.com/world/06oct2010/honour.html}}</ref> және [[Ұлыбритания|британдық]]<ref name="RUS-GBR">{{Cite web|url=http://physicsworld.com/cws/article/news/43939|title=Graphene pioneers bag Nobel prize|author=Hamish Johnston|date=2010-10-05|publisher=[[PhysicsWorld]]|lang=en|accessdate=2010-10-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S42YCHO?url=http://physicsworld.com/cws/article/news/43939|archivedate=2012-03-26}}</ref> [[Физика|физик]]. 2010 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] ([[Андрей Константинович Гейм|Андрей Гейммен]] бірге), Корольдік қоғамның мүшесі (2011), [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] шетелдік мүшесі (2019)<ref>[http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2019-nas-election.html National Academy of Sciences Elects Members and Foreign Associates; Historic Number of Women Elected to Its Membership] {{Wayback|url=http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2019-nas-election.html|date=20200619174824}}, 30 апреля 2019{{In lang|en}}</ref>. 2023 жылдың шілде айындағы жағдай бойынша оның жұмысына 220 000-нан астам рет сілтеме жасалған. [[Индекс Хирша|Хирш индексі]] — 140<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://www.webofscience.com/wos/author/record/373954|title=Kostya Novoselov G-9581-2014|date=2022-09-05|publisher=[[Thomson Reuters|ResearcherID]]|accessdate=2014-09-04|lang=en|archivedate=2014-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714170432/http://www.researcherid.com/rid/G-9581-2014}}</ref>. 2014 жылғы [[Thomson Reuters]] ең ықпалды ғалымдар рейтингінде көшбасшылардың қатарында. 2011 жылдың 31 желтоқсанында оған ғылымға сіңірген еңбегі үшін [[II Елизабет|II Елизавета]] патшайымның жарлығымен Рыцарь бакалавры атағы берілгені жарияланды<ref>{{Cite web|url=http://lenta.ru/news/2011/12/31/knight/|title=Создатели графена стали рыцарями|date=2011-12-31|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2014-09-04|archivedate=2014-09-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140912055015/http://lenta.ru/news/2011/12/31/knight/}}</ref>. == Өмірбаян == Константин Новоселов [[1974 жыл|1974 жылы]] [[23 тамыз|23 тамызда]] Нижний Тагилде дүниеге келген. Әкесі Сергей Викторович «Уралвагонзаводта» жұмыс істеген, инженер болған. Атасы Виктор Константинович Новоселов №39 мектептің (2005 жылдан бастап №39 лицей) негізін қалаушы және алғашқы директоры болған. Анасы Татьяна Глебовна сол мектепте [[ағылшын тілі]] мұғалімі болып жұмыс істеген. Елена есімді әпкесі бар. Ол №39 мектепте оқыды<ref>{{Cite web|url=http://www.uraledu.ru/node/8331|title=г. Нижний Тагил, лицей № 39|accessdate=2010-10-05|archivedate=2016-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160313065207/http://uraledu.ru/node/8331}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.gzt.ru/topnews/science/-nobelevskii-laureat-predlozhil-v-moskve-novyi-/332394.html|title=Нобелевский лауреат предложил в Москве новый способ определения числа «пи»|author=А. Тимошенко|date=2010-11-02|publisher=[[Газета (газета)|Газета]]|accessdate=2010-11-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101104233917/http://www.gzt.ru/topnews/science/-nobelevskii-laureat-predlozhil-v-moskve-novyi-/332394.html|archivedate=2010-11-04}}</ref>. Алғашқы оқу жетістігі алтыншы сыныпта болды — [[1986 жыл|1986 жылы]] ол облыстық физика олимпиадасында бірінші орын алды, және КСРО-ның Бүкілодақтық мектеп олимпиадасында үздік ондықтың қатарына кірді. 1988—1991 жылдары ол қосымша Сырттай физика-техникалық мектепте оқыды<ref>{{Cite web|url=http://www.kp.ru/daily/24570/742615/|title=Нобелевского лауреата в школе называли Константой|author=Н. Лукиных, Е. Катыхин|date=2010-10-06|publisher=[[Комсомольская правда]]|accessdate=2011-06-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110809084735/http://www.kp.ru/daily/24570/742615/|archivedate=2011-08-09}}</ref>. [[1990 жыл|1990]] және [[1991 жыл|1991 жылдары]] физика және математика бойынша Бүкілодақтық олимпиадаларға қатысты. [[1991 жыл|1991 жылы]] мектепті бітіргеннен кейін [[Мәскеу физика-техникалық институты|Мәскеу физика-техникалық институтына]] оқуға түсті. [[1997 жыл|1997 жылы]] [[Мәскеу физика-техникалық институты|МФТИ физикалық және кванттық электроника факультетін]] «наноэлектроника» мамандығы бойынша үздік бітірді<ref>[http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/novoselov.html?start=15&img=838795 Приложение к диплому К. Новосёлова] — ''Веб-музей МФТИ''. {{Wayback|url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/novoselov.html?start=15&img=838795|date=20101011075133}}</ref>. Оқуды бітіргеннен кейін Черноголовкада екі жыл Ресей ҒА Микроэлектроника технологиясы мәселелері институтында (РҒА МТМИ) жұмыс істеді және РҒА МТМИ аспиранты болды (ғылыми жетекшісі — Юрий Дубровский). 1999 жылы ол [[Нидерланд|Нидерландыға]] көшіп, онда [[Андрей Константинович Гейм|Андре Гейммен]] бірге Неймеген университетінде жұмыс істей бастады. Содан кейін ол онымен бірге 2001 жылы Манчестер университетіне көшті. 2004 жылдың 3 қарашасында Новоселов профессор [[Ян-Кеес Маан|Ян-Кис Маанның]]<ref>{{Cite web|url=http://www.fom.nl/live/english/news/archives/press_releases_2010/artikel.pag?objectnumber=127396|title=Nobel Prize for Physics 2010 for graphene research of Geim and Novoselov|author=Gabby Zegers|date=2010-10-05|work=Press releases 2010|publisher={{Iw|Фонд фундаментальных исследований вещества|Foundation for Fundamental Research on Matter (FOM)|nl|Stichting voor Fundamenteel Onderzoek der Materie}}|accessdate=2014-09-02|lang=en|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304185705/http://www.fom.nl/live/english/news/archives/press_releases_2010/artikel.pag?objectnumber=127396}}</ref> жетекшілігімен [[PhD-доктор|PhD]] диссертациясын қорғады. 2011 жылы ол Корольдік қоғамның мүшесі болып сайланды<ref>{{Cite web|url=https://royalsociety.org/people/fellowship/2011/kostya-novoselov/|title=Professor Kostya Novoselov FRS|lang=en|accessdate=2014-10-05|archivedate=2014-10-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006082545/https://royalsociety.org/people/fellowship/2011/kostya-novoselov/}}</ref>. Қазіргі уақытта ол Манчестер университетінің физика бойынша Лэнгворти профессоры және Корольдік қоғамның профессоры<ref>{{Cite web|url=https://secure.royalsociety.org/ResearchFellows/holders/rp140026/konstantin-novoselov|title=The Royal Society, Dr. Konstantin Novoselov|lang=en|accessdate=2014-10-05|archivedate=2014-10-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006115226/https://secure.royalsociety.org/ResearchFellows/holders/rp140026/konstantin-novoselov}}</ref>. [[Манчестер|Манчестерде]] тұрады, Ресей және Ұлыбритания азаматтығына ие<ref name="RUS-GBR">{{Cite web|url=http://physicsworld.com/cws/article/news/43939|title=Graphene pioneers bag Nobel prize|author=Hamish Johnston|date=2010-10-05|publisher=[[PhysicsWorld]]|lang=en|accessdate=2010-10-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S42YCHO?url=http://physicsworld.com/cws/article/news/43939|archivedate=2012-03-26}}</ref>. == Ғылыми жетістіктер == Константин Новоселовтың негізгі ғылыми жетістіктері мезоскопиялық физика және [[нанотехнология]] саласында жатыр. 2004 жылы ол өзінің жетекшісі Андрей Гейммен бірге [[Көміртегі|көміртектің]] жаңа [[Аллотропия|аллотропты]] модификациясын — көміртек атомдарының бір қабаты болып табылатын [[Графен|графенді]] ашты. Константин Новоселов, Ұлттық графен институты тұжырымдамасын әзірлеген ғалымдар тобын басқарды және кейіннен оның жобалауын, құрылысын және ашылуын қадағалаған<ref>{{Cite web|url=https://www.jesticowhiles.com/projects/education/national-graphene-institute/|title=National Graphene Institute · Projects · Jestico + Whiles<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2016-10-27|archivedate=2016-04-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160405072522/http://jesticowhiles.com/projects/education/national-graphene-institute/}}</ref>. Новоселов бірнеше бірегей сәулеттік және техникалық шешімдерді ұсынды. Атап айтқанда, Ұлттық графен институтының жабыны Новоселов пен Геймнің алғашқы жұмыстарынан алынған формулаларды бейнелейді<ref>http://www.lakesmere.com/Case-Study/161/National-Graphene-Institute/1.aspx#!prettyPhoto {{Wayback|url=http://www.lakesmere.com/Case-Study/161/National-Graphene-Institute/1.aspx#!prettyPhoto|date=20161011055312}}[gallery1]/4/</ref><ref>{{Cite web|title=Inside Graphene City, Birthplace of a Wonder Material|url=http://motherboard.vice.com/read/inside-graphene-city-birthplace-of-a-wonder-material|work=http://motherboard.vice.com/|publisher=Motherboard|accessdate=2016-10-10|archivedate=2016-08-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160819154827/http://motherboard.vice.com/read/inside-graphene-city-birthplace-of-a-wonder-material}}</ref>. == Марапаттар мен атақтары == 2007—2008 жылдары ол ғалымдар үшін бірқатар марапаттарға ие болды, атап айтқанда, 2007 жылы төмен [[температура]] мен [[Магнит өрісі|магнит өрісін]] зерттеу саласындағы жұмысы үшін Еуропалық Николас Курти сыйлығын алды. 2008 жылы ол Халықаралық таза және қолданбалы физика одағының ''«графенді ашуға қосқан үлесі және оның ерекше қасиеттерін зерттеуге арналған алғашқы жұмыстары үшін»'' Жас ғалым сыйлығын алды.{{Дереккөзі келтірілмеген|2|01|2017}}. 2008 жылы ол MIT Technology Review журналынан 35 жасқа дейінгі ғалымдарға арналған ''«екі өлшемді транзисторлар үшін»'' TR-35 жас ғалымдар сыйлығын алды<ref>{{Cite web|url=http://www2.technologyreview.com/tr35/?year=2008|title=2008 Innovators under 35|accessdate=2013-10-19|archivedate=2011-03-28|archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20110328192411/http://www.technologyreview.com/tr35/?year=2008}}</ref>. 2008 жылы оған Манчестер университеті «Жыл ғалымы» атағы берілді{{Дереккөзі келтірілмеген|2|01|2017}}. 2008 жылы Новоселов пен Гейм ''«графенді ашқаны және оның керемет электрондық қасиеттерін анықтағаны»'' үшін Еврофизика сыйлығын алды<ref>{{Cite web|url=http://c.ymcdn.com/sites/www.eps.org/resource/collection/E5F070A4-808E-4FD3-9217-06F321ED3CE1/EPS_CMD_prizeRecipients.pdf|title=EPS CMD Europhysics Prize Recipients|accessdate=2013-10-19|archivedate=2013-10-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131020111622/http://c.ymcdn.com/sites/www.eps.org/resource/collection/E5F070A4-808E-4FD3-9217-06F321ED3CE1/EPS_CMD_prizeRecipients.pdf}}</ref><ref>{{Cite news|date=2008-09-02|url=http://physicsworld.com/cws/article/news/2008/sep/02/graphene-pioneers-bag-europhysics-prize}}</ref>. 2010 жылы ол және оның мұғалімі Андрей Гейм физика бойынша Нобель сыйлығына ''«екі өлшемді графен материалымен жүргізілген жаңашыл тәжірибелері»'' үшін ие болды<ref>{{Cite web|date=2010-10-05|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2010/|title=The Nobel Prize in Physics 2010|publisher=Официальный сайт Нобелевского комитета|accessdate=2010-10-05|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S4Ez0jV?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2010/|archivedate=2012-03-26}}</ref>. Нобель комитеті атап өткендей, лауреаттар «бір қабатты көміртектің кванттық физиканың таңғажайып әлемінен туындайтын ерекше қасиеттерге ие екенін көрсете алды». Новоселов 37 жыл ішінде (1973 жылдан бастап) физика бойынша ең жас Нобель сыйлығының лауреаты және 2010 жылғы жағдай бойынша 1961 жылдан кейін туған барлық салалардағы жалғыз лауреат болды. Нидерланд ғылымына қосқан ерекше үлесі үшін ол 2010 жылдың 24 қарашасында Нидерланды арыстаны орденінің командорына шығарылды<ref>{{Cite news|url=http://www.brabantsdagblad.nl/algemeen/bdbinnenland/7682670/Lintje-voor-Nobelprijswinnaars.ece}}</ref>. 2010 жылы ол Ұлыбритания Корольдік химия қоғамының құрметті мүшесі болып сайланды . 2010 жылы оған [[Мәскеу физика-техникалық институты|МФТИ]] құрметті профессоры атағы берілді{{Дереккөзі келтірілмеген|2|01|2017}}. 2011 жылы ол Британ Физика институтының (IOP) құрметті мүшесі болып сайланды<ref>{{Cite news|author=|date=|url=http://www.iop.org/about/awards/hon_fellowship/hon_fellows/page_38725.html|title=Honorary Fellow of the Institute of Physics|publisher=}}</ref>. 2011 жылы ол ''«екі өлшемді атом кристалдарын зерттегені үшін»'' Халықаралық кристаллография одағының В. Л. Брэгг дәрісі мен сыйлығымен марапатталды{{Дереккөзі келтірілмеген|2|01|2017}}. 2011 жылдың 19 мамырында ол Лондон Корольдік қоғамының мүшесі болып сайланды<ref>{{Cite web|url=http://royalsociety.org/about-us/fellowship/new-fellows-2011/|title=New Fellows 2011|date=2011-05-19|publisher=The Royal Society|lang=en|accessdate=2011-06-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/68abtaGwf?url=http://royalsociety.org/about-us/fellowship/new-fellows-2011/|archivedate=2012-06-21}}</ref>. Еуропалық Комиссияның 1 миллиард еуролық жоба болып табылатын «Графен флагманы» бастамасына<ref>{{Cite web|title=Graphene Flagship|url=http://www.graphene-flagship.eu|archiveurl=https://www.webcitation.org/6ENB9CWeq?url=http://www.graphene-flagship.eu/|archivedate=2013-02-12|accessdate=2018-10-28}}</ref> қатысады. Константин Новоселов жобаның ресми жарнамалық бейнежазбасында көрсетілген. 2011 жылы оған Рыцарь-бакалавр атағы берілді. 2012 жылы ол ''«жаңа материалдар класын: екі өлшемді атомдық кристалдарды жасағаны үшін»'' сэр Ральф Кон дәрісі мен сыйлығымен марапатталды<ref> {{Cite news|author=|date=|url=http://www3.imperial.ac.uk/events/collegespecialandinaugurallectures/kohn_lectures|title=The Kohn Award lecture|publisher=}}</ref>. 2012 жылы ол NESTA және The Observer<ref>{{Cite news|author=|date=|url=http://www.nesta.org.uk/news_and_features/britains_new_radicals/andre_geim_and_kostya_novoselov|title=2012 Britain's 50 New Radicals|publisher=}}</ref> басылымдарының «Ұлыбританияның 50 жаңа радикалының» бірі ретінде таңдалды. 2013 жылы оған «Манчестер қаласының құрметті бостандығы» атағы берілді. 2013 жылы ол ''«графенмен, басқа екі өлшемді кристалдармен және олардың гетероқұрылымдарымен жасаған революциялық жұмысы үшін, электроникадан энергетикаға дейінгі қолданбалар үшін үлкен әлеуетке ие»'' Леверхульм медалін алды<ref>{{Cite web|url=http://royalsociety.org/awards/leverhulme-medal/|title=Leverhulme Medal {{!}} Royal Society<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2013-09-20|archivedate=2015-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150321035351/https://royalsociety.org/awards/leverhulme-medal/}}</ref>. 2013 жылы оған Манчестер университетінің физика бойынша Лэнгуорти профессоры атағы берілді. 2013 жылы ол [[Болгар ғылым академиясы|Болгария Ғылым академиясының]] шетелдік мүшесі болып сайланды. 2014 жылы ол ең көп дәйексөз келтірілген ғалымдар тізіміне енгізілді және әлемдегі ең өзекті 17 («ең танымал») ғалымдардың қатарына енді — «2012—2013 жылдар аралығында ең көп танымал мақалалар жариялаған тұлғалар»<ref>{{Cite news|date=|url=http://sciencewatch.com/sites/sw/files/sw-article/media/worlds-most-influential-scientific-minds-2014.pdf|title=a Thomson Reuters Highly Cited Researcher!|publisher=Thomson Reuters}}</ref>. 2014 жылы ол Онсагер (Onsager Medal) медалімен марапатталды<ref>{{Cite web|url=http://www.ntnu.edu/onsager|title=The Lars Onsager Lecture and Professorship|author=|date=|publisher=|accessdate=2014-11-09|archivedate=2014-10-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141012094851/http://www.ntnu.edu/onsager}}</ref>. 2015 жылы ол Еуропалық академияның мүшесі болып сайланды<ref>{{Cite web|url=https://www.ae-info.org/ae/Member/Novoselov_Konstantin|title=Европейская академия|accessdate=2019-05-10|archivedate=2019-03-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190328142539/https://www.ae-info.org/ae/Member/Novoselov_Konstantin}}</ref>. 2016 жылы ол Америка көміртегі қоғамының көміртегі медалімен марапатталды<ref>{{Cite web|url=http://carbon.outreach.psu.edu/program/awards/carbon-medal|title=Carbon Medal|author=|date=|publisher=|accessdate=2016-07-24|archivedate=2016-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160714191926/http://carbon.outreach.psu.edu/program/awards/carbon-medal/}}</ref>. 2016 жылы ол Далтон медалімен марапатталды<ref>{{Cite web|url=https://www.manlitphil.ac.uk/events/dalton-lecture-history-sp2-carbon-england|title=Dalton Medal|accessdate=2016-10-27|archivedate=2020-06-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200610144418/https://www.manlitphil.ac.uk/events/dalton-lecture-history-sp2-carbon-england}}</ref>. 2019 жылы ол [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] мүшесі болып сайланды<ref>{{Cite web|url=http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2019-nas-election.html|title=2019 NAS Election|accessdate=2019-04-30|archivedate=2020-06-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200619174824/http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2019-nas-election.html}}</ref>. 2019 жылы ол Азия-Тынық мұхиты материалдар академиясының (Asia Pacific Academy of Materials) мүшесі болып сайланды<ref>{{Cite web|url=http://www.apam-mat.net|title=Asia Pacific Academy of Materials|accessdate=2022-03-10|archivedate=2022-02-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220202053017/http://www.apam-mat.net/}}</ref>. 2019 жылы ол Отто Варбург химия қорының Отто Варбург сыйлығымен марапатталды<ref>{{Cite web|url=https://www.uni-bayreuth.de/en/university/press/press-releases/2019/141-Otto-Warburg-Lecture_2019/index.html|title=Otto Warburg Lecture|accessdate=2019-11-15|archivedate=2019-11-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191115085536/https://www.uni-bayreuth.de/en/university/press/press-releases/2019/141-Otto-Warburg-Lecture_2019/index.html}}</ref>. 2022 жылы оған «[[Джон фон Нейман]] профессоры» атағы берілді<ref>{{Cite web|url=https://hungary.postsen.com/local/57122/The-Nobel-Prize-winning-discoverer-of-graphene-was-awarded-the-Neumann-Professorship.html|title=The Nobel Prize-winning discoverer of graphene was awarded the Neumann Professorship|accessdate=2022-09-05|archivedate=2022-09-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220905184817/https://hungary.postsen.com/local/57122/The-Nobel-Prize-winning-discoverer-of-graphene-was-awarded-the-Neumann-Professorship.html}}</ref>. 2023 жылы ол [[Қытай ғылым академиясы|Қытай Ғылым академиясының]] мүшесі болып сайланды<ref>{{Cite web|url=http://www.casad.cas.cn/yszx/yszx2023/tzgg/202311/t20231122_4986750.html|title=The list of elected 2023 CAS foreign member|accessdate=2023-11-23|deadlink=no|archivedate=2023-11-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231123103522/http://www.casad.cas.cn/yszx/yszx2023/tzgg/202311/t20231122_4986750.html}}</ref>. Ол 360-тан астам ғылыми мақала жариялады, оның ішінде [[Nature]] and [[Science]] журналдарында 26 мақала жарияланды<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://www.webofscience.com/wos/author/record/373954|title=Kostya Novoselov G-9581-2014|date=2022-09-05|publisher=[[Thomson Reuters|ResearcherID]]|accessdate=2014-09-04|lang=en|archivedate=2014-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714170432/http://www.researcherid.com/rid/G-9581-2014}}</ref>. == Манчестердегі Ұлттық графен институты == Константин Новоселов Манчестердегі Ұлттық графен институтын жобалау мен салуға белсенді қатысты, зерттеу зертханалары, таза бөлмелер және қызмет көрсету аймақтары үшін көптеген түпнұсқа шешімдерге жауапты болды. Институттың қасбеті Новоселов пен Геймнің графен бойынша алғашқы жұмыстарынан алынған формулаларды көрсететін панельдермен қапталған. Новоселов сонымен қатар формулалар арасында жасырын әзілдердің бар екенін растайды, бірақ олардың нақты орналасқан жерін айтудан бас тартады. Константин Новоселов Манчестердегі Ұлттық графен институтының сәулеті туралы кітаптың бірлескен авторы<ref>{{Cite news|url=https://worldscientific.com/worldscibooks/10.1142/11840|title=The New Architecture of Science|date=2020-07-01}}</ref>. == Басқа жобалар == 2018 жылы Константин Новоселов профессор Тим О'Брайенмен бірге Джодрелл Банк обсерваториясындағы радиотелескоппен жазылған кеңестік Зонд-6 миссиясынан алынған радиохабарларды зерттеуге және транскрипциялауға қатысты<ref>{{Cite web|title=Audio archive of Soviet Zond 6 lunar mission released by Jodrell Bank|url=https://www.jodrellbank.net/50-year-old-audio-archive-of-soviet-zond-6-lunar-mission-released-by-jodrell-bank|accessdate=2019-12-14|archivedate=2019-12-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191214125026/https://www.jodrellbank.net/50-year-old-audio-archive-of-soviet-zond-6-lunar-mission-released-by-jodrell-bank/}}</ref><ref>{{Cite web|title=Transcript of Jodrell Bank recordings of Russian probe Zond 6 from November 1968|url=http://www.jb.man.ac.uk//multimedia/audio/library/zond6.pdf|accessdate=2019-12-14|archivedate=2019-02-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190207020248/http://www.jb.man.ac.uk//multimedia/audio/library/zond6.pdf}}</ref>. == Өнерде == [[Сурет:Konstantin_Novoselov_Chinese_painting_2015.jpg|нобай|Константин Новоселов Манчестердегі Қытай консулдығындағы қабылдауда сурет салып тұр.]] Константин Новоселов заманауи өнерге деген құштарлығымен танымал<ref name="bbc">{{Cite web|title=Art and science collide to reopen Whitworth gallery|url=http://www.bbc.com/news/entertainment-arts-31006334|work=bbc.com|publisher=BBC News|accessdate=2016-10-10|archivedate=2016-10-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161010225230/http://www.bbc.com/news/entertainment-arts-31006334}}</ref>. Ол бірнеше жобаларға қатысқан. Мысалы, 2015 жылдың ақпан айында Новоселов Whitworth Art Gallery ашылуында Корнелия Паркермен бірлесіп көрсетілім ұсынды. Бұл демонстрация Корнелия Паркер жасаған отшашу шоуынан тұрды, ол оған метеорит сынықтарын қосып, метеорит ағынының бір түрін жасады. Новоселов сонымен қатар [[Уильям Блейк|Уильям Блейктің]] 1789 жылғы суретінен [[графит]] микробөлшектерін алды, ал бұл графит отшашуды іске қосатын сенсор үшін пайдаланылды<ref name="bbc" /><ref>{{Cite web|title=Artist Douglas Gordon and Professor Kostya Novoselov in conversation|url=http://www.interdependence.co.com|work=http://www.interdependence.co.com|accessdate=2016-10-10|archivedate=2016-10-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161015023706/http://www.interdependence.co.com/}}</ref>. Ол қытай каллиграфиясы мен қытай стиліндегі суреттерге қызығушылық танытады<ref>[http://china.org.cn/world/Off_the_Wire/2015-09/29/content_36704513.htm Joint painting exhibition of Chinese diplomat, British Nobel laureate kicks off.] {{Wayback|url=http://china.org.cn/world/Off_the_Wire/2015-09/29/content_36704513.htm|date=20170405071820}} Xinhua, 29 September 2015</ref> Осы өнер түрлерін танымал қытай суретшісі Чжэн Шэнлунмен бірге зерттеді. Новоселовтың тоғыз суреті Лидс университетінде өткен «Ұлыбритания қытай дипломатының көзімен» көрмесінде көрсетілді.<ref>{{Cite news|title=Art has no boundaries: the Grand Opening of 'Britain Through the Eyes of a Chinese Diplomat|url=http://lubswww.leeds.ac.uk/confucius/news/item/articles/2015/September/art-has-no-boundaries-the-grand-opening-of-britain-through-the-eyes-of-a-chinese-diplomat/|publisher=The Business Confucius Institute at the University of Leeds|date=2015-09-30}}</ref> Новоселовтың суреттерінің бірі Қытайдың Бас хатшысы [[Си Цзиньпин|Си Цзиньпиннің]] коллекциясында.<ref>{{Cite web|title=Immersive art, physics pumpkins, personalizing Thor’s hammer and more|url=http://blog.physicsworld.com/2015/10/23/immersive-art-physics-pumpkins-personalising-thors-hammer-and-more/#more-13133|work=physicsworld.com|publisher=Physics World|accessdate=2016-10-10|archivedate=2016-10-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161010214549/http://blog.physicsworld.com/2015/10/23/immersive-art-physics-pumpkins-personalising-thors-hammer-and-more/#more-13133}}</ref> 2017 жылы Константин Новоселов Вена заманауи өнер жәрмеңкесіне қатысты. Онда оның бес жұмысы RDI.Creative галереясы ұсынды. Шығармалардың тақырыптары дәстүрлі қытай каллиграфиясынан бастап заманауи жанрға дейін болды. Кейбір жұмыстарда графен сия қолданылды.<ref>{{Cite web|url=http://www.viennacontemporary.at/en/program/online-catalogue/|title=Online Catalogue {{!}} viennacontemporary<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2018-05-20|archivedate=2018-05-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180520194237/http://www.viennacontemporary.at/en/program/online-catalogue/}}</ref> == Жеке өмір == Әйелі Ирина Вологдадан шыққан. PhD дәрежесі бар (диссертациясын Санкт-Петербургте қорғаған) және микробиолог. Олар Нидерландыда танысқан. 2009 жылы олардың Вика мен София есімді егіз қыздары дүниеге келді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2}} == Сілтемелер == * {{Ресми сайт}} * [https://web.archive.org/web/20101026013339/http://www.condmat.physics.manchester.ac.uk/pdf/people/novoselov/NovoselovCV.doc Curriculum Vitae]{{In lang|en}} * [http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/novoselov.html Из личного дела] {{Wayback|url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/novoselov.html|date=20140622002738}} * ''Ю. Ерин.'' [http://elementy.ru/news/431427 Нобелевская премия по физике — 2010] {{Wayback|url=http://elementy.ru/news/431427|date=20111130015816}} // «Элементы.ру», 11.10.2010 * K. S. Novoselov. Nobel Lecture: Graphene: Materials in the Flatland (англ.) // Rev. Mod. Phys.. — 2011. — Vol. 83. — P. 837—849. — doi:10.1103/RevModPhys.83.837. * [https://zanauku.mipt.ru/2021/02/12/na-baze-mfti-otkroetsya-laboratoriya-konstantina-novosyolova/ На базе МФТИ откроется лаборатория Константина Новосёлова] {{Wayback|url=https://zanauku.mipt.ru/2021/02/12/na-baze-mfti-otkroetsya-laboratoriya-konstantina-novosyolova/|date=20210912200751}} // За науку, 12.02.2021. {{Физика саласындағы Нобель сыйлығы 2001—2025}} [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Ұлыбритания)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Ұлыбритания физиктері]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:Ресей физиктері]] [[Санат:Pages with unreviewed translations]] {{commonscat|Konstantin Novoselov}} [[Санат:Ұлыбритания физиктері]] p9pks40631zsuij01hsjpnsiczuej35 3590594 3590593 2026-04-23T15:24:01Z Nurkhan 13652 3590594 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Константин Сергеевич Новосёлов |Шынайы есімі = {{lang-en|Konstantin Sergeevich Novoselov}} |Суреті = Konstantin_Novoselov_portrait.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 23.10.1974 |Туған жері = {{Туғанжері|Нижний Тагил|Нижний Тагилде}}, [[Свердловск облысы]], [[РКСФР]], [[КСРО]] |Азаматтығы = {{USSR}} → {{Russia}},<br> {{UK}} |Ғылыми аясы = [[графен]]ді зерттеу |Жұмыс орны = [[Ресей Ғылым академиясының Теориялық және математикалық механика институты|РСАТМИ]]<br> [[Неймеген университеті]]<br> [[Манчестер университеті]] |Ғылыми жетекші = [[Андрей Константинович Гейм|Андрей Гейм]],<br> [[Ян-Кис Маан]] |Альма-матер = [[Мәскеу физика-техникалық институты]] |Ғылыми дәрежесі = [[Философия докторы]] (2004) |Ғылыми атағы = [[Профессор]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = [[графен]]ді алғашқылардың бірі болып алғандардың бірі ретінде белгілі |Марапаттары = [[Нидерланд арыстаны орденінің командоры]]<br> [[Николас Курти Еуропалық ғылым сыйлығы]] (2007)<br> [[MIT Technology Review журналының TR35]] (2008)<br> [[Халықаралық таза және қолданбалы физика одағының жас ғалым сыйлығы]] (2008)<br> [[Еурофизика сыйлығы]] (2008)<br> {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2010)<br> [[Бакалавр рыцары]] (2012)<br> [[Леверхульм медалі]] (2013)<br> [[Онсагер медалі]] (2014) [[Америка қоғамының көміртегі медалі]] (Carbon Medal)<br> [[Далтон медалі]] (2016)<br> |Сайты = [https://www.physics.manchester.ac.uk/research/ condmat.physics.manchester.ac.uk/…] }} '''Константин<ref>Англияда ол Костя деген атпен танымал, ол өзін Манчестер университетінің сайтындағы ресми парақшасында осылай атайды.</ref> Сергеевич Новоселов''' ({{Lang-en|Konstantin Sergeevich Novoselov}}; {{Туғанкүні|23|8|1974}}, Нижний Тагил, [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — [[Ресей|орыс]]<ref>{{Cite web|url=http://www.newsru.com/world/06oct2010/honour.html|title=Нобелевский лауреат Новосёлов считает честью быть российским учёным|date=2010-10-06|publisher=[[NEWSru.com]]|accessdate=2014-09-04|archivedate=2014-08-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140811195102/http://www.newsru.com/world/06oct2010/honour.html}}</ref> және [[Ұлыбритания|британдық]]<ref name="RUS-GBR">{{Cite web|url=http://physicsworld.com/cws/article/news/43939|title=Graphene pioneers bag Nobel prize|author=Hamish Johnston|date=2010-10-05|publisher=[[PhysicsWorld]]|lang=en|accessdate=2010-10-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S42YCHO?url=http://physicsworld.com/cws/article/news/43939|archivedate=2012-03-26}}</ref> [[Физика|физик]]. 2010 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] ([[Андрей Константинович Гейм|Андрей Гейммен]] бірге), Корольдік қоғамның мүшесі (2011), [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] шетелдік мүшесі (2019)<ref>[http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2019-nas-election.html National Academy of Sciences Elects Members and Foreign Associates; Historic Number of Women Elected to Its Membership] {{Wayback|url=http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2019-nas-election.html|date=20200619174824}}, 30 апреля 2019{{In lang|en}}</ref>. 2023 жылдың шілде айындағы жағдай бойынша оның жұмысына 220 000-нан астам рет сілтеме жасалған. [[Индекс Хирша|Хирш индексі]] — 140<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://www.webofscience.com/wos/author/record/373954|title=Kostya Novoselov G-9581-2014|date=2022-09-05|publisher=[[Thomson Reuters|ResearcherID]]|accessdate=2014-09-04|lang=en|archivedate=2014-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714170432/http://www.researcherid.com/rid/G-9581-2014}}</ref>. 2014 жылғы [[Thomson Reuters]] ең ықпалды ғалымдар рейтингінде көшбасшылардың қатарында. 2011 жылдың 31 желтоқсанында оған ғылымға сіңірген еңбегі үшін [[II Елизабет|II Елизавета]] патшайымның жарлығымен Рыцарь бакалавры атағы берілгені жарияланды<ref>{{Cite web|url=http://lenta.ru/news/2011/12/31/knight/|title=Создатели графена стали рыцарями|date=2011-12-31|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2014-09-04|archivedate=2014-09-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140912055015/http://lenta.ru/news/2011/12/31/knight/}}</ref>. == Өмірбаян == Константин Новоселов [[1974 жыл|1974 жылы]] [[23 тамыз|23 тамызда]] Нижний Тагилде дүниеге келген. Әкесі Сергей Викторович «Уралвагонзаводта» жұмыс істеген, инженер болған. Атасы Виктор Константинович Новоселов №39 мектептің (2005 жылдан бастап №39 лицей) негізін қалаушы және алғашқы директоры болған. Анасы Татьяна Глебовна сол мектепте [[ағылшын тілі]] мұғалімі болып жұмыс істеген. Елена есімді әпкесі бар. Ол №39 мектепте оқыды<ref>{{Cite web|url=http://www.uraledu.ru/node/8331|title=г. Нижний Тагил, лицей № 39|accessdate=2010-10-05|archivedate=2016-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160313065207/http://uraledu.ru/node/8331}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.gzt.ru/topnews/science/-nobelevskii-laureat-predlozhil-v-moskve-novyi-/332394.html|title=Нобелевский лауреат предложил в Москве новый способ определения числа «пи»|author=А. Тимошенко|date=2010-11-02|publisher=[[Газета (газета)|Газета]]|accessdate=2010-11-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101104233917/http://www.gzt.ru/topnews/science/-nobelevskii-laureat-predlozhil-v-moskve-novyi-/332394.html|archivedate=2010-11-04}}</ref>. Алғашқы оқу жетістігі алтыншы сыныпта болды — [[1986 жыл|1986 жылы]] ол облыстық физика олимпиадасында бірінші орын алды, және КСРО-ның Бүкілодақтық мектеп олимпиадасында үздік ондықтың қатарына кірді. 1988—1991 жылдары ол қосымша Сырттай физика-техникалық мектепте оқыды<ref>{{Cite web|url=http://www.kp.ru/daily/24570/742615/|title=Нобелевского лауреата в школе называли Константой|author=Н. Лукиных, Е. Катыхин|date=2010-10-06|publisher=[[Комсомольская правда]]|accessdate=2011-06-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110809084735/http://www.kp.ru/daily/24570/742615/|archivedate=2011-08-09}}</ref>. [[1990 жыл|1990]] және [[1991 жыл|1991 жылдары]] физика және математика бойынша Бүкілодақтық олимпиадаларға қатысты. [[1991 жыл|1991 жылы]] мектепті бітіргеннен кейін [[Мәскеу физика-техникалық институты|Мәскеу физика-техникалық институтына]] оқуға түсті. [[1997 жыл|1997 жылы]] [[Мәскеу физика-техникалық институты|МФТИ физикалық және кванттық электроника факультетін]] «наноэлектроника» мамандығы бойынша үздік бітірді<ref>[http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/novoselov.html?start=15&img=838795 Приложение к диплому К. Новосёлова] — ''Веб-музей МФТИ''. {{Wayback|url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/novoselov.html?start=15&img=838795|date=20101011075133}}</ref>. Оқуды бітіргеннен кейін Черноголовкада екі жыл Ресей ҒА Микроэлектроника технологиясы мәселелері институтында (РҒА МТМИ) жұмыс істеді және РҒА МТМИ аспиранты болды (ғылыми жетекшісі — Юрий Дубровский). 1999 жылы ол [[Нидерланд|Нидерландыға]] көшіп, онда [[Андрей Константинович Гейм|Андре Гейммен]] бірге Неймеген университетінде жұмыс істей бастады. Содан кейін ол онымен бірге 2001 жылы Манчестер университетіне көшті. 2004 жылдың 3 қарашасында Новоселов профессор [[Ян-Кеес Маан|Ян-Кис Маанның]]<ref>{{Cite web|url=http://www.fom.nl/live/english/news/archives/press_releases_2010/artikel.pag?objectnumber=127396|title=Nobel Prize for Physics 2010 for graphene research of Geim and Novoselov|author=Gabby Zegers|date=2010-10-05|work=Press releases 2010|publisher={{Iw|Фонд фундаментальных исследований вещества|Foundation for Fundamental Research on Matter (FOM)|nl|Stichting voor Fundamenteel Onderzoek der Materie}}|accessdate=2014-09-02|lang=en|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304185705/http://www.fom.nl/live/english/news/archives/press_releases_2010/artikel.pag?objectnumber=127396}}</ref> жетекшілігімен [[PhD-доктор|PhD]] диссертациясын қорғады. 2011 жылы ол Корольдік қоғамның мүшесі болып сайланды<ref>{{Cite web|url=https://royalsociety.org/people/fellowship/2011/kostya-novoselov/|title=Professor Kostya Novoselov FRS|lang=en|accessdate=2014-10-05|archivedate=2014-10-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006082545/https://royalsociety.org/people/fellowship/2011/kostya-novoselov/}}</ref>. Қазіргі уақытта ол Манчестер университетінің физика бойынша Лэнгворти профессоры және Корольдік қоғамның профессоры<ref>{{Cite web|url=https://secure.royalsociety.org/ResearchFellows/holders/rp140026/konstantin-novoselov|title=The Royal Society, Dr. Konstantin Novoselov|lang=en|accessdate=2014-10-05|archivedate=2014-10-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006115226/https://secure.royalsociety.org/ResearchFellows/holders/rp140026/konstantin-novoselov}}</ref>. [[Манчестер|Манчестерде]] тұрады, Ресей және Ұлыбритания азаматтығына ие<ref name="RUS-GBR">{{Cite web|url=http://physicsworld.com/cws/article/news/43939|title=Graphene pioneers bag Nobel prize|author=Hamish Johnston|date=2010-10-05|publisher=[[PhysicsWorld]]|lang=en|accessdate=2010-10-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S42YCHO?url=http://physicsworld.com/cws/article/news/43939|archivedate=2012-03-26}}</ref>. == Ғылыми жетістіктер == Константин Новоселовтың негізгі ғылыми жетістіктері мезоскопиялық физика және [[нанотехнология]] саласында жатыр. 2004 жылы ол өзінің жетекшісі Андрей Гейммен бірге [[Көміртегі|көміртектің]] жаңа [[Аллотропия|аллотропты]] модификациясын — көміртек атомдарының бір қабаты болып табылатын [[Графен|графенді]] ашты. Константин Новоселов, Ұлттық графен институты тұжырымдамасын әзірлеген ғалымдар тобын басқарды және кейіннен оның жобалауын, құрылысын және ашылуын қадағалаған<ref>{{Cite web|url=https://www.jesticowhiles.com/projects/education/national-graphene-institute/|title=National Graphene Institute · Projects · Jestico + Whiles<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2016-10-27|archivedate=2016-04-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160405072522/http://jesticowhiles.com/projects/education/national-graphene-institute/}}</ref>. Новоселов бірнеше бірегей сәулеттік және техникалық шешімдерді ұсынды. Атап айтқанда, Ұлттық графен институтының жабыны Новоселов пен Геймнің алғашқы жұмыстарынан алынған формулаларды бейнелейді<ref>http://www.lakesmere.com/Case-Study/161/National-Graphene-Institute/1.aspx#!prettyPhoto {{Wayback|url=http://www.lakesmere.com/Case-Study/161/National-Graphene-Institute/1.aspx#!prettyPhoto|date=20161011055312}}[gallery1]/4/</ref><ref>{{Cite web|title=Inside Graphene City, Birthplace of a Wonder Material|url=http://motherboard.vice.com/read/inside-graphene-city-birthplace-of-a-wonder-material|work=http://motherboard.vice.com/|publisher=Motherboard|accessdate=2016-10-10|archivedate=2016-08-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160819154827/http://motherboard.vice.com/read/inside-graphene-city-birthplace-of-a-wonder-material}}</ref>. == Марапаттар мен атақтары == 2007—2008 жылдары ол ғалымдар үшін бірқатар марапаттарға ие болды, атап айтқанда, 2007 жылы төмен [[температура]] мен [[Магнит өрісі|магнит өрісін]] зерттеу саласындағы жұмысы үшін Еуропалық Николас Курти сыйлығын алды. 2008 жылы ол Халықаралық таза және қолданбалы физика одағының ''«графенді ашуға қосқан үлесі және оның ерекше қасиеттерін зерттеуге арналған алғашқы жұмыстары үшін»'' Жас ғалым сыйлығын алды.{{Дереккөзі келтірілмеген|2|01|2017}}. 2008 жылы ол MIT Technology Review журналынан 35 жасқа дейінгі ғалымдарға арналған ''«екі өлшемді транзисторлар үшін»'' TR-35 жас ғалымдар сыйлығын алды<ref>{{Cite web|url=http://www2.technologyreview.com/tr35/?year=2008|title=2008 Innovators under 35|accessdate=2013-10-19|archivedate=2011-03-28|archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20110328192411/http://www.technologyreview.com/tr35/?year=2008}}</ref>. 2008 жылы оған Манчестер университеті «Жыл ғалымы» атағы берілді{{Дереккөзі келтірілмеген|2|01|2017}}. 2008 жылы Новоселов пен Гейм ''«графенді ашқаны және оның керемет электрондық қасиеттерін анықтағаны»'' үшін Еврофизика сыйлығын алды<ref>{{Cite web|url=http://c.ymcdn.com/sites/www.eps.org/resource/collection/E5F070A4-808E-4FD3-9217-06F321ED3CE1/EPS_CMD_prizeRecipients.pdf|title=EPS CMD Europhysics Prize Recipients|accessdate=2013-10-19|archivedate=2013-10-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131020111622/http://c.ymcdn.com/sites/www.eps.org/resource/collection/E5F070A4-808E-4FD3-9217-06F321ED3CE1/EPS_CMD_prizeRecipients.pdf}}</ref><ref>{{Cite news|date=2008-09-02|url=http://physicsworld.com/cws/article/news/2008/sep/02/graphene-pioneers-bag-europhysics-prize}}</ref>. 2010 жылы ол және оның мұғалімі Андрей Гейм физика бойынша Нобель сыйлығына ''«екі өлшемді графен материалымен жүргізілген жаңашыл тәжірибелері»'' үшін ие болды<ref>{{Cite web|date=2010-10-05|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2010/|title=The Nobel Prize in Physics 2010|publisher=Официальный сайт Нобелевского комитета|accessdate=2010-10-05|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S4Ez0jV?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2010/|archivedate=2012-03-26}}</ref>. Нобель комитеті атап өткендей, лауреаттар «бір қабатты көміртектің кванттық физиканың таңғажайып әлемінен туындайтын ерекше қасиеттерге ие екенін көрсете алды». Новоселов 37 жыл ішінде (1973 жылдан бастап) физика бойынша ең жас Нобель сыйлығының лауреаты және 2010 жылғы жағдай бойынша 1961 жылдан кейін туған барлық салалардағы жалғыз лауреат болды. Нидерланд ғылымына қосқан ерекше үлесі үшін ол 2010 жылдың 24 қарашасында Нидерланды арыстаны орденінің командорына шығарылды<ref>{{Cite news|url=http://www.brabantsdagblad.nl/algemeen/bdbinnenland/7682670/Lintje-voor-Nobelprijswinnaars.ece}}</ref>. 2010 жылы ол Ұлыбритания Корольдік химия қоғамының құрметті мүшесі болып сайланды . 2010 жылы оған [[Мәскеу физика-техникалық институты|МФТИ]] құрметті профессоры атағы берілді{{Дереккөзі келтірілмеген|2|01|2017}}. 2011 жылы ол Британ Физика институтының (IOP) құрметті мүшесі болып сайланды<ref>{{Cite news|author=|date=|url=http://www.iop.org/about/awards/hon_fellowship/hon_fellows/page_38725.html|title=Honorary Fellow of the Institute of Physics|publisher=}}</ref>. 2011 жылы ол ''«екі өлшемді атом кристалдарын зерттегені үшін»'' Халықаралық кристаллография одағының В. Л. Брэгг дәрісі мен сыйлығымен марапатталды{{Дереккөзі келтірілмеген|2|01|2017}}. 2011 жылдың 19 мамырында ол Лондон Корольдік қоғамының мүшесі болып сайланды<ref>{{Cite web|url=http://royalsociety.org/about-us/fellowship/new-fellows-2011/|title=New Fellows 2011|date=2011-05-19|publisher=The Royal Society|lang=en|accessdate=2011-06-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/68abtaGwf?url=http://royalsociety.org/about-us/fellowship/new-fellows-2011/|archivedate=2012-06-21}}</ref>. Еуропалық Комиссияның 1 миллиард еуролық жоба болып табылатын «Графен флагманы» бастамасына<ref>{{Cite web|title=Graphene Flagship|url=http://www.graphene-flagship.eu|archiveurl=https://www.webcitation.org/6ENB9CWeq?url=http://www.graphene-flagship.eu/|archivedate=2013-02-12|accessdate=2018-10-28}}</ref> қатысады. Константин Новоселов жобаның ресми жарнамалық бейнежазбасында көрсетілген. 2011 жылы оған Рыцарь-бакалавр атағы берілді. 2012 жылы ол ''«жаңа материалдар класын: екі өлшемді атомдық кристалдарды жасағаны үшін»'' сэр Ральф Кон дәрісі мен сыйлығымен марапатталды<ref> {{Cite news|author=|date=|url=http://www3.imperial.ac.uk/events/collegespecialandinaugurallectures/kohn_lectures|title=The Kohn Award lecture|publisher=}}</ref>. 2012 жылы ол NESTA және The Observer<ref>{{Cite news|author=|date=|url=http://www.nesta.org.uk/news_and_features/britains_new_radicals/andre_geim_and_kostya_novoselov|title=2012 Britain's 50 New Radicals|publisher=}}</ref> басылымдарының «Ұлыбританияның 50 жаңа радикалының» бірі ретінде таңдалды. 2013 жылы оған «Манчестер қаласының құрметті бостандығы» атағы берілді. 2013 жылы ол ''«графенмен, басқа екі өлшемді кристалдармен және олардың гетероқұрылымдарымен жасаған революциялық жұмысы үшін, электроникадан энергетикаға дейінгі қолданбалар үшін үлкен әлеуетке ие»'' Леверхульм медалін алды<ref>{{Cite web|url=http://royalsociety.org/awards/leverhulme-medal/|title=Leverhulme Medal {{!}} Royal Society<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2013-09-20|archivedate=2015-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150321035351/https://royalsociety.org/awards/leverhulme-medal/}}</ref>. 2013 жылы оған Манчестер университетінің физика бойынша Лэнгуорти профессоры атағы берілді. 2013 жылы ол [[Болгар ғылым академиясы|Болгария Ғылым академиясының]] шетелдік мүшесі болып сайланды. 2014 жылы ол ең көп дәйексөз келтірілген ғалымдар тізіміне енгізілді және әлемдегі ең өзекті 17 («ең танымал») ғалымдардың қатарына енді — «2012—2013 жылдар аралығында ең көп танымал мақалалар жариялаған тұлғалар»<ref>{{Cite news|date=|url=http://sciencewatch.com/sites/sw/files/sw-article/media/worlds-most-influential-scientific-minds-2014.pdf|title=a Thomson Reuters Highly Cited Researcher!|publisher=Thomson Reuters}}</ref>. 2014 жылы ол Онсагер (Onsager Medal) медалімен марапатталды<ref>{{Cite web|url=http://www.ntnu.edu/onsager|title=The Lars Onsager Lecture and Professorship|author=|date=|publisher=|accessdate=2014-11-09|archivedate=2014-10-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141012094851/http://www.ntnu.edu/onsager}}</ref>. 2015 жылы ол Еуропалық академияның мүшесі болып сайланды<ref>{{Cite web|url=https://www.ae-info.org/ae/Member/Novoselov_Konstantin|title=Европейская академия|accessdate=2019-05-10|archivedate=2019-03-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190328142539/https://www.ae-info.org/ae/Member/Novoselov_Konstantin}}</ref>. 2016 жылы ол Америка көміртегі қоғамының көміртегі медалімен марапатталды<ref>{{Cite web|url=http://carbon.outreach.psu.edu/program/awards/carbon-medal|title=Carbon Medal|author=|date=|publisher=|accessdate=2016-07-24|archivedate=2016-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160714191926/http://carbon.outreach.psu.edu/program/awards/carbon-medal/}}</ref>. 2016 жылы ол Далтон медалімен марапатталды<ref>{{Cite web|url=https://www.manlitphil.ac.uk/events/dalton-lecture-history-sp2-carbon-england|title=Dalton Medal|accessdate=2016-10-27|archivedate=2020-06-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200610144418/https://www.manlitphil.ac.uk/events/dalton-lecture-history-sp2-carbon-england}}</ref>. 2019 жылы ол [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] мүшесі болып сайланды<ref>{{Cite web|url=http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2019-nas-election.html|title=2019 NAS Election|accessdate=2019-04-30|archivedate=2020-06-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200619174824/http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2019-nas-election.html}}</ref>. 2019 жылы ол Азия-Тынық мұхиты материалдар академиясының (Asia Pacific Academy of Materials) мүшесі болып сайланды<ref>{{Cite web|url=http://www.apam-mat.net|title=Asia Pacific Academy of Materials|accessdate=2022-03-10|archivedate=2022-02-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220202053017/http://www.apam-mat.net/}}</ref>. 2019 жылы ол Отто Варбург химия қорының Отто Варбург сыйлығымен марапатталды<ref>{{Cite web|url=https://www.uni-bayreuth.de/en/university/press/press-releases/2019/141-Otto-Warburg-Lecture_2019/index.html|title=Otto Warburg Lecture|accessdate=2019-11-15|archivedate=2019-11-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191115085536/https://www.uni-bayreuth.de/en/university/press/press-releases/2019/141-Otto-Warburg-Lecture_2019/index.html}}</ref>. 2022 жылы оған «[[Джон фон Нейман]] профессоры» атағы берілді<ref>{{Cite web|url=https://hungary.postsen.com/local/57122/The-Nobel-Prize-winning-discoverer-of-graphene-was-awarded-the-Neumann-Professorship.html|title=The Nobel Prize-winning discoverer of graphene was awarded the Neumann Professorship|accessdate=2022-09-05|archivedate=2022-09-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220905184817/https://hungary.postsen.com/local/57122/The-Nobel-Prize-winning-discoverer-of-graphene-was-awarded-the-Neumann-Professorship.html}}</ref>. 2023 жылы ол [[Қытай ғылым академиясы|Қытай Ғылым академиясының]] мүшесі болып сайланды<ref>{{Cite web|url=http://www.casad.cas.cn/yszx/yszx2023/tzgg/202311/t20231122_4986750.html|title=The list of elected 2023 CAS foreign member|accessdate=2023-11-23|deadlink=no|archivedate=2023-11-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231123103522/http://www.casad.cas.cn/yszx/yszx2023/tzgg/202311/t20231122_4986750.html}}</ref>. Ол 360-тан астам ғылыми мақала жариялады, оның ішінде [[Nature]] and [[Science]] журналдарында 26 мақала жарияланды<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://www.webofscience.com/wos/author/record/373954|title=Kostya Novoselov G-9581-2014|date=2022-09-05|publisher=[[Thomson Reuters|ResearcherID]]|accessdate=2014-09-04|lang=en|archivedate=2014-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714170432/http://www.researcherid.com/rid/G-9581-2014}}</ref>. == Манчестердегі Ұлттық графен институты == Константин Новоселов Манчестердегі Ұлттық графен институтын жобалау мен салуға белсенді қатысты, зерттеу зертханалары, таза бөлмелер және қызмет көрсету аймақтары үшін көптеген түпнұсқа шешімдерге жауапты болды. Институттың қасбеті Новоселов пен Геймнің графен бойынша алғашқы жұмыстарынан алынған формулаларды көрсететін панельдермен қапталған. Новоселов сонымен қатар формулалар арасында жасырын әзілдердің бар екенін растайды, бірақ олардың нақты орналасқан жерін айтудан бас тартады. Константин Новоселов Манчестердегі Ұлттық графен институтының сәулеті туралы кітаптың бірлескен авторы<ref>{{Cite news|url=https://worldscientific.com/worldscibooks/10.1142/11840|title=The New Architecture of Science|date=2020-07-01}}</ref>. == Басқа жобалар == 2018 жылы Константин Новоселов профессор Тим О'Брайенмен бірге Джодрелл Банк обсерваториясындағы радиотелескоппен жазылған кеңестік Зонд-6 миссиясынан алынған радиохабарларды зерттеуге және транскрипциялауға қатысты<ref>{{Cite web|title=Audio archive of Soviet Zond 6 lunar mission released by Jodrell Bank|url=https://www.jodrellbank.net/50-year-old-audio-archive-of-soviet-zond-6-lunar-mission-released-by-jodrell-bank|accessdate=2019-12-14|archivedate=2019-12-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191214125026/https://www.jodrellbank.net/50-year-old-audio-archive-of-soviet-zond-6-lunar-mission-released-by-jodrell-bank/}}</ref><ref>{{Cite web|title=Transcript of Jodrell Bank recordings of Russian probe Zond 6 from November 1968|url=http://www.jb.man.ac.uk//multimedia/audio/library/zond6.pdf|accessdate=2019-12-14|archivedate=2019-02-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190207020248/http://www.jb.man.ac.uk//multimedia/audio/library/zond6.pdf}}</ref>. == Өнерде == [[Сурет:Konstantin_Novoselov_Chinese_painting_2015.jpg|нобай|Константин Новоселов Манчестердегі Қытай консулдығындағы қабылдауда сурет салып тұр.]] Константин Новоселов заманауи өнерге деген құштарлығымен танымал<ref name="bbc">{{Cite web|title=Art and science collide to reopen Whitworth gallery|url=http://www.bbc.com/news/entertainment-arts-31006334|work=bbc.com|publisher=BBC News|accessdate=2016-10-10|archivedate=2016-10-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161010225230/http://www.bbc.com/news/entertainment-arts-31006334}}</ref>. Ол бірнеше жобаларға қатысқан. Мысалы, 2015 жылдың ақпан айында Новоселов Whitworth Art Gallery ашылуында Корнелия Паркермен бірлесіп көрсетілім ұсынды. Бұл демонстрация Корнелия Паркер жасаған отшашу шоуынан тұрды, ол оған метеорит сынықтарын қосып, метеорит ағынының бір түрін жасады. Новоселов сонымен қатар [[Уильям Блейк|Уильям Блейктің]] 1789 жылғы суретінен [[графит]] микробөлшектерін алды, ал бұл графит отшашуды іске қосатын сенсор үшін пайдаланылды<ref name="bbc" /><ref>{{Cite web|title=Artist Douglas Gordon and Professor Kostya Novoselov in conversation|url=http://www.interdependence.co.com|work=http://www.interdependence.co.com|accessdate=2016-10-10|archivedate=2016-10-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161015023706/http://www.interdependence.co.com/}}</ref>. Ол қытай каллиграфиясы мен қытай стиліндегі суреттерге қызығушылық танытады<ref>[http://china.org.cn/world/Off_the_Wire/2015-09/29/content_36704513.htm Joint painting exhibition of Chinese diplomat, British Nobel laureate kicks off.] {{Wayback|url=http://china.org.cn/world/Off_the_Wire/2015-09/29/content_36704513.htm|date=20170405071820}} Xinhua, 29 September 2015</ref> Осы өнер түрлерін танымал қытай суретшісі Чжэн Шэнлунмен бірге зерттеді. Новоселовтың тоғыз суреті Лидс университетінде өткен «Ұлыбритания қытай дипломатының көзімен» көрмесінде көрсетілді.<ref>{{Cite news|title=Art has no boundaries: the Grand Opening of 'Britain Through the Eyes of a Chinese Diplomat|url=http://lubswww.leeds.ac.uk/confucius/news/item/articles/2015/September/art-has-no-boundaries-the-grand-opening-of-britain-through-the-eyes-of-a-chinese-diplomat/|publisher=The Business Confucius Institute at the University of Leeds|date=2015-09-30}}</ref> Новоселовтың суреттерінің бірі Қытайдың Бас хатшысы [[Си Цзиньпин|Си Цзиньпиннің]] коллекциясында.<ref>{{Cite web|title=Immersive art, physics pumpkins, personalizing Thor’s hammer and more|url=http://blog.physicsworld.com/2015/10/23/immersive-art-physics-pumpkins-personalising-thors-hammer-and-more/#more-13133|work=physicsworld.com|publisher=Physics World|accessdate=2016-10-10|archivedate=2016-10-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161010214549/http://blog.physicsworld.com/2015/10/23/immersive-art-physics-pumpkins-personalising-thors-hammer-and-more/#more-13133}}</ref> 2017 жылы Константин Новоселов Вена заманауи өнер жәрмеңкесіне қатысты. Онда оның бес жұмысы RDI.Creative галереясы ұсынды. Шығармалардың тақырыптары дәстүрлі қытай каллиграфиясынан бастап заманауи жанрға дейін болды. Кейбір жұмыстарда графен сия қолданылды.<ref>{{Cite web|url=http://www.viennacontemporary.at/en/program/online-catalogue/|title=Online Catalogue {{!}} viennacontemporary<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2018-05-20|archivedate=2018-05-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180520194237/http://www.viennacontemporary.at/en/program/online-catalogue/}}</ref> == Жеке өмір == Әйелі Ирина Вологдадан шыққан. PhD дәрежесі бар (диссертациясын Санкт-Петербургте қорғаған) және микробиолог. Олар Нидерландыда танысқан. 2009 жылы олардың Вика мен София есімді егіз қыздары дүниеге келді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2}} == Сілтемелер == * {{Ресми сайт}} * [https://web.archive.org/web/20101026013339/http://www.condmat.physics.manchester.ac.uk/pdf/people/novoselov/NovoselovCV.doc Curriculum Vitae]{{In lang|en}} * [http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/novoselov.html Из личного дела] {{Wayback|url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/novoselov.html|date=20140622002738}} * ''Ю. Ерин.'' [http://elementy.ru/news/431427 Нобелевская премия по физике — 2010] {{Wayback|url=http://elementy.ru/news/431427|date=20111130015816}} // «Элементы.ру», 11.10.2010 * K. S. Novoselov. Nobel Lecture: Graphene: Materials in the Flatland (англ.) // Rev. Mod. Phys.. — 2011. — Vol. 83. — P. 837—849. — doi:10.1103/RevModPhys.83.837. * [https://zanauku.mipt.ru/2021/02/12/na-baze-mfti-otkroetsya-laboratoriya-konstantina-novosyolova/ На базе МФТИ откроется лаборатория Константина Новосёлова] {{Wayback|url=https://zanauku.mipt.ru/2021/02/12/na-baze-mfti-otkroetsya-laboratoriya-konstantina-novosyolova/|date=20210912200751}} // За науку, 12.02.2021. {{Физика саласындағы Нобель сыйлығы 2001—2025}} [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Ұлыбритания)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Ұлыбритания физиктері]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:Ресей физиктері]] [[Санат:Pages with unreviewed translations]] {{commonscat|Konstantin Novoselov}} [[Санат:Ұлыбритания физиктері]] 5n6u6ck05v1q2l0ooxrj5egaok9imvr 3590642 3590594 2026-04-23T17:37:24Z Kasymov 10777 «[[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері|Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3590642 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Константин Сергеевич Новосёлов |Шынайы есімі = {{lang-en|Konstantin Sergeevich Novoselov}} |Суреті = Konstantin_Novoselov_portrait.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 23.10.1974 |Туған жері = {{Туғанжері|Нижний Тагил|Нижний Тагилде}}, [[Свердловск облысы]], [[РКСФР]], [[КСРО]] |Азаматтығы = {{USSR}} → {{Russia}},<br> {{UK}} |Ғылыми аясы = [[графен]]ді зерттеу |Жұмыс орны = [[Ресей Ғылым академиясының Теориялық және математикалық механика институты|РСАТМИ]]<br> [[Неймеген университеті]]<br> [[Манчестер университеті]] |Ғылыми жетекші = [[Андрей Константинович Гейм|Андрей Гейм]],<br> [[Ян-Кис Маан]] |Альма-матер = [[Мәскеу физика-техникалық институты]] |Ғылыми дәрежесі = [[Философия докторы]] (2004) |Ғылыми атағы = [[Профессор]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = [[графен]]ді алғашқылардың бірі болып алғандардың бірі ретінде белгілі |Марапаттары = [[Нидерланд арыстаны орденінің командоры]]<br> [[Николас Курти Еуропалық ғылым сыйлығы]] (2007)<br> [[MIT Technology Review журналының TR35]] (2008)<br> [[Халықаралық таза және қолданбалы физика одағының жас ғалым сыйлығы]] (2008)<br> [[Еурофизика сыйлығы]] (2008)<br> {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2010)<br> [[Бакалавр рыцары]] (2012)<br> [[Леверхульм медалі]] (2013)<br> [[Онсагер медалі]] (2014) [[Америка қоғамының көміртегі медалі]] (Carbon Medal)<br> [[Далтон медалі]] (2016)<br> |Сайты = [https://www.physics.manchester.ac.uk/research/ condmat.physics.manchester.ac.uk/…] }} '''Константин<ref>Англияда ол Костя деген атпен танымал, ол өзін Манчестер университетінің сайтындағы ресми парақшасында осылай атайды.</ref> Сергеевич Новоселов''' ({{Lang-en|Konstantin Sergeevich Novoselov}}; {{Туғанкүні|23|8|1974}}, Нижний Тагил, [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — [[Ресей|орыс]]<ref>{{Cite web|url=http://www.newsru.com/world/06oct2010/honour.html|title=Нобелевский лауреат Новосёлов считает честью быть российским учёным|date=2010-10-06|publisher=[[NEWSru.com]]|accessdate=2014-09-04|archivedate=2014-08-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140811195102/http://www.newsru.com/world/06oct2010/honour.html}}</ref> және [[Ұлыбритания|британдық]]<ref name="RUS-GBR">{{Cite web|url=http://physicsworld.com/cws/article/news/43939|title=Graphene pioneers bag Nobel prize|author=Hamish Johnston|date=2010-10-05|publisher=[[PhysicsWorld]]|lang=en|accessdate=2010-10-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S42YCHO?url=http://physicsworld.com/cws/article/news/43939|archivedate=2012-03-26}}</ref> [[Физика|физик]]. 2010 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] ([[Андрей Константинович Гейм|Андрей Гейммен]] бірге), Корольдік қоғамның мүшесі (2011), [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] шетелдік мүшесі (2019)<ref>[http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2019-nas-election.html National Academy of Sciences Elects Members and Foreign Associates; Historic Number of Women Elected to Its Membership] {{Wayback|url=http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2019-nas-election.html|date=20200619174824}}, 30 апреля 2019{{In lang|en}}</ref>. 2023 жылдың шілде айындағы жағдай бойынша оның жұмысына 220 000-нан астам рет сілтеме жасалған. [[Индекс Хирша|Хирш индексі]] — 140<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://www.webofscience.com/wos/author/record/373954|title=Kostya Novoselov G-9581-2014|date=2022-09-05|publisher=[[Thomson Reuters|ResearcherID]]|accessdate=2014-09-04|lang=en|archivedate=2014-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714170432/http://www.researcherid.com/rid/G-9581-2014}}</ref>. 2014 жылғы [[Thomson Reuters]] ең ықпалды ғалымдар рейтингінде көшбасшылардың қатарында. 2011 жылдың 31 желтоқсанында оған ғылымға сіңірген еңбегі үшін [[II Елизабет|II Елизавета]] патшайымның жарлығымен Рыцарь бакалавры атағы берілгені жарияланды<ref>{{Cite web|url=http://lenta.ru/news/2011/12/31/knight/|title=Создатели графена стали рыцарями|date=2011-12-31|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2014-09-04|archivedate=2014-09-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140912055015/http://lenta.ru/news/2011/12/31/knight/}}</ref>. == Өмірбаян == Константин Новоселов [[1974 жыл|1974 жылы]] [[23 тамыз|23 тамызда]] Нижний Тагилде дүниеге келген. Әкесі Сергей Викторович «Уралвагонзаводта» жұмыс істеген, инженер болған. Атасы Виктор Константинович Новоселов №39 мектептің (2005 жылдан бастап №39 лицей) негізін қалаушы және алғашқы директоры болған. Анасы Татьяна Глебовна сол мектепте [[ағылшын тілі]] мұғалімі болып жұмыс істеген. Елена есімді әпкесі бар. Ол №39 мектепте оқыды<ref>{{Cite web|url=http://www.uraledu.ru/node/8331|title=г. Нижний Тагил, лицей № 39|accessdate=2010-10-05|archivedate=2016-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160313065207/http://uraledu.ru/node/8331}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.gzt.ru/topnews/science/-nobelevskii-laureat-predlozhil-v-moskve-novyi-/332394.html|title=Нобелевский лауреат предложил в Москве новый способ определения числа «пи»|author=А. Тимошенко|date=2010-11-02|publisher=[[Газета (газета)|Газета]]|accessdate=2010-11-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101104233917/http://www.gzt.ru/topnews/science/-nobelevskii-laureat-predlozhil-v-moskve-novyi-/332394.html|archivedate=2010-11-04}}</ref>. Алғашқы оқу жетістігі алтыншы сыныпта болды — [[1986 жыл|1986 жылы]] ол облыстық физика олимпиадасында бірінші орын алды, және КСРО-ның Бүкілодақтық мектеп олимпиадасында үздік ондықтың қатарына кірді. 1988—1991 жылдары ол қосымша Сырттай физика-техникалық мектепте оқыды<ref>{{Cite web|url=http://www.kp.ru/daily/24570/742615/|title=Нобелевского лауреата в школе называли Константой|author=Н. Лукиных, Е. Катыхин|date=2010-10-06|publisher=[[Комсомольская правда]]|accessdate=2011-06-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110809084735/http://www.kp.ru/daily/24570/742615/|archivedate=2011-08-09}}</ref>. [[1990 жыл|1990]] және [[1991 жыл|1991 жылдары]] физика және математика бойынша Бүкілодақтық олимпиадаларға қатысты. [[1991 жыл|1991 жылы]] мектепті бітіргеннен кейін [[Мәскеу физика-техникалық институты|Мәскеу физика-техникалық институтына]] оқуға түсті. [[1997 жыл|1997 жылы]] [[Мәскеу физика-техникалық институты|МФТИ физикалық және кванттық электроника факультетін]] «наноэлектроника» мамандығы бойынша үздік бітірді<ref>[http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/novoselov.html?start=15&img=838795 Приложение к диплому К. Новосёлова] — ''Веб-музей МФТИ''. {{Wayback|url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/novoselov.html?start=15&img=838795|date=20101011075133}}</ref>. Оқуды бітіргеннен кейін Черноголовкада екі жыл Ресей ҒА Микроэлектроника технологиясы мәселелері институтында (РҒА МТМИ) жұмыс істеді және РҒА МТМИ аспиранты болды (ғылыми жетекшісі — Юрий Дубровский). 1999 жылы ол [[Нидерланд|Нидерландыға]] көшіп, онда [[Андрей Константинович Гейм|Андре Гейммен]] бірге Неймеген университетінде жұмыс істей бастады. Содан кейін ол онымен бірге 2001 жылы Манчестер университетіне көшті. 2004 жылдың 3 қарашасында Новоселов профессор [[Ян-Кеес Маан|Ян-Кис Маанның]]<ref>{{Cite web|url=http://www.fom.nl/live/english/news/archives/press_releases_2010/artikel.pag?objectnumber=127396|title=Nobel Prize for Physics 2010 for graphene research of Geim and Novoselov|author=Gabby Zegers|date=2010-10-05|work=Press releases 2010|publisher={{Iw|Фонд фундаментальных исследований вещества|Foundation for Fundamental Research on Matter (FOM)|nl|Stichting voor Fundamenteel Onderzoek der Materie}}|accessdate=2014-09-02|lang=en|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304185705/http://www.fom.nl/live/english/news/archives/press_releases_2010/artikel.pag?objectnumber=127396}}</ref> жетекшілігімен [[PhD-доктор|PhD]] диссертациясын қорғады. 2011 жылы ол Корольдік қоғамның мүшесі болып сайланды<ref>{{Cite web|url=https://royalsociety.org/people/fellowship/2011/kostya-novoselov/|title=Professor Kostya Novoselov FRS|lang=en|accessdate=2014-10-05|archivedate=2014-10-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006082545/https://royalsociety.org/people/fellowship/2011/kostya-novoselov/}}</ref>. Қазіргі уақытта ол Манчестер университетінің физика бойынша Лэнгворти профессоры және Корольдік қоғамның профессоры<ref>{{Cite web|url=https://secure.royalsociety.org/ResearchFellows/holders/rp140026/konstantin-novoselov|title=The Royal Society, Dr. Konstantin Novoselov|lang=en|accessdate=2014-10-05|archivedate=2014-10-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006115226/https://secure.royalsociety.org/ResearchFellows/holders/rp140026/konstantin-novoselov}}</ref>. [[Манчестер|Манчестерде]] тұрады, Ресей және Ұлыбритания азаматтығына ие<ref name="RUS-GBR">{{Cite web|url=http://physicsworld.com/cws/article/news/43939|title=Graphene pioneers bag Nobel prize|author=Hamish Johnston|date=2010-10-05|publisher=[[PhysicsWorld]]|lang=en|accessdate=2010-10-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S42YCHO?url=http://physicsworld.com/cws/article/news/43939|archivedate=2012-03-26}}</ref>. == Ғылыми жетістіктер == Константин Новоселовтың негізгі ғылыми жетістіктері мезоскопиялық физика және [[нанотехнология]] саласында жатыр. 2004 жылы ол өзінің жетекшісі Андрей Гейммен бірге [[Көміртегі|көміртектің]] жаңа [[Аллотропия|аллотропты]] модификациясын — көміртек атомдарының бір қабаты болып табылатын [[Графен|графенді]] ашты. Константин Новоселов, Ұлттық графен институты тұжырымдамасын әзірлеген ғалымдар тобын басқарды және кейіннен оның жобалауын, құрылысын және ашылуын қадағалаған<ref>{{Cite web|url=https://www.jesticowhiles.com/projects/education/national-graphene-institute/|title=National Graphene Institute · Projects · Jestico + Whiles<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2016-10-27|archivedate=2016-04-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160405072522/http://jesticowhiles.com/projects/education/national-graphene-institute/}}</ref>. Новоселов бірнеше бірегей сәулеттік және техникалық шешімдерді ұсынды. Атап айтқанда, Ұлттық графен институтының жабыны Новоселов пен Геймнің алғашқы жұмыстарынан алынған формулаларды бейнелейді<ref>http://www.lakesmere.com/Case-Study/161/National-Graphene-Institute/1.aspx#!prettyPhoto {{Wayback|url=http://www.lakesmere.com/Case-Study/161/National-Graphene-Institute/1.aspx#!prettyPhoto|date=20161011055312}}[gallery1]/4/</ref><ref>{{Cite web|title=Inside Graphene City, Birthplace of a Wonder Material|url=http://motherboard.vice.com/read/inside-graphene-city-birthplace-of-a-wonder-material|work=http://motherboard.vice.com/|publisher=Motherboard|accessdate=2016-10-10|archivedate=2016-08-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160819154827/http://motherboard.vice.com/read/inside-graphene-city-birthplace-of-a-wonder-material}}</ref>. == Марапаттар мен атақтары == 2007—2008 жылдары ол ғалымдар үшін бірқатар марапаттарға ие болды, атап айтқанда, 2007 жылы төмен [[температура]] мен [[Магнит өрісі|магнит өрісін]] зерттеу саласындағы жұмысы үшін Еуропалық Николас Курти сыйлығын алды. 2008 жылы ол Халықаралық таза және қолданбалы физика одағының ''«графенді ашуға қосқан үлесі және оның ерекше қасиеттерін зерттеуге арналған алғашқы жұмыстары үшін»'' Жас ғалым сыйлығын алды.{{Дереккөзі келтірілмеген|2|01|2017}}. 2008 жылы ол MIT Technology Review журналынан 35 жасқа дейінгі ғалымдарға арналған ''«екі өлшемді транзисторлар үшін»'' TR-35 жас ғалымдар сыйлығын алды<ref>{{Cite web|url=http://www2.technologyreview.com/tr35/?year=2008|title=2008 Innovators under 35|accessdate=2013-10-19|archivedate=2011-03-28|archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20110328192411/http://www.technologyreview.com/tr35/?year=2008}}</ref>. 2008 жылы оған Манчестер университеті «Жыл ғалымы» атағы берілді{{Дереккөзі келтірілмеген|2|01|2017}}. 2008 жылы Новоселов пен Гейм ''«графенді ашқаны және оның керемет электрондық қасиеттерін анықтағаны»'' үшін Еврофизика сыйлығын алды<ref>{{Cite web|url=http://c.ymcdn.com/sites/www.eps.org/resource/collection/E5F070A4-808E-4FD3-9217-06F321ED3CE1/EPS_CMD_prizeRecipients.pdf|title=EPS CMD Europhysics Prize Recipients|accessdate=2013-10-19|archivedate=2013-10-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131020111622/http://c.ymcdn.com/sites/www.eps.org/resource/collection/E5F070A4-808E-4FD3-9217-06F321ED3CE1/EPS_CMD_prizeRecipients.pdf}}</ref><ref>{{Cite news|date=2008-09-02|url=http://physicsworld.com/cws/article/news/2008/sep/02/graphene-pioneers-bag-europhysics-prize}}</ref>. 2010 жылы ол және оның мұғалімі Андрей Гейм физика бойынша Нобель сыйлығына ''«екі өлшемді графен материалымен жүргізілген жаңашыл тәжірибелері»'' үшін ие болды<ref>{{Cite web|date=2010-10-05|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2010/|title=The Nobel Prize in Physics 2010|publisher=Официальный сайт Нобелевского комитета|accessdate=2010-10-05|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S4Ez0jV?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2010/|archivedate=2012-03-26}}</ref>. Нобель комитеті атап өткендей, лауреаттар «бір қабатты көміртектің кванттық физиканың таңғажайып әлемінен туындайтын ерекше қасиеттерге ие екенін көрсете алды». Новоселов 37 жыл ішінде (1973 жылдан бастап) физика бойынша ең жас Нобель сыйлығының лауреаты және 2010 жылғы жағдай бойынша 1961 жылдан кейін туған барлық салалардағы жалғыз лауреат болды. Нидерланд ғылымына қосқан ерекше үлесі үшін ол 2010 жылдың 24 қарашасында Нидерланды арыстаны орденінің командорына шығарылды<ref>{{Cite news|url=http://www.brabantsdagblad.nl/algemeen/bdbinnenland/7682670/Lintje-voor-Nobelprijswinnaars.ece}}</ref>. 2010 жылы ол Ұлыбритания Корольдік химия қоғамының құрметті мүшесі болып сайланды . 2010 жылы оған [[Мәскеу физика-техникалық институты|МФТИ]] құрметті профессоры атағы берілді{{Дереккөзі келтірілмеген|2|01|2017}}. 2011 жылы ол Британ Физика институтының (IOP) құрметті мүшесі болып сайланды<ref>{{Cite news|author=|date=|url=http://www.iop.org/about/awards/hon_fellowship/hon_fellows/page_38725.html|title=Honorary Fellow of the Institute of Physics|publisher=}}</ref>. 2011 жылы ол ''«екі өлшемді атом кристалдарын зерттегені үшін»'' Халықаралық кристаллография одағының В. Л. Брэгг дәрісі мен сыйлығымен марапатталды{{Дереккөзі келтірілмеген|2|01|2017}}. 2011 жылдың 19 мамырында ол Лондон Корольдік қоғамының мүшесі болып сайланды<ref>{{Cite web|url=http://royalsociety.org/about-us/fellowship/new-fellows-2011/|title=New Fellows 2011|date=2011-05-19|publisher=The Royal Society|lang=en|accessdate=2011-06-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/68abtaGwf?url=http://royalsociety.org/about-us/fellowship/new-fellows-2011/|archivedate=2012-06-21}}</ref>. Еуропалық Комиссияның 1 миллиард еуролық жоба болып табылатын «Графен флагманы» бастамасына<ref>{{Cite web|title=Graphene Flagship|url=http://www.graphene-flagship.eu|archiveurl=https://www.webcitation.org/6ENB9CWeq?url=http://www.graphene-flagship.eu/|archivedate=2013-02-12|accessdate=2018-10-28}}</ref> қатысады. Константин Новоселов жобаның ресми жарнамалық бейнежазбасында көрсетілген. 2011 жылы оған Рыцарь-бакалавр атағы берілді. 2012 жылы ол ''«жаңа материалдар класын: екі өлшемді атомдық кристалдарды жасағаны үшін»'' сэр Ральф Кон дәрісі мен сыйлығымен марапатталды<ref> {{Cite news|author=|date=|url=http://www3.imperial.ac.uk/events/collegespecialandinaugurallectures/kohn_lectures|title=The Kohn Award lecture|publisher=}}</ref>. 2012 жылы ол NESTA және The Observer<ref>{{Cite news|author=|date=|url=http://www.nesta.org.uk/news_and_features/britains_new_radicals/andre_geim_and_kostya_novoselov|title=2012 Britain's 50 New Radicals|publisher=}}</ref> басылымдарының «Ұлыбританияның 50 жаңа радикалының» бірі ретінде таңдалды. 2013 жылы оған «Манчестер қаласының құрметті бостандығы» атағы берілді. 2013 жылы ол ''«графенмен, басқа екі өлшемді кристалдармен және олардың гетероқұрылымдарымен жасаған революциялық жұмысы үшін, электроникадан энергетикаға дейінгі қолданбалар үшін үлкен әлеуетке ие»'' Леверхульм медалін алды<ref>{{Cite web|url=http://royalsociety.org/awards/leverhulme-medal/|title=Leverhulme Medal {{!}} Royal Society<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2013-09-20|archivedate=2015-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150321035351/https://royalsociety.org/awards/leverhulme-medal/}}</ref>. 2013 жылы оған Манчестер университетінің физика бойынша Лэнгуорти профессоры атағы берілді. 2013 жылы ол [[Болгар ғылым академиясы|Болгария Ғылым академиясының]] шетелдік мүшесі болып сайланды. 2014 жылы ол ең көп дәйексөз келтірілген ғалымдар тізіміне енгізілді және әлемдегі ең өзекті 17 («ең танымал») ғалымдардың қатарына енді — «2012—2013 жылдар аралығында ең көп танымал мақалалар жариялаған тұлғалар»<ref>{{Cite news|date=|url=http://sciencewatch.com/sites/sw/files/sw-article/media/worlds-most-influential-scientific-minds-2014.pdf|title=a Thomson Reuters Highly Cited Researcher!|publisher=Thomson Reuters}}</ref>. 2014 жылы ол Онсагер (Onsager Medal) медалімен марапатталды<ref>{{Cite web|url=http://www.ntnu.edu/onsager|title=The Lars Onsager Lecture and Professorship|author=|date=|publisher=|accessdate=2014-11-09|archivedate=2014-10-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141012094851/http://www.ntnu.edu/onsager}}</ref>. 2015 жылы ол Еуропалық академияның мүшесі болып сайланды<ref>{{Cite web|url=https://www.ae-info.org/ae/Member/Novoselov_Konstantin|title=Европейская академия|accessdate=2019-05-10|archivedate=2019-03-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190328142539/https://www.ae-info.org/ae/Member/Novoselov_Konstantin}}</ref>. 2016 жылы ол Америка көміртегі қоғамының көміртегі медалімен марапатталды<ref>{{Cite web|url=http://carbon.outreach.psu.edu/program/awards/carbon-medal|title=Carbon Medal|author=|date=|publisher=|accessdate=2016-07-24|archivedate=2016-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160714191926/http://carbon.outreach.psu.edu/program/awards/carbon-medal/}}</ref>. 2016 жылы ол Далтон медалімен марапатталды<ref>{{Cite web|url=https://www.manlitphil.ac.uk/events/dalton-lecture-history-sp2-carbon-england|title=Dalton Medal|accessdate=2016-10-27|archivedate=2020-06-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200610144418/https://www.manlitphil.ac.uk/events/dalton-lecture-history-sp2-carbon-england}}</ref>. 2019 жылы ол [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] мүшесі болып сайланды<ref>{{Cite web|url=http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2019-nas-election.html|title=2019 NAS Election|accessdate=2019-04-30|archivedate=2020-06-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200619174824/http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2019-nas-election.html}}</ref>. 2019 жылы ол Азия-Тынық мұхиты материалдар академиясының (Asia Pacific Academy of Materials) мүшесі болып сайланды<ref>{{Cite web|url=http://www.apam-mat.net|title=Asia Pacific Academy of Materials|accessdate=2022-03-10|archivedate=2022-02-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220202053017/http://www.apam-mat.net/}}</ref>. 2019 жылы ол Отто Варбург химия қорының Отто Варбург сыйлығымен марапатталды<ref>{{Cite web|url=https://www.uni-bayreuth.de/en/university/press/press-releases/2019/141-Otto-Warburg-Lecture_2019/index.html|title=Otto Warburg Lecture|accessdate=2019-11-15|archivedate=2019-11-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191115085536/https://www.uni-bayreuth.de/en/university/press/press-releases/2019/141-Otto-Warburg-Lecture_2019/index.html}}</ref>. 2022 жылы оған «[[Джон фон Нейман]] профессоры» атағы берілді<ref>{{Cite web|url=https://hungary.postsen.com/local/57122/The-Nobel-Prize-winning-discoverer-of-graphene-was-awarded-the-Neumann-Professorship.html|title=The Nobel Prize-winning discoverer of graphene was awarded the Neumann Professorship|accessdate=2022-09-05|archivedate=2022-09-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220905184817/https://hungary.postsen.com/local/57122/The-Nobel-Prize-winning-discoverer-of-graphene-was-awarded-the-Neumann-Professorship.html}}</ref>. 2023 жылы ол [[Қытай ғылым академиясы|Қытай Ғылым академиясының]] мүшесі болып сайланды<ref>{{Cite web|url=http://www.casad.cas.cn/yszx/yszx2023/tzgg/202311/t20231122_4986750.html|title=The list of elected 2023 CAS foreign member|accessdate=2023-11-23|deadlink=no|archivedate=2023-11-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231123103522/http://www.casad.cas.cn/yszx/yszx2023/tzgg/202311/t20231122_4986750.html}}</ref>. Ол 360-тан астам ғылыми мақала жариялады, оның ішінде [[Nature]] and [[Science]] журналдарында 26 мақала жарияланды<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://www.webofscience.com/wos/author/record/373954|title=Kostya Novoselov G-9581-2014|date=2022-09-05|publisher=[[Thomson Reuters|ResearcherID]]|accessdate=2014-09-04|lang=en|archivedate=2014-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714170432/http://www.researcherid.com/rid/G-9581-2014}}</ref>. == Манчестердегі Ұлттық графен институты == Константин Новоселов Манчестердегі Ұлттық графен институтын жобалау мен салуға белсенді қатысты, зерттеу зертханалары, таза бөлмелер және қызмет көрсету аймақтары үшін көптеген түпнұсқа шешімдерге жауапты болды. Институттың қасбеті Новоселов пен Геймнің графен бойынша алғашқы жұмыстарынан алынған формулаларды көрсететін панельдермен қапталған. Новоселов сонымен қатар формулалар арасында жасырын әзілдердің бар екенін растайды, бірақ олардың нақты орналасқан жерін айтудан бас тартады. Константин Новоселов Манчестердегі Ұлттық графен институтының сәулеті туралы кітаптың бірлескен авторы<ref>{{Cite news|url=https://worldscientific.com/worldscibooks/10.1142/11840|title=The New Architecture of Science|date=2020-07-01}}</ref>. == Басқа жобалар == 2018 жылы Константин Новоселов профессор Тим О'Брайенмен бірге Джодрелл Банк обсерваториясындағы радиотелескоппен жазылған кеңестік Зонд-6 миссиясынан алынған радиохабарларды зерттеуге және транскрипциялауға қатысты<ref>{{Cite web|title=Audio archive of Soviet Zond 6 lunar mission released by Jodrell Bank|url=https://www.jodrellbank.net/50-year-old-audio-archive-of-soviet-zond-6-lunar-mission-released-by-jodrell-bank|accessdate=2019-12-14|archivedate=2019-12-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191214125026/https://www.jodrellbank.net/50-year-old-audio-archive-of-soviet-zond-6-lunar-mission-released-by-jodrell-bank/}}</ref><ref>{{Cite web|title=Transcript of Jodrell Bank recordings of Russian probe Zond 6 from November 1968|url=http://www.jb.man.ac.uk//multimedia/audio/library/zond6.pdf|accessdate=2019-12-14|archivedate=2019-02-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190207020248/http://www.jb.man.ac.uk//multimedia/audio/library/zond6.pdf}}</ref>. == Өнерде == [[Сурет:Konstantin_Novoselov_Chinese_painting_2015.jpg|нобай|Константин Новоселов Манчестердегі Қытай консулдығындағы қабылдауда сурет салып тұр.]] Константин Новоселов заманауи өнерге деген құштарлығымен танымал<ref name="bbc">{{Cite web|title=Art and science collide to reopen Whitworth gallery|url=http://www.bbc.com/news/entertainment-arts-31006334|work=bbc.com|publisher=BBC News|accessdate=2016-10-10|archivedate=2016-10-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161010225230/http://www.bbc.com/news/entertainment-arts-31006334}}</ref>. Ол бірнеше жобаларға қатысқан. Мысалы, 2015 жылдың ақпан айында Новоселов Whitworth Art Gallery ашылуында Корнелия Паркермен бірлесіп көрсетілім ұсынды. Бұл демонстрация Корнелия Паркер жасаған отшашу шоуынан тұрды, ол оған метеорит сынықтарын қосып, метеорит ағынының бір түрін жасады. Новоселов сонымен қатар [[Уильям Блейк|Уильям Блейктің]] 1789 жылғы суретінен [[графит]] микробөлшектерін алды, ал бұл графит отшашуды іске қосатын сенсор үшін пайдаланылды<ref name="bbc" /><ref>{{Cite web|title=Artist Douglas Gordon and Professor Kostya Novoselov in conversation|url=http://www.interdependence.co.com|work=http://www.interdependence.co.com|accessdate=2016-10-10|archivedate=2016-10-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161015023706/http://www.interdependence.co.com/}}</ref>. Ол қытай каллиграфиясы мен қытай стиліндегі суреттерге қызығушылық танытады<ref>[http://china.org.cn/world/Off_the_Wire/2015-09/29/content_36704513.htm Joint painting exhibition of Chinese diplomat, British Nobel laureate kicks off.] {{Wayback|url=http://china.org.cn/world/Off_the_Wire/2015-09/29/content_36704513.htm|date=20170405071820}} Xinhua, 29 September 2015</ref> Осы өнер түрлерін танымал қытай суретшісі Чжэн Шэнлунмен бірге зерттеді. Новоселовтың тоғыз суреті Лидс университетінде өткен «Ұлыбритания қытай дипломатының көзімен» көрмесінде көрсетілді.<ref>{{Cite news|title=Art has no boundaries: the Grand Opening of 'Britain Through the Eyes of a Chinese Diplomat|url=http://lubswww.leeds.ac.uk/confucius/news/item/articles/2015/September/art-has-no-boundaries-the-grand-opening-of-britain-through-the-eyes-of-a-chinese-diplomat/|publisher=The Business Confucius Institute at the University of Leeds|date=2015-09-30}}</ref> Новоселовтың суреттерінің бірі Қытайдың Бас хатшысы [[Си Цзиньпин|Си Цзиньпиннің]] коллекциясында.<ref>{{Cite web|title=Immersive art, physics pumpkins, personalizing Thor’s hammer and more|url=http://blog.physicsworld.com/2015/10/23/immersive-art-physics-pumpkins-personalising-thors-hammer-and-more/#more-13133|work=physicsworld.com|publisher=Physics World|accessdate=2016-10-10|archivedate=2016-10-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161010214549/http://blog.physicsworld.com/2015/10/23/immersive-art-physics-pumpkins-personalising-thors-hammer-and-more/#more-13133}}</ref> 2017 жылы Константин Новоселов Вена заманауи өнер жәрмеңкесіне қатысты. Онда оның бес жұмысы RDI.Creative галереясы ұсынды. Шығармалардың тақырыптары дәстүрлі қытай каллиграфиясынан бастап заманауи жанрға дейін болды. Кейбір жұмыстарда графен сия қолданылды.<ref>{{Cite web|url=http://www.viennacontemporary.at/en/program/online-catalogue/|title=Online Catalogue {{!}} viennacontemporary<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2018-05-20|archivedate=2018-05-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180520194237/http://www.viennacontemporary.at/en/program/online-catalogue/}}</ref> == Жеке өмір == Әйелі Ирина Вологдадан шыққан. PhD дәрежесі бар (диссертациясын Санкт-Петербургте қорғаған) және микробиолог. Олар Нидерландыда танысқан. 2009 жылы олардың Вика мен София есімді егіз қыздары дүниеге келді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2}} == Сілтемелер == * {{Ресми сайт}} * [https://web.archive.org/web/20101026013339/http://www.condmat.physics.manchester.ac.uk/pdf/people/novoselov/NovoselovCV.doc Curriculum Vitae]{{In lang|en}} * [http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/novoselov.html Из личного дела] {{Wayback|url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/novoselov.html|date=20140622002738}} * ''Ю. Ерин.'' [http://elementy.ru/news/431427 Нобелевская премия по физике — 2010] {{Wayback|url=http://elementy.ru/news/431427|date=20111130015816}} // «Элементы.ру», 11.10.2010 * K. S. Novoselov. Nobel Lecture: Graphene: Materials in the Flatland (англ.) // Rev. Mod. Phys.. — 2011. — Vol. 83. — P. 837—849. — doi:10.1103/RevModPhys.83.837. * [https://zanauku.mipt.ru/2021/02/12/na-baze-mfti-otkroetsya-laboratoriya-konstantina-novosyolova/ На базе МФТИ откроется лаборатория Константина Новосёлова] {{Wayback|url=https://zanauku.mipt.ru/2021/02/12/na-baze-mfti-otkroetsya-laboratoriya-konstantina-novosyolova/|date=20210912200751}} // За науку, 12.02.2021. {{Физика саласындағы Нобель сыйлығы 2001—2025}} [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Ұлыбритания)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Ұлыбритания физиктері]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:Ресей физиктері]] [[Санат:Pages with unreviewed translations]] {{commonscat|Konstantin Novoselov}} [[Санат:Ұлыбритания физиктері]] 50xx7yrkvjwa2ih2jm3xxjjp3y7feke 3590644 3590642 2026-04-23T17:38:10Z Kasymov 10777 /* Сілтемелер */ 3590644 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Константин Сергеевич Новосёлов |Шынайы есімі = {{lang-en|Konstantin Sergeevich Novoselov}} |Суреті = Konstantin_Novoselov_portrait.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 23.10.1974 |Туған жері = {{Туғанжері|Нижний Тагил|Нижний Тагилде}}, [[Свердловск облысы]], [[РКСФР]], [[КСРО]] |Азаматтығы = {{USSR}} → {{Russia}},<br> {{UK}} |Ғылыми аясы = [[графен]]ді зерттеу |Жұмыс орны = [[Ресей Ғылым академиясының Теориялық және математикалық механика институты|РСАТМИ]]<br> [[Неймеген университеті]]<br> [[Манчестер университеті]] |Ғылыми жетекші = [[Андрей Константинович Гейм|Андрей Гейм]],<br> [[Ян-Кис Маан]] |Альма-матер = [[Мәскеу физика-техникалық институты]] |Ғылыми дәрежесі = [[Философия докторы]] (2004) |Ғылыми атағы = [[Профессор]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = [[графен]]ді алғашқылардың бірі болып алғандардың бірі ретінде белгілі |Марапаттары = [[Нидерланд арыстаны орденінің командоры]]<br> [[Николас Курти Еуропалық ғылым сыйлығы]] (2007)<br> [[MIT Technology Review журналының TR35]] (2008)<br> [[Халықаралық таза және қолданбалы физика одағының жас ғалым сыйлығы]] (2008)<br> [[Еурофизика сыйлығы]] (2008)<br> {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2010)<br> [[Бакалавр рыцары]] (2012)<br> [[Леверхульм медалі]] (2013)<br> [[Онсагер медалі]] (2014) [[Америка қоғамының көміртегі медалі]] (Carbon Medal)<br> [[Далтон медалі]] (2016)<br> |Сайты = [https://www.physics.manchester.ac.uk/research/ condmat.physics.manchester.ac.uk/…] }} '''Константин<ref>Англияда ол Костя деген атпен танымал, ол өзін Манчестер университетінің сайтындағы ресми парақшасында осылай атайды.</ref> Сергеевич Новоселов''' ({{Lang-en|Konstantin Sergeevich Novoselov}}; {{Туғанкүні|23|8|1974}}, Нижний Тагил, [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — [[Ресей|орыс]]<ref>{{Cite web|url=http://www.newsru.com/world/06oct2010/honour.html|title=Нобелевский лауреат Новосёлов считает честью быть российским учёным|date=2010-10-06|publisher=[[NEWSru.com]]|accessdate=2014-09-04|archivedate=2014-08-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140811195102/http://www.newsru.com/world/06oct2010/honour.html}}</ref> және [[Ұлыбритания|британдық]]<ref name="RUS-GBR">{{Cite web|url=http://physicsworld.com/cws/article/news/43939|title=Graphene pioneers bag Nobel prize|author=Hamish Johnston|date=2010-10-05|publisher=[[PhysicsWorld]]|lang=en|accessdate=2010-10-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S42YCHO?url=http://physicsworld.com/cws/article/news/43939|archivedate=2012-03-26}}</ref> [[Физика|физик]]. 2010 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] ([[Андрей Константинович Гейм|Андрей Гейммен]] бірге), Корольдік қоғамның мүшесі (2011), [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] шетелдік мүшесі (2019)<ref>[http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2019-nas-election.html National Academy of Sciences Elects Members and Foreign Associates; Historic Number of Women Elected to Its Membership] {{Wayback|url=http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2019-nas-election.html|date=20200619174824}}, 30 апреля 2019{{In lang|en}}</ref>. 2023 жылдың шілде айындағы жағдай бойынша оның жұмысына 220 000-нан астам рет сілтеме жасалған. [[Индекс Хирша|Хирш индексі]] — 140<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://www.webofscience.com/wos/author/record/373954|title=Kostya Novoselov G-9581-2014|date=2022-09-05|publisher=[[Thomson Reuters|ResearcherID]]|accessdate=2014-09-04|lang=en|archivedate=2014-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714170432/http://www.researcherid.com/rid/G-9581-2014}}</ref>. 2014 жылғы [[Thomson Reuters]] ең ықпалды ғалымдар рейтингінде көшбасшылардың қатарында. 2011 жылдың 31 желтоқсанында оған ғылымға сіңірген еңбегі үшін [[II Елизабет|II Елизавета]] патшайымның жарлығымен Рыцарь бакалавры атағы берілгені жарияланды<ref>{{Cite web|url=http://lenta.ru/news/2011/12/31/knight/|title=Создатели графена стали рыцарями|date=2011-12-31|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2014-09-04|archivedate=2014-09-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140912055015/http://lenta.ru/news/2011/12/31/knight/}}</ref>. == Өмірбаян == Константин Новоселов [[1974 жыл|1974 жылы]] [[23 тамыз|23 тамызда]] Нижний Тагилде дүниеге келген. Әкесі Сергей Викторович «Уралвагонзаводта» жұмыс істеген, инженер болған. Атасы Виктор Константинович Новоселов №39 мектептің (2005 жылдан бастап №39 лицей) негізін қалаушы және алғашқы директоры болған. Анасы Татьяна Глебовна сол мектепте [[ағылшын тілі]] мұғалімі болып жұмыс істеген. Елена есімді әпкесі бар. Ол №39 мектепте оқыды<ref>{{Cite web|url=http://www.uraledu.ru/node/8331|title=г. Нижний Тагил, лицей № 39|accessdate=2010-10-05|archivedate=2016-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160313065207/http://uraledu.ru/node/8331}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.gzt.ru/topnews/science/-nobelevskii-laureat-predlozhil-v-moskve-novyi-/332394.html|title=Нобелевский лауреат предложил в Москве новый способ определения числа «пи»|author=А. Тимошенко|date=2010-11-02|publisher=[[Газета (газета)|Газета]]|accessdate=2010-11-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101104233917/http://www.gzt.ru/topnews/science/-nobelevskii-laureat-predlozhil-v-moskve-novyi-/332394.html|archivedate=2010-11-04}}</ref>. Алғашқы оқу жетістігі алтыншы сыныпта болды — [[1986 жыл|1986 жылы]] ол облыстық физика олимпиадасында бірінші орын алды, және КСРО-ның Бүкілодақтық мектеп олимпиадасында үздік ондықтың қатарына кірді. 1988—1991 жылдары ол қосымша Сырттай физика-техникалық мектепте оқыды<ref>{{Cite web|url=http://www.kp.ru/daily/24570/742615/|title=Нобелевского лауреата в школе называли Константой|author=Н. Лукиных, Е. Катыхин|date=2010-10-06|publisher=[[Комсомольская правда]]|accessdate=2011-06-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110809084735/http://www.kp.ru/daily/24570/742615/|archivedate=2011-08-09}}</ref>. [[1990 жыл|1990]] және [[1991 жыл|1991 жылдары]] физика және математика бойынша Бүкілодақтық олимпиадаларға қатысты. [[1991 жыл|1991 жылы]] мектепті бітіргеннен кейін [[Мәскеу физика-техникалық институты|Мәскеу физика-техникалық институтына]] оқуға түсті. [[1997 жыл|1997 жылы]] [[Мәскеу физика-техникалық институты|МФТИ физикалық және кванттық электроника факультетін]] «наноэлектроника» мамандығы бойынша үздік бітірді<ref>[http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/novoselov.html?start=15&img=838795 Приложение к диплому К. Новосёлова] — ''Веб-музей МФТИ''. {{Wayback|url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/novoselov.html?start=15&img=838795|date=20101011075133}}</ref>. Оқуды бітіргеннен кейін Черноголовкада екі жыл Ресей ҒА Микроэлектроника технологиясы мәселелері институтында (РҒА МТМИ) жұмыс істеді және РҒА МТМИ аспиранты болды (ғылыми жетекшісі — Юрий Дубровский). 1999 жылы ол [[Нидерланд|Нидерландыға]] көшіп, онда [[Андрей Константинович Гейм|Андре Гейммен]] бірге Неймеген университетінде жұмыс істей бастады. Содан кейін ол онымен бірге 2001 жылы Манчестер университетіне көшті. 2004 жылдың 3 қарашасында Новоселов профессор [[Ян-Кеес Маан|Ян-Кис Маанның]]<ref>{{Cite web|url=http://www.fom.nl/live/english/news/archives/press_releases_2010/artikel.pag?objectnumber=127396|title=Nobel Prize for Physics 2010 for graphene research of Geim and Novoselov|author=Gabby Zegers|date=2010-10-05|work=Press releases 2010|publisher={{Iw|Фонд фундаментальных исследований вещества|Foundation for Fundamental Research on Matter (FOM)|nl|Stichting voor Fundamenteel Onderzoek der Materie}}|accessdate=2014-09-02|lang=en|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304185705/http://www.fom.nl/live/english/news/archives/press_releases_2010/artikel.pag?objectnumber=127396}}</ref> жетекшілігімен [[PhD-доктор|PhD]] диссертациясын қорғады. 2011 жылы ол Корольдік қоғамның мүшесі болып сайланды<ref>{{Cite web|url=https://royalsociety.org/people/fellowship/2011/kostya-novoselov/|title=Professor Kostya Novoselov FRS|lang=en|accessdate=2014-10-05|archivedate=2014-10-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006082545/https://royalsociety.org/people/fellowship/2011/kostya-novoselov/}}</ref>. Қазіргі уақытта ол Манчестер университетінің физика бойынша Лэнгворти профессоры және Корольдік қоғамның профессоры<ref>{{Cite web|url=https://secure.royalsociety.org/ResearchFellows/holders/rp140026/konstantin-novoselov|title=The Royal Society, Dr. Konstantin Novoselov|lang=en|accessdate=2014-10-05|archivedate=2014-10-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006115226/https://secure.royalsociety.org/ResearchFellows/holders/rp140026/konstantin-novoselov}}</ref>. [[Манчестер|Манчестерде]] тұрады, Ресей және Ұлыбритания азаматтығына ие<ref name="RUS-GBR">{{Cite web|url=http://physicsworld.com/cws/article/news/43939|title=Graphene pioneers bag Nobel prize|author=Hamish Johnston|date=2010-10-05|publisher=[[PhysicsWorld]]|lang=en|accessdate=2010-10-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S42YCHO?url=http://physicsworld.com/cws/article/news/43939|archivedate=2012-03-26}}</ref>. == Ғылыми жетістіктер == Константин Новоселовтың негізгі ғылыми жетістіктері мезоскопиялық физика және [[нанотехнология]] саласында жатыр. 2004 жылы ол өзінің жетекшісі Андрей Гейммен бірге [[Көміртегі|көміртектің]] жаңа [[Аллотропия|аллотропты]] модификациясын — көміртек атомдарының бір қабаты болып табылатын [[Графен|графенді]] ашты. Константин Новоселов, Ұлттық графен институты тұжырымдамасын әзірлеген ғалымдар тобын басқарды және кейіннен оның жобалауын, құрылысын және ашылуын қадағалаған<ref>{{Cite web|url=https://www.jesticowhiles.com/projects/education/national-graphene-institute/|title=National Graphene Institute · Projects · Jestico + Whiles<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2016-10-27|archivedate=2016-04-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160405072522/http://jesticowhiles.com/projects/education/national-graphene-institute/}}</ref>. Новоселов бірнеше бірегей сәулеттік және техникалық шешімдерді ұсынды. Атап айтқанда, Ұлттық графен институтының жабыны Новоселов пен Геймнің алғашқы жұмыстарынан алынған формулаларды бейнелейді<ref>http://www.lakesmere.com/Case-Study/161/National-Graphene-Institute/1.aspx#!prettyPhoto {{Wayback|url=http://www.lakesmere.com/Case-Study/161/National-Graphene-Institute/1.aspx#!prettyPhoto|date=20161011055312}}[gallery1]/4/</ref><ref>{{Cite web|title=Inside Graphene City, Birthplace of a Wonder Material|url=http://motherboard.vice.com/read/inside-graphene-city-birthplace-of-a-wonder-material|work=http://motherboard.vice.com/|publisher=Motherboard|accessdate=2016-10-10|archivedate=2016-08-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160819154827/http://motherboard.vice.com/read/inside-graphene-city-birthplace-of-a-wonder-material}}</ref>. == Марапаттар мен атақтары == 2007—2008 жылдары ол ғалымдар үшін бірқатар марапаттарға ие болды, атап айтқанда, 2007 жылы төмен [[температура]] мен [[Магнит өрісі|магнит өрісін]] зерттеу саласындағы жұмысы үшін Еуропалық Николас Курти сыйлығын алды. 2008 жылы ол Халықаралық таза және қолданбалы физика одағының ''«графенді ашуға қосқан үлесі және оның ерекше қасиеттерін зерттеуге арналған алғашқы жұмыстары үшін»'' Жас ғалым сыйлығын алды.{{Дереккөзі келтірілмеген|2|01|2017}}. 2008 жылы ол MIT Technology Review журналынан 35 жасқа дейінгі ғалымдарға арналған ''«екі өлшемді транзисторлар үшін»'' TR-35 жас ғалымдар сыйлығын алды<ref>{{Cite web|url=http://www2.technologyreview.com/tr35/?year=2008|title=2008 Innovators under 35|accessdate=2013-10-19|archivedate=2011-03-28|archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20110328192411/http://www.technologyreview.com/tr35/?year=2008}}</ref>. 2008 жылы оған Манчестер университеті «Жыл ғалымы» атағы берілді{{Дереккөзі келтірілмеген|2|01|2017}}. 2008 жылы Новоселов пен Гейм ''«графенді ашқаны және оның керемет электрондық қасиеттерін анықтағаны»'' үшін Еврофизика сыйлығын алды<ref>{{Cite web|url=http://c.ymcdn.com/sites/www.eps.org/resource/collection/E5F070A4-808E-4FD3-9217-06F321ED3CE1/EPS_CMD_prizeRecipients.pdf|title=EPS CMD Europhysics Prize Recipients|accessdate=2013-10-19|archivedate=2013-10-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131020111622/http://c.ymcdn.com/sites/www.eps.org/resource/collection/E5F070A4-808E-4FD3-9217-06F321ED3CE1/EPS_CMD_prizeRecipients.pdf}}</ref><ref>{{Cite news|date=2008-09-02|url=http://physicsworld.com/cws/article/news/2008/sep/02/graphene-pioneers-bag-europhysics-prize}}</ref>. 2010 жылы ол және оның мұғалімі Андрей Гейм физика бойынша Нобель сыйлығына ''«екі өлшемді графен материалымен жүргізілген жаңашыл тәжірибелері»'' үшін ие болды<ref>{{Cite web|date=2010-10-05|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2010/|title=The Nobel Prize in Physics 2010|publisher=Официальный сайт Нобелевского комитета|accessdate=2010-10-05|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S4Ez0jV?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2010/|archivedate=2012-03-26}}</ref>. Нобель комитеті атап өткендей, лауреаттар «бір қабатты көміртектің кванттық физиканың таңғажайып әлемінен туындайтын ерекше қасиеттерге ие екенін көрсете алды». Новоселов 37 жыл ішінде (1973 жылдан бастап) физика бойынша ең жас Нобель сыйлығының лауреаты және 2010 жылғы жағдай бойынша 1961 жылдан кейін туған барлық салалардағы жалғыз лауреат болды. Нидерланд ғылымына қосқан ерекше үлесі үшін ол 2010 жылдың 24 қарашасында Нидерланды арыстаны орденінің командорына шығарылды<ref>{{Cite news|url=http://www.brabantsdagblad.nl/algemeen/bdbinnenland/7682670/Lintje-voor-Nobelprijswinnaars.ece}}</ref>. 2010 жылы ол Ұлыбритания Корольдік химия қоғамының құрметті мүшесі болып сайланды . 2010 жылы оған [[Мәскеу физика-техникалық институты|МФТИ]] құрметті профессоры атағы берілді{{Дереккөзі келтірілмеген|2|01|2017}}. 2011 жылы ол Британ Физика институтының (IOP) құрметті мүшесі болып сайланды<ref>{{Cite news|author=|date=|url=http://www.iop.org/about/awards/hon_fellowship/hon_fellows/page_38725.html|title=Honorary Fellow of the Institute of Physics|publisher=}}</ref>. 2011 жылы ол ''«екі өлшемді атом кристалдарын зерттегені үшін»'' Халықаралық кристаллография одағының В. Л. Брэгг дәрісі мен сыйлығымен марапатталды{{Дереккөзі келтірілмеген|2|01|2017}}. 2011 жылдың 19 мамырында ол Лондон Корольдік қоғамының мүшесі болып сайланды<ref>{{Cite web|url=http://royalsociety.org/about-us/fellowship/new-fellows-2011/|title=New Fellows 2011|date=2011-05-19|publisher=The Royal Society|lang=en|accessdate=2011-06-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/68abtaGwf?url=http://royalsociety.org/about-us/fellowship/new-fellows-2011/|archivedate=2012-06-21}}</ref>. Еуропалық Комиссияның 1 миллиард еуролық жоба болып табылатын «Графен флагманы» бастамасына<ref>{{Cite web|title=Graphene Flagship|url=http://www.graphene-flagship.eu|archiveurl=https://www.webcitation.org/6ENB9CWeq?url=http://www.graphene-flagship.eu/|archivedate=2013-02-12|accessdate=2018-10-28}}</ref> қатысады. Константин Новоселов жобаның ресми жарнамалық бейнежазбасында көрсетілген. 2011 жылы оған Рыцарь-бакалавр атағы берілді. 2012 жылы ол ''«жаңа материалдар класын: екі өлшемді атомдық кристалдарды жасағаны үшін»'' сэр Ральф Кон дәрісі мен сыйлығымен марапатталды<ref> {{Cite news|author=|date=|url=http://www3.imperial.ac.uk/events/collegespecialandinaugurallectures/kohn_lectures|title=The Kohn Award lecture|publisher=}}</ref>. 2012 жылы ол NESTA және The Observer<ref>{{Cite news|author=|date=|url=http://www.nesta.org.uk/news_and_features/britains_new_radicals/andre_geim_and_kostya_novoselov|title=2012 Britain's 50 New Radicals|publisher=}}</ref> басылымдарының «Ұлыбританияның 50 жаңа радикалының» бірі ретінде таңдалды. 2013 жылы оған «Манчестер қаласының құрметті бостандығы» атағы берілді. 2013 жылы ол ''«графенмен, басқа екі өлшемді кристалдармен және олардың гетероқұрылымдарымен жасаған революциялық жұмысы үшін, электроникадан энергетикаға дейінгі қолданбалар үшін үлкен әлеуетке ие»'' Леверхульм медалін алды<ref>{{Cite web|url=http://royalsociety.org/awards/leverhulme-medal/|title=Leverhulme Medal {{!}} Royal Society<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2013-09-20|archivedate=2015-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150321035351/https://royalsociety.org/awards/leverhulme-medal/}}</ref>. 2013 жылы оған Манчестер университетінің физика бойынша Лэнгуорти профессоры атағы берілді. 2013 жылы ол [[Болгар ғылым академиясы|Болгария Ғылым академиясының]] шетелдік мүшесі болып сайланды. 2014 жылы ол ең көп дәйексөз келтірілген ғалымдар тізіміне енгізілді және әлемдегі ең өзекті 17 («ең танымал») ғалымдардың қатарына енді — «2012—2013 жылдар аралығында ең көп танымал мақалалар жариялаған тұлғалар»<ref>{{Cite news|date=|url=http://sciencewatch.com/sites/sw/files/sw-article/media/worlds-most-influential-scientific-minds-2014.pdf|title=a Thomson Reuters Highly Cited Researcher!|publisher=Thomson Reuters}}</ref>. 2014 жылы ол Онсагер (Onsager Medal) медалімен марапатталды<ref>{{Cite web|url=http://www.ntnu.edu/onsager|title=The Lars Onsager Lecture and Professorship|author=|date=|publisher=|accessdate=2014-11-09|archivedate=2014-10-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141012094851/http://www.ntnu.edu/onsager}}</ref>. 2015 жылы ол Еуропалық академияның мүшесі болып сайланды<ref>{{Cite web|url=https://www.ae-info.org/ae/Member/Novoselov_Konstantin|title=Европейская академия|accessdate=2019-05-10|archivedate=2019-03-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190328142539/https://www.ae-info.org/ae/Member/Novoselov_Konstantin}}</ref>. 2016 жылы ол Америка көміртегі қоғамының көміртегі медалімен марапатталды<ref>{{Cite web|url=http://carbon.outreach.psu.edu/program/awards/carbon-medal|title=Carbon Medal|author=|date=|publisher=|accessdate=2016-07-24|archivedate=2016-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160714191926/http://carbon.outreach.psu.edu/program/awards/carbon-medal/}}</ref>. 2016 жылы ол Далтон медалімен марапатталды<ref>{{Cite web|url=https://www.manlitphil.ac.uk/events/dalton-lecture-history-sp2-carbon-england|title=Dalton Medal|accessdate=2016-10-27|archivedate=2020-06-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200610144418/https://www.manlitphil.ac.uk/events/dalton-lecture-history-sp2-carbon-england}}</ref>. 2019 жылы ол [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] мүшесі болып сайланды<ref>{{Cite web|url=http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2019-nas-election.html|title=2019 NAS Election|accessdate=2019-04-30|archivedate=2020-06-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200619174824/http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2019-nas-election.html}}</ref>. 2019 жылы ол Азия-Тынық мұхиты материалдар академиясының (Asia Pacific Academy of Materials) мүшесі болып сайланды<ref>{{Cite web|url=http://www.apam-mat.net|title=Asia Pacific Academy of Materials|accessdate=2022-03-10|archivedate=2022-02-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220202053017/http://www.apam-mat.net/}}</ref>. 2019 жылы ол Отто Варбург химия қорының Отто Варбург сыйлығымен марапатталды<ref>{{Cite web|url=https://www.uni-bayreuth.de/en/university/press/press-releases/2019/141-Otto-Warburg-Lecture_2019/index.html|title=Otto Warburg Lecture|accessdate=2019-11-15|archivedate=2019-11-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191115085536/https://www.uni-bayreuth.de/en/university/press/press-releases/2019/141-Otto-Warburg-Lecture_2019/index.html}}</ref>. 2022 жылы оған «[[Джон фон Нейман]] профессоры» атағы берілді<ref>{{Cite web|url=https://hungary.postsen.com/local/57122/The-Nobel-Prize-winning-discoverer-of-graphene-was-awarded-the-Neumann-Professorship.html|title=The Nobel Prize-winning discoverer of graphene was awarded the Neumann Professorship|accessdate=2022-09-05|archivedate=2022-09-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220905184817/https://hungary.postsen.com/local/57122/The-Nobel-Prize-winning-discoverer-of-graphene-was-awarded-the-Neumann-Professorship.html}}</ref>. 2023 жылы ол [[Қытай ғылым академиясы|Қытай Ғылым академиясының]] мүшесі болып сайланды<ref>{{Cite web|url=http://www.casad.cas.cn/yszx/yszx2023/tzgg/202311/t20231122_4986750.html|title=The list of elected 2023 CAS foreign member|accessdate=2023-11-23|deadlink=no|archivedate=2023-11-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231123103522/http://www.casad.cas.cn/yszx/yszx2023/tzgg/202311/t20231122_4986750.html}}</ref>. Ол 360-тан астам ғылыми мақала жариялады, оның ішінде [[Nature]] and [[Science]] журналдарында 26 мақала жарияланды<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://www.webofscience.com/wos/author/record/373954|title=Kostya Novoselov G-9581-2014|date=2022-09-05|publisher=[[Thomson Reuters|ResearcherID]]|accessdate=2014-09-04|lang=en|archivedate=2014-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714170432/http://www.researcherid.com/rid/G-9581-2014}}</ref>. == Манчестердегі Ұлттық графен институты == Константин Новоселов Манчестердегі Ұлттық графен институтын жобалау мен салуға белсенді қатысты, зерттеу зертханалары, таза бөлмелер және қызмет көрсету аймақтары үшін көптеген түпнұсқа шешімдерге жауапты болды. Институттың қасбеті Новоселов пен Геймнің графен бойынша алғашқы жұмыстарынан алынған формулаларды көрсететін панельдермен қапталған. Новоселов сонымен қатар формулалар арасында жасырын әзілдердің бар екенін растайды, бірақ олардың нақты орналасқан жерін айтудан бас тартады. Константин Новоселов Манчестердегі Ұлттық графен институтының сәулеті туралы кітаптың бірлескен авторы<ref>{{Cite news|url=https://worldscientific.com/worldscibooks/10.1142/11840|title=The New Architecture of Science|date=2020-07-01}}</ref>. == Басқа жобалар == 2018 жылы Константин Новоселов профессор Тим О'Брайенмен бірге Джодрелл Банк обсерваториясындағы радиотелескоппен жазылған кеңестік Зонд-6 миссиясынан алынған радиохабарларды зерттеуге және транскрипциялауға қатысты<ref>{{Cite web|title=Audio archive of Soviet Zond 6 lunar mission released by Jodrell Bank|url=https://www.jodrellbank.net/50-year-old-audio-archive-of-soviet-zond-6-lunar-mission-released-by-jodrell-bank|accessdate=2019-12-14|archivedate=2019-12-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191214125026/https://www.jodrellbank.net/50-year-old-audio-archive-of-soviet-zond-6-lunar-mission-released-by-jodrell-bank/}}</ref><ref>{{Cite web|title=Transcript of Jodrell Bank recordings of Russian probe Zond 6 from November 1968|url=http://www.jb.man.ac.uk//multimedia/audio/library/zond6.pdf|accessdate=2019-12-14|archivedate=2019-02-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190207020248/http://www.jb.man.ac.uk//multimedia/audio/library/zond6.pdf}}</ref>. == Өнерде == [[Сурет:Konstantin_Novoselov_Chinese_painting_2015.jpg|нобай|Константин Новоселов Манчестердегі Қытай консулдығындағы қабылдауда сурет салып тұр.]] Константин Новоселов заманауи өнерге деген құштарлығымен танымал<ref name="bbc">{{Cite web|title=Art and science collide to reopen Whitworth gallery|url=http://www.bbc.com/news/entertainment-arts-31006334|work=bbc.com|publisher=BBC News|accessdate=2016-10-10|archivedate=2016-10-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161010225230/http://www.bbc.com/news/entertainment-arts-31006334}}</ref>. Ол бірнеше жобаларға қатысқан. Мысалы, 2015 жылдың ақпан айында Новоселов Whitworth Art Gallery ашылуында Корнелия Паркермен бірлесіп көрсетілім ұсынды. Бұл демонстрация Корнелия Паркер жасаған отшашу шоуынан тұрды, ол оған метеорит сынықтарын қосып, метеорит ағынының бір түрін жасады. Новоселов сонымен қатар [[Уильям Блейк|Уильям Блейктің]] 1789 жылғы суретінен [[графит]] микробөлшектерін алды, ал бұл графит отшашуды іске қосатын сенсор үшін пайдаланылды<ref name="bbc" /><ref>{{Cite web|title=Artist Douglas Gordon and Professor Kostya Novoselov in conversation|url=http://www.interdependence.co.com|work=http://www.interdependence.co.com|accessdate=2016-10-10|archivedate=2016-10-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161015023706/http://www.interdependence.co.com/}}</ref>. Ол қытай каллиграфиясы мен қытай стиліндегі суреттерге қызығушылық танытады<ref>[http://china.org.cn/world/Off_the_Wire/2015-09/29/content_36704513.htm Joint painting exhibition of Chinese diplomat, British Nobel laureate kicks off.] {{Wayback|url=http://china.org.cn/world/Off_the_Wire/2015-09/29/content_36704513.htm|date=20170405071820}} Xinhua, 29 September 2015</ref> Осы өнер түрлерін танымал қытай суретшісі Чжэн Шэнлунмен бірге зерттеді. Новоселовтың тоғыз суреті Лидс университетінде өткен «Ұлыбритания қытай дипломатының көзімен» көрмесінде көрсетілді.<ref>{{Cite news|title=Art has no boundaries: the Grand Opening of 'Britain Through the Eyes of a Chinese Diplomat|url=http://lubswww.leeds.ac.uk/confucius/news/item/articles/2015/September/art-has-no-boundaries-the-grand-opening-of-britain-through-the-eyes-of-a-chinese-diplomat/|publisher=The Business Confucius Institute at the University of Leeds|date=2015-09-30}}</ref> Новоселовтың суреттерінің бірі Қытайдың Бас хатшысы [[Си Цзиньпин|Си Цзиньпиннің]] коллекциясында.<ref>{{Cite web|title=Immersive art, physics pumpkins, personalizing Thor’s hammer and more|url=http://blog.physicsworld.com/2015/10/23/immersive-art-physics-pumpkins-personalising-thors-hammer-and-more/#more-13133|work=physicsworld.com|publisher=Physics World|accessdate=2016-10-10|archivedate=2016-10-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161010214549/http://blog.physicsworld.com/2015/10/23/immersive-art-physics-pumpkins-personalising-thors-hammer-and-more/#more-13133}}</ref> 2017 жылы Константин Новоселов Вена заманауи өнер жәрмеңкесіне қатысты. Онда оның бес жұмысы RDI.Creative галереясы ұсынды. Шығармалардың тақырыптары дәстүрлі қытай каллиграфиясынан бастап заманауи жанрға дейін болды. Кейбір жұмыстарда графен сия қолданылды.<ref>{{Cite web|url=http://www.viennacontemporary.at/en/program/online-catalogue/|title=Online Catalogue {{!}} viennacontemporary<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2018-05-20|archivedate=2018-05-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180520194237/http://www.viennacontemporary.at/en/program/online-catalogue/}}</ref> == Жеке өмір == Әйелі Ирина Вологдадан шыққан. PhD дәрежесі бар (диссертациясын Санкт-Петербургте қорғаған) және микробиолог. Олар Нидерландыда танысқан. 2009 жылы олардың Вика мен София есімді егіз қыздары дүниеге келді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2}} == Сілтемелер == {{commonscat|Konstantin Novoselov}} * [https://web.archive.org/web/20101026013339/http://www.condmat.physics.manchester.ac.uk/pdf/people/novoselov/NovoselovCV.doc Curriculum Vitae]{{In lang|en}} * [http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/novoselov.html Из личного дела] {{Wayback|url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/novoselov.html|date=20140622002738}} * ''Ю. Ерин.'' [http://elementy.ru/news/431427 Нобелевская премия по физике — 2010] {{Wayback|url=http://elementy.ru/news/431427|date=20111130015816}} // «Элементы.ру», 11.10.2010 * K. S. Novoselov. Nobel Lecture: Graphene: Materials in the Flatland (англ.) // Rev. Mod. Phys.. — 2011. — Vol. 83. — P. 837—849. — doi:10.1103/RevModPhys.83.837. * [https://zanauku.mipt.ru/2021/02/12/na-baze-mfti-otkroetsya-laboratoriya-konstantina-novosyolova/ На базе МФТИ откроется лаборатория Константина Новосёлова] {{Wayback|url=https://zanauku.mipt.ru/2021/02/12/na-baze-mfti-otkroetsya-laboratoriya-konstantina-novosyolova/|date=20210912200751}} // За науку, 12.02.2021. {{Физика саласындағы Нобель сыйлығы 2001—2025}} [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Ұлыбритания)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Ұлыбритания физиктері]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:Ресей физиктері]] ckisqti4j2w23573lnk7ipy1c6i3rha 3590730 3590644 2026-04-23T21:07:52Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 7 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3590730 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Константин Сергеевич Новосёлов |Шынайы есімі = {{lang-en|Konstantin Sergeevich Novoselov}} |Суреті = Konstantin_Novoselov_portrait.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 23.10.1974 |Туған жері = {{Туғанжері|Нижний Тагил|Нижний Тагилде}}, [[Свердловск облысы]], [[РКСФР]], [[КСРО]] |Азаматтығы = {{USSR}} → {{Russia}},<br> {{UK}} |Ғылыми аясы = [[графен]]ді зерттеу |Жұмыс орны = [[Ресей Ғылым академиясының Теориялық және математикалық механика институты|РСАТМИ]]<br> [[Неймеген университеті]]<br> [[Манчестер университеті]] |Ғылыми жетекші = [[Андрей Константинович Гейм|Андрей Гейм]],<br> [[Ян-Кис Маан]] |Альма-матер = [[Мәскеу физика-техникалық институты]] |Ғылыми дәрежесі = [[Философия докторы]] (2004) |Ғылыми атағы = [[Профессор]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = [[графен]]ді алғашқылардың бірі болып алғандардың бірі ретінде белгілі |Марапаттары = [[Нидерланд арыстаны орденінің командоры]]<br> [[Николас Курти Еуропалық ғылым сыйлығы]] (2007)<br> [[MIT Technology Review журналының TR35]] (2008)<br> [[Халықаралық таза және қолданбалы физика одағының жас ғалым сыйлығы]] (2008)<br> [[Еурофизика сыйлығы]] (2008)<br> {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2010)<br> [[Бакалавр рыцары]] (2012)<br> [[Леверхульм медалі]] (2013)<br> [[Онсагер медалі]] (2014) [[Америка қоғамының көміртегі медалі]] (Carbon Medal)<br> [[Далтон медалі]] (2016)<br> |Сайты = [https://www.physics.manchester.ac.uk/research/ condmat.physics.manchester.ac.uk/…] }} '''Константин<ref>Англияда ол Костя деген атпен танымал, ол өзін Манчестер университетінің сайтындағы ресми парақшасында осылай атайды.</ref> Сергеевич Новоселов''' ({{Lang-en|Konstantin Sergeevich Novoselov}}; {{Туғанкүні|23|8|1974}}, Нижний Тагил, [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — [[Ресей|орыс]]<ref>{{Cite web|url=http://www.newsru.com/world/06oct2010/honour.html|title=Нобелевский лауреат Новосёлов считает честью быть российским учёным|date=2010-10-06|publisher=[[NEWSru.com]]|accessdate=2014-09-04|archivedate=2014-08-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140811195102/http://www.newsru.com/world/06oct2010/honour.html}}</ref> және [[Ұлыбритания|британдық]]<ref name="RUS-GBR">{{Cite web|url=http://physicsworld.com/cws/article/news/43939|title=Graphene pioneers bag Nobel prize|author=Hamish Johnston|date=2010-10-05|publisher=[[PhysicsWorld]]|lang=en|accessdate=2010-10-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S42YCHO?url=http://physicsworld.com/cws/article/news/43939|archivedate=2012-03-26}}</ref> [[Физика|физик]]. 2010 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] ([[Андрей Константинович Гейм|Андрей Гейммен]] бірге), Корольдік қоғамның мүшесі (2011), [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] шетелдік мүшесі (2019)<ref>[http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2019-nas-election.html National Academy of Sciences Elects Members and Foreign Associates; Historic Number of Women Elected to Its Membership] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200619174824/http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2019-nas-election.html |date=2020-06-19 }}, 30 апреля 2019{{In lang|en}}</ref>. 2023 жылдың шілде айындағы жағдай бойынша оның жұмысына 220 000-нан астам рет сілтеме жасалған. [[Индекс Хирша|Хирш индексі]] — 140<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://www.webofscience.com/wos/author/record/373954|title=Kostya Novoselov G-9581-2014|date=2022-09-05|publisher=[[Thomson Reuters|ResearcherID]]|accessdate=2014-09-04|lang=en|archivedate=2014-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714170432/http://www.researcherid.com/rid/G-9581-2014}}</ref>. 2014 жылғы [[Thomson Reuters]] ең ықпалды ғалымдар рейтингінде көшбасшылардың қатарында. 2011 жылдың 31 желтоқсанында оған ғылымға сіңірген еңбегі үшін [[II Елизабет|II Елизавета]] патшайымның жарлығымен Рыцарь бакалавры атағы берілгені жарияланды<ref>{{Cite web|url=http://lenta.ru/news/2011/12/31/knight/|title=Создатели графена стали рыцарями|date=2011-12-31|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2014-09-04|archivedate=2014-09-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140912055015/http://lenta.ru/news/2011/12/31/knight/}}</ref>. == Өмірбаян == Константин Новоселов [[1974 жыл|1974 жылы]] [[23 тамыз|23 тамызда]] Нижний Тагилде дүниеге келген. Әкесі Сергей Викторович «Уралвагонзаводта» жұмыс істеген, инженер болған. Атасы Виктор Константинович Новоселов №39 мектептің (2005 жылдан бастап №39 лицей) негізін қалаушы және алғашқы директоры болған. Анасы Татьяна Глебовна сол мектепте [[ағылшын тілі]] мұғалімі болып жұмыс істеген. Елена есімді әпкесі бар. Ол №39 мектепте оқыды<ref>{{Cite web|url=http://www.uraledu.ru/node/8331|title=г. Нижний Тагил, лицей № 39|accessdate=2010-10-05|archivedate=2016-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160313065207/http://uraledu.ru/node/8331}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.gzt.ru/topnews/science/-nobelevskii-laureat-predlozhil-v-moskve-novyi-/332394.html|title=Нобелевский лауреат предложил в Москве новый способ определения числа «пи»|author=А. Тимошенко|date=2010-11-02|publisher=[[Газета (газета)|Газета]]|accessdate=2010-11-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101104233917/http://www.gzt.ru/topnews/science/-nobelevskii-laureat-predlozhil-v-moskve-novyi-/332394.html|archivedate=2010-11-04}}</ref>. Алғашқы оқу жетістігі алтыншы сыныпта болды — [[1986 жыл|1986 жылы]] ол облыстық физика олимпиадасында бірінші орын алды, және КСРО-ның Бүкілодақтық мектеп олимпиадасында үздік ондықтың қатарына кірді. 1988—1991 жылдары ол қосымша Сырттай физика-техникалық мектепте оқыды<ref>{{Cite web|url=http://www.kp.ru/daily/24570/742615/|title=Нобелевского лауреата в школе называли Константой|author=Н. Лукиных, Е. Катыхин|date=2010-10-06|publisher=[[Комсомольская правда]]|accessdate=2011-06-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110809084735/http://www.kp.ru/daily/24570/742615/|archivedate=2011-08-09}}</ref>. [[1990 жыл|1990]] және [[1991 жыл|1991 жылдары]] физика және математика бойынша Бүкілодақтық олимпиадаларға қатысты. [[1991 жыл|1991 жылы]] мектепті бітіргеннен кейін [[Мәскеу физика-техникалық институты|Мәскеу физика-техникалық институтына]] оқуға түсті. [[1997 жыл|1997 жылы]] [[Мәскеу физика-техникалық институты|МФТИ физикалық және кванттық электроника факультетін]] «наноэлектроника» мамандығы бойынша үздік бітірді<ref>[http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/novoselov.html?start=15&img=838795 Приложение к диплому К. Новосёлова] — ''Веб-музей МФТИ''. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101011075133/http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/novoselov.html?start=15&img=838795 |date=2010-10-11 }}</ref>. Оқуды бітіргеннен кейін Черноголовкада екі жыл Ресей ҒА Микроэлектроника технологиясы мәселелері институтында (РҒА МТМИ) жұмыс істеді және РҒА МТМИ аспиранты болды (ғылыми жетекшісі — Юрий Дубровский). 1999 жылы ол [[Нидерланд|Нидерландыға]] көшіп, онда [[Андрей Константинович Гейм|Андре Гейммен]] бірге Неймеген университетінде жұмыс істей бастады. Содан кейін ол онымен бірге 2001 жылы Манчестер университетіне көшті. 2004 жылдың 3 қарашасында Новоселов профессор [[Ян-Кеес Маан|Ян-Кис Маанның]]<ref>{{Cite web|url=http://www.fom.nl/live/english/news/archives/press_releases_2010/artikel.pag?objectnumber=127396|title=Nobel Prize for Physics 2010 for graphene research of Geim and Novoselov|author=Gabby Zegers|date=2010-10-05|work=Press releases 2010|publisher={{Iw|Фонд фундаментальных исследований вещества|Foundation for Fundamental Research on Matter (FOM)|nl|Stichting voor Fundamenteel Onderzoek der Materie}}|accessdate=2014-09-02|lang=en|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304185705/http://www.fom.nl/live/english/news/archives/press_releases_2010/artikel.pag?objectnumber=127396}}</ref> жетекшілігімен [[PhD-доктор|PhD]] диссертациясын қорғады. 2011 жылы ол Корольдік қоғамның мүшесі болып сайланды<ref>{{Cite web|url=https://royalsociety.org/people/fellowship/2011/kostya-novoselov/|title=Professor Kostya Novoselov FRS|lang=en|accessdate=2014-10-05|archivedate=2014-10-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006082545/https://royalsociety.org/people/fellowship/2011/kostya-novoselov/}}</ref>. Қазіргі уақытта ол Манчестер университетінің физика бойынша Лэнгворти профессоры және Корольдік қоғамның профессоры<ref>{{Cite web|url=https://secure.royalsociety.org/ResearchFellows/holders/rp140026/konstantin-novoselov|title=The Royal Society, Dr. Konstantin Novoselov|lang=en|accessdate=2014-10-05|archivedate=2014-10-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006115226/https://secure.royalsociety.org/ResearchFellows/holders/rp140026/konstantin-novoselov}}</ref>. [[Манчестер|Манчестерде]] тұрады, Ресей және Ұлыбритания азаматтығына ие<ref name="RUS-GBR">{{Cite web|url=http://physicsworld.com/cws/article/news/43939|title=Graphene pioneers bag Nobel prize|author=Hamish Johnston|date=2010-10-05|publisher=[[PhysicsWorld]]|lang=en|accessdate=2010-10-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S42YCHO?url=http://physicsworld.com/cws/article/news/43939|archivedate=2012-03-26}}</ref>. == Ғылыми жетістіктер == Константин Новоселовтың негізгі ғылыми жетістіктері мезоскопиялық физика және [[нанотехнология]] саласында жатыр. 2004 жылы ол өзінің жетекшісі Андрей Гейммен бірге [[Көміртегі|көміртектің]] жаңа [[Аллотропия|аллотропты]] модификациясын — көміртек атомдарының бір қабаты болып табылатын [[Графен|графенді]] ашты. Константин Новоселов, Ұлттық графен институты тұжырымдамасын әзірлеген ғалымдар тобын басқарды және кейіннен оның жобалауын, құрылысын және ашылуын қадағалаған<ref>{{Cite web|url=https://www.jesticowhiles.com/projects/education/national-graphene-institute/|title=National Graphene Institute · Projects · Jestico + Whiles<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2016-10-27|archivedate=2016-04-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160405072522/http://jesticowhiles.com/projects/education/national-graphene-institute/}}</ref>. Новоселов бірнеше бірегей сәулеттік және техникалық шешімдерді ұсынды. Атап айтқанда, Ұлттық графен институтының жабыны Новоселов пен Геймнің алғашқы жұмыстарынан алынған формулаларды бейнелейді<ref>http://www.lakesmere.com/Case-Study/161/National-Graphene-Institute/1.aspx#!prettyPhoto {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161011055312/http://www.lakesmere.com/Case-Study/161/National-Graphene-Institute/1.aspx#!prettyPhoto |date=2016-10-11 }}[gallery1]/4/</ref><ref>{{Cite web|title=Inside Graphene City, Birthplace of a Wonder Material|url=http://motherboard.vice.com/read/inside-graphene-city-birthplace-of-a-wonder-material|work=http://motherboard.vice.com/|publisher=Motherboard|accessdate=2016-10-10|archivedate=2016-08-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160819154827/http://motherboard.vice.com/read/inside-graphene-city-birthplace-of-a-wonder-material}}</ref>. == Марапаттар мен атақтары == 2007—2008 жылдары ол ғалымдар үшін бірқатар марапаттарға ие болды, атап айтқанда, 2007 жылы төмен [[температура]] мен [[Магнит өрісі|магнит өрісін]] зерттеу саласындағы жұмысы үшін Еуропалық Николас Курти сыйлығын алды. 2008 жылы ол Халықаралық таза және қолданбалы физика одағының ''«графенді ашуға қосқан үлесі және оның ерекше қасиеттерін зерттеуге арналған алғашқы жұмыстары үшін»'' Жас ғалым сыйлығын алды.{{Дереккөзі келтірілмеген|2|01|2017}}. 2008 жылы ол MIT Technology Review журналынан 35 жасқа дейінгі ғалымдарға арналған ''«екі өлшемді транзисторлар үшін»'' TR-35 жас ғалымдар сыйлығын алды<ref>{{Cite web|url=http://www2.technologyreview.com/tr35/?year=2008|title=2008 Innovators under 35|accessdate=2013-10-19|archivedate=2011-03-28|archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20110328192411/http://www.technologyreview.com/tr35/?year=2008}}</ref>. 2008 жылы оған Манчестер университеті «Жыл ғалымы» атағы берілді{{Дереккөзі келтірілмеген|2|01|2017}}. 2008 жылы Новоселов пен Гейм ''«графенді ашқаны және оның керемет электрондық қасиеттерін анықтағаны»'' үшін Еврофизика сыйлығын алды<ref>{{Cite web|url=http://c.ymcdn.com/sites/www.eps.org/resource/collection/E5F070A4-808E-4FD3-9217-06F321ED3CE1/EPS_CMD_prizeRecipients.pdf|title=EPS CMD Europhysics Prize Recipients|accessdate=2013-10-19|archivedate=2013-10-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131020111622/http://c.ymcdn.com/sites/www.eps.org/resource/collection/E5F070A4-808E-4FD3-9217-06F321ED3CE1/EPS_CMD_prizeRecipients.pdf}}</ref><ref>{{Cite news|date=2008-09-02|url=http://physicsworld.com/cws/article/news/2008/sep/02/graphene-pioneers-bag-europhysics-prize}}</ref>. 2010 жылы ол және оның мұғалімі Андрей Гейм физика бойынша Нобель сыйлығына ''«екі өлшемді графен материалымен жүргізілген жаңашыл тәжірибелері»'' үшін ие болды<ref>{{Cite web|date=2010-10-05|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2010/|title=The Nobel Prize in Physics 2010|publisher=Официальный сайт Нобелевского комитета|accessdate=2010-10-05|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S4Ez0jV?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2010/|archivedate=2012-03-26}}</ref>. Нобель комитеті атап өткендей, лауреаттар «бір қабатты көміртектің кванттық физиканың таңғажайып әлемінен туындайтын ерекше қасиеттерге ие екенін көрсете алды». Новоселов 37 жыл ішінде (1973 жылдан бастап) физика бойынша ең жас Нобель сыйлығының лауреаты және 2010 жылғы жағдай бойынша 1961 жылдан кейін туған барлық салалардағы жалғыз лауреат болды. Нидерланд ғылымына қосқан ерекше үлесі үшін ол 2010 жылдың 24 қарашасында Нидерланды арыстаны орденінің командорына шығарылды<ref>{{Cite news|url=http://www.brabantsdagblad.nl/algemeen/bdbinnenland/7682670/Lintje-voor-Nobelprijswinnaars.ece}}</ref>. 2010 жылы ол Ұлыбритания Корольдік химия қоғамының құрметті мүшесі болып сайланды . 2010 жылы оған [[Мәскеу физика-техникалық институты|МФТИ]] құрметті профессоры атағы берілді{{Дереккөзі келтірілмеген|2|01|2017}}. 2011 жылы ол Британ Физика институтының (IOP) құрметті мүшесі болып сайланды<ref>{{Cite news|author=|date=|url=http://www.iop.org/about/awards/hon_fellowship/hon_fellows/page_38725.html|title=Honorary Fellow of the Institute of Physics|publisher=}}</ref>. 2011 жылы ол ''«екі өлшемді атом кристалдарын зерттегені үшін»'' Халықаралық кристаллография одағының В. Л. Брэгг дәрісі мен сыйлығымен марапатталды{{Дереккөзі келтірілмеген|2|01|2017}}. 2011 жылдың 19 мамырында ол Лондон Корольдік қоғамының мүшесі болып сайланды<ref>{{Cite web|url=http://royalsociety.org/about-us/fellowship/new-fellows-2011/|title=New Fellows 2011|date=2011-05-19|publisher=The Royal Society|lang=en|accessdate=2011-06-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/68abtaGwf?url=http://royalsociety.org/about-us/fellowship/new-fellows-2011/|archivedate=2012-06-21}}</ref>. Еуропалық Комиссияның 1 миллиард еуролық жоба болып табылатын «Графен флагманы» бастамасына<ref>{{Cite web|title=Graphene Flagship|url=http://www.graphene-flagship.eu|archiveurl=https://www.webcitation.org/6ENB9CWeq?url=http://www.graphene-flagship.eu/|archivedate=2013-02-12|accessdate=2018-10-28}}</ref> қатысады. Константин Новоселов жобаның ресми жарнамалық бейнежазбасында көрсетілген. 2011 жылы оған Рыцарь-бакалавр атағы берілді. 2012 жылы ол ''«жаңа материалдар класын: екі өлшемді атомдық кристалдарды жасағаны үшін»'' сэр Ральф Кон дәрісі мен сыйлығымен марапатталды<ref> {{Cite news|author=|date=|url=http://www3.imperial.ac.uk/events/collegespecialandinaugurallectures/kohn_lectures|title=The Kohn Award lecture|publisher=}}</ref>. 2012 жылы ол NESTA және The Observer<ref>{{Cite news|author=|date=|url=http://www.nesta.org.uk/news_and_features/britains_new_radicals/andre_geim_and_kostya_novoselov|title=2012 Britain's 50 New Radicals|publisher=}}</ref> басылымдарының «Ұлыбританияның 50 жаңа радикалының» бірі ретінде таңдалды. 2013 жылы оған «Манчестер қаласының құрметті бостандығы» атағы берілді. 2013 жылы ол ''«графенмен, басқа екі өлшемді кристалдармен және олардың гетероқұрылымдарымен жасаған революциялық жұмысы үшін, электроникадан энергетикаға дейінгі қолданбалар үшін үлкен әлеуетке ие»'' Леверхульм медалін алды<ref>{{Cite web|url=http://royalsociety.org/awards/leverhulme-medal/|title=Leverhulme Medal {{!}} Royal Society<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2013-09-20|archivedate=2015-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150321035351/https://royalsociety.org/awards/leverhulme-medal/}}</ref>. 2013 жылы оған Манчестер университетінің физика бойынша Лэнгуорти профессоры атағы берілді. 2013 жылы ол [[Болгар ғылым академиясы|Болгария Ғылым академиясының]] шетелдік мүшесі болып сайланды. 2014 жылы ол ең көп дәйексөз келтірілген ғалымдар тізіміне енгізілді және әлемдегі ең өзекті 17 («ең танымал») ғалымдардың қатарына енді — «2012—2013 жылдар аралығында ең көп танымал мақалалар жариялаған тұлғалар»<ref>{{Cite news|date=|url=http://sciencewatch.com/sites/sw/files/sw-article/media/worlds-most-influential-scientific-minds-2014.pdf|title=a Thomson Reuters Highly Cited Researcher!|publisher=Thomson Reuters}}</ref>. 2014 жылы ол Онсагер (Onsager Medal) медалімен марапатталды<ref>{{Cite web|url=http://www.ntnu.edu/onsager|title=The Lars Onsager Lecture and Professorship|author=|date=|publisher=|accessdate=2014-11-09|archivedate=2014-10-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141012094851/http://www.ntnu.edu/onsager}}</ref>. 2015 жылы ол Еуропалық академияның мүшесі болып сайланды<ref>{{Cite web|url=https://www.ae-info.org/ae/Member/Novoselov_Konstantin|title=Европейская академия|accessdate=2019-05-10|archivedate=2019-03-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190328142539/https://www.ae-info.org/ae/Member/Novoselov_Konstantin}}</ref>. 2016 жылы ол Америка көміртегі қоғамының көміртегі медалімен марапатталды<ref>{{Cite web|url=http://carbon.outreach.psu.edu/program/awards/carbon-medal|title=Carbon Medal|author=|date=|publisher=|accessdate=2016-07-24|archivedate=2016-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160714191926/http://carbon.outreach.psu.edu/program/awards/carbon-medal/}}</ref>. 2016 жылы ол Далтон медалімен марапатталды<ref>{{Cite web|url=https://www.manlitphil.ac.uk/events/dalton-lecture-history-sp2-carbon-england|title=Dalton Medal|accessdate=2016-10-27|archivedate=2020-06-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200610144418/https://www.manlitphil.ac.uk/events/dalton-lecture-history-sp2-carbon-england}}</ref>. 2019 жылы ол [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] мүшесі болып сайланды<ref>{{Cite web|url=http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2019-nas-election.html|title=2019 NAS Election|accessdate=2019-04-30|archivedate=2020-06-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200619174824/http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2019-nas-election.html}}</ref>. 2019 жылы ол Азия-Тынық мұхиты материалдар академиясының (Asia Pacific Academy of Materials) мүшесі болып сайланды<ref>{{Cite web|url=http://www.apam-mat.net|title=Asia Pacific Academy of Materials|accessdate=2022-03-10|archivedate=2022-02-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220202053017/http://www.apam-mat.net/}}</ref>. 2019 жылы ол Отто Варбург химия қорының Отто Варбург сыйлығымен марапатталды<ref>{{Cite web|url=https://www.uni-bayreuth.de/en/university/press/press-releases/2019/141-Otto-Warburg-Lecture_2019/index.html|title=Otto Warburg Lecture|accessdate=2019-11-15|archivedate=2019-11-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191115085536/https://www.uni-bayreuth.de/en/university/press/press-releases/2019/141-Otto-Warburg-Lecture_2019/index.html}}</ref>. 2022 жылы оған «[[Джон фон Нейман]] профессоры» атағы берілді<ref>{{Cite web|url=https://hungary.postsen.com/local/57122/The-Nobel-Prize-winning-discoverer-of-graphene-was-awarded-the-Neumann-Professorship.html|title=The Nobel Prize-winning discoverer of graphene was awarded the Neumann Professorship|accessdate=2022-09-05|archivedate=2022-09-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220905184817/https://hungary.postsen.com/local/57122/The-Nobel-Prize-winning-discoverer-of-graphene-was-awarded-the-Neumann-Professorship.html}}</ref>. 2023 жылы ол [[Қытай ғылым академиясы|Қытай Ғылым академиясының]] мүшесі болып сайланды<ref>{{Cite web|url=http://www.casad.cas.cn/yszx/yszx2023/tzgg/202311/t20231122_4986750.html|title=The list of elected 2023 CAS foreign member|accessdate=2023-11-23|deadlink=no|archivedate=2023-11-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231123103522/http://www.casad.cas.cn/yszx/yszx2023/tzgg/202311/t20231122_4986750.html}}</ref>. Ол 360-тан астам ғылыми мақала жариялады, оның ішінде [[Nature]] and [[Science]] журналдарында 26 мақала жарияланды<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://www.webofscience.com/wos/author/record/373954|title=Kostya Novoselov G-9581-2014|date=2022-09-05|publisher=[[Thomson Reuters|ResearcherID]]|accessdate=2014-09-04|lang=en|archivedate=2014-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714170432/http://www.researcherid.com/rid/G-9581-2014}}</ref>. == Манчестердегі Ұлттық графен институты == Константин Новоселов Манчестердегі Ұлттық графен институтын жобалау мен салуға белсенді қатысты, зерттеу зертханалары, таза бөлмелер және қызмет көрсету аймақтары үшін көптеген түпнұсқа шешімдерге жауапты болды. Институттың қасбеті Новоселов пен Геймнің графен бойынша алғашқы жұмыстарынан алынған формулаларды көрсететін панельдермен қапталған. Новоселов сонымен қатар формулалар арасында жасырын әзілдердің бар екенін растайды, бірақ олардың нақты орналасқан жерін айтудан бас тартады. Константин Новоселов Манчестердегі Ұлттық графен институтының сәулеті туралы кітаптың бірлескен авторы<ref>{{Cite news|url=https://worldscientific.com/worldscibooks/10.1142/11840|title=The New Architecture of Science|date=2020-07-01}}</ref>. == Басқа жобалар == 2018 жылы Константин Новоселов профессор Тим О'Брайенмен бірге Джодрелл Банк обсерваториясындағы радиотелескоппен жазылған кеңестік Зонд-6 миссиясынан алынған радиохабарларды зерттеуге және транскрипциялауға қатысты<ref>{{Cite web|title=Audio archive of Soviet Zond 6 lunar mission released by Jodrell Bank|url=https://www.jodrellbank.net/50-year-old-audio-archive-of-soviet-zond-6-lunar-mission-released-by-jodrell-bank|accessdate=2019-12-14|archivedate=2019-12-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191214125026/https://www.jodrellbank.net/50-year-old-audio-archive-of-soviet-zond-6-lunar-mission-released-by-jodrell-bank/}}</ref><ref>{{Cite web|title=Transcript of Jodrell Bank recordings of Russian probe Zond 6 from November 1968|url=http://www.jb.man.ac.uk//multimedia/audio/library/zond6.pdf|accessdate=2019-12-14|archivedate=2019-02-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190207020248/http://www.jb.man.ac.uk//multimedia/audio/library/zond6.pdf}}</ref>. == Өнерде == [[Сурет:Konstantin_Novoselov_Chinese_painting_2015.jpg|нобай|Константин Новоселов Манчестердегі Қытай консулдығындағы қабылдауда сурет салып тұр.]] Константин Новоселов заманауи өнерге деген құштарлығымен танымал<ref name="bbc">{{Cite web|title=Art and science collide to reopen Whitworth gallery|url=http://www.bbc.com/news/entertainment-arts-31006334|work=bbc.com|publisher=BBC News|accessdate=2016-10-10|archivedate=2016-10-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161010225230/http://www.bbc.com/news/entertainment-arts-31006334}}</ref>. Ол бірнеше жобаларға қатысқан. Мысалы, 2015 жылдың ақпан айында Новоселов Whitworth Art Gallery ашылуында Корнелия Паркермен бірлесіп көрсетілім ұсынды. Бұл демонстрация Корнелия Паркер жасаған отшашу шоуынан тұрды, ол оған метеорит сынықтарын қосып, метеорит ағынының бір түрін жасады. Новоселов сонымен қатар [[Уильям Блейк|Уильям Блейктің]] 1789 жылғы суретінен [[графит]] микробөлшектерін алды, ал бұл графит отшашуды іске қосатын сенсор үшін пайдаланылды<ref name="bbc" /><ref>{{Cite web|title=Artist Douglas Gordon and Professor Kostya Novoselov in conversation|url=http://www.interdependence.co.com|work=http://www.interdependence.co.com|accessdate=2016-10-10|archivedate=2016-10-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161015023706/http://www.interdependence.co.com/}}</ref>. Ол қытай каллиграфиясы мен қытай стиліндегі суреттерге қызығушылық танытады<ref>[http://china.org.cn/world/Off_the_Wire/2015-09/29/content_36704513.htm Joint painting exhibition of Chinese diplomat, British Nobel laureate kicks off.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170405071820/http://china.org.cn/world/Off_the_Wire/2015-09/29/content_36704513.htm |date=2017-04-05 }} Xinhua, 29 September 2015</ref> Осы өнер түрлерін танымал қытай суретшісі Чжэн Шэнлунмен бірге зерттеді. Новоселовтың тоғыз суреті Лидс университетінде өткен «Ұлыбритания қытай дипломатының көзімен» көрмесінде көрсетілді.<ref>{{Cite news|title=Art has no boundaries: the Grand Opening of 'Britain Through the Eyes of a Chinese Diplomat|url=http://lubswww.leeds.ac.uk/confucius/news/item/articles/2015/September/art-has-no-boundaries-the-grand-opening-of-britain-through-the-eyes-of-a-chinese-diplomat/|publisher=The Business Confucius Institute at the University of Leeds|date=2015-09-30}}</ref> Новоселовтың суреттерінің бірі Қытайдың Бас хатшысы [[Си Цзиньпин|Си Цзиньпиннің]] коллекциясында.<ref>{{Cite web|title=Immersive art, physics pumpkins, personalizing Thor’s hammer and more|url=http://blog.physicsworld.com/2015/10/23/immersive-art-physics-pumpkins-personalising-thors-hammer-and-more/#more-13133|work=physicsworld.com|publisher=Physics World|accessdate=2016-10-10|archivedate=2016-10-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161010214549/http://blog.physicsworld.com/2015/10/23/immersive-art-physics-pumpkins-personalising-thors-hammer-and-more/#more-13133}}</ref> 2017 жылы Константин Новоселов Вена заманауи өнер жәрмеңкесіне қатысты. Онда оның бес жұмысы RDI.Creative галереясы ұсынды. Шығармалардың тақырыптары дәстүрлі қытай каллиграфиясынан бастап заманауи жанрға дейін болды. Кейбір жұмыстарда графен сия қолданылды.<ref>{{Cite web|url=http://www.viennacontemporary.at/en/program/online-catalogue/|title=Online Catalogue {{!}} viennacontemporary<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2018-05-20|archivedate=2018-05-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180520194237/http://www.viennacontemporary.at/en/program/online-catalogue/}}</ref> == Жеке өмір == Әйелі Ирина Вологдадан шыққан. PhD дәрежесі бар (диссертациясын Санкт-Петербургте қорғаған) және микробиолог. Олар Нидерландыда танысқан. 2009 жылы олардың Вика мен София есімді егіз қыздары дүниеге келді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2}} == Сілтемелер == {{commonscat|Konstantin Novoselov}} * [https://web.archive.org/web/20101026013339/http://www.condmat.physics.manchester.ac.uk/pdf/people/novoselov/NovoselovCV.doc Curriculum Vitae]{{In lang|en}} * [http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/novoselov.html Из личного дела]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140622002738/http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/novoselov.html |date=2014-06-22 }} * ''Ю. Ерин.'' [http://elementy.ru/news/431427 Нобелевская премия по физике — 2010]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111130015816/http://elementy.ru/news/431427 |date=2011-11-30 }} // «Элементы.ру», 11.10.2010 * K. S. Novoselov. Nobel Lecture: Graphene: Materials in the Flatland (англ.) // Rev. Mod. Phys.. — 2011. — Vol. 83. — P. 837—849. — doi:10.1103/RevModPhys.83.837. * [https://zanauku.mipt.ru/2021/02/12/na-baze-mfti-otkroetsya-laboratoriya-konstantina-novosyolova/ На базе МФТИ откроется лаборатория Константина Новосёлова]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210912200751/https://zanauku.mipt.ru/2021/02/12/na-baze-mfti-otkroetsya-laboratoriya-konstantina-novosyolova/ |date=2021-09-12 }} // За науку, 12.02.2021. {{Физика саласындағы Нобель сыйлығы 2001—2025}} [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Ұлыбритания)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Ұлыбритания физиктері]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:Ресей физиктері]] 935rib3hftwh4ujeu4f07q0rio0nxc9 0 38655 3590609 3344464 2026-04-23T16:05:22Z Nurkhan 13652 «[[:ru:Special:Redirect/revision/152078335|Гейм, Андрей Константинович]]» бетінен аударылып түзілді 3590609 wikitext text/x-wiki '''Андрей Константинович Гейм''' ({{Lang-en|Andre Geim}}; [[21 қазан]] [[1958]], [[Сочи]], [[РСФСР]], [[КСРО]]) — [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|кеңестік]] және британдық физик, 2010 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығының]] лауреаты ([[Константин Сергеевич Новосёлов|Константин Новоселовпен]] бірге), негізінен [[графен]] алудың алғашқы әдісін жасаушылардың бірі ретінде белгілі. 2011 жылы Ұлыбритания патшайымы [[II Елизабет|Елизавета II]] жарлығымен оған ғылымға сіңірген еңбегі үшін рыцарь-бакалавры атағы берілді, оның есіміне «[[Сэр]]<nowiki/>» атағын қосуға ресми құқық берілді. Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (2007)<ref>{{Cite web|url=http://royalsociety.org/General_WF.aspx?pageid=7449&terms=geim&fragment=&SearchType=&terms=geim|title=New Fellows — 2007 — New Fellows — The Royal Society<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2010-10-05|archivedate=2011-08-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110811091312/http://royalsociety.org/General_WF.aspx?pageid=7449&terms=geim&fragment=&SearchType=&terms=geim}}</ref> және [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] шетелдік мүшесі (2012). == Өмірбаян == 1958 жылы [[Сочи|Сочиде]] неміс тектес инженерлер отбасында дүниеге келген<ref>{{Cite web|url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html?start=15&img=838737|title=Фото учебной карточки студента А. К. Гейма|format=html|publisher=сайт веб-музея МФТИ|accessdate=2010-10-06|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S43tBhc?url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html?start=15|archivedate=2012-03-26}}</ref> (Геймнің неміс ата-бабаларының ішінде белгілі жалғыз ерекшелік — оның ана жағынан еврей болған үлкен әжесі). Гейм өзін еуропалық деп санайды және оған егжей-тегжейлі «[[Таксономия|таксономияның]]<nowiki/>» қажеті жоқ деп санайды<ref name="autobionobel" />. 1964 жылы отбасы [[Налшық|Нальчикке]] көшті. Әкесі ''Константин Алексеевич Гейм'' (1910—1998)<ref name="МК">{{Cite web|url=http://www.mk.ru/science/article/2010/10/05/534370-russkie-idut-za-nobelevkoy.html|title=Русские идут за Нобелевкой|author=Наталья Веденеева, Екатерина Свешникова|date=2010-10-06|format=html|publisher=«[[Московский комсомолец|МК]]»|accessdate=2010-10-06|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/68Fyb6UO0?url=http://www.mk.ru/science/article/2010/10/05/534370-russkie-idut-za-nobelevkoy.html|archivedate=2012-06-08}}</ref> 1964 жылдан бастап Нальчик электровакуум зауытында<ref name="автобио">{{Cite web|url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html?start=30&img=838760|title=Фото автобиографии абитуриента А. К. Гейма, написанной [[7 июля]] [[1976 год]]а|format=html|publisher=сайт веб-музея МФТИ|accessdate=2010-10-06|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S45G8he?url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html?start=30|archivedate=2012-03-26}}</ref> бас инженер болып жұмыс істеді; анасы ''Нина Николаевна Байер'' (1927—?) сол жерде бас технолог болып жұмыс істеді<ref name="автобио" />. Анасының ағасы — әйгілі теориялық физик Владимир Николаевич Байер, Андрей Геймнің атасы ''Николай Николаевич Байердің'' ұлы. 1975 жылы Андре Гейм Нальчиктегі №3 орта мектепті алтын медальмен бітіріп<ref name="МК">{{Cite web|url=http://www.mk.ru/science/article/2010/10/05/534370-russkie-idut-za-nobelevkoy.html|title=Русские идут за Нобелевкой|author=Наталья Веденеева, Екатерина Свешникова|date=2010-10-06|format=html|publisher=«[[Московский комсомолец|МК]]»|accessdate=2010-10-06|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/68Fyb6UO0?url=http://www.mk.ru/science/article/2010/10/05/534370-russkie-idut-za-nobelevkoy.html|archivedate=2012-06-08}}</ref><ref name="автобио">{{Cite web|url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html?start=30&img=838760|title=Фото автобиографии абитуриента А. К. Гейма, написанной [[7 июля]] [[1976 год]]а|format=html|publisher=сайт веб-музея МФТИ|accessdate=2010-10-06|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S45G8he?url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html?start=30|archivedate=2012-03-26}}</ref>, Мәскеу инженерлік физика институтына (МФИИ) түсуге тырысты, бірақ сәтсіз болды (оның неміс тегі кедергі болды)<ref name="МК" />. Нальчикке оралғаннан кейін ол Нальчик электровакуум зауытында 8 ай жұмыс істеді. Осы уақыт ішінде ол В. Г. Петросянмен танысып, одан физика бойынша қарқынды дайындықтан өтті<ref>{{Cite web|url=http://www.smikbr.ru/2014/pressa/litkb/05.2014.pdf|title=Андрей Гейм - одноклассник о Нобелевском лауреате// М. Хоконов. Литературная Кабардино-Балкария (май 2014).|author=|work=|date=|publisher=|accessdate=2016-05-11|archivedate=2016-08-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160827042724/http://www.smikbr.ru/2014/pressa/litkb/05.2014.pdf}}</ref>. 1976 жылы ол [[Мәскеу физика-техникалық институты|Мәскеу физика-техникалық институтына]] оқуға түсті. 1982 жылға дейін жалпы және қолданбалы физика факультетінде оқып, оны үздік бітірді (дипломында тек социализмнің саяси экономикасы мамандығы бойынша «4») және аспирантураға түсті. 1987 жылы ол Ресей Ғылым академиясының Қатты дене физикасы институтында [[Ғылым кандидаты|физика-математика ғылымдарының кандидаты]] дәрежесін алды, [[Виктор Тихонович Петрашов|В. Т. Петрашовтың]] жетекшілігімен «''Металлдардағы тасымалдау релаксациясының механизмдерін спиральды резонанс әдісімен зерттеу''» тақырыбында диссертация қорғады<ref>{{Cite web|url=https://search.rsl.ru/ru/record/01008510123|title=Гейм, Андрей Константинович - Исследование механизмов транспортной релаксации в металлах методом геликонного резонанса : диссертация ... кандидата физико-математических наук : 01.04.07|accessdate=2023-11-26|archivedate=2023-11-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231126123649/https://search.rsl.ru/ru/record/01008510123}}</ref>. Ол КСРО Ғылым академиясының Қатты дене физикасы институтында және КСРО Ғылым академиясының Микроэлектроника технологиясы мәселелері институтында ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. 1990 жылы ол Корольдік қоғамның стипендиясын алып, Кеңес Одағынан кетті<ref name="KBP">{{Cite web|url=http://www.kbpravda.ru/2008/11/15.pdf|title=Графен Гейма|date=2008-11-15|format=pdf|publisher=«[[Кабардино-Балкарская правда]]»|accessdate=2008-11-15|lang=ru|description=Интервью с Андреем Геймом|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S46so42?url=http://www.kbpravda.ru/2008/11/15.pdf|archivedate=2012-03-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=397184&tid=84094|title=Жена Гейма: Андрей видит не так, как другие|date=2010-10-05|format=html|publisher=«[[Вести.ру]]»|accessdate=2010-10-06|lang=ru|description=Интервью с Ириной Григорьевой|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101006023741/http://www.vesti.ru/doc.html?id=397184&tid=84094|archivedate=2010-10-06}}</ref>. Ноттингем университетінде, Бат университетінде және Копенгаген университетінде қысқа мерзімге жұмыс істеді, содан кейін Неймеген университетінде доцент болды, ал 2001 жылдан бастап Манчестер университетінде жұмыс істеді. 2009 жылдан бастап ол Манчестер мезоғылым және нанотехнология орталығының басшысы, сондай-ақ конденсацияланған заттар физикасы кафедрасының меңгерушісі болды<ref>{{Cite web|url=http://www.nanotech.net/node/119|title=nanotech.net|accessdate=2009-02-19|archivedate=2008-06-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080610104951/http://www.nanotech.net/node/119}}</ref>. Дельфт технологиялық университетінің, [[Цюрих Швейцария жоғарғы техникалық мектебі]] және Антверпен университетінің құрметті докторлық дәрежелері. Манчестер университетінің «Лангуорти профессоры» атағына ие ({{Lang-en|Langworthy Professor}}, бұл атаққа ие болғандардың қатарында [[Эрнест Резерфорд]], [[Уильям Лоренс Брэгг|Лоуренс Брэгг]] және [[Патрик Мейнард Стюарт Блэкетт|Патрик Блэкетт]] болды). [[Сурет:Andre_Geim_2010-1.jpg|солға|нобай|281x281 нүкте|2010 жыл]] 2008 жылы ол Германиядағы Макс Планк институттарының бірін басқаруға ұсыныс алды, бірақ бас тартты<ref name="KP">{{Cite web|url=http://www.kp.ru/daily/24571/743522/|title=Лауреат Нобелевской премии Андрей Гейм: «Да у вас нормально. Утечка мозгов практически прекратилась»|date=2010-10-08|format=html|publisher=«[[Комсомольская правда]]»|accessdate=2010-10-08|lang=ru|description=Интервью с Андреем Геймом|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101011082027/http://www.kp.ru/daily/24571/743522/|archivedate=2010-10-11}}</ref>. [[Нидерланд|Нидерланды Корольдігінің]] азаматы болған<ref name="NED">{{Cite web|url=http://physicsworld.com/cws/article/news/43939|title=Graphene pioneers bag Nobel prize|author=Hamish Johnston|date=2010-10-05|publisher=physicsworld.com|lang=en|accessdate=2010-10-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S42YCHO?url=http://physicsworld.com/cws/article/news/43939|archivedate=2012-03-26}}</ref>. 2025 жылы Нидерланды азаматтығынан айырылды (себебі: басқа — Ұлыбритания азаматтығын алу)<ref>{{Cite web|url=https://nltimes.nl/2025/07/02/netherlands-nobel-prize-winner-loses-dutch-nationality|title=Netherlands down a Nobel Prize as winner loses his Dutch nationality {{!}} NL Times|lang=en|work=nltimes.nl|date=2025-07-02|accessdate=2025-07-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://myprivacy.dpgmedia.nl/consent?siteKey=PUBX2BuuZfEPJ6vF&callbackUrl=https%3a%2f%2fwww.volkskrant.nl%2fprivacy-wall%2faccept%3fredirectUri%3d%252fbuitenland%252fnederlandse-nobelprijswinnaar-is-zijn-nationaliteit-kwijt-ik-ben-het-land-uitgeschopt-als-een-nutteloos-ding%257eba943b63%252f|title=DPG Media Privacy Gate|work=myprivacy.dpgmedia.nl|accessdate=2025-07-02}}</ref>. Әйелі Ирина Григорьева (Мәскеу болат және қорытпалар институтының түлегі) Гейм сияқты КСРО Ғылым академиясының Қатты дене физикасы институтында жұмыс істеді және қазіргі уақытта күйеуімен бірге Манчестер университетінің зертханасында жұмыс істейді. == Ғылыми жетістіктер == Геймнің жетістіктеріне кейінірек наноскотч деп аталатын [[Бионика|биомиметикалық]] желім жасау кірді. [[Сурет:Frog_diamagnetic_levitation.jpg|солға|нобай|100x100 нүкте|А. Гейм мен М. Берридің тәжірибесіндегі левитациялық бақа]] Сондай-ақ, [[Диамагниттік|диамагниттік левитациямен]] жүргізілген тәжірибе кеңінен танымал, оның ішінде әйгілі «ұшатын бақа»<ref>{{Cite web|url=http://www.ru.nl/hfml/research/levitation/diamagnetic/|title=The Frog That Learned to Fly; webpage in Holland|accessdate=2009-12-29|archivedate=2013-08-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130827232750/http://www.ru.nl/hfml/research/levitation/diamagnetic/}}</ref> бар, ол үшін Гейм [[Бристоль университеті|Бристоль университетінің]] атақты математикі және теоретигі сэр Майкл Берримен бірге 2000 жылы [[Шнобель сыйлығы|Шнобель сыйлығын]] алды. 2004 жылы Андре Гейм өзінің шәкірті [[Константин Сергеевич Новосёлов|Константин Новоселовпен]] бірге бір атомды көміртек қабатынан тұратын жаңа материал — [[графен]] алу технологиясын ойлап тапты. Әрі қарай жүргізілген тәжірибелер көрсеткендей, графен бірқатар ерекше қасиеттерге ие: ол өте берік, электр тогын мыс сияқты өткізеді, барлық белгілі материалдарға қарағанда жылу өткізгіштігі жоғары, жарыққа мөлдір, бірақ тіпті [[гелий]] атомдарын да жауып тастайтындай тығыз. Мұның бәрі оны [[Сенсорлы экран|сенсорлық экрандар]], жарық панельдері және мүмкін күн батареялары сияқты бірқатар қолданбалар үшін перспективалы материал етеді<ref>[http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2010/press.html Пресс-релиз] {{Wayback|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2010/press.html|date=20101007221349}} Нобелевского комитета</ref>. Бұл жаңалығы үшін Физика институты (Ұлыбритания) Геймге 2007 жылы Мотт медалін берді. Сондай-ақ беделді Еврофизика сыйлығын алды (Константин Новоселовпен бірлесіп). 2010 жылы Константин Новоселовпен бөліскен «екі өлшемді графен материалымен жүргізілген озық тәжірибелері үшін» физика бойынша Нобель сыйлығына ие болды<ref>{{Cite web|date=2010-10-05|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2010/|title=The Nobel Prize in Physics 2010|publisher=Официальный сайт Нобелевского комитета|accessdate=2010-10-05|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S4Ez0jV?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2010/|archivedate=2012-03-26}}</ref> Гейм жеке өзі Шнобель және Нобель сыйлығын алған алғашқы ғалым болды<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/09/120919_ignobel_prize_2012.shtml|title=Шнобель-2012: российские алмазы из боеприпасов|author=|date=2012-09-21|work=|publisher=[[Русская служба Би-би-си]]|accessdate=2012-09-21|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BdvsgyUH?url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/09/120919_ignobel_prize_2012.shtml|archivedate=2012-10-24}}</ref>. 2013 жылы ол Копли медалін алды. Нидерланды Корольдік Ғылым Академиясының корреспондент мүшесі (2011). == Марапаттар мен құрметтер == * [[Шнобель сыйлығы]] (2000) * Премия Мотта (2007) * Еврофизика сыйлығы (2008) * Кёрбер сыйлығы (2009) * Америка Құрама Штаттарының Ұлттық ғылым академиясының Джон Карти сыйлығы (2010) * Хьюз медалі (2010) * {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2010) * Ұлыбританияның рыцарь-бакалавры (2011) * Нильс Бор институтының Құрмет медалі (2011) * Копли медалі (2013) * Science Council «Ұлыбританияның 100 жетекші тәжірибелі ғалымдарының» қатарында аталды (2014) <ref>{{Cite web|url=https://www.timeshighereducation.com/news/the-uks-100-leading-practising-scientists/2010580.article|title=The UK’s 100 leading practising scientists {{!}} Times Higher Education (THE)<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2018-12-17|archivedate=2018-10-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181017042907/https://www.timeshighereducation.com/news/the-uks-100-leading-practising-scientists/2010580.article}}</ref> * Carbon Medal (2016) * Нидерланды арыстаны орденінің командоры (2010) == Көзқарастар мен хоббилер == * Андрей Гейм — альпинизмге құмар адам. Оның алғашқы бес мыңдық шыңы [[Эльбрус]] болды, ал сүйікті тауы — [[Килиманджаро]]<ref name="KBP">{{Cite web|url=http://www.kbpravda.ru/2008/11/15.pdf|title=Графен Гейма|date=2008-11-15|format=pdf|publisher=«[[Кабардино-Балкарская правда]]»|accessdate=2008-11-15|lang=ru|description=Интервью с Андреем Геймом|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S46so42?url=http://www.kbpravda.ru/2008/11/15.pdf|archivedate=2012-03-26}}</ref>. * Ғалым өзінің ерекше юмор сезімімен танымал. Мұның бір мысалы — диамагниттік левитация туралы мақала, онда Гейм өзінің сүйікті [[Атжалман|хомякы]] («хамстер») Тишті өзінің бірлескен авторы ретінде көрсетті<ref>''A. K. Geim and H.A.M.S. ter Tisha'' Physica B '''294-295''', 736—739 (2001) {{DOI|10.1016/S0921-4526(00)00753-5}}</ref>. Геймнің өзі хомяктың левитация экспериментіне қосқан үлесі ''тікелей'' болғанын айтты. Бұл жұмыс кейіннен [[PhD-доктор|оның PhD дәрежесін]] алуында пайдаланылды. === Іргелі ғылымның дамуына шолу === 2013 жылдың 5 ақпанында Financial Times газетінде жарияланған «Be afraid, very afraid, of the tech crisis» мақаласында, Гейм әлем технологиялық дағдарыстың құрсауында екенін, жаңа технологиялар қазіргі экономикалық жағдайға қарағанда әлдеқайда сирек пайда болып жатқанын айтты. {{cquote|Жаңа білім өндірісінде терең дағдарыс бар. Жаңалықтар мүлдем жасалмайды деген сөз емес, олардың саны айтарлықтай азайды. Жаңа білімсіз тек туынды технологиялар ғана мүмкін, және бұлар қаншалықты маңызды болса да, [[өнеркәсіптік революция|өнеркәсіптік революция]] басталғаннан бері әлем үйреніп қалған экономикалық өсу деңгейін ұстап тұруға қабілетсіз.}} Геймнің айтуынша, қарапайым адамға пайдасыз болып көрінуі мүмкін іргелі зерттеулерге салынған инвестициялар [[компьютер]], GPS навигациясы және [[интернет]] сияқты өнертабыстардың пайда болуына себеп болды. Гейм ХХ ғасырдың екінші жартысындағы іргелі ғылымның дамуының негізгі себебі ретінде КСРО мен Америка Құрама Штаттары арасындағы [[Қырғи қабақ соғысы|қырғи қабақ соғысты]] келтіреді, бұл елдерді болашақтағы әскери қақтығыста қарсыластарын алдау үмітімен іргелі зерттеулерге орасан зор қаражат жұмсауға мәжбүр етті. Геймнің айтуынша, [[Ғаламдық мәселелер|адамзат алдында тұрған қазіргі қиындықтар]] — [[жаһандық жылыну]] немесе табиғи ресурстардың сарқылуы — көпшілікті қорқытпайды, нәтижесінде әлемнің жетекші державаларының үкіметтері ғылымға жұмсалатын қаражатты қысқартып жатыр. Геймнің айтуынша, ғылыми жаңалықтардың жаңа серпілісі адамзаттың Жердегі өміріне төнген жаһандық қауіп, мысалы, Жермен соқтығысу қаупі төнген үлкен [[астероид]] тудыруы мүмкін. Мұның алдын алу үшін адамзат жаңа технологияларды қарқынды дамытуға мәжбүр болады. Мүмкін, содан кейін, Гейм айтқандай, «адамдар [[Әлеуметтік желі|әлеуметтік желілердің]] адамдарды өте байыта алатынын, бірақ планетаны құтқара алмайтынын ақыры түсінетін шығар. Бұл үшін іргелі жаңалықтар қажет»<ref>{{Cite web|url=http://top.rbc.ru/economics/06/02/2013/843972.shtml|title=А.Гейм: Для новой индустриальной революции нужен грозящий Земле астероид|publisher=РБК|accessdate=2013-02-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130206145652/http://top.rbc.ru/economics/06/02/2013/843972.shtml|archivedate=2013-02-06}}</ref>. == Әлеуметтік іс-шаралар == 2016 жылы ол [[Greenpeace]], [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] және бүкіл әлемдегі үкіметтерді генетикалық түрлендірілген организмдерге ([[Гендік модификацияланған ағза|ГМО]]) қарсы күресті тоқтатуға шақыратын хатқа қол қойды<ref>{{Cite web|url=https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/06/29/more-than-100-nobel-laureates-take-on-greenpeace-over-gmo-stance/|title=107 Nobel laureates sign letter blasting Greenpeace over GMOs|accessdate=2016-06-30|archivedate=2016-06-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160629203642/https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/06/29/more-than-100-nobel-laureates-take-on-greenpeace-over-gmo-stance/}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html|title=Laureates Letter Supporting Precision Agriculture (GMOs)|accessdate=2016-06-30|archivedate=2016-07-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160707040151/http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html|title=Список нобелевских лауреатов подписавших письмо|accessdate=2016-06-30|archivedate=2017-09-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170902012810/http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html}}</ref>. == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2}} == Сілтемелер == * {{Cite web|url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html|title=Гейм, Андрей Константинович — жеке файлдан|author=|authorlink=|coauthors=|date=|format=html|work=|publisher=сайт веб-музея МФТИ|accessdate=2010-10-06|lang=ru|description=А.К. Геймнің құжаттарының фотосуреттері (диплом, баға журналы, емтихан материалдары және т.б.)|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S4Fnjf3?url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html|archivedate=2012-03-26}} * Манчестер университетінің сайтындағы [https://web.archive.org/web/20080514125935/http://onnes.ph.man.ac.uk/~geim/index_files/slide0614.html жеке беті] {{In lang|en}} [[Санат:Копли медалінің иегерлері]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Нидерланд корольдік ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Ұлыбритания физиктері]] [[Санат:Нидерланд физиктері]] [[Санат:КСРО физиктері]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Физика-математика ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:Pages with unreviewed translations]] ta0osj87j86fzcnvv6ymhdaifgpdo1l 3590611 3590609 2026-04-23T16:09:44Z Nurkhan 13652 3590611 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Андрей Константинович Гейм |Шынайы есімі = {{lang-en|Andre Geim}} |Суреті = Andre_Geim_10.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 21.10.1958 |Туған жері = {{Туғанжері|Сочи|Сочиде}}, [[РСФСР]], [[КСРО]] |Азаматтығы = {{USSR}} → {{UK}},<br> {{Netherlands}} (2025-ке дейін) |Ғылыми аясы = [[графен]]ді зерттеуші, наноскотчты ойлаптапқыш |Жұмыс орны = [[РҒА Қатты дене физикасы институты|КСРО ҒА АҚДФИ]]<br> [[Неймеген университеті]] (1994—2000)<br> [[Манчестер университеті]] (2000—) |Ғылыми жетекші = [[Виктор Тихонович Петрашов|Виктор Тихонович Петрашов]] |Альма-матер = [[Мәскеу физика-техникалық институты]] |Ғылыми дәрежесі = [[физика-математика ғылымдарының кандидаты]] |Ғылыми атағы = [[Профессор]] |Атақты шәкірттері = [[Константин Сергеевич Новосёлов|К. С. Новосёлов]],<br> [[Рахуль Наир|Р. Наир]] |Несімен белгілі = [[графен]]ді алғашқылардың бірі болып алғандардың бірі ретінде белгілі |Марапаттары = [[Нидерланд арыстаны орденінің командоры]]<br> [[Рыцарь-бакалавр]] (2007)<br> [[Копли медалі]] (2013)<br> [[Хьюз медалі]] (2010)<br> [[Джон Карти сыйлығы]] (2010)<br> {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2010)<br> [[Кёрбер сыйлығы]] (2009)<br> [[Еврофизика сыйлығы]] (2008)<br> [[Мотт сыйлығы]] (2007) [[Шнобель сыйлығы]] (2000)<br> [[Далтон медалі]] (2016)<br> |Сайты = [https://www.physics.manchester.ac.uk/research/ condmat.physics.manchester.ac.uk/…] }} '''Андрей Константинович Гейм''' ({{Lang-en|Andre Geim}}; [[21 қазан]] [[1958]], [[Сочи]], [[РСФСР]], [[КСРО]]) — [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|кеңестік]] және британдық физик, 2010 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығының]] лауреаты ([[Константин Сергеевич Новосёлов|Константин Новоселовпен]] бірге), негізінен [[графен]] алудың алғашқы әдісін жасаушылардың бірі ретінде белгілі. 2011 жылы Ұлыбритания патшайымы [[II Елизабет|Елизавета II]] жарлығымен оған ғылымға сіңірген еңбегі үшін рыцарь-бакалавры атағы берілді, оның есіміне «[[Сэр]]<nowiki/>» атағын қосуға ресми құқық берілді. Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (2007)<ref>{{Cite web|url=http://royalsociety.org/General_WF.aspx?pageid=7449&terms=geim&fragment=&SearchType=&terms=geim|title=New Fellows — 2007 — New Fellows — The Royal Society<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2010-10-05|archivedate=2011-08-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110811091312/http://royalsociety.org/General_WF.aspx?pageid=7449&terms=geim&fragment=&SearchType=&terms=geim}}</ref> және [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] шетелдік мүшесі (2012). == Өмірбаян == 1958 жылы [[Сочи|Сочиде]] неміс тектес инженерлер отбасында дүниеге келген<ref>{{Cite web|url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html?start=15&img=838737|title=Фото учебной карточки студента А. К. Гейма|format=html|publisher=сайт веб-музея МФТИ|accessdate=2010-10-06|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S43tBhc?url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html?start=15|archivedate=2012-03-26}}</ref> (Геймнің неміс ата-бабаларының ішінде белгілі жалғыз ерекшелік — оның ана жағынан еврей болған үлкен әжесі). Гейм өзін еуропалық деп санайды және оған егжей-тегжейлі «[[Таксономия|таксономияның]]<nowiki/>» қажеті жоқ деп санайды<ref name="autobionobel" />. 1964 жылы отбасы [[Налшық|Нальчикке]] көшті. Әкесі ''Константин Алексеевич Гейм'' (1910—1998)<ref name="МК">{{Cite web|url=http://www.mk.ru/science/article/2010/10/05/534370-russkie-idut-za-nobelevkoy.html|title=Русские идут за Нобелевкой|author=Наталья Веденеева, Екатерина Свешникова|date=2010-10-06|format=html|publisher=«[[Московский комсомолец|МК]]»|accessdate=2010-10-06|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/68Fyb6UO0?url=http://www.mk.ru/science/article/2010/10/05/534370-russkie-idut-za-nobelevkoy.html|archivedate=2012-06-08}}</ref> 1964 жылдан бастап Нальчик электровакуум зауытында<ref name="автобио">{{Cite web|url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html?start=30&img=838760|title=Фото автобиографии абитуриента А. К. Гейма, написанной [[7 июля]] [[1976 год]]а|format=html|publisher=сайт веб-музея МФТИ|accessdate=2010-10-06|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S45G8he?url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html?start=30|archivedate=2012-03-26}}</ref> бас инженер болып жұмыс істеді; анасы ''Нина Николаевна Байер'' (1927—?) сол жерде бас технолог болып жұмыс істеді<ref name="автобио" />. Анасының ағасы — әйгілі теориялық физик Владимир Николаевич Байер, Андрей Геймнің атасы ''Николай Николаевич Байердің'' ұлы. 1975 жылы Андре Гейм Нальчиктегі №3 орта мектепті алтын медальмен бітіріп<ref name="МК">{{Cite web|url=http://www.mk.ru/science/article/2010/10/05/534370-russkie-idut-za-nobelevkoy.html|title=Русские идут за Нобелевкой|author=Наталья Веденеева, Екатерина Свешникова|date=2010-10-06|format=html|publisher=«[[Московский комсомолец|МК]]»|accessdate=2010-10-06|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/68Fyb6UO0?url=http://www.mk.ru/science/article/2010/10/05/534370-russkie-idut-za-nobelevkoy.html|archivedate=2012-06-08}}</ref><ref name="автобио">{{Cite web|url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html?start=30&img=838760|title=Фото автобиографии абитуриента А. К. Гейма, написанной [[7 июля]] [[1976 год]]а|format=html|publisher=сайт веб-музея МФТИ|accessdate=2010-10-06|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S45G8he?url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html?start=30|archivedate=2012-03-26}}</ref>, Мәскеу инженерлік физика институтына (МФИИ) түсуге тырысты, бірақ сәтсіз болды (оның неміс тегі кедергі болды)<ref name="МК" />. Нальчикке оралғаннан кейін ол Нальчик электровакуум зауытында 8 ай жұмыс істеді. Осы уақыт ішінде ол В. Г. Петросянмен танысып, одан физика бойынша қарқынды дайындықтан өтті<ref>{{Cite web|url=http://www.smikbr.ru/2014/pressa/litkb/05.2014.pdf|title=Андрей Гейм - одноклассник о Нобелевском лауреате// М. Хоконов. Литературная Кабардино-Балкария (май 2014).|author=|work=|date=|publisher=|accessdate=2016-05-11|archivedate=2016-08-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160827042724/http://www.smikbr.ru/2014/pressa/litkb/05.2014.pdf}}</ref>. 1976 жылы ол [[Мәскеу физика-техникалық институты|Мәскеу физика-техникалық институтына]] оқуға түсті. 1982 жылға дейін жалпы және қолданбалы физика факультетінде оқып, оны үздік бітірді (дипломында тек социализмнің саяси экономикасы мамандығы бойынша «4») және аспирантураға түсті. 1987 жылы ол Ресей Ғылым академиясының Қатты дене физикасы институтында [[Ғылым кандидаты|физика-математика ғылымдарының кандидаты]] дәрежесін алды, [[Виктор Тихонович Петрашов|В. Т. Петрашовтың]] жетекшілігімен «''Металлдардағы тасымалдау релаксациясының механизмдерін спиральды резонанс әдісімен зерттеу''» тақырыбында диссертация қорғады<ref>{{Cite web|url=https://search.rsl.ru/ru/record/01008510123|title=Гейм, Андрей Константинович - Исследование механизмов транспортной релаксации в металлах методом геликонного резонанса : диссертация ... кандидата физико-математических наук : 01.04.07|accessdate=2023-11-26|archivedate=2023-11-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231126123649/https://search.rsl.ru/ru/record/01008510123}}</ref>. Ол КСРО Ғылым академиясының Қатты дене физикасы институтында және КСРО Ғылым академиясының Микроэлектроника технологиясы мәселелері институтында ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. 1990 жылы ол Корольдік қоғамның стипендиясын алып, Кеңес Одағынан кетті<ref name="KBP">{{Cite web|url=http://www.kbpravda.ru/2008/11/15.pdf|title=Графен Гейма|date=2008-11-15|format=pdf|publisher=«[[Кабардино-Балкарская правда]]»|accessdate=2008-11-15|lang=ru|description=Интервью с Андреем Геймом|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S46so42?url=http://www.kbpravda.ru/2008/11/15.pdf|archivedate=2012-03-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=397184&tid=84094|title=Жена Гейма: Андрей видит не так, как другие|date=2010-10-05|format=html|publisher=«[[Вести.ру]]»|accessdate=2010-10-06|lang=ru|description=Интервью с Ириной Григорьевой|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101006023741/http://www.vesti.ru/doc.html?id=397184&tid=84094|archivedate=2010-10-06}}</ref>. Ноттингем университетінде, Бат университетінде және Копенгаген университетінде қысқа мерзімге жұмыс істеді, содан кейін Неймеген университетінде доцент болды, ал 2001 жылдан бастап Манчестер университетінде жұмыс істеді. 2009 жылдан бастап ол Манчестер мезоғылым және нанотехнология орталығының басшысы, сондай-ақ конденсацияланған заттар физикасы кафедрасының меңгерушісі болды<ref>{{Cite web|url=http://www.nanotech.net/node/119|title=nanotech.net|accessdate=2009-02-19|archivedate=2008-06-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080610104951/http://www.nanotech.net/node/119}}</ref>. Дельфт технологиялық университетінің, [[Цюрих Швейцария жоғарғы техникалық мектебі]] және Антверпен университетінің құрметті докторлық дәрежелері. Манчестер университетінің «Лангуорти профессоры» атағына ие ({{Lang-en|Langworthy Professor}}, бұл атаққа ие болғандардың қатарында [[Эрнест Резерфорд]], [[Уильям Лоренс Брэгг|Лоуренс Брэгг]] және [[Патрик Мейнард Стюарт Блэкетт|Патрик Блэкетт]] болды). [[Сурет:Andre_Geim_2010-1.jpg|солға|нобай|281x281 нүкте|2010 жыл]] 2008 жылы ол Германиядағы Макс Планк институттарының бірін басқаруға ұсыныс алды, бірақ бас тартты<ref name="KP">{{Cite web|url=http://www.kp.ru/daily/24571/743522/|title=Лауреат Нобелевской премии Андрей Гейм: «Да у вас нормально. Утечка мозгов практически прекратилась»|date=2010-10-08|format=html|publisher=«[[Комсомольская правда]]»|accessdate=2010-10-08|lang=ru|description=Интервью с Андреем Геймом|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101011082027/http://www.kp.ru/daily/24571/743522/|archivedate=2010-10-11}}</ref>. [[Нидерланд|Нидерланды Корольдігінің]] азаматы болған<ref name="NED">{{Cite web|url=http://physicsworld.com/cws/article/news/43939|title=Graphene pioneers bag Nobel prize|author=Hamish Johnston|date=2010-10-05|publisher=physicsworld.com|lang=en|accessdate=2010-10-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S42YCHO?url=http://physicsworld.com/cws/article/news/43939|archivedate=2012-03-26}}</ref>. 2025 жылы Нидерланды азаматтығынан айырылды (себебі: басқа — Ұлыбритания азаматтығын алу)<ref>{{Cite web|url=https://nltimes.nl/2025/07/02/netherlands-nobel-prize-winner-loses-dutch-nationality|title=Netherlands down a Nobel Prize as winner loses his Dutch nationality {{!}} NL Times|lang=en|work=nltimes.nl|date=2025-07-02|accessdate=2025-07-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://myprivacy.dpgmedia.nl/consent?siteKey=PUBX2BuuZfEPJ6vF&callbackUrl=https%3a%2f%2fwww.volkskrant.nl%2fprivacy-wall%2faccept%3fredirectUri%3d%252fbuitenland%252fnederlandse-nobelprijswinnaar-is-zijn-nationaliteit-kwijt-ik-ben-het-land-uitgeschopt-als-een-nutteloos-ding%257eba943b63%252f|title=DPG Media Privacy Gate|work=myprivacy.dpgmedia.nl|accessdate=2025-07-02}}</ref>. Әйелі Ирина Григорьева (Мәскеу болат және қорытпалар институтының түлегі) Гейм сияқты КСРО Ғылым академиясының Қатты дене физикасы институтында жұмыс істеді және қазіргі уақытта күйеуімен бірге Манчестер университетінің зертханасында жұмыс істейді. == Ғылыми жетістіктер == Геймнің жетістіктеріне кейінірек наноскотч деп аталатын [[Бионика|биомиметикалық]] желім жасау кірді. [[Сурет:Frog_diamagnetic_levitation.jpg|солға|нобай|100x100 нүкте|А. Гейм мен М. Берридің тәжірибесіндегі левитациялық бақа]] Сондай-ақ, [[Диамагниттік|диамагниттік левитациямен]] жүргізілген тәжірибе кеңінен танымал, оның ішінде әйгілі «ұшатын бақа»<ref>{{Cite web|url=http://www.ru.nl/hfml/research/levitation/diamagnetic/|title=The Frog That Learned to Fly; webpage in Holland|accessdate=2009-12-29|archivedate=2013-08-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130827232750/http://www.ru.nl/hfml/research/levitation/diamagnetic/}}</ref> бар, ол үшін Гейм [[Бристоль университеті|Бристоль университетінің]] атақты математикі және теоретигі сэр Майкл Берримен бірге 2000 жылы [[Шнобель сыйлығы|Шнобель сыйлығын]] алды. 2004 жылы Андре Гейм өзінің шәкірті [[Константин Сергеевич Новосёлов|Константин Новоселовпен]] бірге бір атомды көміртек қабатынан тұратын жаңа материал — [[графен]] алу технологиясын ойлап тапты. Әрі қарай жүргізілген тәжірибелер көрсеткендей, графен бірқатар ерекше қасиеттерге ие: ол өте берік, электр тогын мыс сияқты өткізеді, барлық белгілі материалдарға қарағанда жылу өткізгіштігі жоғары, жарыққа мөлдір, бірақ тіпті [[гелий]] атомдарын да жауып тастайтындай тығыз. Мұның бәрі оны [[Сенсорлы экран|сенсорлық экрандар]], жарық панельдері және мүмкін күн батареялары сияқты бірқатар қолданбалар үшін перспективалы материал етеді<ref>[http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2010/press.html Пресс-релиз] {{Wayback|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2010/press.html|date=20101007221349}} Нобелевского комитета</ref>. Бұл жаңалығы үшін Физика институты (Ұлыбритания) Геймге 2007 жылы Мотт медалін берді. Сондай-ақ беделді Еврофизика сыйлығын алды (Константин Новоселовпен бірлесіп). 2010 жылы Константин Новоселовпен бөліскен «екі өлшемді графен материалымен жүргізілген озық тәжірибелері үшін» физика бойынша Нобель сыйлығына ие болды<ref>{{Cite web|date=2010-10-05|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2010/|title=The Nobel Prize in Physics 2010|publisher=Официальный сайт Нобелевского комитета|accessdate=2010-10-05|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S4Ez0jV?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2010/|archivedate=2012-03-26}}</ref> Гейм жеке өзі Шнобель және Нобель сыйлығын алған алғашқы ғалым болды<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/09/120919_ignobel_prize_2012.shtml|title=Шнобель-2012: российские алмазы из боеприпасов|author=|date=2012-09-21|work=|publisher=[[Русская служба Би-би-си]]|accessdate=2012-09-21|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BdvsgyUH?url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/09/120919_ignobel_prize_2012.shtml|archivedate=2012-10-24}}</ref>. 2013 жылы ол Копли медалін алды. Нидерланды Корольдік Ғылым Академиясының корреспондент мүшесі (2011). == Марапаттар мен құрметтер == * [[Шнобель сыйлығы]] (2000) * Премия Мотта (2007) * Еврофизика сыйлығы (2008) * Кёрбер сыйлығы (2009) * Америка Құрама Штаттарының Ұлттық ғылым академиясының Джон Карти сыйлығы (2010) * Хьюз медалі (2010) * {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2010) * Ұлыбританияның рыцарь-бакалавры (2011) * Нильс Бор институтының Құрмет медалі (2011) * Копли медалі (2013) * Science Council «Ұлыбританияның 100 жетекші тәжірибелі ғалымдарының» қатарында аталды (2014) <ref>{{Cite web|url=https://www.timeshighereducation.com/news/the-uks-100-leading-practising-scientists/2010580.article|title=The UK’s 100 leading practising scientists {{!}} Times Higher Education (THE)<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2018-12-17|archivedate=2018-10-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181017042907/https://www.timeshighereducation.com/news/the-uks-100-leading-practising-scientists/2010580.article}}</ref> * Carbon Medal (2016) * Нидерланды арыстаны орденінің командоры (2010) == Көзқарастар мен хоббилер == * Андрей Гейм — альпинизмге құмар адам. Оның алғашқы бес мыңдық шыңы [[Эльбрус]] болды, ал сүйікті тауы — [[Килиманджаро]]<ref name="KBP">{{Cite web|url=http://www.kbpravda.ru/2008/11/15.pdf|title=Графен Гейма|date=2008-11-15|format=pdf|publisher=«[[Кабардино-Балкарская правда]]»|accessdate=2008-11-15|lang=ru|description=Интервью с Андреем Геймом|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S46so42?url=http://www.kbpravda.ru/2008/11/15.pdf|archivedate=2012-03-26}}</ref>. * Ғалым өзінің ерекше юмор сезімімен танымал. Мұның бір мысалы — диамагниттік левитация туралы мақала, онда Гейм өзінің сүйікті [[Атжалман|хомякы]] («хамстер») Тишті өзінің бірлескен авторы ретінде көрсетті<ref>''A. K. Geim and H.A.M.S. ter Tisha'' Physica B '''294-295''', 736—739 (2001) {{DOI|10.1016/S0921-4526(00)00753-5}}</ref>. Геймнің өзі хомяктың левитация экспериментіне қосқан үлесі ''тікелей'' болғанын айтты. Бұл жұмыс кейіннен [[PhD-доктор|оның PhD дәрежесін]] алуында пайдаланылды. === Іргелі ғылымның дамуына шолу === 2013 жылдың 5 ақпанында Financial Times газетінде жарияланған «Be afraid, very afraid, of the tech crisis» мақаласында, Гейм әлем технологиялық дағдарыстың құрсауында екенін, жаңа технологиялар қазіргі экономикалық жағдайға қарағанда әлдеқайда сирек пайда болып жатқанын айтты. {{cquote|Жаңа білім өндірісінде терең дағдарыс бар. Жаңалықтар мүлдем жасалмайды деген сөз емес, олардың саны айтарлықтай азайды. Жаңа білімсіз тек туынды технологиялар ғана мүмкін, және бұлар қаншалықты маңызды болса да, [[өнеркәсіптік революция|өнеркәсіптік революция]] басталғаннан бері әлем үйреніп қалған экономикалық өсу деңгейін ұстап тұруға қабілетсіз.}} Геймнің айтуынша, қарапайым адамға пайдасыз болып көрінуі мүмкін іргелі зерттеулерге салынған инвестициялар [[компьютер]], GPS навигациясы және [[интернет]] сияқты өнертабыстардың пайда болуына себеп болды. Гейм ХХ ғасырдың екінші жартысындағы іргелі ғылымның дамуының негізгі себебі ретінде КСРО мен Америка Құрама Штаттары арасындағы [[Қырғи қабақ соғысы|қырғи қабақ соғысты]] келтіреді, бұл елдерді болашақтағы әскери қақтығыста қарсыластарын алдау үмітімен іргелі зерттеулерге орасан зор қаражат жұмсауға мәжбүр етті. Геймнің айтуынша, [[Ғаламдық мәселелер|адамзат алдында тұрған қазіргі қиындықтар]] — [[жаһандық жылыну]] немесе табиғи ресурстардың сарқылуы — көпшілікті қорқытпайды, нәтижесінде әлемнің жетекші державаларының үкіметтері ғылымға жұмсалатын қаражатты қысқартып жатыр. Геймнің айтуынша, ғылыми жаңалықтардың жаңа серпілісі адамзаттың Жердегі өміріне төнген жаһандық қауіп, мысалы, Жермен соқтығысу қаупі төнген үлкен [[астероид]] тудыруы мүмкін. Мұның алдын алу үшін адамзат жаңа технологияларды қарқынды дамытуға мәжбүр болады. Мүмкін, содан кейін, Гейм айтқандай, «адамдар [[Әлеуметтік желі|әлеуметтік желілердің]] адамдарды өте байыта алатынын, бірақ планетаны құтқара алмайтынын ақыры түсінетін шығар. Бұл үшін іргелі жаңалықтар қажет»<ref>{{Cite web|url=http://top.rbc.ru/economics/06/02/2013/843972.shtml|title=А.Гейм: Для новой индустриальной революции нужен грозящий Земле астероид|publisher=РБК|accessdate=2013-02-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130206145652/http://top.rbc.ru/economics/06/02/2013/843972.shtml|archivedate=2013-02-06}}</ref>. == Әлеуметтік іс-шаралар == 2016 жылы ол [[Greenpeace]], [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] және бүкіл әлемдегі үкіметтерді генетикалық түрлендірілген организмдерге ([[Гендік модификацияланған ағза|ГМО]]) қарсы күресті тоқтатуға шақыратын хатқа қол қойды<ref>{{Cite web|url=https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/06/29/more-than-100-nobel-laureates-take-on-greenpeace-over-gmo-stance/|title=107 Nobel laureates sign letter blasting Greenpeace over GMOs|accessdate=2016-06-30|archivedate=2016-06-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160629203642/https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/06/29/more-than-100-nobel-laureates-take-on-greenpeace-over-gmo-stance/}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html|title=Laureates Letter Supporting Precision Agriculture (GMOs)|accessdate=2016-06-30|archivedate=2016-07-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160707040151/http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html|title=Список нобелевских лауреатов подписавших письмо|accessdate=2016-06-30|archivedate=2017-09-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170902012810/http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html}}</ref>. == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2}} == Сілтемелер == * {{Cite web|url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html|title=Гейм, Андрей Константинович — жеке файлдан|author=|authorlink=|coauthors=|date=|format=html|work=|publisher=сайт веб-музея МФТИ|accessdate=2010-10-06|lang=ru|description=А.К. Геймнің құжаттарының фотосуреттері (диплом, баға журналы, емтихан материалдары және т.б.)|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S4Fnjf3?url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html|archivedate=2012-03-26}} * Манчестер университетінің сайтындағы [https://web.archive.org/web/20080514125935/http://onnes.ph.man.ac.uk/~geim/index_files/slide0614.html жеке беті] {{In lang|en}} {{stub}} {{wiki}} {{Физика саласындағы Нобель сыйлығы 2001—2025}} [[Санат:Нидерланд өнертапқыштары]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Нидерланд физиктері]] [[Санат:Копли медалінің иегерлері]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Нидерланд корольдік ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Ұлыбритания физиктері]] [[Санат:Нидерланд физиктері]] [[Санат:КСРО физиктері]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Физика-математика ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:Pages with unreviewed translations]] 51982ic52lruzwxg6nz0h4k3d6ih4n0 3590612 3590611 2026-04-23T16:11:36Z Nurkhan 13652 3590612 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Андрей Константинович Гейм |Шынайы есімі = {{lang-en|Andre Geim}} |Суреті = Andre_Geim_10.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 21.10.1958 |Туған жері = {{Туғанжері|Сочи|Сочиде}}, [[РСФСР]], [[КСРО]] |Азаматтығы = {{USSR}} → {{UK}},<br> {{байрақ|Нидерланд}} (2025-ке дейін) |Ғылыми аясы = [[графен]]ді зерттеуші, наноскотчты ойлаптапқыш |Жұмыс орны = [[РҒА Қатты дене физикасы институты|КСРО ҒА АҚДФИ]]<br> [[Неймеген университеті]] (1994—2000)<br> [[Манчестер университеті]] (2000—) |Ғылыми жетекші = [[Виктор Тихонович Петрашов|Виктор Тихонович Петрашов]] |Альма-матер = [[Мәскеу физика-техникалық институты]] |Ғылыми дәрежесі = [[физика-математика ғылымдарының кандидаты]] |Ғылыми атағы = [[Профессор]] |Атақты шәкірттері = [[Константин Сергеевич Новосёлов|К. С. Новосёлов]],<br> [[Рахуль Наир|Р. Наир]] |Несімен белгілі = [[графен]]ді алғашқылардың бірі болып алғандардың бірі ретінде белгілі |Марапаттары = [[Нидерланд арыстаны орденінің командоры]]<br> [[Рыцарь-бакалавр]] (2007)<br> [[Копли медалі]] (2013)<br> [[Хьюз медалі]] (2010)<br> [[Джон Карти сыйлығы]] (2010)<br> {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2010)<br> [[Кёрбер сыйлығы]] (2009)<br> [[Еврофизика сыйлығы]] (2008)<br> [[Мотт сыйлығы]] (2007) [[Шнобель сыйлығы]] (2000)<br> [[Далтон медалі]] (2016)<br> |Сайты = [https://www.physics.manchester.ac.uk/research/ condmat.physics.manchester.ac.uk/…] }} '''Андрей Константинович Гейм''' ({{Lang-en|Andre Geim}}; [[21 қазан]] [[1958]], [[Сочи]], [[РСФСР]], [[КСРО]]) — [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|кеңестік]] және британдық физик, 2010 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығының]] лауреаты ([[Константин Сергеевич Новосёлов|Константин Новоселовпен]] бірге), негізінен [[графен]] алудың алғашқы әдісін жасаушылардың бірі ретінде белгілі. 2011 жылы Ұлыбритания патшайымы [[II Елизабет|Елизавета II]] жарлығымен оған ғылымға сіңірген еңбегі үшін рыцарь-бакалавры атағы берілді, оның есіміне «[[Сэр]]<nowiki/>» атағын қосуға ресми құқық берілді. Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (2007)<ref>{{Cite web|url=http://royalsociety.org/General_WF.aspx?pageid=7449&terms=geim&fragment=&SearchType=&terms=geim|title=New Fellows — 2007 — New Fellows — The Royal Society<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2010-10-05|archivedate=2011-08-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110811091312/http://royalsociety.org/General_WF.aspx?pageid=7449&terms=geim&fragment=&SearchType=&terms=geim}}</ref> және [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] шетелдік мүшесі (2012). == Өмірбаян == 1958 жылы [[Сочи|Сочиде]] неміс тектес инженерлер отбасында дүниеге келген<ref>{{Cite web|url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html?start=15&img=838737|title=Фото учебной карточки студента А. К. Гейма|format=html|publisher=сайт веб-музея МФТИ|accessdate=2010-10-06|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S43tBhc?url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html?start=15|archivedate=2012-03-26}}</ref> (Геймнің неміс ата-бабаларының ішінде белгілі жалғыз ерекшелік — оның ана жағынан еврей болған үлкен әжесі). Гейм өзін еуропалық деп санайды және оған егжей-тегжейлі «[[Таксономия|таксономияның]]<nowiki/>» қажеті жоқ деп санайды<ref name="autobionobel" />. 1964 жылы отбасы [[Налшық|Нальчикке]] көшті. Әкесі ''Константин Алексеевич Гейм'' (1910—1998)<ref name="МК">{{Cite web|url=http://www.mk.ru/science/article/2010/10/05/534370-russkie-idut-za-nobelevkoy.html|title=Русские идут за Нобелевкой|author=Наталья Веденеева, Екатерина Свешникова|date=2010-10-06|format=html|publisher=«[[Московский комсомолец|МК]]»|accessdate=2010-10-06|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/68Fyb6UO0?url=http://www.mk.ru/science/article/2010/10/05/534370-russkie-idut-za-nobelevkoy.html|archivedate=2012-06-08}}</ref> 1964 жылдан бастап Нальчик электровакуум зауытында<ref name="автобио">{{Cite web|url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html?start=30&img=838760|title=Фото автобиографии абитуриента А. К. Гейма, написанной [[7 июля]] [[1976 год]]а|format=html|publisher=сайт веб-музея МФТИ|accessdate=2010-10-06|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S45G8he?url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html?start=30|archivedate=2012-03-26}}</ref> бас инженер болып жұмыс істеді; анасы ''Нина Николаевна Байер'' (1927—?) сол жерде бас технолог болып жұмыс істеді<ref name="автобио" />. Анасының ағасы — әйгілі теориялық физик Владимир Николаевич Байер, Андрей Геймнің атасы ''Николай Николаевич Байердің'' ұлы. 1975 жылы Андре Гейм Нальчиктегі №3 орта мектепті алтын медальмен бітіріп<ref name="МК">{{Cite web|url=http://www.mk.ru/science/article/2010/10/05/534370-russkie-idut-za-nobelevkoy.html|title=Русские идут за Нобелевкой|author=Наталья Веденеева, Екатерина Свешникова|date=2010-10-06|format=html|publisher=«[[Московский комсомолец|МК]]»|accessdate=2010-10-06|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/68Fyb6UO0?url=http://www.mk.ru/science/article/2010/10/05/534370-russkie-idut-za-nobelevkoy.html|archivedate=2012-06-08}}</ref><ref name="автобио">{{Cite web|url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html?start=30&img=838760|title=Фото автобиографии абитуриента А. К. Гейма, написанной [[7 июля]] [[1976 год]]а|format=html|publisher=сайт веб-музея МФТИ|accessdate=2010-10-06|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S45G8he?url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html?start=30|archivedate=2012-03-26}}</ref>, Мәскеу инженерлік физика институтына (МФИИ) түсуге тырысты, бірақ сәтсіз болды (оның неміс тегі кедергі болды)<ref name="МК" />. Нальчикке оралғаннан кейін ол Нальчик электровакуум зауытында 8 ай жұмыс істеді. Осы уақыт ішінде ол В. Г. Петросянмен танысып, одан физика бойынша қарқынды дайындықтан өтті<ref>{{Cite web|url=http://www.smikbr.ru/2014/pressa/litkb/05.2014.pdf|title=Андрей Гейм - одноклассник о Нобелевском лауреате// М. Хоконов. Литературная Кабардино-Балкария (май 2014).|author=|work=|date=|publisher=|accessdate=2016-05-11|archivedate=2016-08-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160827042724/http://www.smikbr.ru/2014/pressa/litkb/05.2014.pdf}}</ref>. 1976 жылы ол [[Мәскеу физика-техникалық институты|Мәскеу физика-техникалық институтына]] оқуға түсті. 1982 жылға дейін жалпы және қолданбалы физика факультетінде оқып, оны үздік бітірді (дипломында тек социализмнің саяси экономикасы мамандығы бойынша «4») және аспирантураға түсті. 1987 жылы ол Ресей Ғылым академиясының Қатты дене физикасы институтында [[Ғылым кандидаты|физика-математика ғылымдарының кандидаты]] дәрежесін алды, [[Виктор Тихонович Петрашов|В. Т. Петрашовтың]] жетекшілігімен «''Металлдардағы тасымалдау релаксациясының механизмдерін спиральды резонанс әдісімен зерттеу''» тақырыбында диссертация қорғады<ref>{{Cite web|url=https://search.rsl.ru/ru/record/01008510123|title=Гейм, Андрей Константинович - Исследование механизмов транспортной релаксации в металлах методом геликонного резонанса : диссертация ... кандидата физико-математических наук : 01.04.07|accessdate=2023-11-26|archivedate=2023-11-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231126123649/https://search.rsl.ru/ru/record/01008510123}}</ref>. Ол КСРО Ғылым академиясының Қатты дене физикасы институтында және КСРО Ғылым академиясының Микроэлектроника технологиясы мәселелері институтында ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. 1990 жылы ол Корольдік қоғамның стипендиясын алып, Кеңес Одағынан кетті<ref name="KBP">{{Cite web|url=http://www.kbpravda.ru/2008/11/15.pdf|title=Графен Гейма|date=2008-11-15|format=pdf|publisher=«[[Кабардино-Балкарская правда]]»|accessdate=2008-11-15|lang=ru|description=Интервью с Андреем Геймом|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S46so42?url=http://www.kbpravda.ru/2008/11/15.pdf|archivedate=2012-03-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=397184&tid=84094|title=Жена Гейма: Андрей видит не так, как другие|date=2010-10-05|format=html|publisher=«[[Вести.ру]]»|accessdate=2010-10-06|lang=ru|description=Интервью с Ириной Григорьевой|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101006023741/http://www.vesti.ru/doc.html?id=397184&tid=84094|archivedate=2010-10-06}}</ref>. Ноттингем университетінде, Бат университетінде және Копенгаген университетінде қысқа мерзімге жұмыс істеді, содан кейін Неймеген университетінде доцент болды, ал 2001 жылдан бастап Манчестер университетінде жұмыс істеді. 2009 жылдан бастап ол Манчестер мезоғылым және нанотехнология орталығының басшысы, сондай-ақ конденсацияланған заттар физикасы кафедрасының меңгерушісі болды<ref>{{Cite web|url=http://www.nanotech.net/node/119|title=nanotech.net|accessdate=2009-02-19|archivedate=2008-06-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080610104951/http://www.nanotech.net/node/119}}</ref>. Дельфт технологиялық университетінің, [[Цюрих Швейцария жоғарғы техникалық мектебі]] және Антверпен университетінің құрметті докторлық дәрежелері. Манчестер университетінің «Лангуорти профессоры» атағына ие ({{Lang-en|Langworthy Professor}}, бұл атаққа ие болғандардың қатарында [[Эрнест Резерфорд]], [[Уильям Лоренс Брэгг|Лоуренс Брэгг]] және [[Патрик Мейнард Стюарт Блэкетт|Патрик Блэкетт]] болды). [[Сурет:Andre_Geim_2010-1.jpg|солға|нобай|281x281 нүкте|2010 жыл]] 2008 жылы ол Германиядағы Макс Планк институттарының бірін басқаруға ұсыныс алды, бірақ бас тартты<ref name="KP">{{Cite web|url=http://www.kp.ru/daily/24571/743522/|title=Лауреат Нобелевской премии Андрей Гейм: «Да у вас нормально. Утечка мозгов практически прекратилась»|date=2010-10-08|format=html|publisher=«[[Комсомольская правда]]»|accessdate=2010-10-08|lang=ru|description=Интервью с Андреем Геймом|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101011082027/http://www.kp.ru/daily/24571/743522/|archivedate=2010-10-11}}</ref>. [[Нидерланд|Нидерланды Корольдігінің]] азаматы болған<ref name="NED">{{Cite web|url=http://physicsworld.com/cws/article/news/43939|title=Graphene pioneers bag Nobel prize|author=Hamish Johnston|date=2010-10-05|publisher=physicsworld.com|lang=en|accessdate=2010-10-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S42YCHO?url=http://physicsworld.com/cws/article/news/43939|archivedate=2012-03-26}}</ref>. 2025 жылы Нидерланды азаматтығынан айырылды (себебі: басқа — Ұлыбритания азаматтығын алу)<ref>{{Cite web|url=https://nltimes.nl/2025/07/02/netherlands-nobel-prize-winner-loses-dutch-nationality|title=Netherlands down a Nobel Prize as winner loses his Dutch nationality {{!}} NL Times|lang=en|work=nltimes.nl|date=2025-07-02|accessdate=2025-07-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://myprivacy.dpgmedia.nl/consent?siteKey=PUBX2BuuZfEPJ6vF&callbackUrl=https%3a%2f%2fwww.volkskrant.nl%2fprivacy-wall%2faccept%3fredirectUri%3d%252fbuitenland%252fnederlandse-nobelprijswinnaar-is-zijn-nationaliteit-kwijt-ik-ben-het-land-uitgeschopt-als-een-nutteloos-ding%257eba943b63%252f|title=DPG Media Privacy Gate|work=myprivacy.dpgmedia.nl|accessdate=2025-07-02}}</ref>. Әйелі Ирина Григорьева (Мәскеу болат және қорытпалар институтының түлегі) Гейм сияқты КСРО Ғылым академиясының Қатты дене физикасы институтында жұмыс істеді және қазіргі уақытта күйеуімен бірге Манчестер университетінің зертханасында жұмыс істейді. == Ғылыми жетістіктер == Геймнің жетістіктеріне кейінірек наноскотч деп аталатын [[Бионика|биомиметикалық]] желім жасау кірді. [[Сурет:Frog_diamagnetic_levitation.jpg|солға|нобай|100x100 нүкте|А. Гейм мен М. Берридің тәжірибесіндегі левитациялық бақа]] Сондай-ақ, [[Диамагниттік|диамагниттік левитациямен]] жүргізілген тәжірибе кеңінен танымал, оның ішінде әйгілі «ұшатын бақа»<ref>{{Cite web|url=http://www.ru.nl/hfml/research/levitation/diamagnetic/|title=The Frog That Learned to Fly; webpage in Holland|accessdate=2009-12-29|archivedate=2013-08-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130827232750/http://www.ru.nl/hfml/research/levitation/diamagnetic/}}</ref> бар, ол үшін Гейм [[Бристоль университеті|Бристоль университетінің]] атақты математикі және теоретигі сэр Майкл Берримен бірге 2000 жылы [[Шнобель сыйлығы|Шнобель сыйлығын]] алды. 2004 жылы Андре Гейм өзінің шәкірті [[Константин Сергеевич Новосёлов|Константин Новоселовпен]] бірге бір атомды көміртек қабатынан тұратын жаңа материал — [[графен]] алу технологиясын ойлап тапты. Әрі қарай жүргізілген тәжірибелер көрсеткендей, графен бірқатар ерекше қасиеттерге ие: ол өте берік, электр тогын мыс сияқты өткізеді, барлық белгілі материалдарға қарағанда жылу өткізгіштігі жоғары, жарыққа мөлдір, бірақ тіпті [[гелий]] атомдарын да жауып тастайтындай тығыз. Мұның бәрі оны [[Сенсорлы экран|сенсорлық экрандар]], жарық панельдері және мүмкін күн батареялары сияқты бірқатар қолданбалар үшін перспективалы материал етеді<ref>[http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2010/press.html Пресс-релиз] {{Wayback|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2010/press.html|date=20101007221349}} Нобелевского комитета</ref>. Бұл жаңалығы үшін Физика институты (Ұлыбритания) Геймге 2007 жылы Мотт медалін берді. Сондай-ақ беделді Еврофизика сыйлығын алды (Константин Новоселовпен бірлесіп). 2010 жылы Константин Новоселовпен бөліскен «екі өлшемді графен материалымен жүргізілген озық тәжірибелері үшін» физика бойынша Нобель сыйлығына ие болды<ref>{{Cite web|date=2010-10-05|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2010/|title=The Nobel Prize in Physics 2010|publisher=Официальный сайт Нобелевского комитета|accessdate=2010-10-05|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S4Ez0jV?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2010/|archivedate=2012-03-26}}</ref> Гейм жеке өзі Шнобель және Нобель сыйлығын алған алғашқы ғалым болды<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/09/120919_ignobel_prize_2012.shtml|title=Шнобель-2012: российские алмазы из боеприпасов|author=|date=2012-09-21|work=|publisher=[[Русская служба Би-би-си]]|accessdate=2012-09-21|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BdvsgyUH?url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/09/120919_ignobel_prize_2012.shtml|archivedate=2012-10-24}}</ref>. 2013 жылы ол Копли медалін алды. Нидерланды Корольдік Ғылым Академиясының корреспондент мүшесі (2011). == Марапаттар мен құрметтер == * [[Шнобель сыйлығы]] (2000) * Премия Мотта (2007) * Еврофизика сыйлығы (2008) * Кёрбер сыйлығы (2009) * Америка Құрама Штаттарының Ұлттық ғылым академиясының Джон Карти сыйлығы (2010) * Хьюз медалі (2010) * {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2010) * Ұлыбританияның рыцарь-бакалавры (2011) * Нильс Бор институтының Құрмет медалі (2011) * Копли медалі (2013) * Science Council «Ұлыбританияның 100 жетекші тәжірибелі ғалымдарының» қатарында аталды (2014) <ref>{{Cite web|url=https://www.timeshighereducation.com/news/the-uks-100-leading-practising-scientists/2010580.article|title=The UK’s 100 leading practising scientists {{!}} Times Higher Education (THE)<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2018-12-17|archivedate=2018-10-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181017042907/https://www.timeshighereducation.com/news/the-uks-100-leading-practising-scientists/2010580.article}}</ref> * Carbon Medal (2016) * Нидерланды арыстаны орденінің командоры (2010) == Көзқарастар мен хоббилер == * Андрей Гейм — альпинизмге құмар адам. Оның алғашқы бес мыңдық шыңы [[Эльбрус]] болды, ал сүйікті тауы — [[Килиманджаро]]<ref name="KBP">{{Cite web|url=http://www.kbpravda.ru/2008/11/15.pdf|title=Графен Гейма|date=2008-11-15|format=pdf|publisher=«[[Кабардино-Балкарская правда]]»|accessdate=2008-11-15|lang=ru|description=Интервью с Андреем Геймом|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S46so42?url=http://www.kbpravda.ru/2008/11/15.pdf|archivedate=2012-03-26}}</ref>. * Ғалым өзінің ерекше юмор сезімімен танымал. Мұның бір мысалы — диамагниттік левитация туралы мақала, онда Гейм өзінің сүйікті [[Атжалман|хомякы]] («хамстер») Тишті өзінің бірлескен авторы ретінде көрсетті<ref>''A. K. Geim and H.A.M.S. ter Tisha'' Physica B '''294-295''', 736—739 (2001) {{DOI|10.1016/S0921-4526(00)00753-5}}</ref>. Геймнің өзі хомяктың левитация экспериментіне қосқан үлесі ''тікелей'' болғанын айтты. Бұл жұмыс кейіннен [[PhD-доктор|оның PhD дәрежесін]] алуында пайдаланылды. === Іргелі ғылымның дамуына шолу === 2013 жылдың 5 ақпанында Financial Times газетінде жарияланған «Be afraid, very afraid, of the tech crisis» мақаласында, Гейм әлем технологиялық дағдарыстың құрсауында екенін, жаңа технологиялар қазіргі экономикалық жағдайға қарағанда әлдеқайда сирек пайда болып жатқанын айтты. {{cquote|Жаңа білім өндірісінде терең дағдарыс бар. Жаңалықтар мүлдем жасалмайды деген сөз емес, олардың саны айтарлықтай азайды. Жаңа білімсіз тек туынды технологиялар ғана мүмкін, және бұлар қаншалықты маңызды болса да, [[өнеркәсіптік революция|өнеркәсіптік революция]] басталғаннан бері әлем үйреніп қалған экономикалық өсу деңгейін ұстап тұруға қабілетсіз.}} Геймнің айтуынша, қарапайым адамға пайдасыз болып көрінуі мүмкін іргелі зерттеулерге салынған инвестициялар [[компьютер]], GPS навигациясы және [[интернет]] сияқты өнертабыстардың пайда болуына себеп болды. Гейм ХХ ғасырдың екінші жартысындағы іргелі ғылымның дамуының негізгі себебі ретінде КСРО мен Америка Құрама Штаттары арасындағы [[Қырғи қабақ соғысы|қырғи қабақ соғысты]] келтіреді, бұл елдерді болашақтағы әскери қақтығыста қарсыластарын алдау үмітімен іргелі зерттеулерге орасан зор қаражат жұмсауға мәжбүр етті. Геймнің айтуынша, [[Ғаламдық мәселелер|адамзат алдында тұрған қазіргі қиындықтар]] — [[жаһандық жылыну]] немесе табиғи ресурстардың сарқылуы — көпшілікті қорқытпайды, нәтижесінде әлемнің жетекші державаларының үкіметтері ғылымға жұмсалатын қаражатты қысқартып жатыр. Геймнің айтуынша, ғылыми жаңалықтардың жаңа серпілісі адамзаттың Жердегі өміріне төнген жаһандық қауіп, мысалы, Жермен соқтығысу қаупі төнген үлкен [[астероид]] тудыруы мүмкін. Мұның алдын алу үшін адамзат жаңа технологияларды қарқынды дамытуға мәжбүр болады. Мүмкін, содан кейін, Гейм айтқандай, «адамдар [[Әлеуметтік желі|әлеуметтік желілердің]] адамдарды өте байыта алатынын, бірақ планетаны құтқара алмайтынын ақыры түсінетін шығар. Бұл үшін іргелі жаңалықтар қажет»<ref>{{Cite web|url=http://top.rbc.ru/economics/06/02/2013/843972.shtml|title=А.Гейм: Для новой индустриальной революции нужен грозящий Земле астероид|publisher=РБК|accessdate=2013-02-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130206145652/http://top.rbc.ru/economics/06/02/2013/843972.shtml|archivedate=2013-02-06}}</ref>. == Әлеуметтік іс-шаралар == 2016 жылы ол [[Greenpeace]], [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] және бүкіл әлемдегі үкіметтерді генетикалық түрлендірілген организмдерге ([[Гендік модификацияланған ағза|ГМО]]) қарсы күресті тоқтатуға шақыратын хатқа қол қойды<ref>{{Cite web|url=https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/06/29/more-than-100-nobel-laureates-take-on-greenpeace-over-gmo-stance/|title=107 Nobel laureates sign letter blasting Greenpeace over GMOs|accessdate=2016-06-30|archivedate=2016-06-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160629203642/https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/06/29/more-than-100-nobel-laureates-take-on-greenpeace-over-gmo-stance/}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html|title=Laureates Letter Supporting Precision Agriculture (GMOs)|accessdate=2016-06-30|archivedate=2016-07-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160707040151/http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html|title=Список нобелевских лауреатов подписавших письмо|accessdate=2016-06-30|archivedate=2017-09-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170902012810/http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html}}</ref>. == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2}} == Сілтемелер == * {{Cite web|url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html|title=Гейм, Андрей Константинович — жеке файлдан|author=|authorlink=|coauthors=|date=|format=html|work=|publisher=сайт веб-музея МФТИ|accessdate=2010-10-06|lang=ru|description=А.К. Геймнің құжаттарының фотосуреттері (диплом, баға журналы, емтихан материалдары және т.б.)|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S4Fnjf3?url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html|archivedate=2012-03-26}} * Манчестер университетінің сайтындағы [https://web.archive.org/web/20080514125935/http://onnes.ph.man.ac.uk/~geim/index_files/slide0614.html жеке беті] {{In lang|en}} {{stub}} {{wiki}} {{Физика саласындағы Нобель сыйлығы 2001—2025}} [[Санат:Нидерланд өнертапқыштары]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Нидерланд физиктері]] [[Санат:Копли медалінің иегерлері]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Нидерланд корольдік ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Ұлыбритания физиктері]] [[Санат:Нидерланд физиктері]] [[Санат:КСРО физиктері]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Физика-математика ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:Pages with unreviewed translations]] rytwlbtb4x45v64idm891f9f8fu55bs 3590613 3590612 2026-04-23T16:13:11Z Nurkhan 13652 3590613 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Андрей Константинович Гейм |Шынайы есімі = {{lang-en|Andre Geim}} |Суреті = Andre_Geim_10.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 21.10.1958 |Туған жері = {{Туғанжері|Сочи|Сочиде}}, [[РСФСР]], [[КСРО]] |Азаматтығы = {{USSR}} → {{UK}},<br> {{байрақ|Нидерланд}} (2025-ке дейін) |Ғылыми аясы = [[графен]]ді зерттеуші, наноскотчты ойлаптапқыш |Жұмыс орны = [[РҒА Қатты дене физикасы институты|КСРО ҒА АҚДФИ]]<br> [[Неймеген университеті]] (1994—2000)<br> [[Манчестер университеті]] (2000—) |Ғылыми жетекші = [[Виктор Тихонович Петрашов|Виктор Тихонович Петрашов]] |Альма-матер = [[Мәскеу физика-техникалық институты]] |Ғылыми дәрежесі = [[физика-математика ғылымдарының кандидаты]] |Ғылыми атағы = [[Профессор]] |Атақты шәкірттері = [[Константин Сергеевич Новосёлов|К. С. Новосёлов]],<br> [[Рахуль Наир|Р. Наир]] |Несімен белгілі = [[графен]]ді алғашқылардың бірі болып алғандардың бірі ретінде белгілі |Марапаттары = [[Нидерланд арыстаны орденінің командоры]]<br> [[Рыцарь-бакалавр]] (2007)<br> [[Копли медалі]] (2013)<br> [[Хьюз медалі]] (2010)<br> [[Джон Карти сыйлығы]] (2010)<br> {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2010)<br> [[Кёрбер сыйлығы]] (2009)<br> [[Еврофизика сыйлығы]] (2008)<br> [[Мотт сыйлығы]] (2007) [[Шнобель сыйлығы]] (2000)<br> [[Далтон медалі]] (2016)<br> |Сайты = [https://www.physics.manchester.ac.uk/research/ condmat.physics.manchester.ac.uk/…] }} '''Андрей Константинович Гейм''' ({{Lang-en|Andre Geim}}; [[21 қазан]] [[1958]], [[Сочи]], [[РСФСР]], [[КСРО]]) — [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|кеңестік]] және британдық физик, 2010 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығының]] лауреаты ([[Константин Сергеевич Новосёлов|Константин Новоселовпен]] бірге), негізінен [[графен]] алудың алғашқы әдісін жасаушылардың бірі ретінде белгілі. 2011 жылы Ұлыбритания патшайымы [[II Елизабет|Елизавета II]] жарлығымен оған ғылымға сіңірген еңбегі үшін рыцарь-бакалавры атағы берілді, оның есіміне «[[Сэр]]<nowiki/>» атағын қосуға ресми құқық берілді. Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (2007)<ref>{{Cite web|url=http://royalsociety.org/General_WF.aspx?pageid=7449&terms=geim&fragment=&SearchType=&terms=geim|title=New Fellows — 2007 — New Fellows — The Royal Society<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2010-10-05|archivedate=2011-08-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110811091312/http://royalsociety.org/General_WF.aspx?pageid=7449&terms=geim&fragment=&SearchType=&terms=geim}}</ref> және [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] шетелдік мүшесі (2012). == Өмірбаян == 1958 жылы [[Сочи|Сочиде]] неміс тектес инженерлер отбасында дүниеге келген<ref>{{Cite web|url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html?start=15&img=838737|title=Фото учебной карточки студента А. К. Гейма|format=html|publisher=сайт веб-музея МФТИ|accessdate=2010-10-06|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S43tBhc?url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html?start=15|archivedate=2012-03-26}}</ref> (Геймнің неміс ата-бабаларының ішінде белгілі жалғыз ерекшелік — оның ана жағынан еврей болған үлкен әжесі). Гейм өзін еуропалық деп санайды және оған егжей-тегжейлі «[[Таксономия|таксономияның]]<nowiki/>» қажеті жоқ деп санайды. 1964 жылы отбасы [[Налшық|Нальчикке]] көшті. Әкесі ''Константин Алексеевич Гейм'' (1910—1998)<ref name="МК">{{Cite web|url=http://www.mk.ru/science/article/2010/10/05/534370-russkie-idut-za-nobelevkoy.html|title=Русские идут за Нобелевкой|author=Наталья Веденеева, Екатерина Свешникова|date=2010-10-06|format=html|publisher=«[[Московский комсомолец|МК]]»|accessdate=2010-10-06|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/68Fyb6UO0?url=http://www.mk.ru/science/article/2010/10/05/534370-russkie-idut-za-nobelevkoy.html|archivedate=2012-06-08}}</ref> 1964 жылдан бастап Нальчик электровакуум зауытында<ref name="автобио">{{Cite web|url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html?start=30&img=838760|title=Фото автобиографии абитуриента А. К. Гейма, написанной [[7 июля]] [[1976 год]]а|format=html|publisher=сайт веб-музея МФТИ|accessdate=2010-10-06|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S45G8he?url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html?start=30|archivedate=2012-03-26}}</ref> бас инженер болып жұмыс істеді; анасы ''Нина Николаевна Байер'' (1927—?) сол жерде бас технолог болып жұмыс істеді<ref name="автобио" />. Анасының ағасы — әйгілі теориялық физик Владимир Николаевич Байер, Андрей Геймнің атасы ''Николай Николаевич Байердің'' ұлы. 1975 жылы Андре Гейм Нальчиктегі №3 орта мектепті алтын медальмен бітіріп<ref name="МК">{{Cite web|url=http://www.mk.ru/science/article/2010/10/05/534370-russkie-idut-za-nobelevkoy.html|title=Русские идут за Нобелевкой|author=Наталья Веденеева, Екатерина Свешникова|date=2010-10-06|format=html|publisher=«[[Московский комсомолец|МК]]»|accessdate=2010-10-06|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/68Fyb6UO0?url=http://www.mk.ru/science/article/2010/10/05/534370-russkie-idut-za-nobelevkoy.html|archivedate=2012-06-08}}</ref><ref name="автобио">{{Cite web|url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html?start=30&img=838760|title=Фото автобиографии абитуриента А. К. Гейма, написанной [[7 июля]] [[1976 год]]а|format=html|publisher=сайт веб-музея МФТИ|accessdate=2010-10-06|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S45G8he?url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html?start=30|archivedate=2012-03-26}}</ref>, Мәскеу инженерлік физика институтына (МФИИ) түсуге тырысты, бірақ сәтсіз болды (оның неміс тегі кедергі болды)<ref name="МК" />. Нальчикке оралғаннан кейін ол Нальчик электровакуум зауытында 8 ай жұмыс істеді. Осы уақыт ішінде ол В. Г. Петросянмен танысып, одан физика бойынша қарқынды дайындықтан өтті<ref>{{Cite web|url=http://www.smikbr.ru/2014/pressa/litkb/05.2014.pdf|title=Андрей Гейм - одноклассник о Нобелевском лауреате// М. Хоконов. Литературная Кабардино-Балкария (май 2014).|author=|work=|date=|publisher=|accessdate=2016-05-11|archivedate=2016-08-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160827042724/http://www.smikbr.ru/2014/pressa/litkb/05.2014.pdf}}</ref>. 1976 жылы ол [[Мәскеу физика-техникалық институты|Мәскеу физика-техникалық институтына]] оқуға түсті. 1982 жылға дейін жалпы және қолданбалы физика факультетінде оқып, оны үздік бітірді (дипломында тек социализмнің саяси экономикасы мамандығы бойынша «4») және аспирантураға түсті. 1987 жылы ол Ресей Ғылым академиясының Қатты дене физикасы институтында [[Ғылым кандидаты|физика-математика ғылымдарының кандидаты]] дәрежесін алды, [[Виктор Тихонович Петрашов|В. Т. Петрашовтың]] жетекшілігімен «''Металлдардағы тасымалдау релаксациясының механизмдерін спиральды резонанс әдісімен зерттеу''» тақырыбында диссертация қорғады<ref>{{Cite web|url=https://search.rsl.ru/ru/record/01008510123|title=Гейм, Андрей Константинович - Исследование механизмов транспортной релаксации в металлах методом геликонного резонанса : диссертация ... кандидата физико-математических наук : 01.04.07|accessdate=2023-11-26|archivedate=2023-11-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231126123649/https://search.rsl.ru/ru/record/01008510123}}</ref>. Ол КСРО Ғылым академиясының Қатты дене физикасы институтында және КСРО Ғылым академиясының Микроэлектроника технологиясы мәселелері институтында ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. 1990 жылы ол Корольдік қоғамның стипендиясын алып, Кеңес Одағынан кетті<ref name="KBP">{{Cite web|url=http://www.kbpravda.ru/2008/11/15.pdf|title=Графен Гейма|date=2008-11-15|format=pdf|publisher=«[[Кабардино-Балкарская правда]]»|accessdate=2008-11-15|lang=ru|description=Интервью с Андреем Геймом|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S46so42?url=http://www.kbpravda.ru/2008/11/15.pdf|archivedate=2012-03-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=397184&tid=84094|title=Жена Гейма: Андрей видит не так, как другие|date=2010-10-05|format=html|publisher=«[[Вести.ру]]»|accessdate=2010-10-06|lang=ru|description=Интервью с Ириной Григорьевой|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101006023741/http://www.vesti.ru/doc.html?id=397184&tid=84094|archivedate=2010-10-06}}</ref>. Ноттингем университетінде, Бат университетінде және Копенгаген университетінде қысқа мерзімге жұмыс істеді, содан кейін Неймеген университетінде доцент болды, ал 2001 жылдан бастап Манчестер университетінде жұмыс істеді. 2009 жылдан бастап ол Манчестер мезоғылым және нанотехнология орталығының басшысы, сондай-ақ конденсацияланған заттар физикасы кафедрасының меңгерушісі болды<ref>{{Cite web|url=http://www.nanotech.net/node/119|title=nanotech.net|accessdate=2009-02-19|archivedate=2008-06-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080610104951/http://www.nanotech.net/node/119}}</ref>. Дельфт технологиялық университетінің, [[Цюрих Швейцария жоғарғы техникалық мектебі]] және Антверпен университетінің құрметті докторлық дәрежелері. Манчестер университетінің «Лангуорти профессоры» атағына ие ({{Lang-en|Langworthy Professor}}, бұл атаққа ие болғандардың қатарында [[Эрнест Резерфорд]], [[Уильям Лоренс Брэгг|Лоуренс Брэгг]] және [[Патрик Мейнард Стюарт Блэкетт|Патрик Блэкетт]] болды). [[Сурет:Andre_Geim_2010-1.jpg|солға|нобай|281x281 нүкте|2010 жыл]] 2008 жылы ол Германиядағы Макс Планк институттарының бірін басқаруға ұсыныс алды, бірақ бас тартты<ref name="KP">{{Cite web|url=http://www.kp.ru/daily/24571/743522/|title=Лауреат Нобелевской премии Андрей Гейм: «Да у вас нормально. Утечка мозгов практически прекратилась»|date=2010-10-08|format=html|publisher=«[[Комсомольская правда]]»|accessdate=2010-10-08|lang=ru|description=Интервью с Андреем Геймом|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101011082027/http://www.kp.ru/daily/24571/743522/|archivedate=2010-10-11}}</ref>. [[Нидерланд|Нидерланды Корольдігінің]] азаматы болған<ref name="NED">{{Cite web|url=http://physicsworld.com/cws/article/news/43939|title=Graphene pioneers bag Nobel prize|author=Hamish Johnston|date=2010-10-05|publisher=physicsworld.com|lang=en|accessdate=2010-10-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S42YCHO?url=http://physicsworld.com/cws/article/news/43939|archivedate=2012-03-26}}</ref>. 2025 жылы Нидерланды азаматтығынан айырылды (себебі: басқа — Ұлыбритания азаматтығын алу)<ref>{{Cite web|url=https://nltimes.nl/2025/07/02/netherlands-nobel-prize-winner-loses-dutch-nationality|title=Netherlands down a Nobel Prize as winner loses his Dutch nationality {{!}} NL Times|lang=en|work=nltimes.nl|date=2025-07-02|accessdate=2025-07-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://myprivacy.dpgmedia.nl/consent?siteKey=PUBX2BuuZfEPJ6vF&callbackUrl=https%3a%2f%2fwww.volkskrant.nl%2fprivacy-wall%2faccept%3fredirectUri%3d%252fbuitenland%252fnederlandse-nobelprijswinnaar-is-zijn-nationaliteit-kwijt-ik-ben-het-land-uitgeschopt-als-een-nutteloos-ding%257eba943b63%252f|title=DPG Media Privacy Gate|work=myprivacy.dpgmedia.nl|accessdate=2025-07-02}}</ref>. Әйелі Ирина Григорьева (Мәскеу болат және қорытпалар институтының түлегі) Гейм сияқты КСРО Ғылым академиясының Қатты дене физикасы институтында жұмыс істеді және қазіргі уақытта күйеуімен бірге Манчестер университетінің зертханасында жұмыс істейді. == Ғылыми жетістіктер == Геймнің жетістіктеріне кейінірек наноскотч деп аталатын [[Бионика|биомиметикалық]] желім жасау кірді. [[Сурет:Frog_diamagnetic_levitation.jpg|солға|нобай|100x100 нүкте|А. Гейм мен М. Берридің тәжірибесіндегі левитациялық бақа]] Сондай-ақ, [[Диамагниттік|диамагниттік левитациямен]] жүргізілген тәжірибе кеңінен танымал, оның ішінде әйгілі «ұшатын бақа»<ref>{{Cite web|url=http://www.ru.nl/hfml/research/levitation/diamagnetic/|title=The Frog That Learned to Fly; webpage in Holland|accessdate=2009-12-29|archivedate=2013-08-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130827232750/http://www.ru.nl/hfml/research/levitation/diamagnetic/}}</ref> бар, ол үшін Гейм [[Бристоль университеті|Бристоль университетінің]] атақты математикі және теоретигі сэр Майкл Берримен бірге 2000 жылы [[Шнобель сыйлығы|Шнобель сыйлығын]] алды. 2004 жылы Андре Гейм өзінің шәкірті [[Константин Сергеевич Новосёлов|Константин Новоселовпен]] бірге бір атомды көміртек қабатынан тұратын жаңа материал — [[графен]] алу технологиясын ойлап тапты. Әрі қарай жүргізілген тәжірибелер көрсеткендей, графен бірқатар ерекше қасиеттерге ие: ол өте берік, электр тогын мыс сияқты өткізеді, барлық белгілі материалдарға қарағанда жылу өткізгіштігі жоғары, жарыққа мөлдір, бірақ тіпті [[гелий]] атомдарын да жауып тастайтындай тығыз. Мұның бәрі оны [[Сенсорлы экран|сенсорлық экрандар]], жарық панельдері және мүмкін күн батареялары сияқты бірқатар қолданбалар үшін перспективалы материал етеді<ref>[http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2010/press.html Пресс-релиз] {{Wayback|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2010/press.html|date=20101007221349}} Нобелевского комитета</ref>. Бұл жаңалығы үшін Физика институты (Ұлыбритания) Геймге 2007 жылы Мотт медалін берді. Сондай-ақ беделді Еврофизика сыйлығын алды (Константин Новоселовпен бірлесіп). 2010 жылы Константин Новоселовпен бөліскен «екі өлшемді графен материалымен жүргізілген озық тәжірибелері үшін» физика бойынша Нобель сыйлығына ие болды<ref>{{Cite web|date=2010-10-05|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2010/|title=The Nobel Prize in Physics 2010|publisher=Официальный сайт Нобелевского комитета|accessdate=2010-10-05|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S4Ez0jV?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2010/|archivedate=2012-03-26}}</ref> Гейм жеке өзі Шнобель және Нобель сыйлығын алған алғашқы ғалым болды<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/09/120919_ignobel_prize_2012.shtml|title=Шнобель-2012: российские алмазы из боеприпасов|author=|date=2012-09-21|work=|publisher=[[Русская служба Би-би-си]]|accessdate=2012-09-21|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BdvsgyUH?url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/09/120919_ignobel_prize_2012.shtml|archivedate=2012-10-24}}</ref>. 2013 жылы ол Копли медалін алды. Нидерланды Корольдік Ғылым Академиясының корреспондент мүшесі (2011). == Марапаттар мен құрметтер == * [[Шнобель сыйлығы]] (2000) * Премия Мотта (2007) * Еврофизика сыйлығы (2008) * Кёрбер сыйлығы (2009) * Америка Құрама Штаттарының Ұлттық ғылым академиясының Джон Карти сыйлығы (2010) * Хьюз медалі (2010) * {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2010) * Ұлыбританияның рыцарь-бакалавры (2011) * Нильс Бор институтының Құрмет медалі (2011) * Копли медалі (2013) * Science Council «Ұлыбританияның 100 жетекші тәжірибелі ғалымдарының» қатарында аталды (2014) <ref>{{Cite web|url=https://www.timeshighereducation.com/news/the-uks-100-leading-practising-scientists/2010580.article|title=The UK’s 100 leading practising scientists {{!}} Times Higher Education (THE)<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2018-12-17|archivedate=2018-10-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181017042907/https://www.timeshighereducation.com/news/the-uks-100-leading-practising-scientists/2010580.article}}</ref> * Carbon Medal (2016) * Нидерланды арыстаны орденінің командоры (2010) == Көзқарастар мен хоббилер == * Андрей Гейм — альпинизмге құмар адам. Оның алғашқы бес мыңдық шыңы [[Эльбрус]] болды, ал сүйікті тауы — [[Килиманджаро]]<ref name="KBP">{{Cite web|url=http://www.kbpravda.ru/2008/11/15.pdf|title=Графен Гейма|date=2008-11-15|format=pdf|publisher=«[[Кабардино-Балкарская правда]]»|accessdate=2008-11-15|lang=ru|description=Интервью с Андреем Геймом|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S46so42?url=http://www.kbpravda.ru/2008/11/15.pdf|archivedate=2012-03-26}}</ref>. * Ғалым өзінің ерекше юмор сезімімен танымал. Мұның бір мысалы — диамагниттік левитация туралы мақала, онда Гейм өзінің сүйікті [[Атжалман|хомякы]] («хамстер») Тишті өзінің бірлескен авторы ретінде көрсетті<ref>''A. K. Geim and H.A.M.S. ter Tisha'' Physica B '''294-295''', 736—739 (2001) {{DOI|10.1016/S0921-4526(00)00753-5}}</ref>. Геймнің өзі хомяктың левитация экспериментіне қосқан үлесі ''тікелей'' болғанын айтты. Бұл жұмыс кейіннен [[PhD-доктор|оның PhD дәрежесін]] алуында пайдаланылды. === Іргелі ғылымның дамуына шолу === 2013 жылдың 5 ақпанында Financial Times газетінде жарияланған «Be afraid, very afraid, of the tech crisis» мақаласында, Гейм әлем технологиялық дағдарыстың құрсауында екенін, жаңа технологиялар қазіргі экономикалық жағдайға қарағанда әлдеқайда сирек пайда болып жатқанын айтты. {{cquote|Жаңа білім өндірісінде терең дағдарыс бар. Жаңалықтар мүлдем жасалмайды деген сөз емес, олардың саны айтарлықтай азайды. Жаңа білімсіз тек туынды технологиялар ғана мүмкін, және бұлар қаншалықты маңызды болса да, [[өнеркәсіптік революция|өнеркәсіптік революция]] басталғаннан бері әлем үйреніп қалған экономикалық өсу деңгейін ұстап тұруға қабілетсіз.}} Геймнің айтуынша, қарапайым адамға пайдасыз болып көрінуі мүмкін іргелі зерттеулерге салынған инвестициялар [[компьютер]], GPS навигациясы және [[интернет]] сияқты өнертабыстардың пайда болуына себеп болды. Гейм ХХ ғасырдың екінші жартысындағы іргелі ғылымның дамуының негізгі себебі ретінде КСРО мен Америка Құрама Штаттары арасындағы [[Қырғи қабақ соғысы|қырғи қабақ соғысты]] келтіреді, бұл елдерді болашақтағы әскери қақтығыста қарсыластарын алдау үмітімен іргелі зерттеулерге орасан зор қаражат жұмсауға мәжбүр етті. Геймнің айтуынша, [[Ғаламдық мәселелер|адамзат алдында тұрған қазіргі қиындықтар]] — [[жаһандық жылыну]] немесе табиғи ресурстардың сарқылуы — көпшілікті қорқытпайды, нәтижесінде әлемнің жетекші державаларының үкіметтері ғылымға жұмсалатын қаражатты қысқартып жатыр. Геймнің айтуынша, ғылыми жаңалықтардың жаңа серпілісі адамзаттың Жердегі өміріне төнген жаһандық қауіп, мысалы, Жермен соқтығысу қаупі төнген үлкен [[астероид]] тудыруы мүмкін. Мұның алдын алу үшін адамзат жаңа технологияларды қарқынды дамытуға мәжбүр болады. Мүмкін, содан кейін, Гейм айтқандай, «адамдар [[Әлеуметтік желі|әлеуметтік желілердің]] адамдарды өте байыта алатынын, бірақ планетаны құтқара алмайтынын ақыры түсінетін шығар. Бұл үшін іргелі жаңалықтар қажет»<ref>{{Cite web|url=http://top.rbc.ru/economics/06/02/2013/843972.shtml|title=А.Гейм: Для новой индустриальной революции нужен грозящий Земле астероид|publisher=РБК|accessdate=2013-02-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130206145652/http://top.rbc.ru/economics/06/02/2013/843972.shtml|archivedate=2013-02-06}}</ref>. == Әлеуметтік іс-шаралар == 2016 жылы ол [[Greenpeace]], [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] және бүкіл әлемдегі үкіметтерді генетикалық түрлендірілген организмдерге ([[Гендік модификацияланған ағза|ГМО]]) қарсы күресті тоқтатуға шақыратын хатқа қол қойды<ref>{{Cite web|url=https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/06/29/more-than-100-nobel-laureates-take-on-greenpeace-over-gmo-stance/|title=107 Nobel laureates sign letter blasting Greenpeace over GMOs|accessdate=2016-06-30|archivedate=2016-06-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160629203642/https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/06/29/more-than-100-nobel-laureates-take-on-greenpeace-over-gmo-stance/}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html|title=Laureates Letter Supporting Precision Agriculture (GMOs)|accessdate=2016-06-30|archivedate=2016-07-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160707040151/http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html|title=Список нобелевских лауреатов подписавших письмо|accessdate=2016-06-30|archivedate=2017-09-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170902012810/http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html}}</ref>. == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2}} == Сілтемелер == * {{Cite web|url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html|title=Гейм, Андрей Константинович — жеке файлдан|author=|authorlink=|coauthors=|date=|format=html|work=|publisher=сайт веб-музея МФТИ|accessdate=2010-10-06|lang=ru|description=А.К. Геймнің құжаттарының фотосуреттері (диплом, баға журналы, емтихан материалдары және т.б.)|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S4Fnjf3?url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html|archivedate=2012-03-26}} * Манчестер университетінің сайтындағы [https://web.archive.org/web/20080514125935/http://onnes.ph.man.ac.uk/~geim/index_files/slide0614.html жеке беті] {{In lang|en}} {{stub}} {{wiki}} {{Физика саласындағы Нобель сыйлығы 2001—2025}} [[Санат:Нидерланд өнертапқыштары]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Нидерланд физиктері]] [[Санат:Копли медалінің иегерлері]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Нидерланд корольдік ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Ұлыбритания физиктері]] [[Санат:Нидерланд физиктері]] [[Санат:КСРО физиктері]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Физика-математика ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:Pages with unreviewed translations]] fqfxtqdcezqqhdn5pw2qal4usr5rk1w 3590615 3590613 2026-04-23T16:22:17Z Nurkhan 13652 /* Өмірбаян */ 3590615 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Андрей Константинович Гейм |Шынайы есімі = {{lang-en|Andre Geim}} |Суреті = Andre_Geim_10.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 21.10.1958 |Туған жері = {{Туғанжері|Сочи|Сочиде}}, [[РСФСР]], [[КСРО]] |Азаматтығы = {{USSR}} → {{UK}},<br> {{байрақ|Нидерланд}} (2025-ке дейін) |Ғылыми аясы = [[графен]]ді зерттеуші, наноскотчты ойлаптапқыш |Жұмыс орны = [[РҒА Қатты дене физикасы институты|КСРО ҒА АҚДФИ]]<br> [[Неймеген университеті]] (1994—2000)<br> [[Манчестер университеті]] (2000—) |Ғылыми жетекші = [[Виктор Тихонович Петрашов|Виктор Тихонович Петрашов]] |Альма-матер = [[Мәскеу физика-техникалық институты]] |Ғылыми дәрежесі = [[физика-математика ғылымдарының кандидаты]] |Ғылыми атағы = [[Профессор]] |Атақты шәкірттері = [[Константин Сергеевич Новосёлов|К. С. Новосёлов]],<br> [[Рахуль Наир|Р. Наир]] |Несімен белгілі = [[графен]]ді алғашқылардың бірі болып алғандардың бірі ретінде белгілі |Марапаттары = [[Нидерланд арыстаны орденінің командоры]]<br> [[Рыцарь-бакалавр]] (2007)<br> [[Копли медалі]] (2013)<br> [[Хьюз медалі]] (2010)<br> [[Джон Карти сыйлығы]] (2010)<br> {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2010)<br> [[Кёрбер сыйлығы]] (2009)<br> [[Еврофизика сыйлығы]] (2008)<br> [[Мотт сыйлығы]] (2007) [[Шнобель сыйлығы]] (2000)<br> [[Далтон медалі]] (2016)<br> |Сайты = [https://www.physics.manchester.ac.uk/research/ condmat.physics.manchester.ac.uk/…] }} '''Андрей Константинович Гейм''' ({{Lang-en|Andre Geim}}; [[21 қазан]] [[1958]], [[Сочи]], [[РСФСР]], [[КСРО]]) — [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|кеңестік]] және британдық физик, 2010 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығының]] лауреаты ([[Константин Сергеевич Новосёлов|Константин Новоселовпен]] бірге), негізінен [[графен]] алудың алғашқы әдісін жасаушылардың бірі ретінде белгілі. 2011 жылы Ұлыбритания патшайымы [[II Елизабет|Елизавета II]] жарлығымен оған ғылымға сіңірген еңбегі үшін рыцарь-бакалавры атағы берілді, оның есіміне «[[Сэр]]<nowiki/>» атағын қосуға ресми құқық берілді. Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (2007)<ref>{{Cite web|url=http://royalsociety.org/General_WF.aspx?pageid=7449&terms=geim&fragment=&SearchType=&terms=geim|title=New Fellows — 2007 — New Fellows — The Royal Society<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2010-10-05|archivedate=2011-08-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110811091312/http://royalsociety.org/General_WF.aspx?pageid=7449&terms=geim&fragment=&SearchType=&terms=geim}}</ref> және [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] шетелдік мүшесі (2012). == Өмірбаян == 1958 жылы [[Сочи|Сочиде]] неміс тектес инженерлер отбасында дүниеге келген<ref>{{Cite web|url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html?start=15&img=838737|title=Фото учебной карточки студента А. К. Гейма|format=html|publisher=сайт веб-музея МФТИ|accessdate=2010-10-06|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S43tBhc?url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html?start=15|archivedate=2012-03-26}}</ref> (Геймнің неміс ата-бабаларының ішінде белгілі жалғыз ерекшелік — оның ана жағынан еврей болған үлкен әжесі). Гейм өзін еуропалық деп санайды және оған егжей-тегжейлі «[[Таксономия|таксономияның]]<nowiki/>» қажеті жоқ деп санайды. 1964 жылы отбасы [[Налшық|Нальчикке]] көшті. Әкесі ''Константин Алексеевич Гейм'' (1910—1998)<ref name="МК">{{Cite web|url=http://www.mk.ru/science/article/2010/10/05/534370-russkie-idut-za-nobelevkoy.html|title=Русские идут за Нобелевкой|author=Наталья Веденеева, Екатерина Свешникова|date=2010-10-06|format=html|publisher=«[[Московский комсомолец|МК]]»|accessdate=2010-10-06|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/68Fyb6UO0?url=http://www.mk.ru/science/article/2010/10/05/534370-russkie-idut-za-nobelevkoy.html|archivedate=2012-06-08}}</ref> 1964 жылдан бастап Нальчик электровакуум зауытында<ref name="автобио">{{Cite web|url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html?start=30&img=838760|title=Фото автобиографии абитуриента А. К. Гейма, написанной [[7 июля]] [[1976 год]]а|format=html|publisher=сайт веб-музея МФТИ|accessdate=2010-10-06|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S45G8he?url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html?start=30|archivedate=2012-03-26}}</ref> бас инженер болып жұмыс істеді; анасы ''Нина Николаевна Байер'' (1927—?) сол жерде бас технолог болып жұмыс істеді<ref name="автобио" />. Анасының ағасы — әйгілі теориялық физик Владимир Николаевич Байер, Андрей Геймнің атасы ''Николай Николаевич Байердің'' ұлы. 1975 жылы Андре Гейм Нальчиктегі №3 орта мектепті алтын медальмен бітіріп<ref name="МК">{{Cite web|url=http://www.mk.ru/science/article/2010/10/05/534370-russkie-idut-za-nobelevkoy.html|title=Русские идут за Нобелевкой|author=Наталья Веденеева, Екатерина Свешникова|date=2010-10-06|format=html|publisher=«[[Московский комсомолец|МК]]»|accessdate=2010-10-06|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/68Fyb6UO0?url=http://www.mk.ru/science/article/2010/10/05/534370-russkie-idut-za-nobelevkoy.html|archivedate=2012-06-08}}</ref><ref name="автобио">{{Cite web|url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html?start=30&img=838760|title=Фото автобиографии абитуриента А. К. Гейма, написанной [[7 июля]] [[1976 год]]а|format=html|publisher=сайт веб-музея МФТИ|accessdate=2010-10-06|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S45G8he?url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html?start=30|archivedate=2012-03-26}}</ref>, Мәскеу инженерлік физика институтына (МФИИ) түсуге тырысты, бірақ сәтсіз болды (оның неміс тегі кедергі болды)<ref name="МК" />. Нальчикке оралғаннан кейін ол Нальчик электровакуум зауытында 8 ай жұмыс істеді. Осы уақыт ішінде ол В. Г. Петросянмен танысып, одан физика бойынша қарқынды дайындықтан өтті<ref>{{Cite web|url=http://www.smikbr.ru/2014/pressa/litkb/05.2014.pdf|title=Андрей Гейм - одноклассник о Нобелевском лауреате// М. Хоконов. Литературная Кабардино-Балкария (май 2014).|author=|work=|date=|publisher=|accessdate=2016-05-11|archivedate=2016-08-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160827042724/http://www.smikbr.ru/2014/pressa/litkb/05.2014.pdf}}</ref>. 1976 жылы ол [[Мәскеу физика-техникалық институты|Мәскеу физика-техникалық институтына]] оқуға түсті. 1982 жылға дейін жалпы және қолданбалы физика факультетінде оқып, оны үздік бітірді (дипломында тек социализмнің саяси экономикасы мамандығы бойынша «4») және аспирантураға түсті. 1987 жылы ол Ресей Ғылым академиясының Қатты дене физикасы институтында [[Ғылым кандидаты|физика-математика ғылымдарының кандидаты]] дәрежесін алды, [[Виктор Тихонович Петрашов|В. Т. Петрашовтың]] жетекшілігімен «''Металлдардағы тасымалдау релаксациясының механизмдерін спиральды резонанс әдісімен зерттеу''» тақырыбында диссертация қорғады<ref>{{Cite web|url=https://search.rsl.ru/ru/record/01008510123|title=Гейм, Андрей Константинович - Исследование механизмов транспортной релаксации в металлах методом геликонного резонанса : диссертация ... кандидата физико-математических наук : 01.04.07|accessdate=2023-11-26|archivedate=2023-11-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231126123649/https://search.rsl.ru/ru/record/01008510123}}</ref>. Ол КСРО Ғылым академиясының Қатты дене физикасы институтында және 1989 жылға дейін [[Черноголовка|Черноголовкадағы]] Микроэлектроника және аса таза материалдар технологиясының проблемалары институтында жұмыс істеді. 1990 жылы ол Корольдік қоғамның стипендиясын алып, Кеңес Одағынан кетті<ref name="KBP">{{Cite web|url=http://www.kbpravda.ru/2008/11/15.pdf|title=Графен Гейма|date=2008-11-15|format=pdf|publisher=«[[Кабардино-Балкарская правда]]»|accessdate=2008-11-15|lang=ru|description=Интервью с Андреем Геймом|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S46so42?url=http://www.kbpravda.ru/2008/11/15.pdf|archivedate=2012-03-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=397184&tid=84094|title=Жена Гейма: Андрей видит не так, как другие|date=2010-10-05|format=html|publisher=«[[Вести.ру]]»|accessdate=2010-10-06|lang=ru|description=Интервью с Ириной Григорьевой|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101006023741/http://www.vesti.ru/doc.html?id=397184&tid=84094|archivedate=2010-10-06}}</ref>. 1994 жылы [[Неймеген Университеті|Неймеген Университетінің]] ([[Нидерландия]]) қызметкері, 2001 жылы [[Манчестер Университеті|Манчестер Университетінің]] (Ұлыбритания) профессоры болды, 2002 жылдан бастап сонда Мезоғылым және нанотехнология орталығын басқарады. Ол графенмен жұмыс істеуден басқа биомиметикалық адгезив (жабысқақ субстанцияларсыз жабысатын материал) жасап шығарумен және бақаға диамагнитті левитациялық тәжірибе өткізуімен белгілі. Соңғысы үшін ол 2000 жылы «[[шнобель сыйлығы]]» деп аталатын сыймен марапатталды. Мәскеу маңындағы Черноголовкадағы РҒА-ның Микроэлектроника және аса таза материалдар технологиясының проблемалары институтынан шыққан бұл ғалымдардың бірлесіп жұмыс істеуі 2001 жылы Манчестер Университетінде басталды. Сол кезде голланд университетінің адъюнкт-профессоры Гейм Манчестер университетінің Мезоғылым және нанотехнология орталығының басқарушысы қызметіне шақырылды. Әріптесінің зерттеулеріне [[Леверхульм қоры|Леверхульм қорының]] стипендиаты [[Константин Новоселов]] те қосылды. 2004 жылы олар графен наноматериалын тәжірибе жүзінде алу мүмкіндігін дәлелдеді. Ғылыми бірлестік үшін 2004 жылы қазанда Science журналында шыққан Electric Field Effect in Atomically Thin Carbon Films мақаласы күтпеген жағдай болды. Онда Андрей Гейм және Константин Новоселов жетекшілік еткен Манчестер университеті мен Черноголовкадағы Микроэлектроника технологиясының проблемалары институтының бір топ ғалымдары [[графен]]нің сәтті тұрақталғанын жария етті. Бұл жұмыста олар графен мен оның шын мәнінде графиттің жеке қабаты ретіндегі идентификациясын алу әдістемесін сипаттап жазды. Таңғаларлық, бірақ графеннің синтезін ғалымдар кәдімгі ленталы скотчтың көмегімен жүзеге асырды. Олар пиролититтік графит пластинкасының бетіне скотчты біртіндеп жабыстырып, одан кейін оны қайтадан алып отырып, процедураны графит жұқарғанша қайталап отырған. Бұл зат бірінші рет тек 2004 жылы ғана алынды. Нобель комитетінде «биылғы жылғы иегерлер моноқабатты көміртегі кванттық физиканың ғажайып әлемінен ағылып шығатын керемет қасиеттерге ие екенін көрсете алды» деп атап айтты. 2009 жылдан бастап ол Манчестер мезоғылым және нанотехнология орталығының басшысы, сондай-ақ конденсацияланған заттар физикасы кафедрасының меңгерушісі болды<ref>{{Cite web|url=http://www.nanotech.net/node/119|title=nanotech.net|accessdate=2009-02-19|archivedate=2008-06-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080610104951/http://www.nanotech.net/node/119}}</ref>. Дельфт технологиялық университетінің, [[Цюрих Швейцария жоғарғы техникалық мектебі]] және Антверпен университетінің құрметті докторлық дәрежелері. Манчестер университетінің «Лангуорти профессоры» атағына ие ({{Lang-en|Langworthy Professor}}, бұл атаққа ие болғандардың қатарында [[Эрнест Резерфорд]], [[Уильям Лоренс Брэгг|Лоуренс Брэгг]] және [[Патрик Мейнард Стюарт Блэкетт|Патрик Блэкетт]] болды). [[Сурет:Andre_Geim_2010-1.jpg|солға|нобай|281x281 нүкте|2010 жыл]] 2008 жылы ол Германиядағы Макс Планк институттарының бірін басқаруға ұсыныс алды, бірақ бас тартты<ref name="KP">{{Cite web|url=http://www.kp.ru/daily/24571/743522/|title=Лауреат Нобелевской премии Андрей Гейм: «Да у вас нормально. Утечка мозгов практически прекратилась»|date=2010-10-08|format=html|publisher=«[[Комсомольская правда]]»|accessdate=2010-10-08|lang=ru|description=Интервью с Андреем Геймом|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101011082027/http://www.kp.ru/daily/24571/743522/|archivedate=2010-10-11}}</ref>. [[Нидерланд|Нидерланды Корольдігінің]] азаматы болған<ref name="NED">{{Cite web|url=http://physicsworld.com/cws/article/news/43939|title=Graphene pioneers bag Nobel prize|author=Hamish Johnston|date=2010-10-05|publisher=physicsworld.com|lang=en|accessdate=2010-10-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S42YCHO?url=http://physicsworld.com/cws/article/news/43939|archivedate=2012-03-26}}</ref>. 2025 жылы Нидерланды азаматтығынан айырылды (себебі: басқа — Ұлыбритания азаматтығын алу)<ref>{{Cite web|url=https://nltimes.nl/2025/07/02/netherlands-nobel-prize-winner-loses-dutch-nationality|title=Netherlands down a Nobel Prize as winner loses his Dutch nationality {{!}} NL Times|lang=en|work=nltimes.nl|date=2025-07-02|accessdate=2025-07-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://myprivacy.dpgmedia.nl/consent?siteKey=PUBX2BuuZfEPJ6vF&callbackUrl=https%3a%2f%2fwww.volkskrant.nl%2fprivacy-wall%2faccept%3fredirectUri%3d%252fbuitenland%252fnederlandse-nobelprijswinnaar-is-zijn-nationaliteit-kwijt-ik-ben-het-land-uitgeschopt-als-een-nutteloos-ding%257eba943b63%252f|title=DPG Media Privacy Gate|work=myprivacy.dpgmedia.nl|accessdate=2025-07-02}}</ref>. Әйелі Ирина Григорьева (Мәскеу болат және қорытпалар институтының түлегі) Гейм сияқты КСРО Ғылым академиясының Қатты дене физикасы институтында жұмыс істеді және қазіргі уақытта күйеуімен бірге Манчестер университетінің зертханасында жұмыс істейді. == Ғылыми жетістіктер == Геймнің жетістіктеріне кейінірек наноскотч деп аталатын [[Бионика|биомиметикалық]] желім жасау кірді. [[Сурет:Frog_diamagnetic_levitation.jpg|солға|нобай|100x100 нүкте|А. Гейм мен М. Берридің тәжірибесіндегі левитациялық бақа]] Сондай-ақ, [[Диамагниттік|диамагниттік левитациямен]] жүргізілген тәжірибе кеңінен танымал, оның ішінде әйгілі «ұшатын бақа»<ref>{{Cite web|url=http://www.ru.nl/hfml/research/levitation/diamagnetic/|title=The Frog That Learned to Fly; webpage in Holland|accessdate=2009-12-29|archivedate=2013-08-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130827232750/http://www.ru.nl/hfml/research/levitation/diamagnetic/}}</ref> бар, ол үшін Гейм [[Бристоль университеті|Бристоль университетінің]] атақты математикі және теоретигі сэр Майкл Берримен бірге 2000 жылы [[Шнобель сыйлығы|Шнобель сыйлығын]] алды. 2004 жылы Андре Гейм өзінің шәкірті [[Константин Сергеевич Новосёлов|Константин Новоселовпен]] бірге бір атомды көміртек қабатынан тұратын жаңа материал — [[графен]] алу технологиясын ойлап тапты. Әрі қарай жүргізілген тәжірибелер көрсеткендей, графен бірқатар ерекше қасиеттерге ие: ол өте берік, электр тогын мыс сияқты өткізеді, барлық белгілі материалдарға қарағанда жылу өткізгіштігі жоғары, жарыққа мөлдір, бірақ тіпті [[гелий]] атомдарын да жауып тастайтындай тығыз. Мұның бәрі оны [[Сенсорлы экран|сенсорлық экрандар]], жарық панельдері және мүмкін күн батареялары сияқты бірқатар қолданбалар үшін перспективалы материал етеді<ref>[http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2010/press.html Пресс-релиз] {{Wayback|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2010/press.html|date=20101007221349}} Нобелевского комитета</ref>. Бұл жаңалығы үшін Физика институты (Ұлыбритания) Геймге 2007 жылы Мотт медалін берді. Сондай-ақ беделді Еврофизика сыйлығын алды (Константин Новоселовпен бірлесіп). 2010 жылы Константин Новоселовпен бөліскен «екі өлшемді графен материалымен жүргізілген озық тәжірибелері үшін» физика бойынша Нобель сыйлығына ие болды<ref>{{Cite web|date=2010-10-05|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2010/|title=The Nobel Prize in Physics 2010|publisher=Официальный сайт Нобелевского комитета|accessdate=2010-10-05|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S4Ez0jV?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2010/|archivedate=2012-03-26}}</ref> Гейм жеке өзі Шнобель және Нобель сыйлығын алған алғашқы ғалым болды<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/09/120919_ignobel_prize_2012.shtml|title=Шнобель-2012: российские алмазы из боеприпасов|author=|date=2012-09-21|work=|publisher=[[Русская служба Би-би-си]]|accessdate=2012-09-21|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BdvsgyUH?url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/09/120919_ignobel_prize_2012.shtml|archivedate=2012-10-24}}</ref>. 2013 жылы ол Копли медалін алды. Нидерланды Корольдік Ғылым Академиясының корреспондент мүшесі (2011). == Марапаттар мен құрметтер == * [[Шнобель сыйлығы]] (2000) * Премия Мотта (2007) * Еврофизика сыйлығы (2008) * Кёрбер сыйлығы (2009) * Америка Құрама Штаттарының Ұлттық ғылым академиясының Джон Карти сыйлығы (2010) * Хьюз медалі (2010) * {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2010) * Ұлыбританияның рыцарь-бакалавры (2011) * Нильс Бор институтының Құрмет медалі (2011) * Копли медалі (2013) * Science Council «Ұлыбританияның 100 жетекші тәжірибелі ғалымдарының» қатарында аталды (2014) <ref>{{Cite web|url=https://www.timeshighereducation.com/news/the-uks-100-leading-practising-scientists/2010580.article|title=The UK’s 100 leading practising scientists {{!}} Times Higher Education (THE)<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2018-12-17|archivedate=2018-10-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181017042907/https://www.timeshighereducation.com/news/the-uks-100-leading-practising-scientists/2010580.article}}</ref> * Carbon Medal (2016) * Нидерланды арыстаны орденінің командоры (2010) == Көзқарастар мен хоббилер == * Андрей Гейм — альпинизмге құмар адам. Оның алғашқы бес мыңдық шыңы [[Эльбрус]] болды, ал сүйікті тауы — [[Килиманджаро]]<ref name="KBP">{{Cite web|url=http://www.kbpravda.ru/2008/11/15.pdf|title=Графен Гейма|date=2008-11-15|format=pdf|publisher=«[[Кабардино-Балкарская правда]]»|accessdate=2008-11-15|lang=ru|description=Интервью с Андреем Геймом|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S46so42?url=http://www.kbpravda.ru/2008/11/15.pdf|archivedate=2012-03-26}}</ref>. * Ғалым өзінің ерекше юмор сезімімен танымал. Мұның бір мысалы — диамагниттік левитация туралы мақала, онда Гейм өзінің сүйікті [[Атжалман|хомякы]] («хамстер») Тишті өзінің бірлескен авторы ретінде көрсетті<ref>''A. K. Geim and H.A.M.S. ter Tisha'' Physica B '''294-295''', 736—739 (2001) {{DOI|10.1016/S0921-4526(00)00753-5}}</ref>. Геймнің өзі хомяктың левитация экспериментіне қосқан үлесі ''тікелей'' болғанын айтты. Бұл жұмыс кейіннен [[PhD-доктор|оның PhD дәрежесін]] алуында пайдаланылды. === Іргелі ғылымның дамуына шолу === 2013 жылдың 5 ақпанында Financial Times газетінде жарияланған «Be afraid, very afraid, of the tech crisis» мақаласында, Гейм әлем технологиялық дағдарыстың құрсауында екенін, жаңа технологиялар қазіргі экономикалық жағдайға қарағанда әлдеқайда сирек пайда болып жатқанын айтты. {{cquote|Жаңа білім өндірісінде терең дағдарыс бар. Жаңалықтар мүлдем жасалмайды деген сөз емес, олардың саны айтарлықтай азайды. Жаңа білімсіз тек туынды технологиялар ғана мүмкін, және бұлар қаншалықты маңызды болса да, [[өнеркәсіптік революция|өнеркәсіптік революция]] басталғаннан бері әлем үйреніп қалған экономикалық өсу деңгейін ұстап тұруға қабілетсіз.}} Геймнің айтуынша, қарапайым адамға пайдасыз болып көрінуі мүмкін іргелі зерттеулерге салынған инвестициялар [[компьютер]], GPS навигациясы және [[интернет]] сияқты өнертабыстардың пайда болуына себеп болды. Гейм ХХ ғасырдың екінші жартысындағы іргелі ғылымның дамуының негізгі себебі ретінде КСРО мен Америка Құрама Штаттары арасындағы [[Қырғи қабақ соғысы|қырғи қабақ соғысты]] келтіреді, бұл елдерді болашақтағы әскери қақтығыста қарсыластарын алдау үмітімен іргелі зерттеулерге орасан зор қаражат жұмсауға мәжбүр етті. Геймнің айтуынша, [[Ғаламдық мәселелер|адамзат алдында тұрған қазіргі қиындықтар]] — [[жаһандық жылыну]] немесе табиғи ресурстардың сарқылуы — көпшілікті қорқытпайды, нәтижесінде әлемнің жетекші державаларының үкіметтері ғылымға жұмсалатын қаражатты қысқартып жатыр. Геймнің айтуынша, ғылыми жаңалықтардың жаңа серпілісі адамзаттың Жердегі өміріне төнген жаһандық қауіп, мысалы, Жермен соқтығысу қаупі төнген үлкен [[астероид]] тудыруы мүмкін. Мұның алдын алу үшін адамзат жаңа технологияларды қарқынды дамытуға мәжбүр болады. Мүмкін, содан кейін, Гейм айтқандай, «адамдар [[Әлеуметтік желі|әлеуметтік желілердің]] адамдарды өте байыта алатынын, бірақ планетаны құтқара алмайтынын ақыры түсінетін шығар. Бұл үшін іргелі жаңалықтар қажет»<ref>{{Cite web|url=http://top.rbc.ru/economics/06/02/2013/843972.shtml|title=А.Гейм: Для новой индустриальной революции нужен грозящий Земле астероид|publisher=РБК|accessdate=2013-02-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130206145652/http://top.rbc.ru/economics/06/02/2013/843972.shtml|archivedate=2013-02-06}}</ref>. == Әлеуметтік іс-шаралар == 2016 жылы ол [[Greenpeace]], [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] және бүкіл әлемдегі үкіметтерді генетикалық түрлендірілген организмдерге ([[Гендік модификацияланған ағза|ГМО]]) қарсы күресті тоқтатуға шақыратын хатқа қол қойды<ref>{{Cite web|url=https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/06/29/more-than-100-nobel-laureates-take-on-greenpeace-over-gmo-stance/|title=107 Nobel laureates sign letter blasting Greenpeace over GMOs|accessdate=2016-06-30|archivedate=2016-06-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160629203642/https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/06/29/more-than-100-nobel-laureates-take-on-greenpeace-over-gmo-stance/}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html|title=Laureates Letter Supporting Precision Agriculture (GMOs)|accessdate=2016-06-30|archivedate=2016-07-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160707040151/http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html|title=Список нобелевских лауреатов подписавших письмо|accessdate=2016-06-30|archivedate=2017-09-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170902012810/http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html}}</ref>. == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2}} == Сілтемелер == * {{Cite web|url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html|title=Гейм, Андрей Константинович — жеке файлдан|author=|authorlink=|coauthors=|date=|format=html|work=|publisher=сайт веб-музея МФТИ|accessdate=2010-10-06|lang=ru|description=А.К. Геймнің құжаттарының фотосуреттері (диплом, баға журналы, емтихан материалдары және т.б.)|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S4Fnjf3?url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html|archivedate=2012-03-26}} * Манчестер университетінің сайтындағы [https://web.archive.org/web/20080514125935/http://onnes.ph.man.ac.uk/~geim/index_files/slide0614.html жеке беті] {{In lang|en}} {{stub}} {{wiki}} {{Физика саласындағы Нобель сыйлығы 2001—2025}} [[Санат:Нидерланд өнертапқыштары]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Нидерланд физиктері]] [[Санат:Копли медалінің иегерлері]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Нидерланд корольдік ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Ұлыбритания физиктері]] [[Санат:Нидерланд физиктері]] [[Санат:КСРО физиктері]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Физика-математика ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:Pages with unreviewed translations]] 40prh2vbp6vtffulejz67cl0c3wvcc2 3590616 3590615 2026-04-23T16:26:21Z Nurkhan 13652 /* Өмірбаян */ 3590616 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Андрей Константинович Гейм |Шынайы есімі = {{lang-en|Andre Geim}} |Суреті = Andre_Geim_10.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 21.10.1958 |Туған жері = {{Туғанжері|Сочи|Сочиде}}, [[РСФСР]], [[КСРО]] |Азаматтығы = {{USSR}} → {{UK}},<br> {{байрақ|Нидерланд}} (2025-ке дейін) |Ғылыми аясы = [[графен]]ді зерттеуші, наноскотчты ойлаптапқыш |Жұмыс орны = [[РҒА Қатты дене физикасы институты|КСРО ҒА АҚДФИ]]<br> [[Неймеген университеті]] (1994—2000)<br> [[Манчестер университеті]] (2000—) |Ғылыми жетекші = [[Виктор Тихонович Петрашов|Виктор Тихонович Петрашов]] |Альма-матер = [[Мәскеу физика-техникалық институты]] |Ғылыми дәрежесі = [[физика-математика ғылымдарының кандидаты]] |Ғылыми атағы = [[Профессор]] |Атақты шәкірттері = [[Константин Сергеевич Новосёлов|К. С. Новосёлов]],<br> [[Рахуль Наир|Р. Наир]] |Несімен белгілі = [[графен]]ді алғашқылардың бірі болып алғандардың бірі ретінде белгілі |Марапаттары = [[Нидерланд арыстаны орденінің командоры]]<br> [[Рыцарь-бакалавр]] (2007)<br> [[Копли медалі]] (2013)<br> [[Хьюз медалі]] (2010)<br> [[Джон Карти сыйлығы]] (2010)<br> {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2010)<br> [[Кёрбер сыйлығы]] (2009)<br> [[Еврофизика сыйлығы]] (2008)<br> [[Мотт сыйлығы]] (2007) [[Шнобель сыйлығы]] (2000)<br> [[Далтон медалі]] (2016)<br> |Сайты = [https://www.physics.manchester.ac.uk/research/ condmat.physics.manchester.ac.uk/…] }} '''Андрей Константинович Гейм''' ({{Lang-en|Andre Geim}}; [[21 қазан]] [[1958]], [[Сочи]], [[РСФСР]], [[КСРО]]) — [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|кеңестік]] және британдық физик, 2010 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығының]] лауреаты ([[Константин Сергеевич Новосёлов|Константин Новоселовпен]] бірге), негізінен [[графен]] алудың алғашқы әдісін жасаушылардың бірі ретінде белгілі. 2011 жылы Ұлыбритания патшайымы [[II Елизабет|Елизавета II]] жарлығымен оған ғылымға сіңірген еңбегі үшін рыцарь-бакалавры атағы берілді, оның есіміне «[[Сэр]]<nowiki/>» атағын қосуға ресми құқық берілді. Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (2007)<ref>{{Cite web|url=http://royalsociety.org/General_WF.aspx?pageid=7449&terms=geim&fragment=&SearchType=&terms=geim|title=New Fellows — 2007 — New Fellows — The Royal Society<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2010-10-05|archivedate=2011-08-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110811091312/http://royalsociety.org/General_WF.aspx?pageid=7449&terms=geim&fragment=&SearchType=&terms=geim}}</ref> және [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] шетелдік мүшесі (2012). == Өмірбаян == 1958 жылы [[Сочи|Сочиде]] неміс тектес инженерлер отбасында дүниеге келген<ref>{{Cite web|url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html?start=15&img=838737|title=Фото учебной карточки студента А. К. Гейма|format=html|publisher=сайт веб-музея МФТИ|accessdate=2010-10-06|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S43tBhc?url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html?start=15|archivedate=2012-03-26}}</ref> (Геймнің неміс ата-бабаларының ішінде белгілі жалғыз ерекшелік — оның ана жағынан еврей болған үлкен әжесі). Гейм өзін еуропалық деп санайды және оған егжей-тегжейлі «[[Таксономия|таксономияның]]<nowiki/>» қажеті жоқ деп санайды. 1964 жылы отбасы [[Налшық|Нальчикке]] көшті. Әкесі ''Константин Алексеевич Гейм'' (1910—1998)<ref name="МК">{{Cite web|url=http://www.mk.ru/science/article/2010/10/05/534370-russkie-idut-za-nobelevkoy.html|title=Русские идут за Нобелевкой|author=Наталья Веденеева, Екатерина Свешникова|date=2010-10-06|format=html|publisher=«[[Московский комсомолец|МК]]»|accessdate=2010-10-06|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/68Fyb6UO0?url=http://www.mk.ru/science/article/2010/10/05/534370-russkie-idut-za-nobelevkoy.html|archivedate=2012-06-08}}</ref> 1964 жылдан бастап Нальчик электровакуум зауытында<ref name="автобио">{{Cite web|url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html?start=30&img=838760|title=Фото автобиографии абитуриента А. К. Гейма, написанной [[7 июля]] [[1976 год]]а|format=html|publisher=сайт веб-музея МФТИ|accessdate=2010-10-06|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S45G8he?url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html?start=30|archivedate=2012-03-26}}</ref> бас инженер болып жұмыс істеді; анасы ''Нина Николаевна Байер'' (1927—?) сол жерде бас технолог болып жұмыс істеді<ref name="автобио" />. Анасының ағасы — әйгілі теориялық физик Владимир Николаевич Байер, Андрей Геймнің атасы ''Николай Николаевич Байердің'' ұлы. 1975 жылы Андре Гейм Нальчиктегі №3 орта мектепті алтын медальмен бітіріп<ref name="МК">{{Cite web|url=http://www.mk.ru/science/article/2010/10/05/534370-russkie-idut-za-nobelevkoy.html|title=Русские идут за Нобелевкой|author=Наталья Веденеева, Екатерина Свешникова|date=2010-10-06|format=html|publisher=«[[Московский комсомолец|МК]]»|accessdate=2010-10-06|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/68Fyb6UO0?url=http://www.mk.ru/science/article/2010/10/05/534370-russkie-idut-za-nobelevkoy.html|archivedate=2012-06-08}}</ref><ref name="автобио">{{Cite web|url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html?start=30&img=838760|title=Фото автобиографии абитуриента А. К. Гейма, написанной [[7 июля]] [[1976 год]]а|format=html|publisher=сайт веб-музея МФТИ|accessdate=2010-10-06|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S45G8he?url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html?start=30|archivedate=2012-03-26}}</ref>, Мәскеу инженерлік физика институтына (МФИИ) түсуге тырысты, бірақ сәтсіз болды (оның неміс тегі кедергі болды)<ref name="МК" />. Нальчикке оралғаннан кейін ол Нальчик электровакуум зауытында 8 ай жұмыс істеді. Осы уақыт ішінде ол В. Г. Петросянмен танысып, одан физика бойынша қарқынды дайындықтан өтті<ref>{{Cite web|url=http://www.smikbr.ru/2014/pressa/litkb/05.2014.pdf|title=Андрей Гейм - одноклассник о Нобелевском лауреате// М. Хоконов. Литературная Кабардино-Балкария (май 2014).|author=|work=|date=|publisher=|accessdate=2016-05-11|archivedate=2016-08-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160827042724/http://www.smikbr.ru/2014/pressa/litkb/05.2014.pdf}}</ref>. 1976 жылы ол [[Мәскеу физика-техникалық институты|Мәскеу физика-техникалық институтына]] оқуға түсті. 1982 жылға дейін жалпы және қолданбалы физика факультетінде оқып, оны үздік бітірді (дипломында тек социализмнің саяси экономикасы мамандығы бойынша «4») және аспирантураға түсті. 1987 жылы ол Ресей Ғылым академиясының Қатты дене физикасы институтында [[Ғылым кандидаты|физика-математика ғылымдарының кандидаты]] дәрежесін алды, [[Виктор Тихонович Петрашов|В. Т. Петрашовтың]] жетекшілігімен «''Металлдардағы тасымалдау релаксациясының механизмдерін спиральды резонанс әдісімен зерттеу''» тақырыбында диссертация қорғады<ref>{{Cite web|url=https://search.rsl.ru/ru/record/01008510123|title=Гейм, Андрей Константинович - Исследование механизмов транспортной релаксации в металлах методом геликонного резонанса : диссертация ... кандидата физико-математических наук : 01.04.07|accessdate=2023-11-26|archivedate=2023-11-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231126123649/https://search.rsl.ru/ru/record/01008510123}}</ref>. Ол КСРО Ғылым академиясының Қатты дене физикасы институтында және 1989 жылға дейін [[Черноголовка|Черноголовкадағы]] Микроэлектроника және аса таза материалдар технологиясының проблемалары институтында жұмыс істеді. 1990 жылы ол Корольдік қоғамның стипендиясын алып, Кеңес Одағынан кетті<ref name="KBP">{{Cite web|url=http://www.kbpravda.ru/2008/11/15.pdf|title=Графен Гейма|date=2008-11-15|format=pdf|publisher=«[[Кабардино-Балкарская правда]]»|accessdate=2008-11-15|lang=ru|description=Интервью с Андреем Геймом|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S46so42?url=http://www.kbpravda.ru/2008/11/15.pdf|archivedate=2012-03-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=397184&tid=84094|title=Жена Гейма: Андрей видит не так, как другие|date=2010-10-05|format=html|publisher=«[[Вести.ру]]»|accessdate=2010-10-06|lang=ru|description=Интервью с Ириной Григорьевой|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101006023741/http://www.vesti.ru/doc.html?id=397184&tid=84094|archivedate=2010-10-06}}</ref>. 1994 жылы [[Неймеген университеті|Неймеген университетінің]] ([[Нидерланд]]) қызметкері, 2001 жылы [[Манчестер университеті|Манчестер университетінің]] (Ұлыбритания) профессоры болды, 2002 жылдан бастап сонда Мезоғылым және нанотехнология орталығын басқарады. Ол графенмен жұмыс істеуден басқа биомиметикалық адгезив (жабысқақ субстанцияларсыз жабысатын материал) жасап шығарумен және бақаға диамагнитті левитациялық тәжірибе өткізуімен белгілі. Соңғысы үшін ол 2000 жылы «[[шнобель сыйлығы]]» деп аталатын сыймен марапатталды. Мәскеу маңындағы Черноголовкадағы РҒА-ның Микроэлектроника және аса таза материалдар технологиясының проблемалары институтынан шыққан бұл ғалымдардың бірлесіп жұмыс істеуі 2001 жылы Манчестер университетінде басталды. Сол кезде голланд университетінің адъюнкт-профессоры Гейм Манчестер университетінің Мезоғылым және нанотехнология орталығының басқарушысы қызметіне шақырылды. Әріптесінің зерттеулеріне [[Леверхульм қоры|Леверхульм қорының]] стипендиаты [[Константин Новоселов]] те қосылды. 2004 жылы олар графен наноматериалын тәжірибе жүзінде алу мүмкіндігін дәлелдеді. Ғылыми бірлестік үшін 2004 жылы қазанда Science журналында шыққан Electric Field Effect in Atomically Thin Carbon Films мақаласы күтпеген жағдай болды. Онда Андрей Гейм және Константин Новоселов жетекшілік еткен Манчестер университеті мен Черноголовкадағы Микроэлектроника технологиясының проблемалары институтының бір топ ғалымдары [[графен]]нің сәтті тұрақталғанын жария етті. Бұл жұмыста олар графен мен оның шын мәнінде графиттің жеке қабаты ретіндегі идентификациясын алу әдістемесін сипаттап жазды. Таңғаларлық, бірақ графеннің синтезін ғалымдар кәдімгі ленталы скотчтың көмегімен жүзеге асырды. Олар пиролититтік графит пластинкасының бетіне скотчты біртіндеп жабыстырып, одан кейін оны қайтадан алып отырып, процедураны графит жұқарғанша қайталап отырған. Бұл зат бірінші рет тек 2004 жылы ғана алынды. Нобель комитетінде «биылғы жылғы иегерлер моноқабатты көміртегі кванттық физиканың ғажайып әлемінен ағылып шығатын керемет қасиеттерге ие екенін көрсете алды» деп атап айтты. 2009 жылдан бастап ол Манчестер мезоғылым және нанотехнология орталығының басшысы, сондай-ақ конденсацияланған заттар физикасы кафедрасының меңгерушісі болды<ref>{{Cite web|url=http://www.nanotech.net/node/119|title=nanotech.net|accessdate=2009-02-19|archivedate=2008-06-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080610104951/http://www.nanotech.net/node/119}}</ref>. Дельфт технологиялық университетінің, [[Цюрих Швейцария жоғарғы техникалық мектебі]] және Антверпен университетінің құрметті докторлық дәрежелері. Манчестер университетінің «Лангуорти профессоры» атағына ие ({{Lang-en|Langworthy Professor}}, бұл атаққа ие болғандардың қатарында [[Эрнест Резерфорд]], [[Уильям Лоренс Брэгг|Лоуренс Брэгг]] және [[Патрик Мейнард Стюарт Блэкетт|Патрик Блэкетт]] болды). [[Сурет:Andre_Geim_2010-1.jpg|солға|нобай|281x281 нүкте|2010 жыл]] 2008 жылы ол Германиядағы Макс Планк институттарының бірін басқаруға ұсыныс алды, бірақ бас тартты<ref name="KP">{{Cite web|url=http://www.kp.ru/daily/24571/743522/|title=Лауреат Нобелевской премии Андрей Гейм: «Да у вас нормально. Утечка мозгов практически прекратилась»|date=2010-10-08|format=html|publisher=«[[Комсомольская правда]]»|accessdate=2010-10-08|lang=ru|description=Интервью с Андреем Геймом|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101011082027/http://www.kp.ru/daily/24571/743522/|archivedate=2010-10-11}}</ref>. [[Нидерланд|Нидерланды Корольдігінің]] азаматы болған<ref name="NED">{{Cite web|url=http://physicsworld.com/cws/article/news/43939|title=Graphene pioneers bag Nobel prize|author=Hamish Johnston|date=2010-10-05|publisher=physicsworld.com|lang=en|accessdate=2010-10-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S42YCHO?url=http://physicsworld.com/cws/article/news/43939|archivedate=2012-03-26}}</ref>. 2025 жылы Нидерланды азаматтығынан айырылды (себебі: басқа — Ұлыбритания азаматтығын алу)<ref>{{Cite web|url=https://nltimes.nl/2025/07/02/netherlands-nobel-prize-winner-loses-dutch-nationality|title=Netherlands down a Nobel Prize as winner loses his Dutch nationality {{!}} NL Times|lang=en|work=nltimes.nl|date=2025-07-02|accessdate=2025-07-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://myprivacy.dpgmedia.nl/consent?siteKey=PUBX2BuuZfEPJ6vF&callbackUrl=https%3a%2f%2fwww.volkskrant.nl%2fprivacy-wall%2faccept%3fredirectUri%3d%252fbuitenland%252fnederlandse-nobelprijswinnaar-is-zijn-nationaliteit-kwijt-ik-ben-het-land-uitgeschopt-als-een-nutteloos-ding%257eba943b63%252f|title=DPG Media Privacy Gate|work=myprivacy.dpgmedia.nl|accessdate=2025-07-02}}</ref>. Әйелі Ирина Григорьева (Мәскеу болат және қорытпалар институтының түлегі) Гейм сияқты КСРО Ғылым академиясының Қатты дене физикасы институтында жұмыс істеді және қазіргі уақытта күйеуімен бірге Манчестер университетінің зертханасында жұмыс істейді. == Ғылыми жетістіктер == Геймнің жетістіктеріне кейінірек наноскотч деп аталатын [[Бионика|биомиметикалық]] желім жасау кірді. [[Сурет:Frog_diamagnetic_levitation.jpg|солға|нобай|100x100 нүкте|А. Гейм мен М. Берридің тәжірибесіндегі левитациялық бақа]] Сондай-ақ, [[Диамагниттік|диамагниттік левитациямен]] жүргізілген тәжірибе кеңінен танымал, оның ішінде әйгілі «ұшатын бақа»<ref>{{Cite web|url=http://www.ru.nl/hfml/research/levitation/diamagnetic/|title=The Frog That Learned to Fly; webpage in Holland|accessdate=2009-12-29|archivedate=2013-08-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130827232750/http://www.ru.nl/hfml/research/levitation/diamagnetic/}}</ref> бар, ол үшін Гейм [[Бристоль университеті|Бристоль университетінің]] атақты математикі және теоретигі сэр Майкл Берримен бірге 2000 жылы [[Шнобель сыйлығы|Шнобель сыйлығын]] алды. 2004 жылы Андре Гейм өзінің шәкірті [[Константин Сергеевич Новосёлов|Константин Новоселовпен]] бірге бір атомды көміртек қабатынан тұратын жаңа материал — [[графен]] алу технологиясын ойлап тапты. Әрі қарай жүргізілген тәжірибелер көрсеткендей, графен бірқатар ерекше қасиеттерге ие: ол өте берік, электр тогын мыс сияқты өткізеді, барлық белгілі материалдарға қарағанда жылу өткізгіштігі жоғары, жарыққа мөлдір, бірақ тіпті [[гелий]] атомдарын да жауып тастайтындай тығыз. Мұның бәрі оны [[Сенсорлы экран|сенсорлық экрандар]], жарық панельдері және мүмкін күн батареялары сияқты бірқатар қолданбалар үшін перспективалы материал етеді<ref>[http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2010/press.html Пресс-релиз] {{Wayback|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2010/press.html|date=20101007221349}} Нобелевского комитета</ref>. Бұл жаңалығы үшін Физика институты (Ұлыбритания) Геймге 2007 жылы Мотт медалін берді. Сондай-ақ беделді Еврофизика сыйлығын алды (Константин Новоселовпен бірлесіп). 2010 жылы Константин Новоселовпен бөліскен «екі өлшемді графен материалымен жүргізілген озық тәжірибелері үшін» физика бойынша Нобель сыйлығына ие болды<ref>{{Cite web|date=2010-10-05|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2010/|title=The Nobel Prize in Physics 2010|publisher=Официальный сайт Нобелевского комитета|accessdate=2010-10-05|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S4Ez0jV?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2010/|archivedate=2012-03-26}}</ref> Гейм жеке өзі Шнобель және Нобель сыйлығын алған алғашқы ғалым болды<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/09/120919_ignobel_prize_2012.shtml|title=Шнобель-2012: российские алмазы из боеприпасов|author=|date=2012-09-21|work=|publisher=[[Русская служба Би-би-си]]|accessdate=2012-09-21|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BdvsgyUH?url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/09/120919_ignobel_prize_2012.shtml|archivedate=2012-10-24}}</ref>. 2013 жылы ол Копли медалін алды. Нидерланды Корольдік Ғылым Академиясының корреспондент мүшесі (2011). == Марапаттар мен құрметтер == * [[Шнобель сыйлығы]] (2000) * Премия Мотта (2007) * Еврофизика сыйлығы (2008) * Кёрбер сыйлығы (2009) * Америка Құрама Штаттарының Ұлттық ғылым академиясының Джон Карти сыйлығы (2010) * Хьюз медалі (2010) * {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2010) * Ұлыбританияның рыцарь-бакалавры (2011) * Нильс Бор институтының Құрмет медалі (2011) * Копли медалі (2013) * Science Council «Ұлыбританияның 100 жетекші тәжірибелі ғалымдарының» қатарында аталды (2014) <ref>{{Cite web|url=https://www.timeshighereducation.com/news/the-uks-100-leading-practising-scientists/2010580.article|title=The UK’s 100 leading practising scientists {{!}} Times Higher Education (THE)<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2018-12-17|archivedate=2018-10-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181017042907/https://www.timeshighereducation.com/news/the-uks-100-leading-practising-scientists/2010580.article}}</ref> * Carbon Medal (2016) * Нидерланды арыстаны орденінің командоры (2010) == Көзқарастар мен хоббилер == * Андрей Гейм — альпинизмге құмар адам. Оның алғашқы бес мыңдық шыңы [[Эльбрус]] болды, ал сүйікті тауы — [[Килиманджаро]]<ref name="KBP">{{Cite web|url=http://www.kbpravda.ru/2008/11/15.pdf|title=Графен Гейма|date=2008-11-15|format=pdf|publisher=«[[Кабардино-Балкарская правда]]»|accessdate=2008-11-15|lang=ru|description=Интервью с Андреем Геймом|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S46so42?url=http://www.kbpravda.ru/2008/11/15.pdf|archivedate=2012-03-26}}</ref>. * Ғалым өзінің ерекше юмор сезімімен танымал. Мұның бір мысалы — диамагниттік левитация туралы мақала, онда Гейм өзінің сүйікті [[Атжалман|хомякы]] («хамстер») Тишті өзінің бірлескен авторы ретінде көрсетті<ref>''A. K. Geim and H.A.M.S. ter Tisha'' Physica B '''294-295''', 736—739 (2001) {{DOI|10.1016/S0921-4526(00)00753-5}}</ref>. Геймнің өзі хомяктың левитация экспериментіне қосқан үлесі ''тікелей'' болғанын айтты. Бұл жұмыс кейіннен [[PhD-доктор|оның PhD дәрежесін]] алуында пайдаланылды. === Іргелі ғылымның дамуына шолу === 2013 жылдың 5 ақпанында Financial Times газетінде жарияланған «Be afraid, very afraid, of the tech crisis» мақаласында, Гейм әлем технологиялық дағдарыстың құрсауында екенін, жаңа технологиялар қазіргі экономикалық жағдайға қарағанда әлдеқайда сирек пайда болып жатқанын айтты. {{cquote|Жаңа білім өндірісінде терең дағдарыс бар. Жаңалықтар мүлдем жасалмайды деген сөз емес, олардың саны айтарлықтай азайды. Жаңа білімсіз тек туынды технологиялар ғана мүмкін, және бұлар қаншалықты маңызды болса да, [[өнеркәсіптік революция|өнеркәсіптік революция]] басталғаннан бері әлем үйреніп қалған экономикалық өсу деңгейін ұстап тұруға қабілетсіз.}} Геймнің айтуынша, қарапайым адамға пайдасыз болып көрінуі мүмкін іргелі зерттеулерге салынған инвестициялар [[компьютер]], GPS навигациясы және [[интернет]] сияқты өнертабыстардың пайда болуына себеп болды. Гейм ХХ ғасырдың екінші жартысындағы іргелі ғылымның дамуының негізгі себебі ретінде КСРО мен Америка Құрама Штаттары арасындағы [[Қырғи қабақ соғысы|қырғи қабақ соғысты]] келтіреді, бұл елдерді болашақтағы әскери қақтығыста қарсыластарын алдау үмітімен іргелі зерттеулерге орасан зор қаражат жұмсауға мәжбүр етті. Геймнің айтуынша, [[Ғаламдық мәселелер|адамзат алдында тұрған қазіргі қиындықтар]] — [[жаһандық жылыну]] немесе табиғи ресурстардың сарқылуы — көпшілікті қорқытпайды, нәтижесінде әлемнің жетекші державаларының үкіметтері ғылымға жұмсалатын қаражатты қысқартып жатыр. Геймнің айтуынша, ғылыми жаңалықтардың жаңа серпілісі адамзаттың Жердегі өміріне төнген жаһандық қауіп, мысалы, Жермен соқтығысу қаупі төнген үлкен [[астероид]] тудыруы мүмкін. Мұның алдын алу үшін адамзат жаңа технологияларды қарқынды дамытуға мәжбүр болады. Мүмкін, содан кейін, Гейм айтқандай, «адамдар [[Әлеуметтік желі|әлеуметтік желілердің]] адамдарды өте байыта алатынын, бірақ планетаны құтқара алмайтынын ақыры түсінетін шығар. Бұл үшін іргелі жаңалықтар қажет»<ref>{{Cite web|url=http://top.rbc.ru/economics/06/02/2013/843972.shtml|title=А.Гейм: Для новой индустриальной революции нужен грозящий Земле астероид|publisher=РБК|accessdate=2013-02-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130206145652/http://top.rbc.ru/economics/06/02/2013/843972.shtml|archivedate=2013-02-06}}</ref>. == Әлеуметтік іс-шаралар == 2016 жылы ол [[Greenpeace]], [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] және бүкіл әлемдегі үкіметтерді генетикалық түрлендірілген организмдерге ([[Гендік модификацияланған ағза|ГМО]]) қарсы күресті тоқтатуға шақыратын хатқа қол қойды<ref>{{Cite web|url=https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/06/29/more-than-100-nobel-laureates-take-on-greenpeace-over-gmo-stance/|title=107 Nobel laureates sign letter blasting Greenpeace over GMOs|accessdate=2016-06-30|archivedate=2016-06-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160629203642/https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/06/29/more-than-100-nobel-laureates-take-on-greenpeace-over-gmo-stance/}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html|title=Laureates Letter Supporting Precision Agriculture (GMOs)|accessdate=2016-06-30|archivedate=2016-07-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160707040151/http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html|title=Список нобелевских лауреатов подписавших письмо|accessdate=2016-06-30|archivedate=2017-09-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170902012810/http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html}}</ref>. == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2}} == Сілтемелер == * {{Cite web|url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html|title=Гейм, Андрей Константинович — жеке файлдан|author=|authorlink=|coauthors=|date=|format=html|work=|publisher=сайт веб-музея МФТИ|accessdate=2010-10-06|lang=ru|description=А.К. Геймнің құжаттарының фотосуреттері (диплом, баға журналы, емтихан материалдары және т.б.)|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S4Fnjf3?url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html|archivedate=2012-03-26}} * Манчестер университетінің сайтындағы [https://web.archive.org/web/20080514125935/http://onnes.ph.man.ac.uk/~geim/index_files/slide0614.html жеке беті] {{In lang|en}} {{stub}} {{wiki}} {{Физика саласындағы Нобель сыйлығы 2001—2025}} [[Санат:Нидерланд өнертапқыштары]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Нидерланд физиктері]] [[Санат:Копли медалінің иегерлері]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Нидерланд корольдік ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Ұлыбритания физиктері]] [[Санат:Нидерланд физиктері]] [[Санат:КСРО физиктері]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Физика-математика ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:Pages with unreviewed translations]] 47ryahv4zpr9g7elpzud81lhxfu9g1a 3590660 3590616 2026-04-23T17:59:17Z Kasymov 10777 «[[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері|Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3590660 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Андрей Константинович Гейм |Шынайы есімі = {{lang-en|Andre Geim}} |Суреті = Andre_Geim_10.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 21.10.1958 |Туған жері = {{Туғанжері|Сочи|Сочиде}}, [[РСФСР]], [[КСРО]] |Азаматтығы = {{USSR}} → {{UK}},<br> {{байрақ|Нидерланд}} (2025-ке дейін) |Ғылыми аясы = [[графен]]ді зерттеуші, наноскотчты ойлаптапқыш |Жұмыс орны = [[РҒА Қатты дене физикасы институты|КСРО ҒА АҚДФИ]]<br> [[Неймеген университеті]] (1994—2000)<br> [[Манчестер университеті]] (2000—) |Ғылыми жетекші = [[Виктор Тихонович Петрашов|Виктор Тихонович Петрашов]] |Альма-матер = [[Мәскеу физика-техникалық институты]] |Ғылыми дәрежесі = [[физика-математика ғылымдарының кандидаты]] |Ғылыми атағы = [[Профессор]] |Атақты шәкірттері = [[Константин Сергеевич Новосёлов|К. С. Новосёлов]],<br> [[Рахуль Наир|Р. Наир]] |Несімен белгілі = [[графен]]ді алғашқылардың бірі болып алғандардың бірі ретінде белгілі |Марапаттары = [[Нидерланд арыстаны орденінің командоры]]<br> [[Рыцарь-бакалавр]] (2007)<br> [[Копли медалі]] (2013)<br> [[Хьюз медалі]] (2010)<br> [[Джон Карти сыйлығы]] (2010)<br> {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2010)<br> [[Кёрбер сыйлығы]] (2009)<br> [[Еврофизика сыйлығы]] (2008)<br> [[Мотт сыйлығы]] (2007) [[Шнобель сыйлығы]] (2000)<br> [[Далтон медалі]] (2016)<br> |Сайты = [https://www.physics.manchester.ac.uk/research/ condmat.physics.manchester.ac.uk/…] }} '''Андрей Константинович Гейм''' ({{Lang-en|Andre Geim}}; [[21 қазан]] [[1958]], [[Сочи]], [[РСФСР]], [[КСРО]]) — [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|кеңестік]] және британдық физик, 2010 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығының]] лауреаты ([[Константин Сергеевич Новосёлов|Константин Новоселовпен]] бірге), негізінен [[графен]] алудың алғашқы әдісін жасаушылардың бірі ретінде белгілі. 2011 жылы Ұлыбритания патшайымы [[II Елизабет|Елизавета II]] жарлығымен оған ғылымға сіңірген еңбегі үшін рыцарь-бакалавры атағы берілді, оның есіміне «[[Сэр]]<nowiki/>» атағын қосуға ресми құқық берілді. Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (2007)<ref>{{Cite web|url=http://royalsociety.org/General_WF.aspx?pageid=7449&terms=geim&fragment=&SearchType=&terms=geim|title=New Fellows — 2007 — New Fellows — The Royal Society<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2010-10-05|archivedate=2011-08-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110811091312/http://royalsociety.org/General_WF.aspx?pageid=7449&terms=geim&fragment=&SearchType=&terms=geim}}</ref> және [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] шетелдік мүшесі (2012). == Өмірбаян == 1958 жылы [[Сочи|Сочиде]] неміс тектес инженерлер отбасында дүниеге келген<ref>{{Cite web|url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html?start=15&img=838737|title=Фото учебной карточки студента А. К. Гейма|format=html|publisher=сайт веб-музея МФТИ|accessdate=2010-10-06|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S43tBhc?url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html?start=15|archivedate=2012-03-26}}</ref> (Геймнің неміс ата-бабаларының ішінде белгілі жалғыз ерекшелік — оның ана жағынан еврей болған үлкен әжесі). Гейм өзін еуропалық деп санайды және оған егжей-тегжейлі «[[Таксономия|таксономияның]]<nowiki/>» қажеті жоқ деп санайды. 1964 жылы отбасы [[Налшық|Нальчикке]] көшті. Әкесі ''Константин Алексеевич Гейм'' (1910—1998)<ref name="МК">{{Cite web|url=http://www.mk.ru/science/article/2010/10/05/534370-russkie-idut-za-nobelevkoy.html|title=Русские идут за Нобелевкой|author=Наталья Веденеева, Екатерина Свешникова|date=2010-10-06|format=html|publisher=«[[Московский комсомолец|МК]]»|accessdate=2010-10-06|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/68Fyb6UO0?url=http://www.mk.ru/science/article/2010/10/05/534370-russkie-idut-za-nobelevkoy.html|archivedate=2012-06-08}}</ref> 1964 жылдан бастап Нальчик электровакуум зауытында<ref name="автобио">{{Cite web|url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html?start=30&img=838760|title=Фото автобиографии абитуриента А. К. Гейма, написанной [[7 июля]] [[1976 год]]а|format=html|publisher=сайт веб-музея МФТИ|accessdate=2010-10-06|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S45G8he?url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html?start=30|archivedate=2012-03-26}}</ref> бас инженер болып жұмыс істеді; анасы ''Нина Николаевна Байер'' (1927—?) сол жерде бас технолог болып жұмыс істеді<ref name="автобио" />. Анасының ағасы — әйгілі теориялық физик Владимир Николаевич Байер, Андрей Геймнің атасы ''Николай Николаевич Байердің'' ұлы. 1975 жылы Андре Гейм Нальчиктегі №3 орта мектепті алтын медальмен бітіріп<ref name="МК">{{Cite web|url=http://www.mk.ru/science/article/2010/10/05/534370-russkie-idut-za-nobelevkoy.html|title=Русские идут за Нобелевкой|author=Наталья Веденеева, Екатерина Свешникова|date=2010-10-06|format=html|publisher=«[[Московский комсомолец|МК]]»|accessdate=2010-10-06|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/68Fyb6UO0?url=http://www.mk.ru/science/article/2010/10/05/534370-russkie-idut-za-nobelevkoy.html|archivedate=2012-06-08}}</ref><ref name="автобио">{{Cite web|url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html?start=30&img=838760|title=Фото автобиографии абитуриента А. К. Гейма, написанной [[7 июля]] [[1976 год]]а|format=html|publisher=сайт веб-музея МФТИ|accessdate=2010-10-06|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S45G8he?url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html?start=30|archivedate=2012-03-26}}</ref>, Мәскеу инженерлік физика институтына (МФИИ) түсуге тырысты, бірақ сәтсіз болды (оның неміс тегі кедергі болды)<ref name="МК" />. Нальчикке оралғаннан кейін ол Нальчик электровакуум зауытында 8 ай жұмыс істеді. Осы уақыт ішінде ол В. Г. Петросянмен танысып, одан физика бойынша қарқынды дайындықтан өтті<ref>{{Cite web|url=http://www.smikbr.ru/2014/pressa/litkb/05.2014.pdf|title=Андрей Гейм - одноклассник о Нобелевском лауреате// М. Хоконов. Литературная Кабардино-Балкария (май 2014).|author=|work=|date=|publisher=|accessdate=2016-05-11|archivedate=2016-08-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160827042724/http://www.smikbr.ru/2014/pressa/litkb/05.2014.pdf}}</ref>. 1976 жылы ол [[Мәскеу физика-техникалық институты|Мәскеу физика-техникалық институтына]] оқуға түсті. 1982 жылға дейін жалпы және қолданбалы физика факультетінде оқып, оны үздік бітірді (дипломында тек социализмнің саяси экономикасы мамандығы бойынша «4») және аспирантураға түсті. 1987 жылы ол Ресей Ғылым академиясының Қатты дене физикасы институтында [[Ғылым кандидаты|физика-математика ғылымдарының кандидаты]] дәрежесін алды, [[Виктор Тихонович Петрашов|В. Т. Петрашовтың]] жетекшілігімен «''Металлдардағы тасымалдау релаксациясының механизмдерін спиральды резонанс әдісімен зерттеу''» тақырыбында диссертация қорғады<ref>{{Cite web|url=https://search.rsl.ru/ru/record/01008510123|title=Гейм, Андрей Константинович - Исследование механизмов транспортной релаксации в металлах методом геликонного резонанса : диссертация ... кандидата физико-математических наук : 01.04.07|accessdate=2023-11-26|archivedate=2023-11-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231126123649/https://search.rsl.ru/ru/record/01008510123}}</ref>. Ол КСРО Ғылым академиясының Қатты дене физикасы институтында және 1989 жылға дейін [[Черноголовка|Черноголовкадағы]] Микроэлектроника және аса таза материалдар технологиясының проблемалары институтында жұмыс істеді. 1990 жылы ол Корольдік қоғамның стипендиясын алып, Кеңес Одағынан кетті<ref name="KBP">{{Cite web|url=http://www.kbpravda.ru/2008/11/15.pdf|title=Графен Гейма|date=2008-11-15|format=pdf|publisher=«[[Кабардино-Балкарская правда]]»|accessdate=2008-11-15|lang=ru|description=Интервью с Андреем Геймом|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S46so42?url=http://www.kbpravda.ru/2008/11/15.pdf|archivedate=2012-03-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=397184&tid=84094|title=Жена Гейма: Андрей видит не так, как другие|date=2010-10-05|format=html|publisher=«[[Вести.ру]]»|accessdate=2010-10-06|lang=ru|description=Интервью с Ириной Григорьевой|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101006023741/http://www.vesti.ru/doc.html?id=397184&tid=84094|archivedate=2010-10-06}}</ref>. 1994 жылы [[Неймеген университеті|Неймеген университетінің]] ([[Нидерланд]]) қызметкері, 2001 жылы [[Манчестер университеті|Манчестер университетінің]] (Ұлыбритания) профессоры болды, 2002 жылдан бастап сонда Мезоғылым және нанотехнология орталығын басқарады. Ол графенмен жұмыс істеуден басқа биомиметикалық адгезив (жабысқақ субстанцияларсыз жабысатын материал) жасап шығарумен және бақаға диамагнитті левитациялық тәжірибе өткізуімен белгілі. Соңғысы үшін ол 2000 жылы «[[шнобель сыйлығы]]» деп аталатын сыймен марапатталды. Мәскеу маңындағы Черноголовкадағы РҒА-ның Микроэлектроника және аса таза материалдар технологиясының проблемалары институтынан шыққан бұл ғалымдардың бірлесіп жұмыс істеуі 2001 жылы Манчестер университетінде басталды. Сол кезде голланд университетінің адъюнкт-профессоры Гейм Манчестер университетінің Мезоғылым және нанотехнология орталығының басқарушысы қызметіне шақырылды. Әріптесінің зерттеулеріне [[Леверхульм қоры|Леверхульм қорының]] стипендиаты [[Константин Новоселов]] те қосылды. 2004 жылы олар графен наноматериалын тәжірибе жүзінде алу мүмкіндігін дәлелдеді. Ғылыми бірлестік үшін 2004 жылы қазанда Science журналында шыққан Electric Field Effect in Atomically Thin Carbon Films мақаласы күтпеген жағдай болды. Онда Андрей Гейм және Константин Новоселов жетекшілік еткен Манчестер университеті мен Черноголовкадағы Микроэлектроника технологиясының проблемалары институтының бір топ ғалымдары [[графен]]нің сәтті тұрақталғанын жария етті. Бұл жұмыста олар графен мен оның шын мәнінде графиттің жеке қабаты ретіндегі идентификациясын алу әдістемесін сипаттап жазды. Таңғаларлық, бірақ графеннің синтезін ғалымдар кәдімгі ленталы скотчтың көмегімен жүзеге асырды. Олар пиролититтік графит пластинкасының бетіне скотчты біртіндеп жабыстырып, одан кейін оны қайтадан алып отырып, процедураны графит жұқарғанша қайталап отырған. Бұл зат бірінші рет тек 2004 жылы ғана алынды. Нобель комитетінде «биылғы жылғы иегерлер моноқабатты көміртегі кванттық физиканың ғажайып әлемінен ағылып шығатын керемет қасиеттерге ие екенін көрсете алды» деп атап айтты. 2009 жылдан бастап ол Манчестер мезоғылым және нанотехнология орталығының басшысы, сондай-ақ конденсацияланған заттар физикасы кафедрасының меңгерушісі болды<ref>{{Cite web|url=http://www.nanotech.net/node/119|title=nanotech.net|accessdate=2009-02-19|archivedate=2008-06-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080610104951/http://www.nanotech.net/node/119}}</ref>. Дельфт технологиялық университетінің, [[Цюрих Швейцария жоғарғы техникалық мектебі]] және Антверпен университетінің құрметті докторлық дәрежелері. Манчестер университетінің «Лангуорти профессоры» атағына ие ({{Lang-en|Langworthy Professor}}, бұл атаққа ие болғандардың қатарында [[Эрнест Резерфорд]], [[Уильям Лоренс Брэгг|Лоуренс Брэгг]] және [[Патрик Мейнард Стюарт Блэкетт|Патрик Блэкетт]] болды). [[Сурет:Andre_Geim_2010-1.jpg|солға|нобай|281x281 нүкте|2010 жыл]] 2008 жылы ол Германиядағы Макс Планк институттарының бірін басқаруға ұсыныс алды, бірақ бас тартты<ref name="KP">{{Cite web|url=http://www.kp.ru/daily/24571/743522/|title=Лауреат Нобелевской премии Андрей Гейм: «Да у вас нормально. Утечка мозгов практически прекратилась»|date=2010-10-08|format=html|publisher=«[[Комсомольская правда]]»|accessdate=2010-10-08|lang=ru|description=Интервью с Андреем Геймом|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101011082027/http://www.kp.ru/daily/24571/743522/|archivedate=2010-10-11}}</ref>. [[Нидерланд|Нидерланды Корольдігінің]] азаматы болған<ref name="NED">{{Cite web|url=http://physicsworld.com/cws/article/news/43939|title=Graphene pioneers bag Nobel prize|author=Hamish Johnston|date=2010-10-05|publisher=physicsworld.com|lang=en|accessdate=2010-10-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S42YCHO?url=http://physicsworld.com/cws/article/news/43939|archivedate=2012-03-26}}</ref>. 2025 жылы Нидерланды азаматтығынан айырылды (себебі: басқа — Ұлыбритания азаматтығын алу)<ref>{{Cite web|url=https://nltimes.nl/2025/07/02/netherlands-nobel-prize-winner-loses-dutch-nationality|title=Netherlands down a Nobel Prize as winner loses his Dutch nationality {{!}} NL Times|lang=en|work=nltimes.nl|date=2025-07-02|accessdate=2025-07-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://myprivacy.dpgmedia.nl/consent?siteKey=PUBX2BuuZfEPJ6vF&callbackUrl=https%3a%2f%2fwww.volkskrant.nl%2fprivacy-wall%2faccept%3fredirectUri%3d%252fbuitenland%252fnederlandse-nobelprijswinnaar-is-zijn-nationaliteit-kwijt-ik-ben-het-land-uitgeschopt-als-een-nutteloos-ding%257eba943b63%252f|title=DPG Media Privacy Gate|work=myprivacy.dpgmedia.nl|accessdate=2025-07-02}}</ref>. Әйелі Ирина Григорьева (Мәскеу болат және қорытпалар институтының түлегі) Гейм сияқты КСРО Ғылым академиясының Қатты дене физикасы институтында жұмыс істеді және қазіргі уақытта күйеуімен бірге Манчестер университетінің зертханасында жұмыс істейді. == Ғылыми жетістіктер == Геймнің жетістіктеріне кейінірек наноскотч деп аталатын [[Бионика|биомиметикалық]] желім жасау кірді. [[Сурет:Frog_diamagnetic_levitation.jpg|солға|нобай|100x100 нүкте|А. Гейм мен М. Берридің тәжірибесіндегі левитациялық бақа]] Сондай-ақ, [[Диамагниттік|диамагниттік левитациямен]] жүргізілген тәжірибе кеңінен танымал, оның ішінде әйгілі «ұшатын бақа»<ref>{{Cite web|url=http://www.ru.nl/hfml/research/levitation/diamagnetic/|title=The Frog That Learned to Fly; webpage in Holland|accessdate=2009-12-29|archivedate=2013-08-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130827232750/http://www.ru.nl/hfml/research/levitation/diamagnetic/}}</ref> бар, ол үшін Гейм [[Бристоль университеті|Бристоль университетінің]] атақты математикі және теоретигі сэр Майкл Берримен бірге 2000 жылы [[Шнобель сыйлығы|Шнобель сыйлығын]] алды. 2004 жылы Андре Гейм өзінің шәкірті [[Константин Сергеевич Новосёлов|Константин Новоселовпен]] бірге бір атомды көміртек қабатынан тұратын жаңа материал — [[графен]] алу технологиясын ойлап тапты. Әрі қарай жүргізілген тәжірибелер көрсеткендей, графен бірқатар ерекше қасиеттерге ие: ол өте берік, электр тогын мыс сияқты өткізеді, барлық белгілі материалдарға қарағанда жылу өткізгіштігі жоғары, жарыққа мөлдір, бірақ тіпті [[гелий]] атомдарын да жауып тастайтындай тығыз. Мұның бәрі оны [[Сенсорлы экран|сенсорлық экрандар]], жарық панельдері және мүмкін күн батареялары сияқты бірқатар қолданбалар үшін перспективалы материал етеді<ref>[http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2010/press.html Пресс-релиз] {{Wayback|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2010/press.html|date=20101007221349}} Нобелевского комитета</ref>. Бұл жаңалығы үшін Физика институты (Ұлыбритания) Геймге 2007 жылы Мотт медалін берді. Сондай-ақ беделді Еврофизика сыйлығын алды (Константин Новоселовпен бірлесіп). 2010 жылы Константин Новоселовпен бөліскен «екі өлшемді графен материалымен жүргізілген озық тәжірибелері үшін» физика бойынша Нобель сыйлығына ие болды<ref>{{Cite web|date=2010-10-05|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2010/|title=The Nobel Prize in Physics 2010|publisher=Официальный сайт Нобелевского комитета|accessdate=2010-10-05|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S4Ez0jV?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2010/|archivedate=2012-03-26}}</ref> Гейм жеке өзі Шнобель және Нобель сыйлығын алған алғашқы ғалым болды<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/09/120919_ignobel_prize_2012.shtml|title=Шнобель-2012: российские алмазы из боеприпасов|author=|date=2012-09-21|work=|publisher=[[Русская служба Би-би-си]]|accessdate=2012-09-21|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BdvsgyUH?url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/09/120919_ignobel_prize_2012.shtml|archivedate=2012-10-24}}</ref>. 2013 жылы ол Копли медалін алды. Нидерланды Корольдік Ғылым Академиясының корреспондент мүшесі (2011). == Марапаттар мен құрметтер == * [[Шнобель сыйлығы]] (2000) * Премия Мотта (2007) * Еврофизика сыйлығы (2008) * Кёрбер сыйлығы (2009) * Америка Құрама Штаттарының Ұлттық ғылым академиясының Джон Карти сыйлығы (2010) * Хьюз медалі (2010) * {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2010) * Ұлыбританияның рыцарь-бакалавры (2011) * Нильс Бор институтының Құрмет медалі (2011) * Копли медалі (2013) * Science Council «Ұлыбританияның 100 жетекші тәжірибелі ғалымдарының» қатарында аталды (2014) <ref>{{Cite web|url=https://www.timeshighereducation.com/news/the-uks-100-leading-practising-scientists/2010580.article|title=The UK’s 100 leading practising scientists {{!}} Times Higher Education (THE)<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2018-12-17|archivedate=2018-10-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181017042907/https://www.timeshighereducation.com/news/the-uks-100-leading-practising-scientists/2010580.article}}</ref> * Carbon Medal (2016) * Нидерланды арыстаны орденінің командоры (2010) == Көзқарастар мен хоббилер == * Андрей Гейм — альпинизмге құмар адам. Оның алғашқы бес мыңдық шыңы [[Эльбрус]] болды, ал сүйікті тауы — [[Килиманджаро]]<ref name="KBP">{{Cite web|url=http://www.kbpravda.ru/2008/11/15.pdf|title=Графен Гейма|date=2008-11-15|format=pdf|publisher=«[[Кабардино-Балкарская правда]]»|accessdate=2008-11-15|lang=ru|description=Интервью с Андреем Геймом|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S46so42?url=http://www.kbpravda.ru/2008/11/15.pdf|archivedate=2012-03-26}}</ref>. * Ғалым өзінің ерекше юмор сезімімен танымал. Мұның бір мысалы — диамагниттік левитация туралы мақала, онда Гейм өзінің сүйікті [[Атжалман|хомякы]] («хамстер») Тишті өзінің бірлескен авторы ретінде көрсетті<ref>''A. K. Geim and H.A.M.S. ter Tisha'' Physica B '''294-295''', 736—739 (2001) {{DOI|10.1016/S0921-4526(00)00753-5}}</ref>. Геймнің өзі хомяктың левитация экспериментіне қосқан үлесі ''тікелей'' болғанын айтты. Бұл жұмыс кейіннен [[PhD-доктор|оның PhD дәрежесін]] алуында пайдаланылды. === Іргелі ғылымның дамуына шолу === 2013 жылдың 5 ақпанында Financial Times газетінде жарияланған «Be afraid, very afraid, of the tech crisis» мақаласында, Гейм әлем технологиялық дағдарыстың құрсауында екенін, жаңа технологиялар қазіргі экономикалық жағдайға қарағанда әлдеқайда сирек пайда болып жатқанын айтты. {{cquote|Жаңа білім өндірісінде терең дағдарыс бар. Жаңалықтар мүлдем жасалмайды деген сөз емес, олардың саны айтарлықтай азайды. Жаңа білімсіз тек туынды технологиялар ғана мүмкін, және бұлар қаншалықты маңызды болса да, [[өнеркәсіптік революция|өнеркәсіптік революция]] басталғаннан бері әлем үйреніп қалған экономикалық өсу деңгейін ұстап тұруға қабілетсіз.}} Геймнің айтуынша, қарапайым адамға пайдасыз болып көрінуі мүмкін іргелі зерттеулерге салынған инвестициялар [[компьютер]], GPS навигациясы және [[интернет]] сияқты өнертабыстардың пайда болуына себеп болды. Гейм ХХ ғасырдың екінші жартысындағы іргелі ғылымның дамуының негізгі себебі ретінде КСРО мен Америка Құрама Штаттары арасындағы [[Қырғи қабақ соғысы|қырғи қабақ соғысты]] келтіреді, бұл елдерді болашақтағы әскери қақтығыста қарсыластарын алдау үмітімен іргелі зерттеулерге орасан зор қаражат жұмсауға мәжбүр етті. Геймнің айтуынша, [[Ғаламдық мәселелер|адамзат алдында тұрған қазіргі қиындықтар]] — [[жаһандық жылыну]] немесе табиғи ресурстардың сарқылуы — көпшілікті қорқытпайды, нәтижесінде әлемнің жетекші державаларының үкіметтері ғылымға жұмсалатын қаражатты қысқартып жатыр. Геймнің айтуынша, ғылыми жаңалықтардың жаңа серпілісі адамзаттың Жердегі өміріне төнген жаһандық қауіп, мысалы, Жермен соқтығысу қаупі төнген үлкен [[астероид]] тудыруы мүмкін. Мұның алдын алу үшін адамзат жаңа технологияларды қарқынды дамытуға мәжбүр болады. Мүмкін, содан кейін, Гейм айтқандай, «адамдар [[Әлеуметтік желі|әлеуметтік желілердің]] адамдарды өте байыта алатынын, бірақ планетаны құтқара алмайтынын ақыры түсінетін шығар. Бұл үшін іргелі жаңалықтар қажет»<ref>{{Cite web|url=http://top.rbc.ru/economics/06/02/2013/843972.shtml|title=А.Гейм: Для новой индустриальной революции нужен грозящий Земле астероид|publisher=РБК|accessdate=2013-02-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130206145652/http://top.rbc.ru/economics/06/02/2013/843972.shtml|archivedate=2013-02-06}}</ref>. == Әлеуметтік іс-шаралар == 2016 жылы ол [[Greenpeace]], [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] және бүкіл әлемдегі үкіметтерді генетикалық түрлендірілген организмдерге ([[Гендік модификацияланған ағза|ГМО]]) қарсы күресті тоқтатуға шақыратын хатқа қол қойды<ref>{{Cite web|url=https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/06/29/more-than-100-nobel-laureates-take-on-greenpeace-over-gmo-stance/|title=107 Nobel laureates sign letter blasting Greenpeace over GMOs|accessdate=2016-06-30|archivedate=2016-06-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160629203642/https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/06/29/more-than-100-nobel-laureates-take-on-greenpeace-over-gmo-stance/}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html|title=Laureates Letter Supporting Precision Agriculture (GMOs)|accessdate=2016-06-30|archivedate=2016-07-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160707040151/http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html|title=Список нобелевских лауреатов подписавших письмо|accessdate=2016-06-30|archivedate=2017-09-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170902012810/http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html}}</ref>. == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2}} == Сілтемелер == * {{Cite web|url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html|title=Гейм, Андрей Константинович — жеке файлдан|author=|authorlink=|coauthors=|date=|format=html|work=|publisher=сайт веб-музея МФТИ|accessdate=2010-10-06|lang=ru|description=А.К. Геймнің құжаттарының фотосуреттері (диплом, баға журналы, емтихан материалдары және т.б.)|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S4Fnjf3?url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html|archivedate=2012-03-26}} * Манчестер университетінің сайтындағы [https://web.archive.org/web/20080514125935/http://onnes.ph.man.ac.uk/~geim/index_files/slide0614.html жеке беті] {{In lang|en}} {{stub}} {{wiki}} {{Физика саласындағы Нобель сыйлығы 2001—2025}} [[Санат:Нидерланд өнертапқыштары]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Нидерланд физиктері]] [[Санат:Копли медалінің иегерлері]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Нидерланд корольдік ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Ұлыбритания физиктері]] [[Санат:Нидерланд физиктері]] [[Санат:КСРО физиктері]] [[Санат:Физика-математика ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:Pages with unreviewed translations]] gk6no0tczpuqen29g61sjrcya9prmoa 3590661 3590660 2026-04-23T17:59:22Z Kasymov 10777 «[[Санат:Pages with unreviewed translations|Pages with unreviewed translations]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3590661 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Андрей Константинович Гейм |Шынайы есімі = {{lang-en|Andre Geim}} |Суреті = Andre_Geim_10.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 21.10.1958 |Туған жері = {{Туғанжері|Сочи|Сочиде}}, [[РСФСР]], [[КСРО]] |Азаматтығы = {{USSR}} → {{UK}},<br> {{байрақ|Нидерланд}} (2025-ке дейін) |Ғылыми аясы = [[графен]]ді зерттеуші, наноскотчты ойлаптапқыш |Жұмыс орны = [[РҒА Қатты дене физикасы институты|КСРО ҒА АҚДФИ]]<br> [[Неймеген университеті]] (1994—2000)<br> [[Манчестер университеті]] (2000—) |Ғылыми жетекші = [[Виктор Тихонович Петрашов|Виктор Тихонович Петрашов]] |Альма-матер = [[Мәскеу физика-техникалық институты]] |Ғылыми дәрежесі = [[физика-математика ғылымдарының кандидаты]] |Ғылыми атағы = [[Профессор]] |Атақты шәкірттері = [[Константин Сергеевич Новосёлов|К. С. Новосёлов]],<br> [[Рахуль Наир|Р. Наир]] |Несімен белгілі = [[графен]]ді алғашқылардың бірі болып алғандардың бірі ретінде белгілі |Марапаттары = [[Нидерланд арыстаны орденінің командоры]]<br> [[Рыцарь-бакалавр]] (2007)<br> [[Копли медалі]] (2013)<br> [[Хьюз медалі]] (2010)<br> [[Джон Карти сыйлығы]] (2010)<br> {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2010)<br> [[Кёрбер сыйлығы]] (2009)<br> [[Еврофизика сыйлығы]] (2008)<br> [[Мотт сыйлығы]] (2007) [[Шнобель сыйлығы]] (2000)<br> [[Далтон медалі]] (2016)<br> |Сайты = [https://www.physics.manchester.ac.uk/research/ condmat.physics.manchester.ac.uk/…] }} '''Андрей Константинович Гейм''' ({{Lang-en|Andre Geim}}; [[21 қазан]] [[1958]], [[Сочи]], [[РСФСР]], [[КСРО]]) — [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|кеңестік]] және британдық физик, 2010 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығының]] лауреаты ([[Константин Сергеевич Новосёлов|Константин Новоселовпен]] бірге), негізінен [[графен]] алудың алғашқы әдісін жасаушылардың бірі ретінде белгілі. 2011 жылы Ұлыбритания патшайымы [[II Елизабет|Елизавета II]] жарлығымен оған ғылымға сіңірген еңбегі үшін рыцарь-бакалавры атағы берілді, оның есіміне «[[Сэр]]<nowiki/>» атағын қосуға ресми құқық берілді. Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (2007)<ref>{{Cite web|url=http://royalsociety.org/General_WF.aspx?pageid=7449&terms=geim&fragment=&SearchType=&terms=geim|title=New Fellows — 2007 — New Fellows — The Royal Society<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2010-10-05|archivedate=2011-08-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110811091312/http://royalsociety.org/General_WF.aspx?pageid=7449&terms=geim&fragment=&SearchType=&terms=geim}}</ref> және [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] шетелдік мүшесі (2012). == Өмірбаян == 1958 жылы [[Сочи|Сочиде]] неміс тектес инженерлер отбасында дүниеге келген<ref>{{Cite web|url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html?start=15&img=838737|title=Фото учебной карточки студента А. К. Гейма|format=html|publisher=сайт веб-музея МФТИ|accessdate=2010-10-06|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S43tBhc?url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html?start=15|archivedate=2012-03-26}}</ref> (Геймнің неміс ата-бабаларының ішінде белгілі жалғыз ерекшелік — оның ана жағынан еврей болған үлкен әжесі). Гейм өзін еуропалық деп санайды және оған егжей-тегжейлі «[[Таксономия|таксономияның]]<nowiki/>» қажеті жоқ деп санайды. 1964 жылы отбасы [[Налшық|Нальчикке]] көшті. Әкесі ''Константин Алексеевич Гейм'' (1910—1998)<ref name="МК">{{Cite web|url=http://www.mk.ru/science/article/2010/10/05/534370-russkie-idut-za-nobelevkoy.html|title=Русские идут за Нобелевкой|author=Наталья Веденеева, Екатерина Свешникова|date=2010-10-06|format=html|publisher=«[[Московский комсомолец|МК]]»|accessdate=2010-10-06|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/68Fyb6UO0?url=http://www.mk.ru/science/article/2010/10/05/534370-russkie-idut-za-nobelevkoy.html|archivedate=2012-06-08}}</ref> 1964 жылдан бастап Нальчик электровакуум зауытында<ref name="автобио">{{Cite web|url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html?start=30&img=838760|title=Фото автобиографии абитуриента А. К. Гейма, написанной [[7 июля]] [[1976 год]]а|format=html|publisher=сайт веб-музея МФТИ|accessdate=2010-10-06|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S45G8he?url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html?start=30|archivedate=2012-03-26}}</ref> бас инженер болып жұмыс істеді; анасы ''Нина Николаевна Байер'' (1927—?) сол жерде бас технолог болып жұмыс істеді<ref name="автобио" />. Анасының ағасы — әйгілі теориялық физик Владимир Николаевич Байер, Андрей Геймнің атасы ''Николай Николаевич Байердің'' ұлы. 1975 жылы Андре Гейм Нальчиктегі №3 орта мектепті алтын медальмен бітіріп<ref name="МК">{{Cite web|url=http://www.mk.ru/science/article/2010/10/05/534370-russkie-idut-za-nobelevkoy.html|title=Русские идут за Нобелевкой|author=Наталья Веденеева, Екатерина Свешникова|date=2010-10-06|format=html|publisher=«[[Московский комсомолец|МК]]»|accessdate=2010-10-06|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/68Fyb6UO0?url=http://www.mk.ru/science/article/2010/10/05/534370-russkie-idut-za-nobelevkoy.html|archivedate=2012-06-08}}</ref><ref name="автобио">{{Cite web|url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html?start=30&img=838760|title=Фото автобиографии абитуриента А. К. Гейма, написанной [[7 июля]] [[1976 год]]а|format=html|publisher=сайт веб-музея МФТИ|accessdate=2010-10-06|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S45G8he?url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html?start=30|archivedate=2012-03-26}}</ref>, Мәскеу инженерлік физика институтына (МФИИ) түсуге тырысты, бірақ сәтсіз болды (оның неміс тегі кедергі болды)<ref name="МК" />. Нальчикке оралғаннан кейін ол Нальчик электровакуум зауытында 8 ай жұмыс істеді. Осы уақыт ішінде ол В. Г. Петросянмен танысып, одан физика бойынша қарқынды дайындықтан өтті<ref>{{Cite web|url=http://www.smikbr.ru/2014/pressa/litkb/05.2014.pdf|title=Андрей Гейм - одноклассник о Нобелевском лауреате// М. Хоконов. Литературная Кабардино-Балкария (май 2014).|author=|work=|date=|publisher=|accessdate=2016-05-11|archivedate=2016-08-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160827042724/http://www.smikbr.ru/2014/pressa/litkb/05.2014.pdf}}</ref>. 1976 жылы ол [[Мәскеу физика-техникалық институты|Мәскеу физика-техникалық институтына]] оқуға түсті. 1982 жылға дейін жалпы және қолданбалы физика факультетінде оқып, оны үздік бітірді (дипломында тек социализмнің саяси экономикасы мамандығы бойынша «4») және аспирантураға түсті. 1987 жылы ол Ресей Ғылым академиясының Қатты дене физикасы институтында [[Ғылым кандидаты|физика-математика ғылымдарының кандидаты]] дәрежесін алды, [[Виктор Тихонович Петрашов|В. Т. Петрашовтың]] жетекшілігімен «''Металлдардағы тасымалдау релаксациясының механизмдерін спиральды резонанс әдісімен зерттеу''» тақырыбында диссертация қорғады<ref>{{Cite web|url=https://search.rsl.ru/ru/record/01008510123|title=Гейм, Андрей Константинович - Исследование механизмов транспортной релаксации в металлах методом геликонного резонанса : диссертация ... кандидата физико-математических наук : 01.04.07|accessdate=2023-11-26|archivedate=2023-11-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231126123649/https://search.rsl.ru/ru/record/01008510123}}</ref>. Ол КСРО Ғылым академиясының Қатты дене физикасы институтында және 1989 жылға дейін [[Черноголовка|Черноголовкадағы]] Микроэлектроника және аса таза материалдар технологиясының проблемалары институтында жұмыс істеді. 1990 жылы ол Корольдік қоғамның стипендиясын алып, Кеңес Одағынан кетті<ref name="KBP">{{Cite web|url=http://www.kbpravda.ru/2008/11/15.pdf|title=Графен Гейма|date=2008-11-15|format=pdf|publisher=«[[Кабардино-Балкарская правда]]»|accessdate=2008-11-15|lang=ru|description=Интервью с Андреем Геймом|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S46so42?url=http://www.kbpravda.ru/2008/11/15.pdf|archivedate=2012-03-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=397184&tid=84094|title=Жена Гейма: Андрей видит не так, как другие|date=2010-10-05|format=html|publisher=«[[Вести.ру]]»|accessdate=2010-10-06|lang=ru|description=Интервью с Ириной Григорьевой|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101006023741/http://www.vesti.ru/doc.html?id=397184&tid=84094|archivedate=2010-10-06}}</ref>. 1994 жылы [[Неймеген университеті|Неймеген университетінің]] ([[Нидерланд]]) қызметкері, 2001 жылы [[Манчестер университеті|Манчестер университетінің]] (Ұлыбритания) профессоры болды, 2002 жылдан бастап сонда Мезоғылым және нанотехнология орталығын басқарады. Ол графенмен жұмыс істеуден басқа биомиметикалық адгезив (жабысқақ субстанцияларсыз жабысатын материал) жасап шығарумен және бақаға диамагнитті левитациялық тәжірибе өткізуімен белгілі. Соңғысы үшін ол 2000 жылы «[[шнобель сыйлығы]]» деп аталатын сыймен марапатталды. Мәскеу маңындағы Черноголовкадағы РҒА-ның Микроэлектроника және аса таза материалдар технологиясының проблемалары институтынан шыққан бұл ғалымдардың бірлесіп жұмыс істеуі 2001 жылы Манчестер университетінде басталды. Сол кезде голланд университетінің адъюнкт-профессоры Гейм Манчестер университетінің Мезоғылым және нанотехнология орталығының басқарушысы қызметіне шақырылды. Әріптесінің зерттеулеріне [[Леверхульм қоры|Леверхульм қорының]] стипендиаты [[Константин Новоселов]] те қосылды. 2004 жылы олар графен наноматериалын тәжірибе жүзінде алу мүмкіндігін дәлелдеді. Ғылыми бірлестік үшін 2004 жылы қазанда Science журналында шыққан Electric Field Effect in Atomically Thin Carbon Films мақаласы күтпеген жағдай болды. Онда Андрей Гейм және Константин Новоселов жетекшілік еткен Манчестер университеті мен Черноголовкадағы Микроэлектроника технологиясының проблемалары институтының бір топ ғалымдары [[графен]]нің сәтті тұрақталғанын жария етті. Бұл жұмыста олар графен мен оның шын мәнінде графиттің жеке қабаты ретіндегі идентификациясын алу әдістемесін сипаттап жазды. Таңғаларлық, бірақ графеннің синтезін ғалымдар кәдімгі ленталы скотчтың көмегімен жүзеге асырды. Олар пиролититтік графит пластинкасының бетіне скотчты біртіндеп жабыстырып, одан кейін оны қайтадан алып отырып, процедураны графит жұқарғанша қайталап отырған. Бұл зат бірінші рет тек 2004 жылы ғана алынды. Нобель комитетінде «биылғы жылғы иегерлер моноқабатты көміртегі кванттық физиканың ғажайып әлемінен ағылып шығатын керемет қасиеттерге ие екенін көрсете алды» деп атап айтты. 2009 жылдан бастап ол Манчестер мезоғылым және нанотехнология орталығының басшысы, сондай-ақ конденсацияланған заттар физикасы кафедрасының меңгерушісі болды<ref>{{Cite web|url=http://www.nanotech.net/node/119|title=nanotech.net|accessdate=2009-02-19|archivedate=2008-06-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080610104951/http://www.nanotech.net/node/119}}</ref>. Дельфт технологиялық университетінің, [[Цюрих Швейцария жоғарғы техникалық мектебі]] және Антверпен университетінің құрметті докторлық дәрежелері. Манчестер университетінің «Лангуорти профессоры» атағына ие ({{Lang-en|Langworthy Professor}}, бұл атаққа ие болғандардың қатарында [[Эрнест Резерфорд]], [[Уильям Лоренс Брэгг|Лоуренс Брэгг]] және [[Патрик Мейнард Стюарт Блэкетт|Патрик Блэкетт]] болды). [[Сурет:Andre_Geim_2010-1.jpg|солға|нобай|281x281 нүкте|2010 жыл]] 2008 жылы ол Германиядағы Макс Планк институттарының бірін басқаруға ұсыныс алды, бірақ бас тартты<ref name="KP">{{Cite web|url=http://www.kp.ru/daily/24571/743522/|title=Лауреат Нобелевской премии Андрей Гейм: «Да у вас нормально. Утечка мозгов практически прекратилась»|date=2010-10-08|format=html|publisher=«[[Комсомольская правда]]»|accessdate=2010-10-08|lang=ru|description=Интервью с Андреем Геймом|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101011082027/http://www.kp.ru/daily/24571/743522/|archivedate=2010-10-11}}</ref>. [[Нидерланд|Нидерланды Корольдігінің]] азаматы болған<ref name="NED">{{Cite web|url=http://physicsworld.com/cws/article/news/43939|title=Graphene pioneers bag Nobel prize|author=Hamish Johnston|date=2010-10-05|publisher=physicsworld.com|lang=en|accessdate=2010-10-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S42YCHO?url=http://physicsworld.com/cws/article/news/43939|archivedate=2012-03-26}}</ref>. 2025 жылы Нидерланды азаматтығынан айырылды (себебі: басқа — Ұлыбритания азаматтығын алу)<ref>{{Cite web|url=https://nltimes.nl/2025/07/02/netherlands-nobel-prize-winner-loses-dutch-nationality|title=Netherlands down a Nobel Prize as winner loses his Dutch nationality {{!}} NL Times|lang=en|work=nltimes.nl|date=2025-07-02|accessdate=2025-07-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://myprivacy.dpgmedia.nl/consent?siteKey=PUBX2BuuZfEPJ6vF&callbackUrl=https%3a%2f%2fwww.volkskrant.nl%2fprivacy-wall%2faccept%3fredirectUri%3d%252fbuitenland%252fnederlandse-nobelprijswinnaar-is-zijn-nationaliteit-kwijt-ik-ben-het-land-uitgeschopt-als-een-nutteloos-ding%257eba943b63%252f|title=DPG Media Privacy Gate|work=myprivacy.dpgmedia.nl|accessdate=2025-07-02}}</ref>. Әйелі Ирина Григорьева (Мәскеу болат және қорытпалар институтының түлегі) Гейм сияқты КСРО Ғылым академиясының Қатты дене физикасы институтында жұмыс істеді және қазіргі уақытта күйеуімен бірге Манчестер университетінің зертханасында жұмыс істейді. == Ғылыми жетістіктер == Геймнің жетістіктеріне кейінірек наноскотч деп аталатын [[Бионика|биомиметикалық]] желім жасау кірді. [[Сурет:Frog_diamagnetic_levitation.jpg|солға|нобай|100x100 нүкте|А. Гейм мен М. Берридің тәжірибесіндегі левитациялық бақа]] Сондай-ақ, [[Диамагниттік|диамагниттік левитациямен]] жүргізілген тәжірибе кеңінен танымал, оның ішінде әйгілі «ұшатын бақа»<ref>{{Cite web|url=http://www.ru.nl/hfml/research/levitation/diamagnetic/|title=The Frog That Learned to Fly; webpage in Holland|accessdate=2009-12-29|archivedate=2013-08-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130827232750/http://www.ru.nl/hfml/research/levitation/diamagnetic/}}</ref> бар, ол үшін Гейм [[Бристоль университеті|Бристоль университетінің]] атақты математикі және теоретигі сэр Майкл Берримен бірге 2000 жылы [[Шнобель сыйлығы|Шнобель сыйлығын]] алды. 2004 жылы Андре Гейм өзінің шәкірті [[Константин Сергеевич Новосёлов|Константин Новоселовпен]] бірге бір атомды көміртек қабатынан тұратын жаңа материал — [[графен]] алу технологиясын ойлап тапты. Әрі қарай жүргізілген тәжірибелер көрсеткендей, графен бірқатар ерекше қасиеттерге ие: ол өте берік, электр тогын мыс сияқты өткізеді, барлық белгілі материалдарға қарағанда жылу өткізгіштігі жоғары, жарыққа мөлдір, бірақ тіпті [[гелий]] атомдарын да жауып тастайтындай тығыз. Мұның бәрі оны [[Сенсорлы экран|сенсорлық экрандар]], жарық панельдері және мүмкін күн батареялары сияқты бірқатар қолданбалар үшін перспективалы материал етеді<ref>[http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2010/press.html Пресс-релиз] {{Wayback|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2010/press.html|date=20101007221349}} Нобелевского комитета</ref>. Бұл жаңалығы үшін Физика институты (Ұлыбритания) Геймге 2007 жылы Мотт медалін берді. Сондай-ақ беделді Еврофизика сыйлығын алды (Константин Новоселовпен бірлесіп). 2010 жылы Константин Новоселовпен бөліскен «екі өлшемді графен материалымен жүргізілген озық тәжірибелері үшін» физика бойынша Нобель сыйлығына ие болды<ref>{{Cite web|date=2010-10-05|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2010/|title=The Nobel Prize in Physics 2010|publisher=Официальный сайт Нобелевского комитета|accessdate=2010-10-05|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S4Ez0jV?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2010/|archivedate=2012-03-26}}</ref> Гейм жеке өзі Шнобель және Нобель сыйлығын алған алғашқы ғалым болды<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/09/120919_ignobel_prize_2012.shtml|title=Шнобель-2012: российские алмазы из боеприпасов|author=|date=2012-09-21|work=|publisher=[[Русская служба Би-би-си]]|accessdate=2012-09-21|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BdvsgyUH?url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/09/120919_ignobel_prize_2012.shtml|archivedate=2012-10-24}}</ref>. 2013 жылы ол Копли медалін алды. Нидерланды Корольдік Ғылым Академиясының корреспондент мүшесі (2011). == Марапаттар мен құрметтер == * [[Шнобель сыйлығы]] (2000) * Премия Мотта (2007) * Еврофизика сыйлығы (2008) * Кёрбер сыйлығы (2009) * Америка Құрама Штаттарының Ұлттық ғылым академиясының Джон Карти сыйлығы (2010) * Хьюз медалі (2010) * {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2010) * Ұлыбританияның рыцарь-бакалавры (2011) * Нильс Бор институтының Құрмет медалі (2011) * Копли медалі (2013) * Science Council «Ұлыбританияның 100 жетекші тәжірибелі ғалымдарының» қатарында аталды (2014) <ref>{{Cite web|url=https://www.timeshighereducation.com/news/the-uks-100-leading-practising-scientists/2010580.article|title=The UK’s 100 leading practising scientists {{!}} Times Higher Education (THE)<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2018-12-17|archivedate=2018-10-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181017042907/https://www.timeshighereducation.com/news/the-uks-100-leading-practising-scientists/2010580.article}}</ref> * Carbon Medal (2016) * Нидерланды арыстаны орденінің командоры (2010) == Көзқарастар мен хоббилер == * Андрей Гейм — альпинизмге құмар адам. Оның алғашқы бес мыңдық шыңы [[Эльбрус]] болды, ал сүйікті тауы — [[Килиманджаро]]<ref name="KBP">{{Cite web|url=http://www.kbpravda.ru/2008/11/15.pdf|title=Графен Гейма|date=2008-11-15|format=pdf|publisher=«[[Кабардино-Балкарская правда]]»|accessdate=2008-11-15|lang=ru|description=Интервью с Андреем Геймом|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S46so42?url=http://www.kbpravda.ru/2008/11/15.pdf|archivedate=2012-03-26}}</ref>. * Ғалым өзінің ерекше юмор сезімімен танымал. Мұның бір мысалы — диамагниттік левитация туралы мақала, онда Гейм өзінің сүйікті [[Атжалман|хомякы]] («хамстер») Тишті өзінің бірлескен авторы ретінде көрсетті<ref>''A. K. Geim and H.A.M.S. ter Tisha'' Physica B '''294-295''', 736—739 (2001) {{DOI|10.1016/S0921-4526(00)00753-5}}</ref>. Геймнің өзі хомяктың левитация экспериментіне қосқан үлесі ''тікелей'' болғанын айтты. Бұл жұмыс кейіннен [[PhD-доктор|оның PhD дәрежесін]] алуында пайдаланылды. === Іргелі ғылымның дамуына шолу === 2013 жылдың 5 ақпанында Financial Times газетінде жарияланған «Be afraid, very afraid, of the tech crisis» мақаласында, Гейм әлем технологиялық дағдарыстың құрсауында екенін, жаңа технологиялар қазіргі экономикалық жағдайға қарағанда әлдеқайда сирек пайда болып жатқанын айтты. {{cquote|Жаңа білім өндірісінде терең дағдарыс бар. Жаңалықтар мүлдем жасалмайды деген сөз емес, олардың саны айтарлықтай азайды. Жаңа білімсіз тек туынды технологиялар ғана мүмкін, және бұлар қаншалықты маңызды болса да, [[өнеркәсіптік революция|өнеркәсіптік революция]] басталғаннан бері әлем үйреніп қалған экономикалық өсу деңгейін ұстап тұруға қабілетсіз.}} Геймнің айтуынша, қарапайым адамға пайдасыз болып көрінуі мүмкін іргелі зерттеулерге салынған инвестициялар [[компьютер]], GPS навигациясы және [[интернет]] сияқты өнертабыстардың пайда болуына себеп болды. Гейм ХХ ғасырдың екінші жартысындағы іргелі ғылымның дамуының негізгі себебі ретінде КСРО мен Америка Құрама Штаттары арасындағы [[Қырғи қабақ соғысы|қырғи қабақ соғысты]] келтіреді, бұл елдерді болашақтағы әскери қақтығыста қарсыластарын алдау үмітімен іргелі зерттеулерге орасан зор қаражат жұмсауға мәжбүр етті. Геймнің айтуынша, [[Ғаламдық мәселелер|адамзат алдында тұрған қазіргі қиындықтар]] — [[жаһандық жылыну]] немесе табиғи ресурстардың сарқылуы — көпшілікті қорқытпайды, нәтижесінде әлемнің жетекші державаларының үкіметтері ғылымға жұмсалатын қаражатты қысқартып жатыр. Геймнің айтуынша, ғылыми жаңалықтардың жаңа серпілісі адамзаттың Жердегі өміріне төнген жаһандық қауіп, мысалы, Жермен соқтығысу қаупі төнген үлкен [[астероид]] тудыруы мүмкін. Мұның алдын алу үшін адамзат жаңа технологияларды қарқынды дамытуға мәжбүр болады. Мүмкін, содан кейін, Гейм айтқандай, «адамдар [[Әлеуметтік желі|әлеуметтік желілердің]] адамдарды өте байыта алатынын, бірақ планетаны құтқара алмайтынын ақыры түсінетін шығар. Бұл үшін іргелі жаңалықтар қажет»<ref>{{Cite web|url=http://top.rbc.ru/economics/06/02/2013/843972.shtml|title=А.Гейм: Для новой индустриальной революции нужен грозящий Земле астероид|publisher=РБК|accessdate=2013-02-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130206145652/http://top.rbc.ru/economics/06/02/2013/843972.shtml|archivedate=2013-02-06}}</ref>. == Әлеуметтік іс-шаралар == 2016 жылы ол [[Greenpeace]], [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] және бүкіл әлемдегі үкіметтерді генетикалық түрлендірілген организмдерге ([[Гендік модификацияланған ағза|ГМО]]) қарсы күресті тоқтатуға шақыратын хатқа қол қойды<ref>{{Cite web|url=https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/06/29/more-than-100-nobel-laureates-take-on-greenpeace-over-gmo-stance/|title=107 Nobel laureates sign letter blasting Greenpeace over GMOs|accessdate=2016-06-30|archivedate=2016-06-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160629203642/https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/06/29/more-than-100-nobel-laureates-take-on-greenpeace-over-gmo-stance/}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html|title=Laureates Letter Supporting Precision Agriculture (GMOs)|accessdate=2016-06-30|archivedate=2016-07-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160707040151/http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html|title=Список нобелевских лауреатов подписавших письмо|accessdate=2016-06-30|archivedate=2017-09-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170902012810/http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html}}</ref>. == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2}} == Сілтемелер == * {{Cite web|url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html|title=Гейм, Андрей Константинович — жеке файлдан|author=|authorlink=|coauthors=|date=|format=html|work=|publisher=сайт веб-музея МФТИ|accessdate=2010-10-06|lang=ru|description=А.К. Геймнің құжаттарының фотосуреттері (диплом, баға журналы, емтихан материалдары және т.б.)|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S4Fnjf3?url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html|archivedate=2012-03-26}} * Манчестер университетінің сайтындағы [https://web.archive.org/web/20080514125935/http://onnes.ph.man.ac.uk/~geim/index_files/slide0614.html жеке беті] {{In lang|en}} {{stub}} {{wiki}} {{Физика саласындағы Нобель сыйлығы 2001—2025}} [[Санат:Нидерланд өнертапқыштары]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Нидерланд физиктері]] [[Санат:Копли медалінің иегерлері]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Нидерланд корольдік ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Ұлыбритания физиктері]] [[Санат:Нидерланд физиктері]] [[Санат:КСРО физиктері]] [[Санат:Физика-математика ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] njvmxg81u5lkzvzxzuesyhest9wnya7 3590662 3590661 2026-04-23T17:59:38Z Kasymov 10777 /* Сілтемелер */ 3590662 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Андрей Константинович Гейм |Шынайы есімі = {{lang-en|Andre Geim}} |Суреті = Andre_Geim_10.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 21.10.1958 |Туған жері = {{Туғанжері|Сочи|Сочиде}}, [[РСФСР]], [[КСРО]] |Азаматтығы = {{USSR}} → {{UK}},<br> {{байрақ|Нидерланд}} (2025-ке дейін) |Ғылыми аясы = [[графен]]ді зерттеуші, наноскотчты ойлаптапқыш |Жұмыс орны = [[РҒА Қатты дене физикасы институты|КСРО ҒА АҚДФИ]]<br> [[Неймеген университеті]] (1994—2000)<br> [[Манчестер университеті]] (2000—) |Ғылыми жетекші = [[Виктор Тихонович Петрашов|Виктор Тихонович Петрашов]] |Альма-матер = [[Мәскеу физика-техникалық институты]] |Ғылыми дәрежесі = [[физика-математика ғылымдарының кандидаты]] |Ғылыми атағы = [[Профессор]] |Атақты шәкірттері = [[Константин Сергеевич Новосёлов|К. С. Новосёлов]],<br> [[Рахуль Наир|Р. Наир]] |Несімен белгілі = [[графен]]ді алғашқылардың бірі болып алғандардың бірі ретінде белгілі |Марапаттары = [[Нидерланд арыстаны орденінің командоры]]<br> [[Рыцарь-бакалавр]] (2007)<br> [[Копли медалі]] (2013)<br> [[Хьюз медалі]] (2010)<br> [[Джон Карти сыйлығы]] (2010)<br> {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2010)<br> [[Кёрбер сыйлығы]] (2009)<br> [[Еврофизика сыйлығы]] (2008)<br> [[Мотт сыйлығы]] (2007) [[Шнобель сыйлығы]] (2000)<br> [[Далтон медалі]] (2016)<br> |Сайты = [https://www.physics.manchester.ac.uk/research/ condmat.physics.manchester.ac.uk/…] }} '''Андрей Константинович Гейм''' ({{Lang-en|Andre Geim}}; [[21 қазан]] [[1958]], [[Сочи]], [[РСФСР]], [[КСРО]]) — [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|кеңестік]] және британдық физик, 2010 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығының]] лауреаты ([[Константин Сергеевич Новосёлов|Константин Новоселовпен]] бірге), негізінен [[графен]] алудың алғашқы әдісін жасаушылардың бірі ретінде белгілі. 2011 жылы Ұлыбритания патшайымы [[II Елизабет|Елизавета II]] жарлығымен оған ғылымға сіңірген еңбегі үшін рыцарь-бакалавры атағы берілді, оның есіміне «[[Сэр]]<nowiki/>» атағын қосуға ресми құқық берілді. Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (2007)<ref>{{Cite web|url=http://royalsociety.org/General_WF.aspx?pageid=7449&terms=geim&fragment=&SearchType=&terms=geim|title=New Fellows — 2007 — New Fellows — The Royal Society<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2010-10-05|archivedate=2011-08-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110811091312/http://royalsociety.org/General_WF.aspx?pageid=7449&terms=geim&fragment=&SearchType=&terms=geim}}</ref> және [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] шетелдік мүшесі (2012). == Өмірбаян == 1958 жылы [[Сочи|Сочиде]] неміс тектес инженерлер отбасында дүниеге келген<ref>{{Cite web|url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html?start=15&img=838737|title=Фото учебной карточки студента А. К. Гейма|format=html|publisher=сайт веб-музея МФТИ|accessdate=2010-10-06|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S43tBhc?url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html?start=15|archivedate=2012-03-26}}</ref> (Геймнің неміс ата-бабаларының ішінде белгілі жалғыз ерекшелік — оның ана жағынан еврей болған үлкен әжесі). Гейм өзін еуропалық деп санайды және оған егжей-тегжейлі «[[Таксономия|таксономияның]]<nowiki/>» қажеті жоқ деп санайды. 1964 жылы отбасы [[Налшық|Нальчикке]] көшті. Әкесі ''Константин Алексеевич Гейм'' (1910—1998)<ref name="МК">{{Cite web|url=http://www.mk.ru/science/article/2010/10/05/534370-russkie-idut-za-nobelevkoy.html|title=Русские идут за Нобелевкой|author=Наталья Веденеева, Екатерина Свешникова|date=2010-10-06|format=html|publisher=«[[Московский комсомолец|МК]]»|accessdate=2010-10-06|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/68Fyb6UO0?url=http://www.mk.ru/science/article/2010/10/05/534370-russkie-idut-za-nobelevkoy.html|archivedate=2012-06-08}}</ref> 1964 жылдан бастап Нальчик электровакуум зауытында<ref name="автобио">{{Cite web|url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html?start=30&img=838760|title=Фото автобиографии абитуриента А. К. Гейма, написанной [[7 июля]] [[1976 год]]а|format=html|publisher=сайт веб-музея МФТИ|accessdate=2010-10-06|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S45G8he?url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html?start=30|archivedate=2012-03-26}}</ref> бас инженер болып жұмыс істеді; анасы ''Нина Николаевна Байер'' (1927—?) сол жерде бас технолог болып жұмыс істеді<ref name="автобио" />. Анасының ағасы — әйгілі теориялық физик Владимир Николаевич Байер, Андрей Геймнің атасы ''Николай Николаевич Байердің'' ұлы. 1975 жылы Андре Гейм Нальчиктегі №3 орта мектепті алтын медальмен бітіріп<ref name="МК">{{Cite web|url=http://www.mk.ru/science/article/2010/10/05/534370-russkie-idut-za-nobelevkoy.html|title=Русские идут за Нобелевкой|author=Наталья Веденеева, Екатерина Свешникова|date=2010-10-06|format=html|publisher=«[[Московский комсомолец|МК]]»|accessdate=2010-10-06|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/68Fyb6UO0?url=http://www.mk.ru/science/article/2010/10/05/534370-russkie-idut-za-nobelevkoy.html|archivedate=2012-06-08}}</ref><ref name="автобио">{{Cite web|url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html?start=30&img=838760|title=Фото автобиографии абитуриента А. К. Гейма, написанной [[7 июля]] [[1976 год]]а|format=html|publisher=сайт веб-музея МФТИ|accessdate=2010-10-06|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S45G8he?url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html?start=30|archivedate=2012-03-26}}</ref>, Мәскеу инженерлік физика институтына (МФИИ) түсуге тырысты, бірақ сәтсіз болды (оның неміс тегі кедергі болды)<ref name="МК" />. Нальчикке оралғаннан кейін ол Нальчик электровакуум зауытында 8 ай жұмыс істеді. Осы уақыт ішінде ол В. Г. Петросянмен танысып, одан физика бойынша қарқынды дайындықтан өтті<ref>{{Cite web|url=http://www.smikbr.ru/2014/pressa/litkb/05.2014.pdf|title=Андрей Гейм - одноклассник о Нобелевском лауреате// М. Хоконов. Литературная Кабардино-Балкария (май 2014).|author=|work=|date=|publisher=|accessdate=2016-05-11|archivedate=2016-08-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160827042724/http://www.smikbr.ru/2014/pressa/litkb/05.2014.pdf}}</ref>. 1976 жылы ол [[Мәскеу физика-техникалық институты|Мәскеу физика-техникалық институтына]] оқуға түсті. 1982 жылға дейін жалпы және қолданбалы физика факультетінде оқып, оны үздік бітірді (дипломында тек социализмнің саяси экономикасы мамандығы бойынша «4») және аспирантураға түсті. 1987 жылы ол Ресей Ғылым академиясының Қатты дене физикасы институтында [[Ғылым кандидаты|физика-математика ғылымдарының кандидаты]] дәрежесін алды, [[Виктор Тихонович Петрашов|В. Т. Петрашовтың]] жетекшілігімен «''Металлдардағы тасымалдау релаксациясының механизмдерін спиральды резонанс әдісімен зерттеу''» тақырыбында диссертация қорғады<ref>{{Cite web|url=https://search.rsl.ru/ru/record/01008510123|title=Гейм, Андрей Константинович - Исследование механизмов транспортной релаксации в металлах методом геликонного резонанса : диссертация ... кандидата физико-математических наук : 01.04.07|accessdate=2023-11-26|archivedate=2023-11-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231126123649/https://search.rsl.ru/ru/record/01008510123}}</ref>. Ол КСРО Ғылым академиясының Қатты дене физикасы институтында және 1989 жылға дейін [[Черноголовка|Черноголовкадағы]] Микроэлектроника және аса таза материалдар технологиясының проблемалары институтында жұмыс істеді. 1990 жылы ол Корольдік қоғамның стипендиясын алып, Кеңес Одағынан кетті<ref name="KBP">{{Cite web|url=http://www.kbpravda.ru/2008/11/15.pdf|title=Графен Гейма|date=2008-11-15|format=pdf|publisher=«[[Кабардино-Балкарская правда]]»|accessdate=2008-11-15|lang=ru|description=Интервью с Андреем Геймом|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S46so42?url=http://www.kbpravda.ru/2008/11/15.pdf|archivedate=2012-03-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=397184&tid=84094|title=Жена Гейма: Андрей видит не так, как другие|date=2010-10-05|format=html|publisher=«[[Вести.ру]]»|accessdate=2010-10-06|lang=ru|description=Интервью с Ириной Григорьевой|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101006023741/http://www.vesti.ru/doc.html?id=397184&tid=84094|archivedate=2010-10-06}}</ref>. 1994 жылы [[Неймеген университеті|Неймеген университетінің]] ([[Нидерланд]]) қызметкері, 2001 жылы [[Манчестер университеті|Манчестер университетінің]] (Ұлыбритания) профессоры болды, 2002 жылдан бастап сонда Мезоғылым және нанотехнология орталығын басқарады. Ол графенмен жұмыс істеуден басқа биомиметикалық адгезив (жабысқақ субстанцияларсыз жабысатын материал) жасап шығарумен және бақаға диамагнитті левитациялық тәжірибе өткізуімен белгілі. Соңғысы үшін ол 2000 жылы «[[шнобель сыйлығы]]» деп аталатын сыймен марапатталды. Мәскеу маңындағы Черноголовкадағы РҒА-ның Микроэлектроника және аса таза материалдар технологиясының проблемалары институтынан шыққан бұл ғалымдардың бірлесіп жұмыс істеуі 2001 жылы Манчестер университетінде басталды. Сол кезде голланд университетінің адъюнкт-профессоры Гейм Манчестер университетінің Мезоғылым және нанотехнология орталығының басқарушысы қызметіне шақырылды. Әріптесінің зерттеулеріне [[Леверхульм қоры|Леверхульм қорының]] стипендиаты [[Константин Новоселов]] те қосылды. 2004 жылы олар графен наноматериалын тәжірибе жүзінде алу мүмкіндігін дәлелдеді. Ғылыми бірлестік үшін 2004 жылы қазанда Science журналында шыққан Electric Field Effect in Atomically Thin Carbon Films мақаласы күтпеген жағдай болды. Онда Андрей Гейм және Константин Новоселов жетекшілік еткен Манчестер университеті мен Черноголовкадағы Микроэлектроника технологиясының проблемалары институтының бір топ ғалымдары [[графен]]нің сәтті тұрақталғанын жария етті. Бұл жұмыста олар графен мен оның шын мәнінде графиттің жеке қабаты ретіндегі идентификациясын алу әдістемесін сипаттап жазды. Таңғаларлық, бірақ графеннің синтезін ғалымдар кәдімгі ленталы скотчтың көмегімен жүзеге асырды. Олар пиролититтік графит пластинкасының бетіне скотчты біртіндеп жабыстырып, одан кейін оны қайтадан алып отырып, процедураны графит жұқарғанша қайталап отырған. Бұл зат бірінші рет тек 2004 жылы ғана алынды. Нобель комитетінде «биылғы жылғы иегерлер моноқабатты көміртегі кванттық физиканың ғажайып әлемінен ағылып шығатын керемет қасиеттерге ие екенін көрсете алды» деп атап айтты. 2009 жылдан бастап ол Манчестер мезоғылым және нанотехнология орталығының басшысы, сондай-ақ конденсацияланған заттар физикасы кафедрасының меңгерушісі болды<ref>{{Cite web|url=http://www.nanotech.net/node/119|title=nanotech.net|accessdate=2009-02-19|archivedate=2008-06-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080610104951/http://www.nanotech.net/node/119}}</ref>. Дельфт технологиялық университетінің, [[Цюрих Швейцария жоғарғы техникалық мектебі]] және Антверпен университетінің құрметті докторлық дәрежелері. Манчестер университетінің «Лангуорти профессоры» атағына ие ({{Lang-en|Langworthy Professor}}, бұл атаққа ие болғандардың қатарында [[Эрнест Резерфорд]], [[Уильям Лоренс Брэгг|Лоуренс Брэгг]] және [[Патрик Мейнард Стюарт Блэкетт|Патрик Блэкетт]] болды). [[Сурет:Andre_Geim_2010-1.jpg|солға|нобай|281x281 нүкте|2010 жыл]] 2008 жылы ол Германиядағы Макс Планк институттарының бірін басқаруға ұсыныс алды, бірақ бас тартты<ref name="KP">{{Cite web|url=http://www.kp.ru/daily/24571/743522/|title=Лауреат Нобелевской премии Андрей Гейм: «Да у вас нормально. Утечка мозгов практически прекратилась»|date=2010-10-08|format=html|publisher=«[[Комсомольская правда]]»|accessdate=2010-10-08|lang=ru|description=Интервью с Андреем Геймом|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101011082027/http://www.kp.ru/daily/24571/743522/|archivedate=2010-10-11}}</ref>. [[Нидерланд|Нидерланды Корольдігінің]] азаматы болған<ref name="NED">{{Cite web|url=http://physicsworld.com/cws/article/news/43939|title=Graphene pioneers bag Nobel prize|author=Hamish Johnston|date=2010-10-05|publisher=physicsworld.com|lang=en|accessdate=2010-10-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S42YCHO?url=http://physicsworld.com/cws/article/news/43939|archivedate=2012-03-26}}</ref>. 2025 жылы Нидерланды азаматтығынан айырылды (себебі: басқа — Ұлыбритания азаматтығын алу)<ref>{{Cite web|url=https://nltimes.nl/2025/07/02/netherlands-nobel-prize-winner-loses-dutch-nationality|title=Netherlands down a Nobel Prize as winner loses his Dutch nationality {{!}} NL Times|lang=en|work=nltimes.nl|date=2025-07-02|accessdate=2025-07-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://myprivacy.dpgmedia.nl/consent?siteKey=PUBX2BuuZfEPJ6vF&callbackUrl=https%3a%2f%2fwww.volkskrant.nl%2fprivacy-wall%2faccept%3fredirectUri%3d%252fbuitenland%252fnederlandse-nobelprijswinnaar-is-zijn-nationaliteit-kwijt-ik-ben-het-land-uitgeschopt-als-een-nutteloos-ding%257eba943b63%252f|title=DPG Media Privacy Gate|work=myprivacy.dpgmedia.nl|accessdate=2025-07-02}}</ref>. Әйелі Ирина Григорьева (Мәскеу болат және қорытпалар институтының түлегі) Гейм сияқты КСРО Ғылым академиясының Қатты дене физикасы институтында жұмыс істеді және қазіргі уақытта күйеуімен бірге Манчестер университетінің зертханасында жұмыс істейді. == Ғылыми жетістіктер == Геймнің жетістіктеріне кейінірек наноскотч деп аталатын [[Бионика|биомиметикалық]] желім жасау кірді. [[Сурет:Frog_diamagnetic_levitation.jpg|солға|нобай|100x100 нүкте|А. Гейм мен М. Берридің тәжірибесіндегі левитациялық бақа]] Сондай-ақ, [[Диамагниттік|диамагниттік левитациямен]] жүргізілген тәжірибе кеңінен танымал, оның ішінде әйгілі «ұшатын бақа»<ref>{{Cite web|url=http://www.ru.nl/hfml/research/levitation/diamagnetic/|title=The Frog That Learned to Fly; webpage in Holland|accessdate=2009-12-29|archivedate=2013-08-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130827232750/http://www.ru.nl/hfml/research/levitation/diamagnetic/}}</ref> бар, ол үшін Гейм [[Бристоль университеті|Бристоль университетінің]] атақты математикі және теоретигі сэр Майкл Берримен бірге 2000 жылы [[Шнобель сыйлығы|Шнобель сыйлығын]] алды. 2004 жылы Андре Гейм өзінің шәкірті [[Константин Сергеевич Новосёлов|Константин Новоселовпен]] бірге бір атомды көміртек қабатынан тұратын жаңа материал — [[графен]] алу технологиясын ойлап тапты. Әрі қарай жүргізілген тәжірибелер көрсеткендей, графен бірқатар ерекше қасиеттерге ие: ол өте берік, электр тогын мыс сияқты өткізеді, барлық белгілі материалдарға қарағанда жылу өткізгіштігі жоғары, жарыққа мөлдір, бірақ тіпті [[гелий]] атомдарын да жауып тастайтындай тығыз. Мұның бәрі оны [[Сенсорлы экран|сенсорлық экрандар]], жарық панельдері және мүмкін күн батареялары сияқты бірқатар қолданбалар үшін перспективалы материал етеді<ref>[http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2010/press.html Пресс-релиз] {{Wayback|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2010/press.html|date=20101007221349}} Нобелевского комитета</ref>. Бұл жаңалығы үшін Физика институты (Ұлыбритания) Геймге 2007 жылы Мотт медалін берді. Сондай-ақ беделді Еврофизика сыйлығын алды (Константин Новоселовпен бірлесіп). 2010 жылы Константин Новоселовпен бөліскен «екі өлшемді графен материалымен жүргізілген озық тәжірибелері үшін» физика бойынша Нобель сыйлығына ие болды<ref>{{Cite web|date=2010-10-05|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2010/|title=The Nobel Prize in Physics 2010|publisher=Официальный сайт Нобелевского комитета|accessdate=2010-10-05|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S4Ez0jV?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2010/|archivedate=2012-03-26}}</ref> Гейм жеке өзі Шнобель және Нобель сыйлығын алған алғашқы ғалым болды<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/09/120919_ignobel_prize_2012.shtml|title=Шнобель-2012: российские алмазы из боеприпасов|author=|date=2012-09-21|work=|publisher=[[Русская служба Би-би-си]]|accessdate=2012-09-21|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BdvsgyUH?url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/09/120919_ignobel_prize_2012.shtml|archivedate=2012-10-24}}</ref>. 2013 жылы ол Копли медалін алды. Нидерланды Корольдік Ғылым Академиясының корреспондент мүшесі (2011). == Марапаттар мен құрметтер == * [[Шнобель сыйлығы]] (2000) * Премия Мотта (2007) * Еврофизика сыйлығы (2008) * Кёрбер сыйлығы (2009) * Америка Құрама Штаттарының Ұлттық ғылым академиясының Джон Карти сыйлығы (2010) * Хьюз медалі (2010) * {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2010) * Ұлыбританияның рыцарь-бакалавры (2011) * Нильс Бор институтының Құрмет медалі (2011) * Копли медалі (2013) * Science Council «Ұлыбританияның 100 жетекші тәжірибелі ғалымдарының» қатарында аталды (2014) <ref>{{Cite web|url=https://www.timeshighereducation.com/news/the-uks-100-leading-practising-scientists/2010580.article|title=The UK’s 100 leading practising scientists {{!}} Times Higher Education (THE)<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2018-12-17|archivedate=2018-10-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181017042907/https://www.timeshighereducation.com/news/the-uks-100-leading-practising-scientists/2010580.article}}</ref> * Carbon Medal (2016) * Нидерланды арыстаны орденінің командоры (2010) == Көзқарастар мен хоббилер == * Андрей Гейм — альпинизмге құмар адам. Оның алғашқы бес мыңдық шыңы [[Эльбрус]] болды, ал сүйікті тауы — [[Килиманджаро]]<ref name="KBP">{{Cite web|url=http://www.kbpravda.ru/2008/11/15.pdf|title=Графен Гейма|date=2008-11-15|format=pdf|publisher=«[[Кабардино-Балкарская правда]]»|accessdate=2008-11-15|lang=ru|description=Интервью с Андреем Геймом|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S46so42?url=http://www.kbpravda.ru/2008/11/15.pdf|archivedate=2012-03-26}}</ref>. * Ғалым өзінің ерекше юмор сезімімен танымал. Мұның бір мысалы — диамагниттік левитация туралы мақала, онда Гейм өзінің сүйікті [[Атжалман|хомякы]] («хамстер») Тишті өзінің бірлескен авторы ретінде көрсетті<ref>''A. K. Geim and H.A.M.S. ter Tisha'' Physica B '''294-295''', 736—739 (2001) {{DOI|10.1016/S0921-4526(00)00753-5}}</ref>. Геймнің өзі хомяктың левитация экспериментіне қосқан үлесі ''тікелей'' болғанын айтты. Бұл жұмыс кейіннен [[PhD-доктор|оның PhD дәрежесін]] алуында пайдаланылды. === Іргелі ғылымның дамуына шолу === 2013 жылдың 5 ақпанында Financial Times газетінде жарияланған «Be afraid, very afraid, of the tech crisis» мақаласында, Гейм әлем технологиялық дағдарыстың құрсауында екенін, жаңа технологиялар қазіргі экономикалық жағдайға қарағанда әлдеқайда сирек пайда болып жатқанын айтты. {{cquote|Жаңа білім өндірісінде терең дағдарыс бар. Жаңалықтар мүлдем жасалмайды деген сөз емес, олардың саны айтарлықтай азайды. Жаңа білімсіз тек туынды технологиялар ғана мүмкін, және бұлар қаншалықты маңызды болса да, [[өнеркәсіптік революция|өнеркәсіптік революция]] басталғаннан бері әлем үйреніп қалған экономикалық өсу деңгейін ұстап тұруға қабілетсіз.}} Геймнің айтуынша, қарапайым адамға пайдасыз болып көрінуі мүмкін іргелі зерттеулерге салынған инвестициялар [[компьютер]], GPS навигациясы және [[интернет]] сияқты өнертабыстардың пайда болуына себеп болды. Гейм ХХ ғасырдың екінші жартысындағы іргелі ғылымның дамуының негізгі себебі ретінде КСРО мен Америка Құрама Штаттары арасындағы [[Қырғи қабақ соғысы|қырғи қабақ соғысты]] келтіреді, бұл елдерді болашақтағы әскери қақтығыста қарсыластарын алдау үмітімен іргелі зерттеулерге орасан зор қаражат жұмсауға мәжбүр етті. Геймнің айтуынша, [[Ғаламдық мәселелер|адамзат алдында тұрған қазіргі қиындықтар]] — [[жаһандық жылыну]] немесе табиғи ресурстардың сарқылуы — көпшілікті қорқытпайды, нәтижесінде әлемнің жетекші державаларының үкіметтері ғылымға жұмсалатын қаражатты қысқартып жатыр. Геймнің айтуынша, ғылыми жаңалықтардың жаңа серпілісі адамзаттың Жердегі өміріне төнген жаһандық қауіп, мысалы, Жермен соқтығысу қаупі төнген үлкен [[астероид]] тудыруы мүмкін. Мұның алдын алу үшін адамзат жаңа технологияларды қарқынды дамытуға мәжбүр болады. Мүмкін, содан кейін, Гейм айтқандай, «адамдар [[Әлеуметтік желі|әлеуметтік желілердің]] адамдарды өте байыта алатынын, бірақ планетаны құтқара алмайтынын ақыры түсінетін шығар. Бұл үшін іргелі жаңалықтар қажет»<ref>{{Cite web|url=http://top.rbc.ru/economics/06/02/2013/843972.shtml|title=А.Гейм: Для новой индустриальной революции нужен грозящий Земле астероид|publisher=РБК|accessdate=2013-02-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130206145652/http://top.rbc.ru/economics/06/02/2013/843972.shtml|archivedate=2013-02-06}}</ref>. == Әлеуметтік іс-шаралар == 2016 жылы ол [[Greenpeace]], [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] және бүкіл әлемдегі үкіметтерді генетикалық түрлендірілген организмдерге ([[Гендік модификацияланған ағза|ГМО]]) қарсы күресті тоқтатуға шақыратын хатқа қол қойды<ref>{{Cite web|url=https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/06/29/more-than-100-nobel-laureates-take-on-greenpeace-over-gmo-stance/|title=107 Nobel laureates sign letter blasting Greenpeace over GMOs|accessdate=2016-06-30|archivedate=2016-06-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160629203642/https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/06/29/more-than-100-nobel-laureates-take-on-greenpeace-over-gmo-stance/}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html|title=Laureates Letter Supporting Precision Agriculture (GMOs)|accessdate=2016-06-30|archivedate=2016-07-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160707040151/http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html|title=Список нобелевских лауреатов подписавших письмо|accessdate=2016-06-30|archivedate=2017-09-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170902012810/http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html}}</ref>. == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2}} == Сілтемелер == * {{Cite web|url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html|title=Гейм, Андрей Константинович — жеке файлдан|author=|authorlink=|coauthors=|date=|format=html|work=|publisher=сайт веб-музея МФТИ|accessdate=2010-10-06|lang=ru|description=А.К. Геймнің құжаттарының фотосуреттері (диплом, баға журналы, емтихан материалдары және т.б.)|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S4Fnjf3?url=http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/geim.html|archivedate=2012-03-26}} * Манчестер университетінің сайтындағы [https://web.archive.org/web/20080514125935/http://onnes.ph.man.ac.uk/~geim/index_files/slide0614.html жеке беті] {{In lang|en}} {{wiki}} {{Физика саласындағы Нобель сыйлығы 2001—2025}} [[Санат:Нидерланд өнертапқыштары]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Нидерланд физиктері]] [[Санат:Копли медалінің иегерлері]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Нидерланд корольдік ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Ұлыбритания физиктері]] [[Санат:Нидерланд физиктері]] [[Санат:КСРО физиктері]] [[Санат:Физика-математика ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Физиктер]] ox8v37x1uc0iwnjlai11idm7ziovue8 0 40859 3590791 3349114 2026-04-24T05:28:07Z Еркежан Сейтқазы 180268 Дұрыс емес қысқартылған сөзді жөндедім 3590791 wikitext text/x-wiki '''Дүние жүйелері''' — астрономияда аспан денелерінің, яғни [[Жер]], [[Күн]], [[Ай]], [[планета]]лардың құрылысы жөніндегі түсініктерді белгілеу үшін қолданылатын термин. Дүние жүйелерін грек ойшылдары ([[Фалес]], [[Анаксимандр]], [[Анаксимен]]) б.з.б. 6 ғасырдың өзінде-ақ жасамақшы болып талпынған. [[Аристотель]] (б.з.б. 4 ғасыр) мен [[Птолемей]] (б.з. 2 ғасыр) қалыптастырған дүниенің геоцентрлік жүйесі мен поляк астрономы Н.Коперник (16 ғасыр) ашқан дүниенің гелиоцентрлік жүйесінің [[тарих]]и маңызы зор болды. Дүниенің [[Әлемнің геоцентрлік жүйесі|геоцентрлік жүйесінде]] Жер — Әлемнің кіндігі деген идея [[2000]] жылға жуық үстемдік етті. Аристотельдің Дүние жүйелерінде қозғалмайтын Жер жеті қабат “[[көк сфера]]лармен” қоршалған, ал жеті [[аспан]] шырағы — Ай, Меркурий, Шолпан, Күн, Марс, [[Юпитер]] және [[Сатурн]] осы сфераларда орналасқан. Аристотельше сфералар бір қалыпты айналып тұрады. Птолемей “''Алмагест''” деген еңбегінде сфералардың орнына эпицикл мен деферент деп аталатын шеңберлер енгізіп, аспан шырағы эпициклмен айналады, ал әрбір эпициклдің центрі деферент бойынша Жерді айналады деген пікірді дамытып, дүниенің геоцентрлік жүйесі туралы ойды одан әрі жетілдіреді. 1543 жылы шыққан “[[Аспан]] сферасының айналысы туралы” деген Коперниктің тамаша еңбегінде дүниенің гелиоцентрлік жүйесі баяндалған. Коперниктің бұл еңбегінің табиғаттану [[ғылым]]ының дамуында маңызы зор болды. Коперник Жер қозғалмайды деген пікірді бекерге шығарып, Жер басқа [[планета]]лармен ([[Меркурий]], [[Шолпан]], [[Марс]], т.б.) бірге планеталар жүйесінің орталығындағы Күнді айналатындығын ғылыми [[жол]]мен дәлелдеді. Сонымен, Жер — ұаламның кіндігі, аспан шырақтарының бәрі адам игілігі үшін жаратылған деген діни нанымдарға Коперниктің [[ілім]]і (дүниенің гелиоцентрлік жүйесі) соққы берді. ==Дереккөздер:== *Қазақ ұлттық Энциклопедиясы {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Астрономия]] {{stub}} goqg8s3a3640s8q0obgr5finaho1n8l 1 43509 3590746 243087 2026-04-24T00:13:15Z Sagzhan 29953 3590746 wikitext text/x-wiki '''Шымтай''' (т.-ө. ж. б.) – [[Ақ Орда]] ханы (1344 – 61). [[Шыңғыс хан | Шыңғыс ханның]] үлкен ұлы [[Жошы]] әулетінен. [[Ерзен хан|Ерзен ханның]] баласы. Орда-Еженнің ұрпағы. Ол хан тағына [[Алтын Орда]] ханы Жәнібектің көмегімен отырды. Сөйте тұрса да өзін Алтын Ордаға тәуелдімін деп есептемеді. Шымтай хан тағына отырысымен Алтын Ордадағы Сарай билігі үшін өзара қырқысуларға белсене араласты. Бұл қырқыс [[Бату]] әулетінен тойтарыс тауып, Жәнібектің баласы Бердібектің қаза табуымен аяқталды. 1361 ж. Алтын Орда әмірлері 17 жыл бойы Ақ Ордада билік құрып отырған Шымтайға Алтын Орданың Сарайдағы тағын ұсынды. Ол таққа өзі отырмағанымен інісі Орда- Шейхты жіберді. Бірақ Орда Шейх көп кешікпей Сарайда өлтірілді. Алтын Орда тағы енді ақордалықтар [[Темір Қожа]], [[Мурит]], Келдібектерге тиді. Шымтайдан кейін Ақ Орда тағына отырған [[Орыс хан]] 1374 – 75 ж. [[Сарай]] қаласын бағындырды. {{stub}} {{wikify}} ==Сілтемелер== [[Қазақстан тарихы, 2-т., А.]], 1998. 2nw0y3zf1t9py9cet7msjnb2ylud357 3590747 3590746 2026-04-24T00:13:51Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3590747 wikitext text/x-wiki '''Шымтай''' (т.-ө. ж. б.) – [[Ақ Орда]] ханы (1344 – 61). [[Шыңғыс хан | Шыңғыс ханның]] үлкен ұлы [[Жошы]] әулетінен. [[Ерзен хан|Ерзен ханның]] баласы. Орда-Еженнің ұрпағы. Ол хан тағына [[Алтын Орда]] ханы Жәнібектің көмегімен отырды. Сөйте тұрса да өзін Алтын Ордаға тәуелдімін деп есептемеді. Шымтай хан тағына отырысымен Алтын Ордадағы Сарай билігі үшін өзара қырқысуларға белсене араласты. Бұл қырқыс [[Бату]] әулетінен тойтарыс тауып, Жәнібектің баласы Бердібектің қаза табуымен аяқталды. 1361 ж. Алтын Орда әмірлері 17 жыл бойы Ақ Ордада билік құрып отырған Шымтайға Алтын Орданың Сарайдағы тағын ұсынды. Ол таққа өзі отырмағанымен інісі Орда- Шейхты жіберді. Бірақ Орда Шейх көп кешікпей Сарайда өлтірілді. Алтын Орда тағы енді ақордалықтар [[Темір Қожа]], [[Мурит]], Келдібектерге тиді. Шымтайдан кейін Ақ Орда тағына отырған [[Ұрыс хан]] 1374 – 75 ж. [[Сарай]] қаласын бағындырды. {{stub}} {{wikify}} ==Сілтемелер== [[Қазақстан тарихы, 2-т., А.]], 1998. 0pmcsgcg9bzgbuco6hzz4cs26qu0yhc 0 45346 3590942 3359164 2026-04-24T07:44:10Z Бекасыл Бейбітұлы 178924 3590942 wikitext text/x-wiki '''Төребай Ақбозов''' Ақжолұлы (10.8.1910, [[Әулиеата уезі]], [[Ботамаймақ ауылы]] – 25.8.1973, [[Тараз|Тараз қаласы]]) – қоғам қайраткері. Шыққан тегі [[Ұлы жүз|Ұлы жүздің]] [[Дулат]] тайпасы [[Шымыр]] руынан.<ref>{{кітап|авторы= Құрастырушы авторы Асангелді Отаров|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Шымыр.|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2007|томы= |беттері= |барлық беті= 816 |сериясы= |isbn= 978-601-209-017-8|тиражы= }}</ref> [[Шымкент]] қаласындағы агрономдар даярлайтын курста оқып шығып, 1931 жылы Алматыдағы а. ш. институтына түсті. *1935 – 51 жылы қазіргі Байзақ ауданында агроном, аудыны жер бөлімінің меңгерушісі, МТС директоры, *1951 – 56 жылы Шу ауданы атқару к-тінің төрағасы, Жамбыл ауданы партия к-тінің 1-хатшысы, *1962 – 65 жылы Талас аймақтық а. ш. басқармасының бастығы, *1965 – 71 жылы Жамбыл облысы а. ш. басқармасының бастығы болды. *1954 жылы КСРО Жоғ. Кеңесінің, 1963 жылы Қазақ КСР Жоғ. Кеңесінің депутаты болып сайланды. Екі рет Еңбек Қызыл Ту орденімен, «Құрмет Белгісі» орденімен және медальдармен марапатталған. ==Дереккөздер:== Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары]] nkvv8gqm09vf9kwmbk9wxvd8inki6ou 3590943 3590942 2026-04-24T07:44:45Z Бекасыл Бейбітұлы 178924 әкесінің атын тегінің алдына қойдым 3590943 wikitext text/x-wiki '''Төребай Ақжолұлы Ақбозов''' (10.8.1910, [[Әулиеата уезі]], [[Ботамаймақ ауылы]] – 25.8.1973, [[Тараз|Тараз қаласы]]) – қоғам қайраткері. Шыққан тегі [[Ұлы жүз|Ұлы жүздің]] [[Дулат]] тайпасы [[Шымыр]] руынан.<ref>{{кітап|авторы= Құрастырушы авторы Асангелді Отаров|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Шымыр.|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2007|томы= |беттері= |барлық беті= 816 |сериясы= |isbn= 978-601-209-017-8|тиражы= }}</ref> [[Шымкент]] қаласындағы агрономдар даярлайтын курста оқып шығып, 1931 жылы Алматыдағы а. ш. институтына түсті. *1935 – 51 жылы қазіргі Байзақ ауданында агроном, аудыны жер бөлімінің меңгерушісі, МТС директоры, *1951 – 56 жылы Шу ауданы атқару к-тінің төрағасы, Жамбыл ауданы партия к-тінің 1-хатшысы, *1962 – 65 жылы Талас аймақтық а. ш. басқармасының бастығы, *1965 – 71 жылы Жамбыл облысы а. ш. басқармасының бастығы болды. *1954 жылы КСРО Жоғ. Кеңесінің, 1963 жылы Қазақ КСР Жоғ. Кеңесінің депутаты болып сайланды. Екі рет Еңбек Қызыл Ту орденімен, «Құрмет Белгісі» орденімен және медальдармен марапатталған. ==Дереккөздер:== Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары]] fzpubezyf9on67y1ylhin9qnoitdrk3 0 47184 3590442 3060423 2026-04-23T12:25:40Z Casserium 68287 3590442 wikitext text/x-wiki '''Елді мекендер:''' * [[Шилі (Әулиекөл ауданы)|''Шилі'']] – [[Қостанай облысы]] [[Әулиекөл ауданы]]ндағы таратылған ауыл. * [[Шилі (Жангелді ауданы)|Шилі]] – [[Қостанай облысы]] [[Жангелді ауданы]]ндағы ауыл. * [[Шилі (Науырзым ауданы)|Шилі]] – [[Қостанай облысы]] [[Науырзым ауданы]]ндағы ауыл. * [[Шилі (Қызылорда облысы)|Шилі]] – [[Қызылорда облысы]] [[Қазалы ауданы]]ндағы ауыл. '''Басқа мағыналар:''' * [[Шилі (көл)|Шилі]] – [[Обаған (өзен)|Обаған]] өзені алабындағы көл. * [[Шилі (өзен)|Шилі]] – [[Сілеті (өзен)|Сілеті]] өзенінің оң жақ саласы. {{айрық}} rc5x2hfmytwxa1lu9zu1hgeh1p15o9e 0 48960 3590561 2873014 2026-04-23T14:09:37Z Еркежан Сейтқазы 180268 тыныс белгі 3590561 wikitext text/x-wiki [[File:Здание суда присяжных.Нюрнберг.jpg|thumb| alt=A.| ''Нюрнберг процесі болған ғимарат''.]] '''Нюрнберг процесі''' – Фашистік [[Германия]]ның басты әскери қылмыскерлер тобына қарсы сот процесі. [[Нюрнберг]] қаласында (Германия) 1945 жылдың 20 қарашасынан 1946 жылдың 1 қазанына дейінгі аралықта өтті. Нюрнберг процесін одақтастардың ([[КСРО]], [[АҚШ]], [[Ұлыбритания]], [[Франция]]) 1945 жылы 8 тамызда [[Лондон]] қаласындағы келісімінің негізінде құрылған Халықаралық әскери трибуналы жүргізді. Әрбір мемлекет трибуналдың мүшесі мен оның орынбасарын тағайындады: КСРО-дан И.Т. Никитченко, А.Ф. Волков, АҚШ-тан Фрэнсис Биддл, Джон Дж. Паркер; Ұлыбританиядан лорд-сот [[Джеффри Лоренс]] (трибунал төрағасы), [[Норманн Биркетт]], Франциядан Анри де Вабр, [[Робер Фалько]]. Процесс бір мезгілде төрт тілде (оның ішінде неміс тілінде де) жүргізілді. Сотқа Германияның жоғарғы шенді саяси және әскери қызметкерлері: Г.Геринг, Р.Гесс, И. фон Риббентроп, В.Кейтель, Э.Кальтенбруннер, А.Розенберг, Г.Франк, В.Фрик, Ю.Штрейхер, В.Функ, К.Дениц, Э.Редер, Б. фон Ширах, Ф.Заукель, А.Йодль, А.Зейс-Инкварт, А.Шпеер, К. фон Нейрат, Г.Фриче, Г.Шахт, Р.Лей (процесс басталғанға дейін асылып өлді), Г.Крупп (жазылмайтын науқас деп танылып, ісі тоқтатылды), М.Борман (сырттай сотталды) және Ф. фон Папен тартылды. Олардың бәріне бейбітшілік пен адамзатқа қарсы (әскери тұтқындарды және бейбіт халықты қырып-жою, қоғамдық және жеке меншік мүлікті талан-таражға салу, құлдық еңбек жүйесін орнату, т.б.) қастандық ұйымдастырып, оны жүзеге асырғаны мен аса ауыр әскери қылмыстар жасағандығы жөнінде айып тағылды.<ref>Нюрнбергский процесс над главными немецкими военными преступниками, Сб. материалов, т. 1-7, М., 1957 – 61</ref> Сонымен бірге, Германияның Ұлтшыл-социалистік партиясының басшылық құрамын, шабуылдаушы (СА) және күзет отрядтарын (СС), қауіпсіздік қызметін (СД), мемлекеттік құпия полицияны ([[гестапо]]), империялық үкімет пен бас штабты қылмысты ұйымдар деп тану мәселесі де қаралды. Процесс барысында 403 ашық сот мәжілісі өткізіліп, айыпкерлер мен 116 куәгер тыңдалды, 5 мыңнан аса жазбаша айыптаулар мен құжаттық дәлелдер (негізінен герман министрліктері мен әкімшіліктерінің, бас штабтың, әскери концерндер мен банктердің ресми құжаттары) қарастырылып, зерттелді. Процесс стенограммасының орыс тіліндегі мәтіні 39 том немесе 20228 бет болды. Трибунал жанынан тергеу жүргізіп, тағылған айыптарды қуаттау мен процесс барысындағы іс-әрекеттерді үйлестіру мақсатымен Бас айыптаушылар комитеті құрылды: оған КСРО-дан – Р.А. Руденко, АҚШ-тан – Роберт Х.Джексон, Ұлыбританиядан – Хартли Шоукросс, Франциядан – Франсуа де Монтон (1946 жылы қаңтарынан Огюст Шампетье де Риб) бекітілді. 1946 жылы 30 қыркүйек – 1 қазан күндері үкім жарияланды.<ref>Полторак А.И., Нюрнбергский процесс, М., 1966</ref> Сотқа тартылғандардың бәрі (Шахт, Фриче, Папеннен басқалары) айыпты деп танылып, оларға әр түрлі жазалар белгіленді. Геринг, Риббентроп, Кейтель, Кальтенбруннер, Розенберг, Франк, Фрик, Штрейхер, Заукель, Йодль, Зейс-Инкварт және Борман (сырттай) өлім жазасына (дарға асу арқылы) кесілді. Гесс, Функ пен Редер өмірлік тұтқын, Ширах пен Шпеер 20 жылға, Нейрат 15 жылға, Дениц 10 жылға сотталды. Трибунал СС, гестапо, СД мен фашистік партияның басшылық құрамын қылмысты ұйымдар деп таныды. КСРО өкілі И.Т. Никитченко үш қылмыскерді ақтап, гитлершіл үкіметті, оның бас штабын қылмысты ұйымдар деп танудан бас тартқан трибунал шешіміне қарсылық білдіріп, ерекше пікірін мәлімдеді. Сотталғандардың өздеріне кешірім жасау жөніндегі өтініштерін Бақылау Кеңесі қабылдамады. 1946 жылы 16 қазанға қараған түні үкім орындалды. Нюрнберг процесінде тарихта бірінші рет агрессия адамзатқа қарсы жасалған аса ауыр қылмыс ретінде танылды. Трибунал жарғысы мен үкімде баяндалған халықаралық құқық қағидалары БҰҰ Бас Ассамблеясының 1946 жылы 11 желтоқсандағы қарарымен бекітілді.<ref>Ни давности, ни забвения. По материалам Нюрнбергского процесса, М., 1983</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Нюрнберг процесінің сотталушылары}} [[Санат:Әскери құқық]] [[Санат:Екінші дүниежүзілік соғыс]] izizuyvk88lxfpfaq3xqjm062hq542z 0 50917 3590903 2904745 2026-04-24T07:10:15Z Madeniet Baskarmasy 179807 Сілтеме еңгізілді 3590903 wikitext text/x-wiki '''Талшықты оптика''' – оптиканың жарықтың таралуын және ақпараттың жарықжетекші бойынша берілуін зерттейтін саласы. Талшықтық оптика 20 ғасырдың 50-жылдары пайда болды. [[Жарық]] [[Талшық | Талшықтық]] оптикада көп өзекті жарық өткізгіштер мен иілгіш [[талшық | талшықтар]] шоғы арқылы таралады (қ. сурет). Әр [[талшық]] өзінің бір ұшына түскен жарықты ғана таратады. Мұнда өзектік [[талшық | талшықтардың]] сыну көрсеткіші одан шеткерірек орналасқан талшықтардыкінен басым болып келеді. Соның нәтижесінде [[талшық]] ұшына түскен [[сәуле]] оның бойымен толық ішкі шағылу арқылы таралып, басқа талшықтарға өтпейді. Пайдалану мақсатына қарай талшықтардың диаметрі бірнеше микроннан см-ге дейін болады. Жарықтың диаметрі толқын ұзындығымен салыстырғанда үлкен жарық жетегімен таралуы геометриялық оптика заңы бойынша өтеді: жіңішкерек талшықпен (толқын ұзындығымен шамалас) Талшықтық оптика шеңберінде қарастырылатын толқындардың жекелеген түрлері немесе олардың жиынтығы ғана таралады. Жарықжетектері, талшықтық-оптик. бөлшектер техникада, медицинада, т.б. ғылыми-зерт. орындарында қолданылады. Диаметрі 15 – 50 мкм [[талшық | талшықтардан]] жасалған қатаң түзу немесе алдын-ала иілген жарықжетектері [[мұрын]] кеңсірігінің ішкі қуысын, [[асқазан | асқазанды]], [[қолқа | қолқаны]], т.б. жарықтандыру үшін мед. аспаптарда қолданылады. Жарықжетектері жедел кино түсіруде, ядролық бөлшектер ізін тіркеуде, фототелеграфияда және теледидарлық өлшеуіш техникада, шапшаң әрекет ететін есептеуіш машиналарға арналған жарықтың кванттық [[генератор]]ларында, т.б. қолданылады. == Талшықты оптика == Компьютерлік технологияның ауқымды дамуы осы индустрия саласының қызметкерлерін қуантады. 1981жылы IBM фирмасының алғашқы компьютері 4,77 МГц желісімен құрылған. 20жыл өткеннен кейін ол көрсеткіш 2 ГГц дейін өскен. Оптоволоконды мәліметтерді жіберу жүйесі үш маңызды компоненттен тұрады. Сәулелі импульсті бір десек, ал импульстін жоқтығын нөлмен белгілейміз. Сәуле өте жұқа шыны талшық (волокон) арқылы тарайды. Детекторға сәуленің түсуі электрлік импульсті түрлендіреді. Оптикалық волокнаны сәуленін шығу тетігіне, ал екінші жағын детекторға жалғасақ бір жүйелі мәліметтерді жіберуге болады. Бұл жүйе электрондық сигналдарды сәулелік импульске жіберіп оны волоконға қосады. Бүгінгі күндегі бірлік волокондар 50 Гбит/жылдамдықпен бір секунтта 100 км қашықтыққа дейін жіберіледі. Зертханада бұдан да жоғары аз қашықтыққа көп жылдамдыққа ие болған. == Сәуленің талшық арқылы өтуі == Оптикалық волокон шыныдан жасалынады, ол өз кезегінде қымбат емес материал мен құмнан жасалынған. Шыны жасау ежелгі Египетте пайда болған, бірақта сәуле шыныдан өту үшін оның қалындығы 1мм болу керек болды, ол кезде бұны істеу мүмкін емес болатын. Шынының мөлдір болуы, қайта өрлеу дәуірінде пайда болды. Қазіргі кездегі оптикалық кабельдегі шынылар мөп мөлдір. Сәуленің өтуінің азаюы шыны арқылы толқынның ұзындығына байланысты 2,5 суретінде көрсетілгендей толқынның ұзындығы дицибельмен километр ұзандық ауытқуы оптикалық волокондағы шыныда қолдануға болады. Ақпарат жүйесінде үш диапозонды толқын ұзындығы болады олар: 0,85, 1,30, және 1,55 мкм соңғы екеуі жақсы ауытқушылықтарға ие болып келеді. 0,85 мкм диапазоны жоғарғы ауытқушылыққа ие болып келеді, осы ұзындық үшін лазерлік электроникалық толқындар бір материалдан жасалынуы мүмкін. Барлық үш диапазонда 25000,30000 Гц дейінгі жіберу жолына ие болып келеді. Сәулелі импульстер толқын мен қозғалуына байланысты ұзарып отырады. Бұл ұзаруды сәулелі дисперсия деп атайды. Ұзарудың көлемі толқынның ұзындығына байланысты. Жанындағы импульстің өсуі басқасын жауып тастамау үшін олардың арақашықтынын көбейтуіміз керек бірақта оның жіберу жылдамдығы азаяды, егер импульске арнайы қалып беретін болсақ. Бұл жағдайды импульсті бірнеше мың километрге дейін қалыптың ешбір толаусыз жіберуге болады. Мұндай импульсті бірыңғай толқындар. Зерттеушілердің көбі бірыңғайландырылған толқындарды лабараторияда зерттелгеннен гөрі қолданысқа беруді айналыстырады. == Оптоталшықты желілер == Талшықты оптика халықаралық байланыста қолданылуы мүмкін локомды жүйе үшін де, бірақ оны орнату Ethernet не қосылуға қарағанда анағұрлым қиынырақ болады. Оптикалық кабельді локальды жүйеге қосудың бір түрі ол сақина, оны «нүкте-нүкте» деп 2.7. суретінде көрсетілген қосындылар деп қарастыруға болады. Әрбір компьютердің Интерфейсі сәулені сақинаға өткізеді, жәнеде Т компьютерге мәліметтерді алуға жіберуге көмекткседі. Бұнда интерфейстің екі типі қолданылады. 2.7 суреттегі көрсетілген интерфейсте активті повторитель деп аталады. Кіретін сәулелі импульсты электрик сигнал бар, онда керісінше алып сосын ол сәулелі пучокқа айналады. Компьютердің интерфейсі қарапайым жез сымнан сигналды ренераторлап қосатын сымнан құрылған. Таза оптикалық қайталанушыларды қазіргі жағдайда қолданылуы мүмкін. Бұл құрылғылар жоғары жылдамдықтан жұмыс істей алады. Белсенді қайталайтын сақина бұзылып қалса онда барлық жүйе жұмысын тоқтатады. Басқа жағынан қарағанда сигнал әрбір иноперфейспен регенеризеция компьютермен километрлік ұзындықты жалғайды, ол өз кезегінде сақинаны қандай үлкендікте жасай алатындығын көрсетеді. Белсенді емес интерфейс сигналдың ішіндегі қосылымдарға әсер етеді, ол компьютерлермен сақиналардың жалпы санын шектейді. Сақиналық топология лоркальдік жүйедегі оптикалық кабельді қолданудағы жағымсыз схема болып табылмайды. Белсенді емес жұлдыз топологиясын құрастыра отырып кең ауқымды оптоталшықты кабельді құрастыруға болады. Ол 2.8 суретінде көрсетілген. Мұндай конструкцияда әрбір интерфейс оптикалық волокнадан құралады. == Оптикалық талшықтар мен жез сымның сипаттамасы == Біріншіден, оның жез сымға қарағанда мәліметтерді жіберудегі жылдамдығы жоғарырақ. Осыған байланысты оптикалық талшық жоғары сапалы мамандандырылған жүйеде жақсы жұмыс істейді. Ауытқудың төмен коэфицентінің болғаны үшін, 50 км сайын оптоталшықты байланыс қайталанып отырады. Оптикалық талшықтарының тағы бір басымдылығы болып оның электромагниттік күйзелістің толерантностқа қатынасы. Ол коррозияға ұшыраған жоқ себебі, шыны химиялық нитрал болып табылады. Оптоталшықтың бұл қасиеті химиялық кәсіпкерлерде қолдануға өте тиімді болып келеді. Бұл өте қызық болып естілуі мүмкін, бірақ телефон компаниялары оптикалық волокнаны тағы бір қасиеті үшін қолданады ол жеңіл әрі жұқа. Кабельге арналған каналдар толып тұр, сол себептен де жаңа кабельді қоятын жер жоқ. Ал, егер сондай каналдардан жез кабельді алып тастап оны оптикалықпен алмастырса ана ғұрлым көп бос орын болатын еді, ал алған жезі түсті металл алатындарға сатып жіберуге болады. Сонымен қатар оптикалық кабель жезге қарағанда анағұрлым жеңілірек. Бір километр мың жез виты пардың салмағы 8000 кг. Оптоталшықты кабельдің салмағы анағұрлым азырақ. Соңында айтатынымыз оптоталшықты кабель сәулені жоғалтпайды және оған қосылу қиынға түседі ол осының тиімділігімен сақталуын арттырады. Оптоталшықты технологияның жағымсыз жағы болып онымен жұмыс істеу үшін арнайы қабілеті бар адамдар керек. Өкінішке орай барлық инженерлер онымен жұмыс істей алмайды. Кабель аса жұқа болғандықтан майыстыратын жерлерде сынып қалуы мүмкін. Сонымен қатар мәліметтерді оптикалық жолмен жіберу қатаң түрде бір бағыттық болады. Ал екі бағыттық байланысқа екі кабель керек немесе бір кабель екі желімі жолда болуы керек. Сонымен оптикалық интерфайс электрлікке қарағанда бағасы қымбат тұрады. Соған қарамастан цифрлік байланыста болашақта оптикалық талшықты қолданады.{{stub}} {{wikify}} [[Санат:Оптика]] [[Санат:Талшықтық оптика]] pz4hku4go1tndh0kkxn5gp8ook2vt82 0 50918 3590904 3401663 2026-04-24T07:11:35Z Байгалиева Жадыра 180321 /* Құрылымы */ 3590904 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = West Kazakhstan University |Бұрынғы атауы = А.С. Пушкин атындағы Орал педагогикалық институты |Ұраны = |Құрылған жылы = [[1932 жыл|1932]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = Мемлекеттік университет |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшы есімі = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = Серғалиев Нұрлан Хабибуллаұлы |Студенттер = |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = {{KAZ}} |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = [[Орал]] қаласы, Н.Назарбаев даңғылы, 162 |Сайты = https://wku.edu.kz/kk/ |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті''' – [[Батыс Қазақстан облысы]]ндағы жоғары оқу орны әрі ірі ғылыми-оқу орталығы.<ref>Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 ISBN 9965-607-02-8</ref> == Тарихы == Алғашында Орал педагогикалық институты болып [[педагог]] кадрлар даярлайтын жоғары оқу орны болды. 1932 жылы [[Орынбор]] қаласынан көшірілген Халық ағарту институтының негізінде ашылды. 1937-ші жылдан бастап институт А. Пушкин атын алды. 1996 жылы '''Пушкин атындағы Батыс Қазақстан Гуманитарлық Университеті''' болып өзгерген. 2000 жылы Университет [[Орал]] қаласындағы [[Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті|Батыс Қазақстан агротехника академиясын]] және Мәдениет институтымен біріктіріліп '''Батыс Қазақстан Мемлекеттік Университет''' болып қайта құрылды. 2002 жылы БҚАУ құрамынан шығып, 2003 жылы Университет [[Махамбет Өтемісұлы]] атын алды. == Құрылымы == Оқу орнының құрамында 6 факультет бар:<ref>[https://wku.edu.kz/kk/bakalavriat-2/spetsialnosti-bakalavriata Бакалавриат мамандықтары]</ref> # Педагогикалық факультет # Мәдениет және өнер факультеті # Физика-математика факультеті # Жаратылыстану-география факультеті # Тарих, экономика және құқық факультеті # Филология факультеті Университетте 20 мамандық бойынша аспирантура, екі канд. дисс. қорғау жөніндегі ғылыми кеңес бар. Сондай-ақ университеттің редакциялық-баспагерлік бөлімі дербес баспаханамен жарақтандырылған, мұнда «[[Вестник ЗКГУ]]» жинағы шығады. Университет кітапханасында 1 млн-нан астам кітап қоры жинақталған, онда электронды каталог пен жергілікті компьютерлік желі іске қосылған. Университеттің 5 оқу ғимараты, 4 жатақхана, 600 мың кітап қоры жинақталған кітапханасы бар. Мұнда [[зоология]] мұражайы, [[биохимия]] лабораториясы, жаңа ақпараттар лабораториялары жұмыс істейді. Университет кадрлар даярлаудың көп сатылы жүйесіне көшіріліп, әмбебап мамандарды даярлауға бағытталған. Университетте 2,5 мыңнан аса студенттер дәріс алады. [[Ағылшын тілі|Ағылшын]], [[Неміс тілі|неміс]] және [[Араб тілі|араб]] тілдері оқытылады. Мұнда 4 ғылым докторы, 85 ғылым кандидаты, 17 [[профессор]] және жүзден астам [[доцент]] еңбек етеді. <ref name=source1>Қазақ энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Орал жоғарғы оқу орындары]] [[Санат:Қазақстан университеттері]] [[Санат:Батыс Қазақстан облысы сәулеті]] [[Санат:Батыс Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]] 64b9zdb4mvd99iken6fdah5qlecua6l 3590913 3590904 2026-04-24T07:15:51Z Байгалиева Жадыра 180321 3590913 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = West Kazakhstan University |Бұрынғы атауы = А.С. Пушкин атындағы Орал педагогикалық институты |Ұраны = |Құрылған жылы = [[1932 жыл|1932]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = Мемлекеттік университет |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшы есімі = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = Серғалиев Нұрлан Хабибуллаұлы |Студенттер = |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = {{KAZ}} |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = [[Орал]] қаласы, Н.Назарбаев даңғылы, 162 |Сайты = https://wku.edu.kz/kk/ |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті''' – [[Батыс Қазақстан облысы]]ндағы жоғары оқу орны әрі ірі ғылыми-оқу орталығы.<ref>Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 ISBN 9965-607-02-8</ref> == Тарихы == Алғашында Орал педагогикалық институты болып [[педагог]] кадрлар даярлайтын жоғары оқу орны болды. 1932 жылы [[Орынбор]] қаласынан көшірілген Халық ағарту институтының негізінде ашылды. 1937-ші жылдан бастап институт А. Пушкин атын алды. 1996 жылы '''Пушкин атындағы Батыс Қазақстан Гуманитарлық Университеті''' болып өзгерген. 2000 жылы Университет [[Орал]] қаласындағы [[Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті|Батыс Қазақстан агротехника академиясын]] және Мәдениет институтымен біріктіріліп '''Батыс Қазақстан Мемлекеттік Университет''' болып қайта құрылды. 2002 жылы БҚАУ құрамынан шығып, 2003 жылы Университет [[Махамбет Өтемісұлы]] атын алды. == Құрылымы == Оқу орнының құрамында 6 факультет бар:<ref>[https://wku.edu.kz/kk/bakalavriat-2/spetsialnosti-bakalavriata Бакалавриат мамандықтары]</ref> # Педагогикалық факультет # Мәдениет және өнер факультеті # Физика-математика факультеті # Жаратылыстану-география факультеті # Тарих, экономика және құқық факультеті # Филология факультеті Университетте 20 мамандық бойынша аспирантура, екі канд. дисс. қорғау жөніндегі ғылыми кеңес бар. Сондай-ақ университеттің редакциялық-баспагерлік бөлімі дербес баспаханамен жарақтандырылған, мұнда «[[БҚУ Хабаршысы]]» жинағы шығады. Университет кітапханасында 1 млн-нан астам кітап қоры жинақталған, онда электронды каталог пен жергілікті компьютерлік желі іске қосылған. Университеттің 5 оқу ғимараты, 4 жатақхана, 600 мың кітап қоры жинақталған кітапханасы бар. Мұнда [[зоология]] мұражайы, [[биохимия]] лабораториясы, жаңа ақпараттар лабораториялары жұмыс істейді. Университет кадрлар даярлаудың көп сатылы жүйесіне көшіріліп, әмбебап мамандарды даярлауға бағытталған. Университетте 2,5 мыңнан аса студенттер дәріс алады. [[Ағылшын тілі|Ағылшын]], [[Неміс тілі|неміс]] және [[Араб тілі|араб]] тілдері оқытылады. Мұнда 4 ғылым докторы, 85 ғылым кандидаты, 17 [[профессор]] және жүзден астам [[доцент]] еңбек етеді. <ref name=source1>Қазақ энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Орал жоғарғы оқу орындары]] [[Санат:Қазақстан университеттері]] [[Санат:Батыс Қазақстан облысы сәулеті]] [[Санат:Батыс Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]] c49sjltraqrhz4rk6rf8b1vdke2i67w 0 53007 3590901 3404358 2026-04-24T07:09:11Z Sadykova Manshuk Bulatovna 180310 3590901 wikitext text/x-wiki '''Қазақстан инновациялық университеті''' – жас жоғары оқу орны (бұдан былай қысқаша— ЖОО), бірақ оның дүниеге келіп, әуелгі қалыптасуы мен даму негізі Қазақ қаржы-экономикалық академиясы болғандықтан жинақтаған бай академиялық дәстүрлері бар. Қазақ Қаржы-экономикалық академиясы [[1992 жыл]]ы Агротехнологиялық университет болып негізін қалады. 1994 жылы атауы [[Семей]] бизнес және кәсіпкерлік институты болып өзгерді. 2000 жылы Қазақ қаржы-экономикалық институты, ал 2008 жылы Қазақ Қаржы-экономикалық академиясы болып құрылды. Оның негізін салушы және президенті Әпсәләмов Нәдірбек Әпсәләмұлы – экономика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Жаратылыстану Ғылымдары Академиясының мүшесі. «Құрмет» орденімен, «В.И.Лениннің 100 жылдығына», «Тәуелсіздікке 20 жыл» мерейтойлық төсбелгілерімен марапатталған. «ҚазКСР білім беру ісінің үздігі», «КСРО білім беру ісінің үздігі», «ҚР білім беру ісіне еңбегі сіңген қайраткер», 2006 ж. Женевада мінсіз іскерлік абыройлы қызметі үшін «INSAM» төсбелгісін( медалін) алды және т.б. Қазақ Қаржы-экономикалық академиясында үш факультет болды: «Қаржы-экономикалық», «Есеп-экономикалық» және сырттай оқыту бөлімі. Академия түрлі бағыттар мен мамандықтар бойынша мамандар даярлады. Бакалавриат: «Экономика», «Қаржы», «Есеп және аудит», «Менеджмент,» «Құқықтану», «Маркетинг», «Мемлекеттік және жергілікті басқару», «Туризм», «Ақпараттық жүйелер», «Есептеу техникасы және бағдарламалық қамту», «Бағалау».<ref>[https://web.archive.org/web/20200202205700/http://www.akimvko.gov.kz/kz/obrazovanie/vuzyi/kazaxstanskij-innovaczionnyij-universitet.html Қазақстан иновациялық университеті]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == ҒЫЛЫМ БӨЛІМІ == Ғылыми жұмысты ұйымдастыру бөлімі ғылым мен техниканың басым бағыттарына сәйкес ғылыми қызметтің негізгі бағыттары шеңберінде университеттің ғылыми-педагогикалық ұжымдары мен жекелеген ғалымдарының ғылыми жұмысын үйлестіруді қамтамасыз ететін ғылым Басқармасының құрамына кіретін университеттің құрылымдық бөлімшесі болып табылады. Бөлімнің негізгі мақсаттары: университет ғалымдарының іргелі, қолданбалы зерттеулері мен техникалық әзірлемелерінің деңгейін арттыруды ғылыми-ұйымдастырушылық қамтамасыз ету; ҒЗЖ тақырыптық жоспары шеңберінде орындалатын ғылыми зерттеулер көлемін ұлғайту; университеттің құрылымдық бөлімшелерінің ғылыми-зерттеу қызметін жандандыру; ҚазИТУ-дың зияткерлік, материалдық, қаржылық, ақпараттық және өзге де ресурстарын, Білім беру, ғылыми, инновациялық, әлеуметтік және басқа да құрылымдық бөлімшелерін, сондай-ақ бөгде мекемелер мен ұйымдарды пайдалану тиімділігін арттыр {{Суретсіз мақала}} [[Санат:1992 жылы құрылған оқу орындары]] [[Санат:Қазақстанның бұрынғы жоғарғы оқу орындары]] 52pbzfb9r8cx225oog64hwwi88aks4i 0 54950 3590648 3099297 2026-04-23T17:49:32Z Kasymov 10777 /* Гидрологиясы */ 3590648 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = Талас |шынайы атауы = |сурет = 201007151135436406250 0.jpg |сурет ені = 288 |сурет атауы = Талас өзені |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 661 |су алабының ауданы = 52,7 мың |су алабы = |өзендердің су алабы = |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = [[Қырғыз Алатауы]] мен [[Талас Алатауы]] мұздықтары |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir =N |s_lat_deg =42 |s_lat_min = 30 |s_lat_sec = |s_lon_dir = E |s_lon_deg =73 |s_lon_min =10 |s_lon_sec = |сағасы = [[Мойынқұм (құмды алқап, Түркістан, Жамбыл облыстары)|Мойынқұм]]дағы [[Айдын (көл)|Айдын көлі]]не жетпей |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir =N |m_lat_deg = 43 |m_lat_min = 55 |m_lat_sec = |m_lon_dir = E |m_lon_deg = 70 |m_lon_min = 30 |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = {{KGZ}} {{KZ}} |аймақ = |ортаққордағы санаты = Talas River }} {{мағына|Талас}} '''Талас өзені''' – [[Қырғызстан]] мен [[Қазақстан]] жеріндегі өзен, ұзындығы 661 км, су жиналатын алабы 52700 км². Қазақстандағы бөлігі 453 км. Негізінен, [[Жамбыл облысы]]ның [[Байзақ ауданы|Байзақ]], [[Талас ауданы|Талас]], [[Сарысу ауданы|Сарысу аудандары]] жерімен ағады. ==Бастауы == [[Қырғыз Алатауы]] мен [[Талас Алатауы]] мұздықтарынан шығатын [[Қарақол]] және [[Үшқоша]] өзендері қосылған жерден басталып, [[Мойынқұм (құмды алқап, Түркістан, Жамбыл облыстары)|Мойынқұм]]дағы [[Айдын (көл)|Айдын көлі]]не жетпей құмға сіңіп, тартылып қалады. == Гидрологиясы == Аңғары жоғарғы бөлігінде тар шатқалды, ені 1 – 2 км, жазыққа шыққан төменгі бөлігінде кең, 25 – 30 км. Көп жылдық мұз, жауын-шашын суынан толысады. Маусым – тамыз айларында тасиды. [[Тараз]] қаласынан төменгі ағысында Таластан бірнеше тармақ (Шалқы, Көделі, [[Тасарық (өзен)|Тасарық]], т.б.) таралады. Суы көктемде, күзде тұщы, сәл кермек, ауыз суға жарамды. Жылдық орташа су ағымы Тараз қаласы тұсында секундына 27,4 м³. Өзен бойында, Тараз қаласынан 10 км жерде [[Киров бөгені (Қырғызстан)|Киров бөгені]], сағасынан 197 км жерде Юбилейный, 275 км-де Жінәлі, 280 км-де [[Қазақбай бөгені|Қазақбай бөгендері]] және Талас – Аса каналы салынған. Егін суаруға пайдаланылады.<ref>Тараз энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Байзақ ауданы өзендері]] [[Санат:Сарысу ауданы өзендері]] [[Санат:Талас ауданы өзендері]] [[Санат:Қырғызстан өзендері]] 5q0hz0pu2p506ev3bk5plqiytfrtbbp 0 55130 3590471 3573473 2026-04-23T12:59:24Z Bektenbai Bekzhan 138856 /* Есімінің ұлықталуы */ 3590471 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Қайрат Ноғайбайұлы Рысқұлбеков |Шынайы есімі = |Сурет = Қайрат Рысқұлбеков.jpg |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туылған кездегі есімі = |Туған күні = 13.03.1966 |Туған жері = [[Бірлік (Мойынқұм ауданы)|Бірлік ауылы]], {{туғанжері|Мойынқұм ауданы|Мойынқұм ауданында}}, [[Жамбыл облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Мансабы = [[Алматы]]дағы [[Желтоқсан көтерілісі]]нің қатысушысы |Азаматтығы = {{байрақ|КСРО}} |Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = 21.05.1988 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Семей|Семейде}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Әкесі = Ноғайбай Рысқұлбеков |Анасы = Дәметкен Рысқұлбекова |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = {{Халық қаһарманы}} {{Отан ордені}} |Сайты = |Басқалары = |Commons = Kayrat Ryskulbekov }} '''Қайрат Ноғайбайұлы Рысқұлбеков''' ([[13 наурыз]] [[1966 жыл|1966]], [[Бірлік (Мойынқұм ауданы)|Бірлік ауылы]], [[Мойынқұм ауданы]], [[Жамбыл облысы]]<ref name="rukh">{{Кітап|жауапты=|тақырыбы=Желтоксан-86: Статьи и публикации за 1996—2005|беттері=204—205|isbn=9965-9999-2-9|барлық беті=300|орны=Алматы|баспасы=Алтынбек Сәрсенбайұлы қоры|бөлімі=Борцу за независимость|авторы=|томы=7}}</ref> – [[21 мамыр]] [[1988 жыл|1988]], [[Семей]], [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — 1986 жылғы [[Алматы]] қаласындағы [[Желтоқсан көтерілісі]]нің қатысушысы. Оған қатысқаннан кейін ең жоғарғы жаза — өлім жазасына кесілді. Одан кейін үкім 20 жыл бас бостандығынан айыруға өзгертілді. Семей түрмесінде, бостандық айыру орнына бара жатқанда белгісіз жағдайда қайтыс болды. [[1992 жыл]]ы өлімінен кейін ақталды. [[1996 жыл]]ы Қазақстан президентінің жарлығымен оған өлімінен кейін [[Халық қаһарманы]] марапаты берілді. == Өмірбаяны == Дулат тайпасының [[Шымыр]] руының Бестерек бөлімінен шыққан. === Институтқа дейін === Қайрат [[Жамбыл облысы]]ның [[Мойынқұм ауданы]]ның «Көктерек» кеңшарында тұрып, жұмыс істейтін Ноғайбай және Дәметкен Рысқұлбековтердің отбасында алтыншы бала болып дүниеге келді<ref name="borcu">{{Кітап|авторы=Часнык Л|жауапты=Құраст. Б. Әбдіғалиев, Б. Көрпебайұлы, Н. Әубәкір. Ред. А. Қайнарбек|тақырыбы=Желтоқсан-86. 2-кітап. Намыс оты алаулаған|беттері=3—6|isbn=9965-9999-9-6|барлық беті=284|орны=Алматы|баспасы=Алтынбек Сәрсенбайұлы қоры|бөлімі=Қ. Рысқұлбеков туралы естелік. Қайсар рухты қазақ}}</ref>. Новотроицкідегі(қазіргі [[Төле би (Жамбыл облысы)|Төле би]], [[Шу ауданы]], [[Жамбыл облысы]]) интернат-мектепте оқыған. Мектеп қауымдастығының өміріне белсенді түрде қатысқан, қабырға газетін шығарған, [[Бүкілодақтық лениндік коммунистік жастар одағы|комсомол]] ұяшығының хатшысы болған<ref name="rukh"/>. Оның інісінің естеліктері бойынша ол: {{Quote|[[Шу ауданы]] және [[Мойынқұм ауданы|Мойынқұм аудандарының]] малшыларына арналған интернат-мектепте оқыдық. Ол жақсы оқыған әрі белсенді болған. Жетінші сыныпта комсомолға қосылғанынан кейін, бірден біздің мектептің комсомолды организациясының хатшысы болып сайланды. Ол өзінің міндеттеріне үлкен жауапкершілікпен қарайтын. Бұл қасиеттері оған күреспен айналысуға кедергі болмайтын. Мені алғаш рет [[бокс]] секциясына Қайрат апарған. Оның тағы бір қасиеті оның тазалықты ұнатуы болған. Егер жейдемде кір жаға екенін көрсе, менен оны шешуді әлде жууды талап ететін.<ref>{{cite web|url=http://www.inform.kz/rus/article/238526|author=Марлан Жиембай.|title=«Моя совесть чиста» — Кайрат Рыскулбеков|publisher=Казинформ|date=2009-06-02|accessdate=2010-06-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/60wTJgQyr?url=http://www.inform.kz/rus/article/238526|archivedate=2011-08-14|deadlink=no}}</ref> {{oq|ru|Мы учились в школе-интернате для детей животноводов Чуского и Мойынкумского районов. Он хорошо учился и был активистом. Вступив в седьмом классе в комсомол, он сразу был избран секретарём комитета комсомольской организации нашей школы. Он очень ответственно относился к своим обязанностям. Это не мешало ему быть спортсменом, заниматься борьбой. Именно Кайрат привёл меня в первый раз в секцию бокса. Ещё одна его черта&nbsp;— он любил чистоту. Если видел на моей рубашке грязный воротник, требовал тут же сменить рубашку или постирать её.}}}} [[1983 жыл]]ы орта мектепті бітірді<ref name="rukh"/>. Онжылдық жоспар аяқталған соң, ол Алматы архитектуралық-құрылыстық институтына (ААҚИ) құжаттарын тапсырды. Бірақ бірінші реттен институтқа түсе алмай, ауылына қайтып кішкене уақыт малшы болды<ref name="metelj">{{кітап|бөлімі=Жизни, прерванные «метелью»|тақырыбы=Алма-Ата. 1986. Декабрь. Книга-хроника (вторая)|жауапты=Пер. Кенжегуловой Н|баспасы=Коллегия «Аударма», РГЖИ «Дәуір»|беттері=192|isbn=5-86228-012-X|авторы=Данияров Т.|орны=Алматы|тиражы=40000|барлық беті=146—147}}</ref>. [[1984 жыл|1984]]—[[1986 жыл]]дары № 33635 әскери бөлімінің десанттық әскерінде шұғыл қызметін өткерген<ref name="rukh"/><ref name="borcu"/>. Қызметін сержант лауазымында бітірді<ref name="talgat">{{кітап|бөлімі=Қайраттың інісі Талғаттың естелігінен|тақырып=|жауапты=Құраст. Б. Әбдіғалиев, Б. Көрпебайұлы, Н. Әубәкір. Ред. А. Қайнарбек|орны=Алматы|баспасы=Алтынбек Сәрсенбайұлы қоры|жылы=|барлық беттер=|беті=|isbn=9965-9999-2-9|тақырыбы=Желтоқсан-86. 2-кітап. Намыс оты алаулаған|жыл=2006|беттері=203—204|барлық беті=284}}</ref>. 1986 жылы әскерден үйге оралды. Әкесі Ноғайбайдың сөзі: {{Quote|Сол жылы Қайрат әскерден оралды. Біз оны ол күні күтпеп едік. Бізді таңғалдырып ол өлең оқып берген еді, бірақ бұған ешкім назар аудармады. Ауыл балаларының тілдері кейде ғана өткір болып келеді. Сол үшін оның өлең жазатыны менің ойыма да келмейтін.<ref name=bessmertie>{{кітап|авторы= Рысакова М.|бөлімі=Бессмертие Кайрата|тақырыбы=Желтоксан-86: Статьи и публикации за 1996—2005|орны=Алматы|баспасы=ОФ «Фонд Алтынбека Сарсенбайулы»|жыл=2006|барлық беттер=300|беті=56—59|том=7|isbn=9965-9999-9-6}}</ref>. {{oq|ru|В тот год Кайрат вернулся из армии. Мы не ждали его в тот день. На наше удивление столь неожиданным приездом, прочитал стихи, но никто не придал им значения. Аульские ребята, за редким исключением, на язык остры… Поэтому я и не догадывался, что сын пишет стихи.}}}} === Институт === [[Сурет:Kayrat Ryskulbekov Trade Union Membership Card.jpg|thumb|left|300px|Рысқұлбековтің кәсіподақ билеті, 1986 жылдың қарашасы]] [[1986 жыл]]дың күзінде [[Қазақ бас сәулет-құрылыс академиясы|Алматы архитектура-құрылыс институтына (ААҚИ)]] түсті, сол институттың №1 жатақханасының 17 секциясында тұрды<ref name="baurzhan">{{кітап|авторы=Қайранбеков Б.|бөлімі=Халқымның алдында кінәсіз екенімді білемін|тақырыбы=Желтоқсан-86. 2-кітап. Намыс оты алаулаған|жауапты=Құраст. Б. Әбдіғалиев, Б. Көрпебайұлы, Н. Әубәкір. Ред. А. Қайнарбек|орны=Алматы|баспасы=Алтынбек Сәрсенбайұлы қоры|жылы=|барлық беттер=|беті=|isbn=9965-9999-2-9|барлық беті=284|беттері=44|жыл=2006}}</ref>; әкесі Ноғайбайдың естеліктері бойынша Қайратқа оқуы қиын болатын<ref name="bessmertie" />. Институтта Қайрат студенттік кәсіби бюроның мүшесі, қоғамдық тағам бойынша бақылаушы және комсомол бірлестігінің командирі болған<ref name="serdce">{{кітап|авторы=Людосанова В.|бөлімі=Желтоксан в его сердце|тақырыбы=Желтоксан-86: Статьи и публикации за 1996—2005|орны=Алматы|баспасы=ОФ «Фонд Алтынбека Сарсенбайулы»|беттері=75—78|томы=7|isbn=9965-9999-9-6|жыл=2006|барлық беті=300}}</ref>. Әр сенбіде бірінші курстықтар отырыстар жасайтын; үйден келген тамақпен бөлісетін, самаурында жасалған шайды ішетін, домбырада ойнайтын және Қайрат шығарған өлеңдерді тыңдайтын<ref name="serdce"/>. {{clear}} === Желтоқсан === {{main|Желтоқсан көтерілісі}} [[1986 жыл]]дың [[17 желтоқсан]]ында Қайрат радиодан білген [[Желтоқсан көтерілісі]] басталды<ref name="serdce" />. Факультеттің деканы жыне оның орынбасарлары институттан шығуға және демонстрацияларға қосылуға қатал түрде тыйым салды<ref name="serdce" />. Бірақ оған қарамастан 1986 жылдың 17 желтоқсанында жатақханадағы басқа оған қосылған студенттермен бірге митингке кетті<ref name="serdce" />. Кейін әкесімен кездесуде ол барлығы сияқты [[Республика алаңы (Алматы)|Л.И.Брежнев атындағы алаңға]] ешқандай мақсатсыз барғанын мойындады<ref name="bessmertie" />. Митингіні суатқыштар арқылы тарата бастағанда, демонстранттар жазушы [[Олжас Омарұлы Сүлейменов|Олжас Сүлейменовпен]] кездесу үшін [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның ғимаратына қарай жылжи бастады. Бірақ есіктер жабық болғандықтан ішінде Қайрат бар студенттер тобы [[Достық даңғылы (Алматы)|Ленин даңғылындағы]] [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Қазақ педагогикалық институтына]] қарай жүгірді. Шамамен осы уақытта Рысқұлбеков мемлекеттік қауіпсіздік комитетітің қызметкерлерімен фото және видеокамераларына түсірілді<ref name="serdce" />. === Сот процесі === [[1987 жыл]]дың [[1 қаңтар]]ы Рысқұлбеков [[18 желтоқсан]] таңның 9 сағат 30 минутында [[Нұрсұлтан Назарбаев даңғылы (Алматы)|Фурманов көшесі]] мен [[Абай даңғылы (Алматы)|Абай даңғылында]] жасалған фотосуреттің негізінде тұтқындалды<ref name="obstoyatelstva">{{кітап|авторы=Табей К.|бөлімі=При загадочных обстоятельствах|тақырыбы=Желтоксан-86: Статьи и публикации за 1986—1995|орны=Алматы|баспасы=ОФ «Фонд Алтынбека Сарсенбайулы»|жылы=|барлық беттер=|беттері=284—291|том=|isbn=9965-831-00-9|томы=6|жыл=2006|барлық беті=328}}</ref><ref name="navzlete">{{кітап|автовр=|бөлімі=Смерть на взлёте|тақырыбы=Алма-Ата. 1986. Декабрь. Книга-хроника (вторая)|жауапты=Пер. Кенжегуловой Н.|орны=Алма-Ата|баспасы=Коллегия «Аударма», РГЖИ «Дәуір»|жылы=|барлық беттер=|беттері=115—134|тиражы=40000|isbn=5-86228-012-X|авторы=Табеев К.|барлық беті=192|беттері|жыл=1992}}</ref>. Тұтқындалу күнінде Көктерек ауылындағы нағашы ағасының үйінде болды<ref name="metelj"/>. Онымен бірге айыпты деп Түгелбай Тәшенов, Жамбылбек Тайжұмаев, Ертай Көпесбаев, Қайрымбаев Күзембаев кінәланатын<ref name=sud>{{кітап|авторы= Данияров Т.|бөлімі=«Суд пятерых»|тақырыбы=Алма-Ата. 1986. Декабрь. Книга-хроника (вторая)|жауапты=Пер. Кенжегуловой Н.|орны=Алма-Ата|баспасы=Коллегия «Аударма», РГЖИ «Дәуір»|жылы=1992|барлық беттер=192|беттері=164—183|тиражы= 40000|isbn=5-86228-012-X}}</ref>. Күзембаевтің естеліктеріне сенсек, ол Қайратпен тек Қазақ КСР-ның жоғарғы сотына бара жатқанда ғана танысты. Оның есінде Қайраттың оны алдап халық жасақшысы Савицкийдың өлтіруін мойындауға мәжбүрлегені туралы сөздері есінде қалды. Ол камерада отырғанда бірнеше рет сотталған қылмыскерлер оны жасақшыны өлтірген үшін, милиционерді өлтіргенге қарағанда азырақ түрмеде азырақ отыратынына көндірді. Одан неге өзін жасамаған басқа адамның өлтірілуін өзіне алдын деп сұрағанда ол туысқандары мен жақындары үшін қорыққаны және олардың тыныштығы туралы ойлағанын айтты, себебі оған келіспесе отбасынды жоғалтамыз деп айтыпты<ref name="metelj161">{{кітап|авторы=Данияров Т.|бөлімі=Жизни, прерванные «метелью»|тақырыбы=Алма-Ата. 1986. Декабрь. Книга-хроника (вторая)|жауапты=Пер. Кенжегуловой Н.|орны=Алма-Ата|баспасы=Коллегия «Аударма», РГЖИ «Дәуір»|жылы=|барлық беттер=|беттері=161—162|тиражы=40000|isbn=5-86228-012-X|беттері=161-162|барлық беті=192|жыл=1992}}</ref>. Сот процессі 1987 жылдың [[25 мамыр]]ы басталды. Бірінші жиналыста теледидар өкілдері болған, бірақ үзілістен кейін олар біреудің бұйрығын тыңдап шығып кетті<ref name=sud/>. Рысқұлбеков кінәланған қылмыстардың ішінде милиция сержант А. А. Алмабековке жарақаттар жасауы және халық сергегі, радиотелеорталықтың инженері С. А. Савицкийды өлтіруі болатын<ref name="rasplata">{{кітап|авторы=КазТАГ.|бөлімі=Расплата за бесчинства|тақырыбы=Желтоксан-86: Статьи и публикации за 1986-1995|орны=Алматы|баспасы=ОФ «Фонд Алтынбека Сарсенбайулы»|жылы=|барлық беттер=|беттері=30—31|том=|isbn=9965-831-00-9|томы=6|барлық беті=328|жыл=2006}}</ref> (Сергей Савицкий 19 желтоқсан 4.30-да қайтыс болды, ода екі бала қалды — 3,5 және 8 жастылар<ref name=sud/>). Сот процессінің жүрісі қоғамдық кінәлаушы болып тағайындалған Әділбек Оразовтың арқасында белгілі болды. Оған бұған қатысты бірнеше ескерту айтылғанына қарамастан жиналыстардың стенограммасын жүргізген<ref name=sud/> 1987 жылдың [[27 мамыр]]ы. Алмабековтың айтуынша Рысқұлбеков оны таяқпен ұрып ''«Лас-лас мент, немене сен форма киіп алғансын(''{{lang-ru|Мент поганый чего ты оделся в форму}}'')»'' деп айғайлады. Қайрат [[Достық даңғылы (Алматы)|Ленин даңғылы]] арқылы түсіп бара жатқанында онда таяқ болмағанын айтып, кінәсын мойындамады<ref name="sud" />. 1987 жылдың [[1 маусым]]ы. [[1961 жыл]]ы туылған радиотехникалық оқу орнының курсанты куәгер Магомед Гардановтың сөзінше ол демонстранттарды қоршап тұрған және сол кезде ол Рысқұлбеков мен Күзембаевты көрді. Тура сол күні куәгер Иоф Исаков [[Сәтбаев атындағы көше (Алматы)|Сәтбаев көшесіне]] қарай бара жатқан тобырды көргенін айтты, оның есінде ең қатты қалған қолында таяғы бар Рысқұлбеков. Куәгер Асқар Қаюмов оны алаңға ([[Желтоқсан көшесі (Алматы)|Бейбітшілік көшесі]] мен Сәтпаев көшелерінің жол айрығы) әкелгенін айтты. Ол тобыр таяқтар мен және тастар мен №18 автобусты қирата бастағанын көрді. Рысқұлбеков тобырдың алдында болып, ылғида бірдене айғайлап тұрды. Рысқұлбековтен басқа оның есінде ешкім қалмады. Куәгер [[Алматы ауыр машина жасау зауыты]]ның жұмысшысы Игорь Гамаюнов Рысқұлбековті сурет арқылы таныды. Гамаюновтың сөздерінше, Рысқұлбеков демонстранттар арасындағы ең белсенді болып, автобустың терезесін қиратып, сергекті ұрып тастаған. 1987 жылдың [[2 маусым]]ы. Куәгер Наталья Дарюшина аппарат терезесінен Савицкийдың ұрылуын көргенін айтты. Оның айтуынша Рысқұлбеков оның көзінше Савицкийды үш-төрт рет ұрды, ал Тәшенов пен Күзембаев таяқты қолданып ешкімді жақындатпай тұрған. Бұл 10 минут бойы жалғасты<ref name="sud" />. 1987 жылдың [[3 маусым]]ы. Куәгер Василий Белолипецкий Рысқұлбеков пен басқалар автобусқа шабуылдағандарында, оларды сол жерден айдатуға тырысты, сол кезде Белолипецкий жасақшылардың біреуі тұрып, кетіп қалуға тырысқанын көрді. Оны кім ұрғанын Белолипецкий көрген жоқ, бірақ қасында тұрған Рысқұлбековті көрді. Рысқұлбеков бірінші текетіресте Белолипецкий оны танымағанын айтты. Сол кезде тергеуші барлығына артқа қарауды бұйырды, Рысқұлбековтің аяқ киімінде тег болған еді, және ол қайта бұрылғанда Белолипецкий бірден оған көрсетті<ref name="sud" />. 1987 жылдың [[4 маусым]]ы. Куәгер Е. Осипова зардап шеккен Алмабековты танығанын айтты. Ол оны қалай ұрып жатқанын көрмеді, бірақ Осипова мейрамханада отырғанда ол қан-жоса болып ғимаратқа кірді, сол кезде Осипова бірден жедел жәрдем шақырды. Алмабеков барлығы осылай болғанын растады<ref name="sud" />. 1987 жылдың [[5 маусым]]ы. Куәгер Петр Милованов алаңда ([[Нұрсұлтан Назарбаев даңғылы (Алматы)|Фурманов көшесі]] мен [[Сәтбаев атындағы көше (Алматы)|Сәтбаев көшелерінің]] қиылысы) кезекшілікте болғанында көтерілісшілердің бет әлпетін жаттау керек деген бұйрық түскенін хабарлады. Оның айтуынша қаңтарда және ақпанда ол суретте тек Рысқұлбековті таныды. Оның үстіне ол фотографияларда Күзембаевқа көрсететін, ал кінәланушылардың арасында Рысқұлбековке көрсететін. Тағы ол кезекшілік күнінде және басқа мәлімдерде шатасты. Куәгер радио қызметкері Надежда Валяева студия терезесінен адамды ұрып жатқанын көргенін хабарлады. Оның көзіне ең қатты бесеуі түсті, екеуі оның есінде қалды, сол екеуінің ішінде Рысқұлбеков<ref name="sud" />. [[11 маусым]] сот пікірталасты бастады, [[15 мамыр]] Рысқұлбеков өзінің соңғы сөзін айтты: {{Quote|Мен өзімді тәртіпсіздік ұйымдастырушыларының ықпалына түскенім үшін кінәлаймын... Мен онда бейбіт митинг болады деп ойладым, қақтығыстарды күтпеп едім. Сот азаматтары және халықтық бағалаушылар менің сөзіме сеніңіздер, менің жасақшы Савицкийдың өліміне мүлдем қатысым жоқ.{{oq|ru|Я виню себя в том, что оказался под влиянием организаторов беспорядков… Я думал, что там будет мирный митинг, не ожидал столкновений. Граждане судьи и народные заседатели, верьте моей честности, я не имею ни малейшего отношения к смерти дружинника Савицкого.}}}} Қайрат өзінің кінәсін мойындамады. Оның соттаты соңғы сөзіне сәйкес — нағыз жігітке қыздарды ұрып жатқанда жәй қарап тұруға болмайды<ref name=obstoyatelstva/>. Тағы ол соңғы сөзінде өлең оқыды, төреші мен [[прокурор]]ларды әділетті болуға шақырды, оның жас екенін ұмытпауды сұрады, туысқандары мен жақындарынан кешірім сұрады, олармен қоштасты<ref name="sud" />. [[1987 жыл]]дың [[16 маусым]]ы<ref name="sud" /> Е. Л. Грабарниктың төрағалығымен Қазақ КСР жоғарғы сотының қылмыстық істер бойынша соттық алқасы істі ашық жиналыста қарап шығып Қайратты ең жоғарғы жазаға — атуға үкім шығарды<ref name=rasplata />. Жалпы санағанда, үкімге сәйкес, Қайрат Рысқұлбековтің белсенді қатысуымен 9 көлік жағылды, тағы 153 зақымдалды, 326 милиционер және 96 әскер жараланды; ол мемлекетке 302 644 рубль сомасында зақым келтірді<ref name=navzlete />. Қайраттың [[8 тамыз]]дың респулика прокурорына мәлімдемесіне сәйкес, тергеудің бір күнінде, ол Республикалық [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік комитеті|МҚК-]]<nowiki/>ның тергеу изоляторының №7 изоляторында болғанында, республика прокоратурасының тергеу бөлімінің бастығы Алексей Дубаев Рысқұлбеков камерасына өзінің хабарлаушысы Павел Весельевті кіргізді<ref name=rukh /><ref name="obstoyatelstva"/><ref name="navzlete"/>. Қоштасу хатында, [[КСРО Жоғарғы Кеңесі]]не кешірім өтінішінде және прокурордың атына шағымда Қайрат өзінің Савицкийдың өліміне кінәсін толықтай жоққа шығарды және тергеу жүргізудің дұрыс емес тәсілдеріне, өтірік куәлерге, обьективсіздікке шағымданған<ref name="depshakhanov" />. Туысқандарына жазған соңғы хатында Қайрат былай жазған:{{Quote|Иә, жасырмаймын, 1986 жылдың 18 желтоқсаны мен алаңға барғанмын. Бұны маған не тартқылады: біріншіден, онда не болып жатқанын өз көзіммен көргім келгені. Екіншіден, егер ол жақта солдаттар мен милиционерлер қазақ қыздарын ұрып жатыр деген әңгімелер пайда болса, азамат пен жігіт қоғаушының парызын орындауға шешімділігім. ...Бірақ, Құдай бұған куәгер мен ешкімді өлтірген жоқпын. Мұндай нәрсе жасау менің мүмкіндіктерімнен және күшімнен жоғары. Ешқашан және ешқай жағдайда мен мұндайға бара алмаушы едім. Иә, іс болды, мен бір милиционерді ол бір қызды шашынан сүйреп, жабайы түрде оны ұрып жатқаны үшін бірнеше рет ұрдым. Бірақ бұл адам әлі күнге шейін тірі, оған ешқандай айтарлықтай зат болған жоқ. Осымен менің қылмыстарым таусылады...<ref name="obstoyatelstva" />{{oq|ru|Да, не стану скрывать, 18 декабря 1986 года я ходил на площадь. К тому меня побудило: во-первых, желание увидеть собственными глазами, что же там такое происходит. Во-вторых, решимость выполнить долг гражданина и мужчины-защитника, если подтвердятся разговоры о том, что солдаты и милиционеры безжалостно избивают молоденьких казахских девушек. …Однако, Бог тому свидетель, я никого не убивал. Совершить такое выше моих сил, возможностей. Никогда и ни при каких обстоятельствах я не смог бы пойти на это. Да, было дело, ударил несколько раз одного милиционера за то, что он таскал за волосы и избивал изуверски какую-то девушку. Но этот человек по сей день жив, ничего такого с ним не случилось. На том исчерпывается всё моё преступление…}}}} [[1983 жыл]]дың [[23 сәуір]]і [[КСРО Жоғарғы Кеңесі]] прездиумының үкімімен [[өлім жазасы]] бас бостандықты 20 жылға айруға ауыстырылдыы<ref name="obstoyatelstva" />. [[Мұхтар Шаханов]] комиссиясының заңгерлерінің қорытындысы бойынша [[аффект]] кезінде туысқандарына жазылған хатта ол былай жазған: {{Quote|...Сендер өздерін естігендей, атуды маған 20 жылға ауыстырды. Мұндай тағдырдың бұрылысы мүмкін біреуді қуантып әлде жұбату шеді. Бірақ жеке маған бұл хабарлама қуаныш әкелген жоқ. Қымбатты ана, сен мені түсіне алмайсын. Маған бұл зынданда кінәсіз отыруым керек деген ойдан өте қатты қиын. Он бір ай бойғы өлім сәті мені толықтай таусылдырды. Менде мүлдем күш қалмады. Және мен не болсада 20 жыл азапқа шыдағым келмейді...<ref name="obstoyatelstva" /> {{oq|ru|…Как вы и сами слышали, расстрел заменили мне двадцатью годами. Такой поворот судьбы кого-то, быть может, обрадовал бы или утешил. Но лично мне это сообщение радости не принесло. Дорогая мама, ты не можешь не понять меня! Мне невыносимо тяжело от мысли, что должен сидеть и сидеть в этой темнице без вины. Одиннадцать месяцев рокового мгновения истощили меня до предела. У меня не осталось никаких сил. И я не хочу ни за что терпеть двадцать лет мучений…}}}} === Өлімі === Қайрат кезең-кезеңмен [[Қарағанды]]дан Свердловскқа (қазіргі [[Екатеринбург]]) бару керек еді, бірақ бастапқы жол бағыты белгісіз себептермен ауысып, ол басқа түрмеге түсті<ref name=obstoyatelstva />. [[1988 жыл]]дың [[21 мамыр]]ы жаза өтеуге [[Ивдель]] қаласына барар жолда ол [[Семей]]де құпиялы жағдайда қайтыс болды<ref name=obstoyatelstva /><ref name="depshakhanov">{{кітап|бөлімі=Депутат Шаханов раскрывает правду о событиях в Алма-Ате|тақырыбы=Желтоксан-86: Статьи и публикации за 1986—1995|орны=Алматы|баспасы=ОФ «Фонд Алтынбека Сарсенбайулы»|жылы=|барлық беттер=|беттері=116|том=|isbn=9965-831-00-9|томы=6|жыл=2006|барлық беті=328}}</ref>. Тергеудің ресми нұсқасы бойынша Рысқұлбеков камераластың майкасында асылып өлді<ref name=bessmertie />. Өлімінен бір күн бұрын оның камерасына [[1953 жыл]]ы туған, алты рет сотталған қылмыскер Леонид Кимович Власенко кіргізілді, ресми нұсқа бойынша оның майкасында Рысқұлбеков асылды<ref name=obstoyatelstva />. Сарапшылардың қорытындысында Рысқұлбеков қашан өмірден кетті, қанша уақыт асылып тұрды, стангуляциялық бороздың характері қандай болды және ол қандай затпен жасалды деген сұрақтарға толық жауап берілмеді<ref name="navzlete" />. Тағы да егер оның камерада тұрған сөмкесінде өзінің екі майкасы болса, Рысқұлбековке не үшін ол кейін асылған Власенко берген майка керек екені түсініксіз болып қалды<ref name="navzlete" />. Қайрат [[Семей]]де жерленді, ата-анасына баласының денесін отанына қайтаруға рұқсат берілмеді<ref name="shkola" />. == Ақталуы == [[Сурет:Ryskulbekov_Monument_in_Taraz.JPG|thumb|left|300px|Рысқұлбековке [[Тараз]]дағы ескерткіш (1996—2018)]] [[КСРО Жоғарғы Кеңесі]]нің депутаты [[Мұхтар Шаханов]]тың КСРО халықтық депутаттар сьезінде және КСРО жоғарғы кеңесінің [[сессия]]ларындағы сөздері мен талаптарынан кейін, [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]]нің прездиумы [[1986 жыл]]ғы [[Алматы]]дағы және басқа да облыстардағы желтоқсан оқиғасын соңғы рет бағалау үшін комиссия ұйымдастырды. Комиссия жұмысына 200-ден астам әртүрлі маман-сарапшылар тартылды. Ол сарапшылардың құрамына заңгерлер, дәрігерлер, әлеуметтанушылар, саясаттанушылар, философтар, демографтар, экономисттер, практикалық прокуратураның, юстиция министрлігінің, ішкі істер министрлігінің қызметкерлері, бұрынғы МҚК қызметкерлері, шығармашылық интелегенция мен қауымдастық ұйымдардың - комсомолдың, кәсіподақтардың және халықтық депутаттар кеңесінің өкілдері кірді. Мүшелер және сарапшылар ретінде тағы да қауымдастық құқыққорғау ұйымдарының - Лативилық адам құқықтары бойынша лигасы, Қазақстанның адам құқықтар бойынша қоғамдық комитеті, Арал, Балқаш және Қазақстан экологиясының мәселесі бойынша қоғамдық комитеті, [[Невада-Семей]] ядерге қарсы қозғалысы мен басқалардың өкілдері қосылды. Комиссиядағы төрт тәуелсіз сарапшы Рысқұлбековтың қылмыстық ісің зерттеп, үкімдер заңсыз деген қорытындыға келді. Бұл оймен тағыда КСРО прокуратураның бригадасының басқарушысы В. Гаев келісті. Комиссия энергетикалық техникумның қолдарына алаңда қолдарына түскен сигналды зымырандар мен басқада арнайы құралдарды қолданған студенттеріне қарсы қылмыстық іс қозғалғанын, бірақ бұл қылмыстық іс студенттер тергеушілерге керек куә берген соң, прокуратурамен тоқтатылғанын анықтады. Тағы да Рысқұлбеков өзіне қол жұмсау факті күмәнге қойылды<ref name="sud" />. [[1992 жыл]]дың [[21 ақпан]] Қайрат Рысқұлбеков толықтай ақталды<ref name="borcu"/>. [[1996 жыл]]ы Қайрат Рысқұлбеков қайтыс болғанынан кейін Қазақстан президентінің жарлығымен [[Халық қаһарманы]] марапатымен және [[Отан ордені]]мен марапатталды<ref>Қазақстан республикасының президентінің 1996 жылдың 9 желтоқсанының № 3265 «Қайрат Рысқұлбековке ең жоғарғы марапат — „Халық қаһарманы“ беру" туралы жарлығы</ref>. == Есімінің ұлықталуы == [[Сурет:Қайрат_Рысқұлбеков._Ескерткіш-тақта._Шымкент_қаласы.jpg|нобай|Шымкенттегі Қайрат Рысқұлбековке арналған ескерткіш-тақта]] [[1992 жыл]]ы «Емен бұтақтары» атты Қайрат Рысқұлбековтің өлеңдері мен күнделікті жазбаларының жинағы басылып шығарылды<ref>{{cite web|url=http://www.vastana.kz/articles/detail.php?ELEMENT_ID=2548|title=Герой независимости|author=Ануар Омар.|publisher=Вечерняя Астана|accessdate=2010-07-02|archiveurl=https://archive.today/20110814224619/http://www.vastana.kz/articles/detail.php?ELEMENT_ID=2548|archivedate=2011-08-14|deadlink=yes}}</ref>. [[1996 жыл]]ы режиссёр Қалдыбай Абенов [[1986 жыл]]ғы [[Алматы]]дағы [[Желтоқсан көтерілісі]] туралы [[Аллажар]] фильмінің түсірілімін аяқтады. Фильм Азат атты, түрмеге қамалып, тергеушілердің қорлауынан және бақылаушылардан өткен ұл туралы. Азаттың [[прототип]]і - Қайрат Рысқұлбеков<ref>{{cite web|url=http://rus.azattyq.org/content/allazhar_documentary_about_1986_anti_kremlin_riot_in_almaty/9501279.html|author=Казис Тогузбаев.|title=И спустя 25 лет после Декабрьских событий фильм «Аллажар» не пускают в прокат|publisher=Радио Азаттык|date=2011-04-22|accessdate=2013-01-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DnqVFad2?url=http://rus.azattyq.org/content/allazhar_documentary_about_1986_anti_kremlin_riot_in_almaty/9501279.html|archivedate=2013-01-20|deadlink=no}}</ref>. [[Тараз]]да оның атына аталған саябақтың кіреберісінде [[1996 жыл]]дың [[17 желтоқсан]]ы оған ескерткіш ашылды<ref>{{cite web|url=http://www.inform.kz/ru/geroi-nezavisimosti-inoy-sud-by-ne-stanu-ya-prosit-uchastnik-dekabr-skih-sobytiy-1986-goda-kayrat-ryskulbekov-v-svoih-stihah-i-vospominaniyah-sovremennikov_a2427035|publisher=Казинформ|accessdate=2018-01-21|title=Герои независимости: «Иной судьбы не стану я просить» - участник декабрьских событий 1986 года Кайрат Рыскулбеков в своих стихах и воспоминаниях современников|author=Галина Скрипник|archive-date=2019-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190413012142/https://www.inform.kz/ru/geroi-nezavisimosti-inoy-sud-by-ne-stanu-ya-prosit-uchastnik-dekabr-skih-sobytiy-1986-goda-kayrat-ryskulbekov-v-svoih-stihah-i-vospominaniyah-sovremennikov_a2427035|deadlink=no}}</ref>. [[2018 жыл]]дың [[27 қазан]]ы толық бойлы жаңа ескерткіш қойылды. Оның ашылуында Қайраттың әпкесі Гүлнар Рысқұлбекова болды<ref>{{cite web|url=http://ru.zhambylnews.kz/news/55576-v-taraze-sdan-v-ekspluatatsiyu-rekonstruirovannyj-park-imeni-kajrata-ryskulbekova.html|publisher=ZhambylNews|accessdate=2018-10-28|date=2018-10-27|title=В Таразе сдан в эксплуатацию реконструированный парк имени Кайрата Рыскулбекова|archive-date=2018-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20181030093201/http://ru.zhambylnews.kz/news/55576-v-taraze-sdan-v-ekspluatatsiyu-rekonstruirovannyj-park-imeni-kajrata-ryskulbekova.html|deadlink=no}}</ref>. [[2002 жыл]]дың желтоқсанында [[Семей]]де Қайрат Рысқұлбековтің Жанболатов Мұратбек атты мүсінші жасаған мүсін ашылды. Ода Қайрат қамаудан қашып бара жатқан болып көрсетілген. Ашылу рәсіміне Қайраттың анасы - Дәметкен Рысқұлбекова келген. Тура сол күні Рысқұлбековтің қабіріне жаңа құлпытас қойылды<ref name="borcu"/>. Тағы да Семейде Қайрат Рысқұлбековтің атымен № 33 мектеп аталған, ол мектепте оған арнап жасалған мұражай<ref>{{cite web|url=http://rus.azattyq.org/content/kazakhstan_kairat_ryskulbekov_december_1986_activist/1904423.html|author=Алина Когай.|title=Кайрат Рыскулбеков получил ореол героя, причины его смерти раскрыть уже не требуют|publisher=Радио Азаттык|accessdate=2010-06-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/60wTPBh3Z?url=http://rus.azattyq.org/content/kazakhstan_kairat_ryskulbekov_december_1986_activist/1904423.html|archivedate=2011-08-14|deadlink=no}}</ref> және «Жас Қайрат» балалар ұйымы<ref name="shkola">{{мақала|авторы=Светлана Михайлова.|баспасы=Экспресс-К|нөмірі=234 (16136)|жылы=|тақырыбы=Наш Кайрат|жыл=12 декабря 2006}}</ref> бар. [[Алматы]]да оның атымен [[Қазақ бас сәулет-құрылыс академиясы]] (бұрынғы Алматы архитектуралық-құрылыстық институты (ААҚИ), онда Рысқұлбеков оқыған) орналасақан көшеге оның аты берілген<ref>{{cite web|title=В преддверии Дня Независимости|url=http://www.auezov.almaty.kz/page.php?page_id=26&lang=1&news_id=2379|publisher=Аппарат акима Ауэзовского района|accessdate=2010-07-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/60wTRwQz4|archivedate=2011-08-15}}</ref>. == Әдебиет == * {{кітап |авторы = |атауы = Желтоксан — 86. Кн. 6. Статьи и публикации за 1986—1995 годы |сілтеме = http://www.libr.e-taraz.kz/?action=e_cat&lan=rus&type_obj=101&id_obj=123805 |жауапты = [сост. Б. Абдыгалиев и др.] |орны = Алматы |баспасы = ОФ «Фонд Алтынбека Сарсенбайулы» |isbn = 9965-831-00-9 |ref = |жыл=2006|тақырыбы=Желтоксан — 86. Кн. 6. Статьи и публикации за 1986—1995 годы|барлық беті=328}}{{ref-ru}} * {{кітап |авторы = |сілтеме = http://www.libr.e-taraz.kz/?action=e_cat&lan=rus&type_obj=101&id_obj=123804 |жауапты = [сост. Б. Абдыгалиев и др.] |орны = Алматы |баспасы = ОФ «Фонд Алтынбека Сарсенбайулы» |isbn = 9965-9999-9-6 |ref = |жыл=2006|барлық беті=300|тақырыбы=Желтоксан — 86. Кн. 7. Статьи и публикации за 1986—1995 годы}}{{ref-ru}} * {{кітап |авторы = |сілтеме = http://www.libr.e-taraz.kz/?action=e_cat&lan=rus&type_obj=101&id_obj=123804 |жауапты = [сост. Б. Абдыгалиев и басқалар.] |орны = Алматы |баспасы = ОФ «Фонд Алтынбека Сарсенбайулы» |isbn = 9965-9999-8-8 |ref = |тақырыбы=Желтоксан — 86. Кн. 8. Сборник документов|барлық беті=457|жыл=2006}}{{ref-ru}} * {{кітап |авторы = |сілтеме = |жауапты = [Құраст. Б. Әбдіғалиев, Б. Көрпебайұлы, Н. Әубәкір] |орны = Алматы |баспасы = Алтынбек Сәрсенбайұлы қоры |беттері = |isbn = 9965-9999-2-9 |ref = |тақырыбы=Желтоқсан-86. 2-кітап. Намыс оты алаулаған.|барлық беті=284|жыл=2006}} * {{кітап |авторы = |сілтеме = http://www.libr.e-taraz.kz/?action=e_cat&lan=rus&type_obj=101&id_obj=138490 |жауапты = |орны = Алматы |баспасы = Қазақ университеті |беттері = |isbn = 9965-30-564-1 |ref = |тақырыбы=1986 жылғы Желтоқсан оқиғасы: саясат, билік, тағдырлар. Респ. ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары|жыл=2008|барлық беті=166}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.azattyq.org/content/kazakhstan_political_portrait_of_ex_kgb_chief_who_conducted_antirally_operations_in_1986/2273928.html Желтоқсанға - 25 жыл] * [http://www.egemen.kz/19450.html Қайраттың хаты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101231222409/http://www.egemen.kz/19450.html |date=2010-12-31 }} [[Санат:Қазақ ақындары]] [[Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары]] [[Санат:Желтоқсаншылар]] [[Санат:Желтоқсан көтерілісі]] 20bxj6z64mck9uhad0q215xx80qv68j 0 56431 3590447 3164809 2026-04-23T12:29:37Z Casserium 68287 3590447 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауылдық округі |Атауы = Ақшығанақ ауылдық округі |Облысы = Қостанай облысы |Ауданы = [[Жангелді ауданы]] |Құрылған уақыты = |Орталығы = [[Ақшығанақ (ауыл)|Ақшығанақ]] |Енеді = 1 ауыл |Тұрғыны = 1482 |Санақ жылы = [[2009 жыл|2009]] |Тығыздығы = |Жер аумағы = |Әкімі = |Телефон коды = |Пошта индексі = }} '''Ақшығанақ ауылдық округі''' – [[Қостанай облысы]] [[Жангелді ауданы]]ндағы әкімшілік бірлік. == Әкімшілік құрамы == Құрамына [[Ақшығанақ (ауыл)|Ақшығанақ]] ауылы кіреді. Орталығы – Ақшығанақ ауылы.<ref name=«source1»>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том.</ref> Округ құрамында болған ''Ақмедия, Қазасалған'' ауылдары [[2009 жыл]]ы,<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V09N0003688 Қостанай облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы]</ref> [[Түйемойнақ (Қостанай облысы)|''Түйемойнақ'']] ауылы [[2026 жыл]]ы таратылған.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/G26N0000059 Қостанай облысының кейбір әкімшілік-аумақтық бірліктерін тарату және қайта құру туралы]</ref> == Халқы == [[2009 жыл]]ғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1482 адамды құрады.<ref>[https://stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032719 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190514025447/http://stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032719 |date=2019-05-14 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жангелді ауданы ауылдық округтері}} [[Санат:Жангелді ауданы ауылдық округтері]] 2xos2ly6cjo1v5gkdornucsfeduka1v 0 56493 3590415 3164561 2026-04-23T12:04:12Z Casserium 68287 3590415 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауылдық округі |Атауы = Амантоғай ауылдық округі |Облысы = Қостанай облысы |Ауданы = [[Амангелді ауданы]] |Құрылған уақыты = |Орталығы = [[Амантоғай]] |Енеді = 3 ауыл |Тұрғыны = 1621 |Санақ жылы = [[2009 жыл|2009]] |Тығыздығы = |Жер аумағы = |Әкімі = |Телефон коды = |Пошта индексі = }} '''Амантоғай ауылдық округі''' – [[Қостанай облысы]] [[Амангелді ауданы]]ндағы әкімшілік бірлік. == Әкімшілік құрамы == Құрамына [[Амантоғай]], [[Жалдама (ауыл)|Жалдама]], [[Шақпақ (Қостанай облысы)|Шақпақ]] ауылдары кіреді. Орталығы – Амантоғай ауылы.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том.</ref> Округ құрамында болған ''Қаражар'' ауылы [[2013 жыл]]ы,<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V13N0004172 Қостанай облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы]</ref> [[Қарақұдық (Қостанай облысы)|''Қарақұдық'']] ауылы [[2026 жыл]]ы таратылған.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/G26N0000059 Қостанай облысының кейбір әкімшілік-аумақтық бірліктерін тарату және қайта құру туралы]</ref> == Халқы == [[2009 жыл]]ғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1621 адамды құрады.<ref>[https://stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032719 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190514025447/http://stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032719 |date=2019-05-14 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Амангелді ауданы ауылдық округтері}} [[Санат:Амангелді ауданы ауылдық округтері]] kakkf12emguh13pg344e4btorbkh8a0 0 56527 3590419 3164849 2026-04-23T12:06:46Z Casserium 68287 3590419 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауылдық округі |Атауы = Байғабыл ауылдық округі |Облысы = Қостанай облысы |Ауданы = [[Амангелді ауданы]] |Құрылған уақыты = |Орталығы = [[Байғабыл (Қостанай облысы)|Байғабыл]] |Енеді = 2 ауыл |Тұрғыны = 1047 |Санақ жылы = [[2009 жыл|2009]] |Тығыздығы = |Жер аумағы = |Әкімі = |Телефон коды = |Пошта индексі = }} '''Байғабыл ауылдық округі''' – [[Қостанай облысы]] [[Амангелді ауданы]]ндағы әкімшілік бірлік. == Әкімшілік құрамы == Құрамына [[Байғабыл (Қостанай облысы)|Байғабыл]], [[Жетібай (Қостанай облысы)|Жетібай]] ауылдары кіреді. Орталығы – Байғабыл ауылы.<ref name=«source1»>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том.</ref> Округ құрамында болған ''Көкпектікөл'' ауылы [[2013 жыл]]ы,<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V13N0004172 Қостанай облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы]</ref> [[Жаңатұрмыс (Қостанай облысы)|''Жаңатұрмыс'']] ауылы [[2026 жыл]]ы таратылған.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/G26N0000059 Қостанай облысының кейбір әкімшілік-аумақтық бірліктерін тарату және қайта құру туралы]</ref> == Халқы == [[2009 жыл]]ғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1047 адамды құрады.<ref>[https://stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032719 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190514025447/http://stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032719 |date=2019-05-14 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Амангелді ауданы ауылдық округтері}} [[Санат:Амангелді ауданы ауылдық округтері]] g43chisqu10o99qqslmibxh2kqz5wsj 0 57683 3590430 3298072 2026-04-23T12:15:36Z Casserium 68287 3590430 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауылдық округі |Атауы = Диев ауылдық округі |Облысы = Қостанай облысы |Ауданы = [[Әулиекөл ауданы]] |Құрылған уақыты = |Орталығы = [[Диевка]] |Енеді = 4 ауыл |Тұрғыны = 3499 |Санақ жылы = [[2009 жыл|2009]] |Тығыздығы = |Жер аумағы = |Әкімі = |Телефон коды = |Пошта индексі = }} '''Диев ауылдық округі''' – [[Қостанай облысы]] [[Әулиекөл ауданы]]ндағы әкімшілік бірлік. == Әкімшілік құрамы == Құрамына [[Диевка]], [[Қабидолла Тұрғымбаев ауылы|Қабидолла Тұрғымбаев]], [[Қосағал]], [[Үшқарасу (Қостанай облысы)|Үшқарасу]] ауылдары кіреді. Орталығы – Диевка ауылы.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, Х том.</ref> Округ құрамында болған [[Қоскөл (Әулиекөл ауданы)|''Қоскөл'']] ауылы [[2026 жыл]]ы таратылған.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/G26N0000059 Қостанай облысының кейбір әкімшілік-аумақтық бірліктерін тарату және қайта құру туралы]</ref> == Тарихы == [[2019 жыл]]ы Қабидолла Тұрғымбаев және Қосағал ауылдары Диев ауылдық округіне қосылды.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V19N0008743 Қостанай облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы]</ref> == Халқы == [[2009 жыл]]ғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 3499 адамды құрады.<ref>[https://stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032719 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190514025447/http://stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032719 |date=2019-05-14 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Әулиекөл ауданы ауылдық округтері}} [[Санат:Әулиекөл ауданы ауылдық округтері]] 1pntn8z2x8lrpj0la5enfa14obsum4y 0 57900 3590434 3227114 2026-04-23T12:17:38Z Casserium 68287 3590434 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауылдық округі |Атауы = Қазанбасы ауылдық округі |Облысы = Қостанай облысы |Ауданы = [[Әулиекөл ауданы]] |Құрылған уақыты = |Орталығы = [[Октябрь (Әулиекөл ауданы)|Октябрь]] |Енеді = 4 ауыл |Тұрғыны = 2202 |Санақ жылы = [[2009 жыл|2009]] |Тығыздығы = |Жер аумағы = |Әкімі = |Телефон коды = |Пошта индексі = }} '''Қазанбасы ауылдық округі''' – [[Қостанай облысы]] [[Әулиекөл ауданы]]ндағы әкімшілік бірлік. == Әкімшілік құрамы == Құрамына [[Октябрь (Әулиекөл ауданы)|Октябрь]], [[Бағаналы (ауыл)|Бағаналы]], [[Қазанбасы]], [[Қарақалпақ (Қостанай облысы)|Қарақалпақ]] ауылдары кіреді. Орталығы – Октябрь ауылы.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, Х том.</ref> Округ құрамында болған ''[[Дәңгірбай]]'' ауылы [[2026 жыл]]ы таратылған.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/G26N0000059 Қостанай облысының кейбір әкімшілік-аумақтық бірліктерін тарату және қайта құру туралы]</ref> == Халқы == [[2009 жыл]]ғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 2202 адамды құрады.<ref>[https://stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032719 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190514025447/http://stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032719 |date=2019-05-14 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Әулиекөл ауданы ауылдық округтері}} [[Санат:Әулиекөл ауданы ауылдық округтері]] 0wy5iz6fmsmd6qrisspd8ow6uiuz8ch 0 58137 3590435 3175012 2026-04-23T12:20:30Z Casserium 68287 3590435 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауылдық округі |Атауы = Москалёв ауылдық округі |Облысы = Қостанай облысы |Ауданы = [[Әулиекөл ауданы]] |Құрылған уақыты = |Орталығы = [[Москалёвка (Қостанай облысы)|Москалёвка]] |Енеді = 1 ауыл |Тұрғыны = 1030 |Санақ жылы = [[2009 жыл|2009]] |Тығыздығы = |Жер аумағы = |Әкімі = |Телефон коды = |Пошта индексі = }} '''Москалёв ауылдық округі''' – [[Қостанай облысы]] [[Әулиекөл ауданы]]ндағы әкімшілік бірлік. == Әкімшілік құрамы == Құрамына [[Москалёвка (Қостанай облысы)|Москалёвка]] ауылы кіреді. Орталығы – Москалёвка ауылы.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, Х том.</ref> Округ құрамында болған [[Жалтыркөл (Әулиекөл ауданы)|''Жалтыркөл'']] ауылы [[2026 жыл]]ы таратылған.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/G26N0000059 Қостанай облысының кейбір әкімшілік-аумақтық бірліктерін тарату және қайта құру туралы]</ref> == Халқы == [[2009 жыл]]ғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1030 адамды құрады.<ref>[https://stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032719 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190514025447/http://stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032719 |date=2019-05-14 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Әулиекөл ауданы ауылдық округтері}} [[Санат:Әулиекөл ауданы ауылдық округтері]] 78ab83f83sqizow9etr8h0kiqo7g42d 0 58627 3590547 3485283 2026-04-23T14:01:34Z Еркежан Сейтқазы 180268 орфографиялық қате 3590547 wikitext text/x-wiki {{уики}} [[Сурет:GPB circling earth.jpg|thumb|right|300px|Жерді айналып уақыт-кеңістікті өлшеген Гравитация B тексергішінің әдеби туындысы, Төрт өлшемді ғалам: биіктік, кеңдік, ұзындық және уақыт.]] '''Уақыт-кеңістік''' (кейде Кеңістік-уақыт, кейде Кеңістік пен уақыт, {{lang-en|spacetime}}) - Механикалық қозғалысты қарастырғанда, дененің кеңістіктегі орны [[уақыт]] өтуіне байланысты өзгеретіні белгілі болады. Демек, уақыт пен кеңістік өзара байланысты 4 өлшемді жүйе. Оқиғаның бәрі әйтеуір бір жерде және қандай да бір мезгілде, басқаша айтқанда, кеңістік пен [[уақыт]] (Уақыт-кеңістік) ішінде өтеді. Кеңістіктен орын алмай және кеңістіктен тыс өмір сүретін бірде-бір объекті болмайды, болуы да мүмкін емес, яғни кеңістік материямен тығыз байланысты. Өтіп жатқан сан алуан оқиғаларды қарастыра отыра біздің санамызда кең және тар, жуан және жіңішке, ұзын және қысқа, алыс және жақын деген сияқты кеңістіктің салыстырмалы түрдегі сипатын кәрсететін ұғымдар қалыптасады. Кеңістіктің негізгі қасиеттеріне мыналар жатады: оның шынайы бар болуы, материямен біртұтастығы, шексіздігі, үш өлшемділігі (барлық физикалық объектілердің ұзындығы, ені және биіктігі болады). Кеңістіктің бір кесіндісін, яғни ара кашыктықты өлшеу үшін сызғыштан бастап, әр түрлі ұзындык өлшеуіш кұралдар колданылады. Ұзындықтың негізгі өлшем бірлігі метр болып табылады. [[Ғылым]] мен техникада метрдің еселік және үлестік өлшемдері де пайдаланылады. [[Дене]] козғалғанда өзінің орнын тек кеңістікте ғана өзгертіп қоймай, [[уақыт]] бойынша да өзгертеді.[[Уақыт]] материямен, қозғалыспен, кеңістікпен тығыз байланысты. Кез келген өзгерістің немесе окиғаның бастамасы және соңы болады (түзу кесінді сиякты). Кейбір өзгерістер көз алдымызда басталып, кө алдымызда аякталады (судың қайнауы); екінші біреуі көзді ашып-жүмғанша, лезде өтеді; ал үшіншілері бірден байқалмайды (мысалы, ағаштың өсуі). Алуан түрлі өзгерістерді салыстыра отырып, біздің [[уақыт]] жайлы көзкарасымыз калыптасады. Уақытқа катысты тез және ұзақ, болған және болады, қазіргі шақ және болашақ, бұрын және жуық арада және т.с.с. ұғымдар пайда болады. Уақыттың негізгі қасиеттеріне мыналар жатады: шынайы бар болуы, үздіксіздігі, тәуелсіздігі, бір калыптылығы, бір бағыттылығы (уакыт тек алға карай, өткеннен болашакка қарай жылжиды). Уакыт арнаулы кұрал - сағаттың көмегімен елшенеді. Құрылысы жағынан сағат алуан түрлі болады. Уакыттың негізгі өлшем бірлігіне секунд алынады. Кеңістік шексіз, [[уақыт]] үздіксіз болғандықтан, физикада кеңістіктің бір кесіндісі және кайсыбір уакыт аралығы өлшенеді. <ref>Физика және астрономия. - Алматы: Атамұра,2007.ISBN 9965-34-634-8</ref> ==Уақыт-кеңістік ұғымы философияда== [[Сурет:Windup alarm clock.jpg|thumb]] ===Антикалық философияда=== [[философия]]лық категориялар Кеңістік пен уақыт категориялары бір-бірімен тығыз байланысты, олардың бірлігі ретіндегі уақыт-кеңістік кез келген жүйенің қозғалысы мен дамуынан көрініс табады. Ежелгі дәуір философиясы мен ғылымында Уақыт-кеңістік категорияларын жүйелеу принципі өзгешелеу болды. Ежелгі дәуірдегі және ортағасырлық философияда уақыт адамның дүниені қабылдауының мағыналы өрісі түрінде ұғынылған. Грек философиясында уақыт проблемасы сократшыларға дейін-ақ қарастырылған: уақыттың оғаштықтары туралы алғашқы тұжырымдаманы айтқан элейлік [[Зенон]]. Ежелгі дәуірде уақыт ғарыш өмірімен байланыста қарастырылды, сондықтан кейде ол аспан күмбезінің қозғалысына ұқсастырылады. Ежелгі грек ойшылдары ([[Платон]], [[Аристотель]]) физ. нысандар мен құбылыстарға математикалық (геометриялық) сипаттама беру ықтималдығын жоққа шығарды. [[Платон]] уақыт ұғымына бүкіл бар болуды болмыс пен қалыптасуға ажырату тұрғысынан талдау жасайды. Алғашқысы мәңгі жасайды, екіншісі уақытша пайда болып жоғалады. Уақытты талдауға байланысты Платон үш нәрсені ажыратады, олар:<br> 1) мәңгі жасайтын нәрсе, тумаған және жасалмаған нәрсе;<br> 2) әрқашан да жасайтын нәрсе (жасалған, бірақ өлетіні расталмаған нәрсе);<br> 3) уақытша жасайтын (пайда болатын және өлетін) нәрсе.<br> Алғашқысы – Жалғыз жаратушы; екіншісі – ғарыштың өзі; үшіншісі – өзгергіш, өткінші эмпирикалық құбылыс. [[Аристотель]] ішінара Платон ізімен жүріп, ішінара одан алыстап, өзінің “Физикасында” уақыт ұғымына кең талдау жасайды. Ғарышты мәңгі деп есептегенімен, Аристотель уақытты мәңгілікке жатқызбайды. Алайда Платон сияқты Аристотель де уақытты ғарыштың санымен және тіршілігімен, жалпы физ. қозғалыспен, ал уақыт өлшемін аспан күмбезінің қозғалысымен байланыстырады. “Уақыт дегеніміз – әлдебір қозғалыс пен өзгеріс”, – дейді ол. Аристотельдің пікірінше, қозғалыс уақытпен, ал уақыт қозғалыспен өлшенеді. ===Орта ғасыр философиясында=== Ортағасырлық [[схоластика]]да уақытты психологиялық талдауға, тарихилық сезімге жете мән берілмеді. Мұнда уақыт логикалық-онтологиялық тұрғыда қаралды. Орта ғасырлар ойшылы Ф.Аквинский математикадағы кеңістік пен ақырғы нақты физикалық кеңістік (орын) арасындағы айырманы ажыратып қарады. Аквинскийдің пайымдауынша, ұзақтықтың пішіні уақыттан өзгеше түрде шексіз, алайда мәңгіліктен өзгеше түрде ол бөлінбейтін бірлік емес, әрқашан да ұзаққа созылады. Аквинский ойын жалғастырған Ф.Суарес (1548 – 1617) ішкі уақыт (ішкі ұзақтық) идеясын өрбітіп, оғаш тұжырымға келеді. Ол ішкі уақытты сыртқы уақыттан бөліп алады. Орта ғасырларда адамзат субъектілігінің жемісі ретінде түсіндірілген уақыттың салыстырмалылық сипаты жаңа дәуір философиясында одан әрі дамытылды. ===Ренессанс философиясында=== Қайта өрлеу дәуірінде қиялдағы геом. фигуралар және олардың арақатынасы ретінде көрініс тапқан кеңістік ұғымы, атап айтқанда[[кескіндеме]] өнерінің келешегі туралы ілімнің дамуына байланысты, алдыңғы қатарға шықты. ===Жаңа дәуір философиясында=== Жаңа дәуір ғылымы мен философиясы схоластикалық дәстүрге қарама-қарсы бағытты ұстанды, кеңістік туралы бұрынғы түсініктерді жоққа шығарды. [[Спиноза]] деңгейі (протяженность) жалғыз құдайлық [[субстанция]]ның шексіз белгілерінің бірі деп қарастырды; оның пайымдауынша, мұнда адамның ақыл-ойы танып-білетін белгілі екі нәрсе ғана бар, олар: тұрқы мен ойлау. Спиноза схоластиктер секілді бар болуды екі түрге бөледі: “Мәңгілік – Құдайдың мәңгі өмір сүруіне көзімізді жеткізетін қасиет-белгі, керісінше, ұзақтық – жаратылған заттардың өмір сүретініне көзімімізді жеткізетін қасиет-белгі”. Алайда ұзақтық уақытқа ұқсамайды, ол заттардың өзінің қасиет-белгісі, уақыт “заттың күйі емес, ойлаудың модусы ғана, яғни ойдағы болмыс қана”. [[Декарт]]тың пайымдауынша, ұзақтық заттың бар болуымен үйлеседі және субстанция белгісі, уақыт тек біздің ойлауымызда ғана берілген. Уақыт – қозғалыстың саны: заттың ұзақтығын анықтайтын жалпы өлшем болуы үшін біз тең өлшемді қозғалыстың, яғни аспан денелері қозғалысының ұзақтығын пайдаланамыз. [[Декарт]] та кеңістікті тұрқылыққа теңеді, оны ойлаумен бірге өздігінен бар тәуелсіз субстанция сипатындағы материяға ұқсастырды, яғни кеңістікті өзінің өмір сүруі үшін бірыңғай және жалғыз субстанция болып табылатын Құдайдан басқа ештеңеге мұқтаж емес мәңгі бар болу деп пайымдады. Декарттың түсінуінше, Құдай мен адамзаттың ақыл-ойы шексіздік пен шектілік сипатындағы рухани субстанция, ал күллі физ. нақты нәрсені Декарт қозғалыс арқылы жекелеген бөлшектерге бөлінетін біртекті қашықтыққа жатқызады. Декарт физ. заттардың кеңістігінен өзгеше басқа кеңістік бар деп мойындамады, сондықтан геом. нысандар нақ сол кеңістіктің өзінде орналасқан заттар ретінде қаралуға тиіс деп білді. Геом. кеңістікті физ. кеңістікке ұқсастыру Декарттың [[Галилей]]ден кейін физ. денені математиканың заты деп қарауына, дене субстанциясы туралы матем. ғылымды, яғни механиканы жасауына мүмкіндік берді. [[Ньютон]]ның абс. және салыстырмалы уақыт туралы іліміне осындай бейімделу тән: “Абсолюттік, шынайы математикалық уақыт өзінен өзі және өзінің мәні жағынан, әлдебір сыртқы нәрсеге ешқандай қатыссыз, тең өлшемде өтеді және басқаша ұзақтық деп аталады. Салыстырмалы сияқты немесе күнделікті уақыт не дәл, не өзгермелі, сезіммен көз жеткізуге болатын, қайсыбір қозғалыс арқылы жасалатын сыртқы, созылыс өлшемі, бұл өлшем күнделікті өмірде шынайы математикалық уақыттың орнына қолданылады, былайша айтқанда: сағат, күн, ай, жыл”. С.Кларктің түсіндіруінше, Ньютон абс. уақытты, яғни ұзақтықты бейнебір өзгермейтін, мәңгі деп ойлайды, сондықтан да ұзақтықты Құдайдан тыс өмір сүрмейді деп есептейді. [[Ньютон]]нан өзгеше түрде Лейбниц абс. уақыт пен кеңістікті де, абс. қозғалысты да мойындамайды: “Мен ... кеңістікті – қатар өмір сүру тәртібі, уақытты – тізбектілік тәртібі деп есептеймін”. Ньютон кеңістікті денелерге тәуелсіз және олардан бұрын өмір сүретін нәрсе деп қарады. Кеңістік үздіксіз нәрсе, сонымен қатар мынадай қасиеттерге ие: кеңістік үш өлшемді, тең өлшемді және барлық бағыттарда шексіз көсіліп жатады, мәңгі және табиғаты бойынша өзгермейтін нәрсе. Кеңістіктің барлық бөліктері қозғалмайды және бір ғана қасиеттерге ие. Ньютонның пайымдауынша, шегі бар нәрсе кеңістіктің қайсыбір бөлігінде де болмай тұра алмайды; Құдай күллі шексіз кеңістікте бар. Ньютонның бұл пайымдауын 17 ғ-дың көптеген философтары мен теологтары, атап айтқанда, Т.Мор мен Дж.Рафсон қуаттады. Мыс., [[Мор]] тек қана Құдай мен кеңістікке тең түрде қатысты 20 қасиет бар деп есептеді, олар: бірлік, қарапайымдылық, қозғалмайтындық, мәңгілік, кемелдік, шексіздік, т.б. Ньютонда кеңістік – жаратылған физ. дүниенің өзінше бір субстанциясы. Ньютонды замандастары, атап айтқанда [[Лейбниц]], осы үшін оны сынға алды. Лейбниц кеңістікті денелерден бөлек, өздігінен өмір сүрмейді деп есептейді. Ол кеңістік ұғымы тек физ. нысандардың қатар орналасуын ғана көрсетеді, шын құбылыстар мен заттардың да, ықтимал құбылыстар мен заттардың да қатынасы, өмір сүру реті ғана бар деп пайымдайды. Жаңа дәуірде кеңістік физ. денелермен байланысқан объективті нәрсе ғана емес, сонымен бірге сананың немесе қабылдаудың жемісі ретіндегі субъективті нәрсе деп те қаралды. Соңғы түсінікті Т.Гоббс (1588 – 1679) ұстанды, оның пікірінше, кеңістік шын заттың қиялдағы бейнесі ғана. [[Джон Локк]] (1632 – 1704) те осы пікірде болды, оның ойынша, кеңістік субъективтік түсінік, заттарды сезімдік қабылдау арқылы алуға болады. Гоббс уақыт идеясын қозғалыс үстіндегі дененің бейнесінен шығарады, бұл бейне қабылдаушы санада қалады, бірақ ол дененің мәніне қатысты емес: “Уақыт заттардың өзінде емес, тек ойлауда ғана өмір сүреді”. 18 ғ-да метафизиканы сынаумен бірге уақыттың метафизикалық тұжырымдамалары да қайта қаралды. Олардың орнына психол. (Локк, Юм) және аңдаулық (созерцание, восприятие) (Кант) туралы тұжырымдамалар келді. Кант кеңістікті сезімділіктің ашық априорлық пішіні, яғни тәжірибеге дейінгі және тәжірибеге тәуелді емес, бірақ барлық тәжірибеге қажетті қатысушы пішін деп түсіндірді. Француз ғалымы А.Пуанкаренің (1854 – 1912) пайымдауынша, [[Евклид]] кеңістігінде мынадай қасиеттер бар: ол үздіксіз, шексіз, үш өлшемді, бір текті және изотропты (кеңістіктің қасиеттері бағытқа тәуелді емес). Канттың уақыттың идеалдылығы туралы ілімін Фихте жаңаша түсіндіреді. Уақыттың иесі Фихтеде [[субстанция]] емес. Канттан өзгеше түрде Фихте өзіндік зат ұғымын алып тастап, Меннен бүкіл жаратылыстың пішінін ғана емес, мазмұнын да шығарады. Ол болмысты қатынастарға телиді. Уақыт “жанның ұзақтығы”, ал қиял оның теориялық түсінігінің негізін құрайды; ұқсастық заңының – логика мен [[онтология]]ның негізгі заңының орнына Фихте қарама-қарсылықтардың күресі заңын қояды. Қатынас субстанцияның орнына қойылған кезде, уақыт жанның мәні болып шығады. ==ХІХғ философиясында== 19 ғ-дағы философия мен ғылымда даму, эволюция өзекті ұғымдарға айналды. Адамзат тарихы табиғи-тарихи процестің аяқталу кезеңі деп пайымдалды. Жанды нәрсенің даму пішіні ретінде ұғынылған уақыт мәңгілікке жатқызылмайды, жаңаның үздіксіз туындауына, яғни келешекке жатқызылады. Кеңістік категориясына қарағанда, уақыт табиғи процестермен ғана емес, тарихи процестермен де тығыз байланысты. Уақыттың ағыны өткеннен келешекке қарай да, келешектен өткенге қарай да жылжиды, уақыт тіпті айналмалы, [[бұрандалы]] қозғалыс та жасауы мүмкін. Өйткені ол қозғалыстың объективті сипаттамасы, оның сипаты қозғалыстың табиғатына байланысты. Оның себебі: келешекке біздің бүгінгі болмысымыз ғана өтпейді, оған өткен болмысымыз да өтеді. Сонымен бірге келешек болмыс та бүгінгі арқылы өткен болмысымызға ауыса алады. Бүгін әрқашан да өткеннің бүгіні әрі келешектің де бүгіні, ол өткен мен келешекті ажыратып қана қоймайды, сонымен бірге екеуін сабақтастырып та тұрады. Бүгінгіміз өткеннен шыққан. Өткен жоқ болса, бүгінгі де жоқ, ертең де болмайды. Онда жалпы уақыт та жоқ. Уақыт жоқ болса, қозғалыс та жоқ, өмір де жоқ. Ал адамның психикасы, жан дүниесі, санасы үшін мұның өзі оның жады жоқ деген сөз. Яғни ол өзінің кім екенін, басқалардың, қоршаған дүниенің ол үшін кім, не екенін және өзінің олар үшін кім немесе не екенін білмейді, сезбейді. Демек, ол адамдық қасиеттен мақрұм. Бұл өткеннің, болғанның бізде, болмыста ешбір ізі қалмағаны деген сөз. Онда болғанды еске түсіру, оны ой-сезім арқылы болса да қайта бастан кешіру болмайды. Яғни психиканың, ойлаудың, “меннің” тұтастығы жоғалады. Мысалы, психикалық жан ауруына ұшырағандарда бір-бірімен байланыссыз үзік-үзік психикалық процестер ғана қалады. Қазақта мұндайларды мәңгүрт деп атайды.[[Ш.Айтматтың романындағы өз анасын танымай өлтірген [[мәңгүрт]] ұл ең алдымен [[жады]]нан айрылған. Өз жадында уақыттан айрылу санадан айрылумен бара-бар. Сондықтан уақыт кері бұрылмайды деу, ол тек бір бағытта деп түсіну қозғалыстың тек сыртқы пішінін ғана аңдаудан шығады. Кеңістіктің уақытқа ауысуы немесе уақыттың кеңістік міндетін атқаруы әлеум. үдерістерде, адамның өмірінде неғұрлым айқын көрінеді. Тарихта әр түрлі дәуірде әр түрлі өркениетте тарихи уақыттың бүкіл ішкі құрылымы өзгеріп жатады. Мысалы, ежелгі қауымдық құрылыс пен жаңа дәуірді осы тұрғыдан салыстырып көрелік. Қауымдық құрылысты көбіне дәстүрлі қоғам дейді. Өйткені ол дәуірде адам өмірі түгелімен дерлік дәстүрлермен, әдет-ғұрыптармен реттеледі. Дәстүрлер өмірдегі әрбір жағдайда, әр істі адамдардың қалай ұйымдастыруын, не атқаратынын бүге-шігесіне дейін тәптіштеп белгілеп қоюға тырысады. Қауымдық өмірдің осы ерекшелігінің негізінде адамдардың қандай негізгі құндылыққа ұмтылатындығы жатыр. Ол рулық-тайпалық қауымдасу, яғни қауымдасудың негізінде ата-аналардан тараған адамдардың бірлігі жатыр. Бұл олардың тіршілік етуінің негізгі жолы. Яғни олар үшін бұл түпкілікті құндылық. Рулық қоғамның адамы бүкіл әлемнің құрылу қағидатын да туыстық бірліктен көреді ==Бейматериалық кеңістік ұғымы== Кеңістікті тек заттық, табиғи құбылыстарға ғана тән деп қабылдау адамдардың күнделікті үйреншікті сезімдерінде, ойлау машығына берік бекінген. Егер біз бір нәрсенің тұрқын, енін, биіктігін, тереңдігін, шектілігін, шексіздігін, оңын, солын, алдын, артын, т.б. тікелей өлшей алмасақ, онда кеңістіктің белгісі жоқ сияқты болып көрінеді. Адамдардың әлеум., тех., рухани, т.б өмірі, оның түрлері болмыстың кеңістіксіз салалары болып шығатын тәрізді. Оларды метрлеп, километрлеп өлшей алмайсың. Сонымен қатар адамдар күнделікті ойлауында өзара қатынастарын, қоғамдасудың түрлерін, олардың ішкі құрылымын, т.б. жақтарын кеңістік түрлерінде қабылдайды, түйсінеді, сипаттайды. Бұлар соның үстіне адамгершіліктің сипаттамалары іспетті. Біз іс-әрекетті, қарым-қатынасты, тіпті ақыл-парасатты, ой-сананы, сезім-түйсікті биік-төмен, алыс-жақын, терең-таяз, т.б. деп, яғни физ. құбылыстардың қасиеттерін ондай қасиеттері жоқ қоғамдық қатынастарға көрнекі бейнелік қуат беру үшін ұқсастыра аламыз. Демек, кеңістіктік қатынастар әлеум. өмірге, рухани әлемге де тән. Әлеуметтік кеңістіктің де, рухани кеңістіктің де өзіндік үлкен өзгешелігі бар. Әлеум. жүйенің де шеті, шегі мен орталығы, төм. және жоғ. жақтары, биігі мен ені бар. Оларда да шеңберлік немесе пирамидалық құрылымдар кездеседі. Мыс., қатаң бір орталыққа бағынатын басқару жүйесін пирамидалық деп атайды. Ол әншейін көрнекі бейне емес, ол әлеум. пирамида, оның басқару орталығы жоғары ұшында. Бұл, көбінесе, тоталитарлық жүйелерге тән. Сондықтан да қарапайым бұқара арасында тараған “Құдай биікте, патша алыста” деген мәтел олардың шын қатынастарын көрсетеді. Патша геогр. алыстықта емес, әлеум. алыстықта. Геогр. жағынан тіпті жақын тұрған патшаға қарапайым адамның жетуі қиынның қиыны, бәлкім, одан гөрі [[жұмыр]] жерді он айналып шығу оңайырақ болар. ==Түркілердің уақыт-кеңістік ұғымы== Адамдар қоғамындағы дүниеге дәстүрлі көзқарасын, сол қоғамның әлеум. жүйесін, т.б. алып қарағанда, олардың негізінде жатқан құндылықтардың белгілі бір кеңістіктік қатынастарды туғызғанын көруге болады. Түркі халықтарының байырғы тұрмыс-тіршілігін, дүниеге көзқарасын мысалға алып қарасақ, олардың “Тәңірі – Ұмай” жүйесіндегі байырғы нанымдары бойынша, Тәңірі (Көк) – әке де, [[Ұмай ана|Ұмай]] (жер) – ана секілді деуге болады. Түркілер солардың ұрпағы. Аспан дүниесі, ондағы денелер, әсіресе, Күн түркілердің айрықша қастерлеп, табынатын киелі нысандары. [[Аспан]] (тәңірі), әсіресе, Күн адамдарды тудырған, оларға нұр шашып, өмірді үнемі жандандырып, жайнататын күш. Одан қымбат, одан құнды ешнәрсе жоқ. Күннен кейінгі табынатын нәрсе – Ұмай (Жер-ана). Ал жер асты, оның қойнауы – өлілер дүниесі, адамдарға жат, қорқынышты, көбінесе, жамандық әкелетін жақ. Ежелгі түркілер үйлерінің есігін үнемі шығысқа, яғни Күннің туатын жағына немесе Күннің ең қуатты жағы – оңтүстікке қаратқан. Түркілерде алдыңғы, артқы, оң, сол жақ олардың шығысқа қатынасына байланысты. Барлық уақытта алдыңғы жақ – шығыс жақ. Яғни адамдардың әлеум. ой-санасында кеңістіктің құрылымы, ұйымдасуы олардың ең түпкі құндылықтарына бағынады. Демек, әлеум. кеңістіктің де өз тұңғиығы, өзінің бет жағы, биігі мен төмені, өзіндік ауқымы бар. Сондай-ақ, рухани кеңістік, мәдени ауқым, саяси кеңістік деген ұғымдар да өмірде бар, шын нәрселердің көрінісі. ==Дәстүрлі қоғам және прогресс дәуірі== Дәстүрлі қоғам талабы бойынша, әрбір ұрпақ аталардың орнатқан тәртіптерін, жол-жосындарын қасиет тұтып, әрдайым еске алып, соны өз өмірінің темірқазығы ету керек. Оларды бұлжытпай қайталап, іске асырып отырады. Мұндай қоғам жаңа нәрсеге ұмтылмайды. Келешек олар үшін өмірді өзгертуге, жаңа қатынастарды енгізуге әкелмеу керек, келешек – бұрынғыға үнемі қайтып оралу, соған күш салу. Өткен дәуір, яғни аталар дәуірі – алтын ғасыр, ол өмірдің айнымас эталоны, үлгісі. Жетілгендіктің, жақсылықтың бәрі де өткенде қалды, сондықтан адамдар әрбір ісін, ойын өткеннің таразысымен өлшеп, соның көзімен қарап, өзін сонымен бірлікке жеткізуге тырысуы тиіс. Әрине, адамдардың күнкөріс әрекеттері, халықтың өсіп-өнуі, т.б. өзгеріс туғызбай қоймайды, бұрынғы қатынастарды ыдыратып, әлсіретеді, жаңа қатынастар келіп жатады. Бірақ олардың түпкі ұмтылыстары бұрынғыдай, яғни уақыттың жүрісі айналмалы. Онда өткен де, бүгін де, келешек те бар, бірақ уақыттың негізгі ағыны үнемі өткенге қайтып оралу. Мұнда бүгіннің өзі – өткеннің бүгіні, ал келешек немесе ертең – кешегіге неғұрлым жақындау. Бір сөзбен айтқанда, бұл қауымдық адамның әлеум.-рухани кеңістігі, себебі адамдардың дамуы үшін уақыт кеңістік рөлін атқарады, адам уақыт шеңберінде дамиды. 17 – 18 ғ-ларда басталған жаңа дәуірдің уақыт ағыны соншалықты басқаша болғандығы себепті қауымдық өркениетті зерттеген осы жаңа заманның көптеген ойшылдары оның ішкі логикасын әуелде түсіне алмаған. Уақыттың ақылға сиымсыз көрінетін қайшылықтарын кейбір ойшылдар түсінуге соншалықты қиын метафизикалық жұмбақ деп есептеген. Қауымдық дәуірдің ішкі серпіні, негізгі құндылығы өткенде болса, жаңа дәуірде ол құндылық келешектен көрінеді. Бұл дәуірдің адамдары үнемі дерлік алға ұмтылуды ертеңге ұмтылу деп біледі. Дәлірек айтқанда, олар ертең деп кешегіні немесе бүгінгіні сақтап, нығайта түсуді емес, орныққан қалыптан оның өзгерген қалпына қарай ұмтылуды түсінеді. Бұл, көбінесе, адамдардың санасында толық айқындалған, олардың өздерінің алдына анық қойған мақсатынан гөрі, өздері де біле бермейтін, кейде тіпті сезіне де бермейтін ұмтылыстары. Бұл ұмтылыстар көп жағдайда бейсаналық қалыпта. Әлеум. серпінде алға шыққан бірінші бағыт – даму. Қоғамдық санада ол үдеріс (прогресс) деп аталады. Әрине қоғамда бұған қарама-қарсы бағыт та бар, бірақ үдеріс басты бағыт. Осыған орай уақыт ағыны өзгеріп отырады. Ол енді өткеннен бүгін арқылы келешекке (ертеңге) жылжиды. Керісінше ағын да бар, бірақ ол осы негізгі бағыттың тасасында қалады. Адамдар өткенді, бүгінді тек өткінші кезең, ертеңге өтудің дайындығы, соған апаратын тепкішектердің бірі деп қарайды. Егер бұрын, қауымдық өмірде бүгін мен ертеңнің мәнділігі олардың өткенге қатысынан анықталған болса, енді, керісінше, өткеннің, кешегінің және бүгінгінің мәні олардың келешекке, ертеңге қатыстылығына байланысты. Уақыттың ағыны оның негізгі бағыты жағынан қарағанда бір түзудің бойымен тартылған, оралмайтын әрі қайталанбайтын қозғалыстай. Уақыт оралмайды дейтін түсінік осындай әлеум. қозғалыстың нәтижесі. Осындай ұмтылыстың ағынындағы адамдар үшін кешегі мен бүгінгінің бағасы әлдеқайда кемиді. Әрине, келешектің бейнесі адамдар үшін әр түрлі бола береді. Біреулер үшін ол – баю, екінші біреулер үшін – билік, үшінші біреулерге келешек қоғамдық құрылыс, т.б. Бүгінгі қанағаттандырмайды. Бай – байи түсуді, биліктегі билігін арттыруды аңсайды. Болашақ адамға алаңсыз жат нәрсеге айналғанда, ол бар нәрселердің бәрін де, ең алдымен, адамның өзін де құрбандыққа келтіретін аждаїа сынды сипат алады. Мұндағы ақылға сиымсыз нәрсе – қол жеткен нәрсенің ешқайсысы, кеше ғана армандай болған жетістік, деңгей, т.б. енді адамды қанағаттандыра алмайды, өйткені ол келешек болудан қалады. Ол енді бүгінге айналды. Ал шын құндылық, бірден-бір бағалы нәрсе – келешек. Сондықтан бүгінгіге айналған келешек өзінің мәнінен де, бағасынан да айрылады. Оның ақылға сиымсыздығы ([[парадокс]]) – келешектің айқын бет-бейнесі жоқ абстракцияға айналғандығы. Келешек, қанша ұмтылсаң да ешқашан қолға түспейтін бұлдыр сағым болып шығады. 20 ғ-дың басынан бастап физикада ашылған жаңалықтар Кеңістік пен уақыттың өзара байланысы, бір-біріне тәуелділігі жөніндегі жаңа көзқарастарға алып келді. Әсіресе, А.Эйнштейннің [[салыстырмалылық теориясы]] үлкен жаңалық әкелді. Ол микробөлшектердің кеңістіктегі қозғалысы сәуленің жылдамдығына (секундына 300000 км) жақындаған сайын оның массасы шексіз ұлғая беретіндігін және ол бөлшектің тұрқының да қысқара түсетіндігін дәлелдеді. Сонымен қатар биол., қоғамдық ғылымдардың жетістіктері қозғалыстың органик. және әлеум. түрлерінде кеңістік те, уақыт та, тіпті басқаша сипатта болатынын көрсетеді. Әлеум. өмірдің ырғағы біздің заманымызда әлдеқайда шапшаңдады. Өзгерістердің тым баяу өтуіне үйренген адамдар көп жағдайда жаңа дәуірдің екпініне бейімделе алмайды. Сондықтан Кеңістік пен уақытты да материя сияқты адамдардың дүниеге қатынасынан оқшау қарап, тек табиғаттағы адамға қатысы жоқ заттар мен құбылыстардың қасиеті деп түсіну – мәселені филос. тұрғыдан қарау емес, физика, т.б. [[жаратылыстану]] ғылымдарының тұрғысынан қарау болып шығады. Бұлай қараудың дүниеге көзқарастық мәні жоқ. Философиялық пайымдау кеңістік, уақыт, қозғалыс және болмыстың бірлікте екенін көрсетеді. Бұлар болмыстың өзіндік айқындықтары. Болмыстың ең жалпы, ең абстрактілі айқындықтарынан адам бұрынғыдан да гөрі нақтырақ, мазмұны күрделірек айқындықтарына өрлей береді. Соның негізінде айқындықтарды бейнелейтін ұғымдарды анықтайды. Бұл [[диалектикалық]] ойлау жолы.<ref name="source1">Қазақ энциклопедиясы</ref> ==Cаяси кеңістік== Саяси кеңістік – тарихи жағдайларға байланысты дүниеге келген саяси жүйе таралатын немесе оның саяси ықпалы жүзеге асырылатын аумақ. Саяси кеңістік үш функцияны:<br> 1) саяси өмірдің алғышарттарын;<br> 2) мемлекеттердің саяси қызметінің (геосаясат) мақсаттарын;<br> 3) саяси өмірдің алуан түрлі пішіндерінің тіршілік етуі мен дамуының экол. ортасын жүзеге асырады.<br> Алғышарт ретінде ол саяси жүйенің аумақтық мөлшерін және шекарасын айқындайды, экологиялық-геогр. жағдайлардың саяси өмірді ұйымдастыруға, оның атқарушы билік тарапынан басқарылу дәрежесіне, орталықтың жергілікті жерлердегі билікпен байланысу дәрежесіне ықпалын сипаттайды. Мыс., [[Еуропа]]мемлекеттері шекарасының кеңістіктік ашықтығы [[Батыс Еуропа]]дағы демократия жеңісі алғышарттарының бірі болды. Экологиялық орта ретінде саяси кеңістік саяси жүйенің нышандары арасындағы байланыстарды, осы байланыстардың сипатын ой елегінен өткізуге, мыс., отарлық иеленуді немесе ықпал ету аймағын қоса, көбінесе, ұлттық мемлекет шеңберінен шығатын мемл. басқару аумағы мен шекарасын тиянақтауға мүмкіндік береді. Саясат тілінде саяси кеңістіктің символикалық және метафоралық мәні бар. Мәселен, “қырғиқабақ соғыс” жылдарында “Батыс” сөзінің жай ғана геогр. мағынасы болып қойған жоқ, ол ең алдымен әскери-саяси бірлесу деген мағынаны білдірді. Қазір “Батыс” деген сөз әлемдік достастықтың аймақтық шекарасын, демокр. басқару пішіні мен нарықтық экономика құрамдас бөлігі болып табылатын қоғамдық-саяси дамудың белгілі бір үлгісін сипаттайды. Бұл үлгінің құрамдас бөліктері түрлі қоғамдар мен мәдениеттерге таралып сіңісуде. Жаңа мыңжылдықтың қарсаңы мен басында әлемдік саяси кеңістік қалыптасып келеді, ол түрлі саяси жүйелердің жақындасуымен, дамудың ең таңдаулы үлгілерінің іріктелуімен, тайталастан шығу және халықар. саясатта келісу жолдарын іздестірумен сипатталады, ал бұл жаңа әлемдік қоғамдастықтың қалыптасуын айғақтайды. ==Дереккөздер:== {{Уақытты өлшеу және уақыт стандарттары}} [[Санат:Физика]] [[Санат:Салыстырмалылық теориясы]] gdmh4aapy108qiofpq8fr1jnk1yt5oh 0 61837 3590564 3527073 2026-04-23T14:11:56Z Casserium 68287 /* Басшылық */ 3590564 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы |қысқартылған атауы = ''ҚР ПІБ'' |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |құзыреті = {{KAZ}} |құзерет_тақырып_мәтіні = Мемлекет |эмблема = |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = 1995 жыл |ізашары1 = |ізашары2 = |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = [[Қазақстан Республикасының Президенті]] |штаб-пәтері = [[Астана]], Мәңгілік Ел даңғылы, 8, Министрліктер үйі |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = 87,6 млрд теңге (2025)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z2400000141 2025 – 2027 жылдарға арналған республикалық бюджет туралы]</ref> |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = [[Асат Болатұлы Нұрпейісов|Асат Нұрпейісов]] |басшылықтың лауазымы1 = Президенттің Іс Басқарушысы |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = https://qr-pib.kz |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы''' (''ҚР ПІБ'') – Қазақстан Президентінің, мемлекеттік саяси қызметшілердің, Қазақстан Парламенті депутаттарының, мемлекеттік органдар мен олардың аппараттары қызметкерлерінің қызметін қамтамасыз ететін мемлекеттік орган. Мемлекет басшысына тікелей бағынып, оған есеп береді. ҚР Президентінің Іс Басқармасын 2024 жылғы 7 ақпаннан [[Асат Болатұлы Нұрпейісов|Асат Нұрпейісов]] басқарады. == Қызметі == Заңнамаға сәйкес ҚР Президентінің Іс Басқармасы мына міндеттерді жүзеге асырады: * ҚР Президентінің, Орталық мемлекеттік органдар – Президент Әкімшілігінің, [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|ҚР Үкіметі]] мен Парламентінің қызметін материалдық-техникалық тұрғыда қамтамасыз етеді. * ҚР Президентінің қатысуымен өтетін іс-шараларды, соның ішінде [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|ҚР Үкіметі]] мен ҚР Президенті Әкімшілігі өткізетін кеңестерді, конференцияларды және басқа да мемлекеттік іс-шараларды қаржылық-шаруашылық жағынан қамтамасыз етеді; * Орталық мемлекеттік органдар қызметкерлеріне көлік және медициналық қызмет көрсету, санаторлық-курорттық емделуін және демалысын ұйымдастыру; * ҚР ПІБ ведомстволық бағынысты ұйымдарын басқару; * ҚР ПІБ ведомстволық бағынысты ұйымдарын басқаруда ұйымдастырушылық-экономикалық тетікті жетілдіру, мемлекеттік мүліктің пайдаланылуы мен сақталуын бақылау, басқару. == Тарихы == 1990 жылы Президент кеңсесінің (аппаратының) құрылымында Іс басқармасы құрылды. 1991 жылы Президент пен Министрлер Кабинетi аппаратының Іс басқармасы болып өзгертілді. 1992 жылы Президент пен Министрлер Кабинетi аппаратының Іс Басқармасынан аппараттың Шаруашылық басқармасы бөлінді. 1994 жылы Президент пен Министрлер Кабинетi Аппаратының Шаруашылық басқармасы Президент жанындағы Шаруашылық басқармасы болып қайта құрылды.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/N940001884_ Қазақстан Республикасының Президентi жанындағы Шаруашылық басқармасы туралы]</ref> 1995 жылы Қазақстан Президентi жанындағы Шаруашылық басқармасы таратылып, орнына орталық мемлекеттік орган мәртебесіне ие Қазақстан Президентінің Іс Басқармасы құрылды.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U950002600_ Қазақстан Республикасы Президентiнiң Iс Басқармасы туралы]</ref> == Басшылық == * Президент Іс басқарушысы: [[Асат Болатұлы Нұрпейісов|Асат Нұрпейісов]] (2024 жылдан бастап) * Президент Іс басқарушысының орынбасары: Сергей Хорошун (2019 жылдан бастап) * Президент Іс басқарушысының орынбасары: Абай Алтай (2023 жылдан бастап) * Президент Іс басқарушысының орынбасары: Бақыт Әбілдинов (2024 жылдан бастап) * Президент Іс басқарушысының орынбасары: Ерлан Сүттібаев (2025 жылдан бастап)<ref>[https://qr-pib.kz/p/2299 Басшылық туралы мәлімет]</ref> === Президент Іс Басқарушыларының тізімі === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! № ! Суреті ! Аты-жөні<br>{{small|(Өмір сүрген жылдары)}} ! colspan="2"| Басқарған уақыты ! [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенті]] |- | colspan="5"| '''Қазақстан Республикасы Президенті аппаратының Іс басқармасы (1990—1992)<br>Қазақстан Республикасы Президенті мен Министрлер Кабинетi Аппаратының Шаруашылық басқармасы (1992—1994)<br>Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Шаруашылық басқармасы (1994—1995)''' | rowspan="13"|[[Сурет:Nazarbayev-Putin 2013 Kremlin meeting (cropped).jpg|99px]]<br>[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>{{nowrap|(1990–2019)}} |- | 1 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Владимир Васильевич Ни|Владимир Ни]]<br>{{small|(1933—2010)}} || 10 мамыр 1990 || 20 қазан 1995 |- | colspan="5"| '''Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы (1995—)''' |- | 1 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Владимир Васильевич Ни|Владимир Ни]]<br>{{small|(1933—2010)}} || 20 қазан 1995 || 8 қараша 1995 |- | 2 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Сыздық Жұматайұлы Әбішев|Сыздық Әбішев]]<br>{{small|(1936—1998)}} || 8 қараша 1995 || шілде 1996 |- | 3 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Владимир Васильевич Ни|Владимир Ни]]<br>{{small|(1933—2010)}} || қыркүйек 1996 || қыркүйек 1998 |- | 4 || [[Сурет:Kakenuly Nazarbaev (Dosmukhanbetov cropped).jpg|99px]] || [[Темірхан Мыңайдарұлы Досмұханбетов|Темірхан Досмұханбетов]]<br>{{small|(1949—2021)}} || 2 қыркүйек 1998 || 16 маусым 2003 |- | 5 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Сарыбай Сұлтанұлы Қалмырзаев|Сарыбай Қалмырзаев]]<br>{{small|(1949—2012)}} || 16 маусым 2003 || 20 наурыз 2004 |- | 6 || [[Сурет:Kakenuly Nazarbaev (Dosmukhanbetov cropped).jpg|99px]] || [[Темірхан Мыңайдарұлы Досмұханбетов|Темірхан Досмұханбетов]]<br>{{small|(1949—2021)}} || 20 наурыз 2004 || 27 наурыз 2006 |- | 7 || [[Сурет:Photo of Bulat Utemuratov 1 (cropped).jpg|99px]] || [[Болат Жамитұлы Өтемұратов|Болат Өтемұратов]]<br>{{small|(1957 туған)}} || 28 наурыз 2006 || 11 желтоқсан 2008 |- | 8 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Сарыбай Сұлтанұлы Қалмырзаев|Сарыбай Қалмырзаев]]<br>{{small|(1949—2012)}} || 11 желтоқсан 2008 || 13 сәуір 2011 |- | 9 || [[Сурет:Umbetov.jpg|99px]] || [[Серік Әбікенұлы Үмбетов|Серік Үмбетов]]<br>{{small|(1950 туған)}} || 13 сәуір 2011 || 21 қыркүйек 2012 |- | 10 || [[Сурет:Бисембаев Абай Айдарханович.jpg|99px]] || [[Абай Айдарханұлы Бисембаев|Абай Бисембаев]]<br>{{small|(1967 туған)}} || 21 қыркүйек 2012 || 19 наурыз 2019 |- | 11 || [[Сурет:Battakov (cropped).jpg|99px]] || [[Ерлан Еркінұлы Баттақов|Ерлан Баттақов]]<br>{{small|(1969 туған)}} || 21 наурыз 2019 || 11 қаңтар 2022 | rowspan="3"|[[Сурет:Kassym-Jomart Tokayev (19-08-2022).jpg|99px]]<br>[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]<br>{{nowrap|(2019–)}} |- | 12 || [[Сурет:Aibek Dadebay (2024-10-09) (cropped).png|99px]] || [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]]<br>{{small|(1980 туған)}} || 11 қаңтар 2022 || 6 ақпан 2024 |- | 13 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Асат Болатұлы Нұрпейісов|Асат Нұрпейісов]]<br>{{small|(1987 туған)}} || 7 ақпан 2024 || — |} == Ведомстволық бағынышты ұйымдар == {| class="wikitable" |- ! Ұйым !! Сипаттамасы !! Қарамағындағы ұйымдар !! Сайты |- | «Материалдық-техникалық қамтамасыз ету басқармасы» ММ || [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Қазақстан Республикасы Парламенті]] қызметін материалды-техникалық, транспорттық, әлеуметтік-тұрмыстық, сондай-ақ қаржылық жағынан қолдауды қамтамасыз етеді. 1990 жылдың бас кезінде Жоғары Кеңес аппаратының құрамындағы бөлім, кейін басқарма ретінде жұмыс істеді. 1995 жылы ҚР Парламентінің Іс басқармасы, 1996 жылы ҚР Парламентінің Шаруашылық басқармасы болып өзгерді. 2016 жылы қазіргі атауына ие болды. || 1. {{URL|https://auto-mtqb.qr-pib.kz/ «Материалдық-техникалық қамтамасыз ету басқармасының автошаруашылығы» ШЖҚ РМК}}<br> 2. {{URL|https://agd-mtqb.qr-pib.kz/|«Материалдық-техникалық қамтамасыз ету басқармасының әкімшілік ғимараттары дирекциясы» ШЖҚ РМК}}<br> 3. {{URL|https://io-mtqb.qr-pib.kz/ «Материалдық-техникалық қамтамасыз ету басқармасының инженерлік орталығы» ШЖҚ РМК}}<br> 4. {{URL|https://parlaminst-mtqb.qr-pib.kz/ «Парламентаризм институты» ШЖҚ РМК}} | {{URL|https://mtqb.qr-pib.kz/}} |- | «ҚР ПІБ Медициналық орталығы» ММ || Медициналық санаторийлік-курорттық қамтуды ұйымдастыру, халық денсаулығын нығайту және сақтау, санитариялық-эпидемиологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету, өңірлерге заманауи технологияларды трансферттеу, медициналық туризмді дамыту, ғылыми және клиникалық ынтымақтастықты кеңейтумен айналысады. || 1. {{URL|https://bmcudp.kz/|«ҚР ПІБ Медициналық орталығының ауруханасы» ШЖҚ РМК}} (Астана қ.)<br> 2. {{URL|https://oka.qr-pib.kz/ «ҚР ПІБ Медициналық орталығының Ұлттық госпиталі» ШЖҚ РМК}} (Алматы қ.)<br> 3. {{URL|https://okzhetpes-burabay.kz/|«Оқжетпес» емдеу-сауықтыру кешені» АҚ}} (Щучинск-Бурабай курорттық аймағы)<br> 4. {{URL|https://almatyresort.kz/|«Almaty Resort» санаторийі}} (Алматы қ.)<br> 5. {{URL|https://moseso.qr-pib.kz/|«Санитарлық-эпидемиологиялық сараптама орталығы» ШЖҚ РМК}} (Астана қ.)<br> 6. {{URL|https://mtazho.qr-pib.kz/|«Медициналық технологиялар және ақпараттық жүйелер орталығы» АҚ}} (Астана қ.)<br> 7. {{URL|https://qarlygash.qr-pib.kz/|«Қарлығаш» балабақшасы» ШЖҚ РМК}} (Астана қаласында 3 филиал)<br> 8. «Қазақстан» санаторийі (Қырғызстан, [[Ыстықкөл]] көлі)<br> 9. {{URL|https://kazakhstan-kmv.ru/|«Қазақстан» санаторийі}} («Астана» ЖШҚ, Ресей, Ессентуки қ.) | {{URL|https://mo.qr-pib.kz/}} |- | [[Бурабай ұлттық паркі|«Бурабай» мемлекеттік ұлттық табиғи паркі» ММ]] || Ақмола облысының аумағында орналасқан «Бурабай» ұлттық паркі 2000 жылы тамызда құрылды. || — || {{URL|https://burabaypark.qr-pib.kz/}} |- | «ҚР ПІБ Автошаруашылығы» РМК || Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдарына автокөлікпен қызмет көрсету, ресми іс-шараларға, шетелдік делегацияларға, сондай-ақ өзге де жеке және заңды тұлғаларға көлік қызметін көрсетумен айналысады. 1997 жылы елорданың Ақмола қаласына көшуiне байланысты құрылған.<ref>[https://auto.qr-pib.kz/about Кәсіпорын туралы]</ref> || — || {{URL|https://auto.qr-pib.kz/}} |- | [[Қазақстан Республикасы Президентінің телерадиокешені|«Қазақстан Республикасы Президентінің Телерадиокешені» ШЖҚ РМК]] || Мемлекет басшысының қызметін ақпараттық жағынан қамтамасыз ететін 1996 жылы құрылған арнаулы медиа-ресурс. || 1. [[ҚазАқпарат|«ҚазАқпарат» халықаралық ақпарат агенттігі]]<br> 2. [[Jibek Joly (телеарна)|«Jibek Joly/Silk Way» телеарнасы]]<br> 3. Деректі фильмдер орталығы | {{URL|https://ptrk.qr-pib.kz/}} |- | «Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі мен Үкіметінің әкімшілік ғимараттары дирекциясы» ШЖҚ РМК || Дирекция 7 ғимаратқа қызмет көрсетеді, олардың қатарында «[[Ақорда (резиденция)|Ақорда]]» резиденциясы, Үкімет Үйі, Министрліктер Үйі, Қаржы министрлігі, Тұңғыш Президент мұражайы, Орталық сайлау комиссиясының әкімшілік ғимараты бар. || Дирекцияның Алматы филиалы || {{URL|https://agd.qr-pib.kz/}} |- | «ҚР ПІБ Инженерлік-техникалық орталығы» ШЖҚ РМК || Әкімшілік ғимараттарда орналасқан мемлекеттік органдар үшін ақпараттық-коммуникациялық қызметтердің операторы және Іс Басқармасы жүйесіндегі кәсіпорындардың ақпараттық бағдарламаларын әзірлейтін, сүйемелдейтін жүйелік интегратор. || — || {{URL|https://ito.qr-pib.kz/}} |- | «Мемлекеттік резиденциялар дирекциясы» ШЖҚ РМК || 1997 жылы құрылған. Қазақстан Президенті мен оның отбасы мүшелерінің, өзге де қызмет көрсетілетін адамдардың қызметін материалдық-техникалық, әлеуметтік-тұрмыстық қамтамасыз етеді, Қазақстан Президенті қатысатын ресми және басқа да іс-шараларға қызмет көрсетеді, сондай-ақ қоғамдық тамақтандыру қызметтерін көрсетеді. || — || {{URL|https://mrd.qr-pib.kz/}} |- | «Қазақстан Республикасының Президенттік орталығы» РММ || Қазақстан Президентінің музей жинағы мен жеке кітапханасының, Қазақстан экс-президенттерінің музей жинақтарының, жеке кітапханаларының және жеке архивтерінің жұмысын қамтамасыз етеді. || — || {{URL|https://po.qr-pib.kz/}} |- | «Алатау» қонақ үйі» АҚ || Түркияның Кемер қаласындағы Бельдиби ауданында орналасқан «Rixos Beldibi» қонақүйін басқаруды жүзеге асырады. 2001 жылы құрылған. || — || {{URL|https://alatau.qr-pib.kz/}} |- | «Бүркіт» мемлекеттік авиакомпаниясы» ШЖҚ РМК || 2000 жылы арнайы рейстер ұйымдастырып, Президент пен мемлекеттiң өзге де лауазымды тұлғаларының ұшу қауiпсiздiгін қамтамасыз ету мақсатында құрылған. || — || {{URL|https://airberkut.kz}} |- | «Қазқұрылысжүйесі» ЖШС || Қазақстан территориясында және одан тыс жерде орналасқан объектілерде құрылыс-монтаждық жұмыстардың барысын және сапасын техникалық тұрғыдан қадағалауды қамтамасыз етумен айналысады. 2001 жылы Елорданы Алматыдан Астана қаласына көшіру кезінде техникалық қадағалауды тиімді жүргізу ету үшін «ҚР ПІБ Салынып жатқан объектілерін техникалық қадағалауды жүзеге асыру жөніндегі дирекция» Жабық акционерлік қоғамы болып құрылған. 2009 жылы ребрендинг жүргізіліп, «Қазқұрылысжүйесі» АҚ болып өзгерді.<ref>[https://qazqurylys.qr-pib.kz/about Біз туралы]</ref> || — ||{{URL|https://qazqurylys.qr-pib.kz/}} |- | «Бурабай даму» ЖШС || Щучье-Бурабай курорттық аймағының аумағында ҚР Президенті Іс басқармасының объектілерін күтіп-ұстау және пайдалану, Бурабай және AQBURA курорттарын дамытуды, сондай-ақ туристік-операторлық қызметті жүзеге асырады. || — || {{URL|https://burabaydamu.qr-pib.kz/}} |} ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Президентіне тікелей бағынышты мемлекеттік органдар]] 7spojz13zedajx175hn5ijoqdwfd39o 0 65076 3590927 3548676 2026-04-24T07:29:04Z Зейінова Әсемгүл Қаржауқызы 180313 3590927 wikitext text/x-wiki '''Құлама''' -1) опырылмалы массалардың жинақталуы нәтижесінде [[өзен]] аңғарларында таужыныстардың мүлдем өңделмеген (жұмырланбаған) үшкір кесектері есебінен қалыптасқан шағын белдер мен жартылай [[конустар]] түріндегі шоғыр; 2) тау қазындыларының ернеуі мен жақтауларының опырыла құлауы нәтижесінде пайда болған [[таужыныстар]] шоғыры.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Қ 17 Геология/Жалпы редакциясын басқарған — түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов — Алматы: "Мектеп" баспасы" Ж А Қ 2003. — 248 бет. ?SВN 5-7667-8188-1, ?SВN 9965-16-512-2</ref> == Құлама туралы мәліметтер == Құлама — өзен суының биіктіктен төмен қарай құлап ағуы, яғни сарқырама (водопад). Ерекшеліктері: Су биіктіктен құлап, үлкен күшпен төмен түседі Әдетте таулы аймақтарда кездеседі Туристік нысан ретінде танымал Су дыбысы қатты, көбінесе тұман (су буы) пайда болады Мысал: Бұрқан-Бұлақ сарқырамасы (Қазақстандағы ең биік сарқырамалардың бі ==Дереккөздер== <ref>{{citeweb|url=|title=|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-17|lang= kk}}</ref> <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Геология]] d5xisd1gc3002ifqgfmb1x7d5u0pm79 0 69368 3591029 3282141 2026-04-24T11:34:24Z Rasulbek Adil 176232 3591029 wikitext text/x-wiki {{Жазушы|Суреті=BenjaminConstant.jpg|Есімі=Бенжамен Констан де Ребек|Шынайы есімі={{lang-fr|Benjamin Constant de Rebecque}}|Туған күні=25.10.1767|Қайтыс болған күні=08.12.1830|Туған жері=[[Лозанна]], [[Швейцария]]|Қайтыс болған жері=[[Париж]], [[Франция]]|Азаматтығы={{Байрақ|Швейцария}}<br>{{Байрақ|Франция}}|Commons=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Benjamin_Constant|Шығармалардың тілі=[[француз тілі|француз]]|Жанры=[[роман]], [[поэма]], [[памфлет]], [[трактат]]|Бағыты=[[романтизм]]|Шығармашылық жылдары=1779 — 1830|Мансабы=[[проза]], [[поэзия]], [[саясаттану]], [[дінтану]]}} '''Анри-Бенжамен Констан де Ребек''' ({{lang-fr|Henri-Benjamin Constant de Rebecque}}; [[25 қазан]] [[1767 жыл|1767]], [[Лозанна]], [[Швейцария]] — [[8 желтоқсан]] [[1830 жыл|1830]], [[Париж]], [[Франция]]) — швейцарлық философ әрі жазушы, публицист, буржуазиялық-либералдық топтың өкілі. Француз революциясы, бонапартизм мен Реставрация кезеңінің саяси қайраткері ретінде әрі жазушы Жермена де Стальдың азаматтық күйеуі ретінде де танымал. Констан әрдайым либералдық көзқарастарымен ерекшеленді. 1767 жылдың 25 қазанында Лозаннада (Швейцария)Франциядан Нант эдикті ауысқаннан кейін кетіп қалған гугеноттар әулетінде дүниеге келді. Жас кезінде көп саяхаттап, әкесімен бірге Швеция мен Англияда болды, кейінірек бірнеше рет Париж бен Германияда болды.<ref>История зарубежной литературы ХУІІІ века. Под ред. В.П. Неустроева, Р.М. Самарина. Издательство Московского университета, 1974</ref> 12 жасында 5 өлеңнен тұратын «Рыцарьлар» атты батырлық романын жазды. Үйге мұғалім жалдап оқу арқылы тамаша білімге қол жеткізді. Кейін Эрланген (Бавария), одан соң Эдинбург университетін (Шотландия) бітіреді. Эдинбург университетінде А.Смиттен дәріс алды. 1788 жылдан бастап камергер, одан герцог Врауншвейгскийдің кеңесшісі қызметін атқарды. Сарайдағылар оны якобиндық ретінде қабылдайды. Шынында да, Констан 1789-1794 жылғы француз революциясын «қорқынышпен» үрке қабылдаған болатын. Ал Людовик ХУІ мен Мария Антуанеттаның өлімі оны мүлде якобиндық диктатура формасына енген революциядан жирендіріп жіберді. Ол кейіннен бірнеше рет революцияның қатігездігін сынға алып жүрді. Террор аяқталғаннан кейін Парижге келіп, имение сатып алып, француз азаматтығын қабылдайды. Осы 1795 жылы жазушы Жермена де Стальмен танысады. «Қазіргі француз үкіметінің күші және оны қолдаудың қажеттілігі туралы» алғашқы публицистикалық туындысы «Монитор» атты үкімет газетінің бірнеше санында басылып отырды (1796).<ref>Артамонов С.Д. История зарубежной литературы ХУІІ-ХУІІІвв. Москва, Просвещение, 1988</ref> 1796-1797 жылдар аралығында Констанның алғашқы брошюралары жарық көре бастады. «Террордың зардабы» атты брошюрасында автор террордың революцияға тигізген зардабын, республика террордың арқасында емес, керісінше, өз күшімен аман қалғандығы жөнінде жазады. 1814 жылы жарияланған «Саяси реаккциялар туралы» брошюрасында Констан саяси топтардың ішкі күресінің салдарынан әскери диктатура болатындығы жөніндегі қорқынышын жазады. Констан көп жылдарға Франциядан кетіп (1803-1813) саяхаттап, Германия, Италия, Австрияға барады. Веймарда әдебиет әлемінің алыптары Гете, Шиллер, Сисмондилармен танысады. Констанның бұл кезеңдегі шығармаларына «Валленштейн» трагедиясы мен «Валленштейн» трагедиясы және неміс театры туралы ойлары» атты жұмысы жатады. 1813 жылғы Наполеонның жеңілісі Констанды «Жаулап алуға деген құштарлық және узурпация мен олардың еуропалық цивилизацияға қатысы» атты трактатын жазуға итермелейді. Констан бұл трактатты император Александр І-ге жолдайды. Император бұл еңбекті жақсы қабылдап, 1815 жылғы екеуінің жеке кездесуінде Констанды орденмен марапаттауға уәде де береді. Бірақ бұл уәдесі жүзеге аспайды. Аталмыш трактатында Констан жаулап алушылық саясаттың іске аспау себебі – бейбітшілікке, ынтымақтастық пен тыныштыққа ұмтылған Еуропаның «жаңа» халқының көңіл-күйінде деп түйіндейді. 1814 жылдың 15 сәуірінде Парижге қайта оралған Констан конституциялық монархия мен Бурбондардың жалынды жақтаушысына айналады. 1819 жылы депутаттар палатасынан орын алады. «Франциядағы партияларды біріктіре алатын саяси доктрина туралы» брошюрасы көпшіліктің көңілінен шығады. Осы уақытта оның баспадағы жұмысы басталды; 1818 жылдың ақпанынан 1820 жылдың наурызына дейін либералдық қозғалыстың көрінісі ретінде «Тәуелсіздер» партиясының баспа органы – «Француз Минервасы» атты журнал шығып отырды. Журналда Констаннан басқа Жуй, Лакретель-үлкен, Тиссо, Эварист-Демулен, Беранже т.б. қызмет атқарды. Кейіннен Констан өзі «Реноме» (1820) атты журнал шығарды. Сонымен бірге, ол конституциялық сұрақтарға арналған қорытындыланған еңбегі «Конституциялық саясаттың курстарын» (1816-1820) аяқтайды. Оған аталған мәселеге байланысты негізгі еңбектері: статьялары, сөздері, басқа да материалдары енгізілді. 1824 жылдың наурызында Констан Парижден депутат палатасына сайланады. Бұл оның саяси карьерасы мен баспагерлік жұмысының тамаша кезеңі болды. Констан даңқтың ең жоғарғы шегіне жеткенде дүниеден өтеді. 27 тамыздағы Шілде революциясы мерекесінен кейін Констан Мемлекеттік кеңестің президенті болып тағайындалады; ал 1830 жылдың 8 желтоқсанында көз жұмады. Констан көзі тірісінде жарық көрген жалғыз романы «Адольфпен»-ақ өз кезіндегі әдебиет әлемінен өзіндік орнын алды. Бұл роман 1806 жылы жазылғанымен, Констан оны бастырып шығаруға асықпайды. Көп уақытқа дейін Констанның басқа романдары жөнінде ешкім ештеңе білген жоқ. Тек XX ғасырда ғана «Қызыл дәптер» және «Сесиль» романдары табылды. «Менің өмірім» деп аталатын еңбегі 1907 жылы табылып, жарияланды, ол бүгінде «Қызыл дәптер» деген атпен белгілі. Марк-Родольф Констан 1951 жылы Лозанна қаласы кітапханасының отбасылық архивінен Бенжамен Констанның «Сесиль» атты аяқталмаған романын тауып алады. Бұл үлкен сенсация болды. Роман аяқталмай қалған, бірақ оның көркем тілін француздың психологиялық прозасының үздік үлгісі деп тануға болады.<ref>Зарубежная литература. С.В.Тураев, И.Б.Дюшен, Г.А.Могилевская, А.А.Тахо-Годи. Москва, Просвещение, 1975</ref> [[Сурет:Benjamin Constant.jpg|right|thumb]] '''Констан Бенжамен''' (1767- 1830) - "Конституциялық саясат курсы" еңбегінің [[автор]]ы. Бұл жинаққа [[мемлекет]] туралы либералдық көзқарастарын жүйелі түрде жинақтады. Бірақ "Курс" автор қайтыс болған соң ғана жарық көрді. Констан Бенжамен ілімінің негізгі қағидасы - жеке адамның еркіндігі мәселесі. Жаңа заман мен антикалық кезеңнің адамдарының еркіндігін салыстырады. Жаңа кеpең адамының еркіндігі: жеке тәуелсіздік, өзінің жекелігі, мемлекетті басқаруға ықпал ету құқы. Тәжірибе жүзінде Бенжамен Констан бірінші кезекке адамның қаржылық және рухани автономдығын, оның заңмен сенімді қорғалуын қояды. Мінеки, осы құндылықтарға мемлекеттің мақсаты мен құрылымы бағынуы керек. Саяси өмірді ұйымдастыруда мемлекет институттары жеке адамның еркіндігі, жеке тұлғаның құқы негізінде құрылуы керек. Адамдар тек еркін болғанда өмірде өздерін ерекше және ақылды көрсете алады. Констан Бенжамен [[конституциялық монархия]]ны қолдады. Биліктің үш тармағынан тәуелсіз болғандықтан конституциялық монархия олардың бірлігін, дұрыс жұмыс істеуін қамтамасыз ете алады деген сенімде болды.<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Франция жазушылары]] [[Санат:Швейцария жазушылары]] [[Санат:Франция саясаткерлері]] [[Санат:Франция философтары]] [[Санат:Швейцария философтары]] {{Stub}} o4qbyvoosx0pry5onrtr4l09a8l1tqq 3591030 3591029 2026-04-24T11:34:54Z Rasulbek Adil 176232 3591030 wikitext text/x-wiki {{Жазушы|Суреті=BenjaminConstant.jpg|Есімі=Бенжамен Констан де Ребек|Шынайы есімі={{lang-fr|Benjamin Constant de Rebecque}}|Туған күні=25.10.1767|Қайтыс болған күні=08.12.1830|Туған жері=[[Лозанна]], [[Швейцария]]|Қайтыс болған жері=[[Париж]], [[Франция]]|Азаматтығы={{Байрақ|Швейцария}}<br>{{Байрақ|Франция}}|Commons=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Benjamin_Constant|Шығармалардың тілі=[[француз тілі|француз]]|Жанры=[[роман]], [[поэма]], [[памфлет]], [[трактат]]|Бағыты=[[романтизм]]|Шығармашылық жылдары=1779 — 1830|Мансабы=[[проза]], [[поэзия]], [[саясаттану]], [[дінтану]]}} '''Анри-Бенжамен Констан де Ребек''' ({{lang-fr|Henri-Benjamin Constant de Rebecque}}; [[25 қазан]] [[1767 жыл|1767]], [[Лозанна]], [[Швейцария]] — [[8 желтоқсан]] [[1830 жыл|1830]], [[Париж]], [[Франция]]) — швейцарлық философ әрі жазушы, публицист, буржуазиялық-либералдық топтың өкілі. Француз революциясы, бонапартизм мен Реставрация кезеңінің саяси қайраткері ретінде әрі жазушы Жермена де Стальдың азаматтық күйеуі ретінде де танымал. Констан әрдайым либералдық көзқарастарымен ерекшеленді. 1767 жылдың 25 қазанында Лозаннада (Швейцария)Франциядан Нант эдикті ауысқаннан кейін кетіп қалған гугеноттар әулетінде дүниеге келді. Жас кезінде көп саяхаттап, әкесімен бірге Швеция мен Англияда болды, кейінірек бірнеше рет Париж бен Германияда болды.<ref>История зарубежной литературы ХУІІІ века. Под ред. В.П. Неустроева, Р.М. Самарина. Издательство Московского университета, 1974</ref> 12 жасында 5 өлеңнен тұратын «Рыцарьлар» атты батырлық романын жазды. Үйге мұғалім жалдап оқу арқылы тамаша білімге қол жеткізді. Кейін Эрланген (Бавария), одан соң Эдинбург университетін (Шотландия) бітіреді. Эдинбург университетінде А.Смиттен дәріс алды. 1788 жылдан бастап камергер, одан герцог Врауншвейгскийдің кеңесшісі қызметін атқарды. Сарайдағылар оны якобиндық ретінде қабылдайды. Шынында да, Констан 1789-1794 жылғы француз революциясын «қорқынышпен» үрке қабылдаған болатын. Ал Людовик ХУІ мен Мария Антуанеттаның өлімі оны мүлде якобиндық диктатура формасына енген революциядан жирендіріп жіберді. Ол кейіннен бірнеше рет революцияның қатігездігін сынға алып жүрді. Террор аяқталғаннан кейін Парижге келіп, имение сатып алып, француз азаматтығын қабылдайды. Осы 1795 жылы жазушы Жермена де Стальмен танысады. «Қазіргі француз үкіметінің күші және оны қолдаудың қажеттілігі туралы» алғашқы публицистикалық туындысы «Монитор» атты үкімет газетінің бірнеше санында басылып отырды (1796).<ref>Артамонов С.Д. История зарубежной литературы ХУІІ-ХУІІІвв. Москва, Просвещение, 1988</ref> 1796-1797 жылдар аралығында Констанның алғашқы брошюралары жарық көре бастады. «Террордың зардабы» атты брошюрасында автор террордың революцияға тигізген зардабын, республика террордың арқасында емес, керісінше, өз күшімен аман қалғандығы жөнінде жазады. 1814 жылы жарияланған «Саяси реаккциялар туралы» брошюрасында Констан саяси топтардың ішкі күресінің салдарынан әскери диктатура болатындығы жөніндегі қорқынышын жазады. Констан көп жылдарға Франциядан кетіп (1803-1813) саяхаттап, Германия, Италия, Австрияға барады. Веймарда әдебиет әлемінің алыптары Гете, Шиллер, Сисмондилармен танысады. Констанның бұл кезеңдегі шығармаларына «Валленштейн» трагедиясы мен «Валленштейн» трагедиясы және неміс театры туралы ойлары» атты жұмысы жатады. 1813 жылғы Наполеонның жеңілісі Констанды «Жаулап алуға деген құштарлық және узурпация мен олардың еуропалық цивилизацияға қатысы» атты трактатын жазуға итермелейді. Констан бұл трактатты император Александр І-ге жолдайды. Император бұл еңбекті жақсы қабылдап, 1815 жылғы екеуінің жеке кездесуінде Констанды орденмен марапаттауға уәде де береді. Бірақ бұл уәдесі жүзеге аспайды. Аталмыш трактатында Констан жаулап алушылық саясаттың іске аспау себебі – бейбітшілікке, ынтымақтастық пен тыныштыққа ұмтылған Еуропаның «жаңа» халқының көңіл-күйінде деп түйіндейді. 1814 жылдың 15 сәуірінде Парижге қайта оралған Констан конституциялық монархия мен Бурбондардың жалынды жақтаушысына айналады. 1819 жылы депутаттар палатасынан орын алады. «Франциядағы партияларды біріктіре алатын саяси доктрина туралы» брошюрасы көпшіліктің көңілінен шығады. Осы уақытта оның баспадағы жұмысы басталды; 1818 жылдың ақпанынан 1820 жылдың наурызына дейін либералдық қозғалыстың көрінісі ретінде «Тәуелсіздер» партиясының баспа органы – «Француз Минервасы» атты журнал шығып отырды. Журналда Констаннан басқа Жуй, Лакретель-үлкен, Тиссо, Эварист-Демулен, Беранже т.б. қызмет атқарды. Кейіннен Констан өзі «Реноме» (1820) атты журнал шығарды. Сонымен бірге, ол конституциялық сұрақтарға арналған қорытындыланған еңбегі «Конституциялық саясаттың курстарын» (1816-1820) аяқтайды. Оған аталған мәселеге байланысты негізгі еңбектері: статьялары, сөздері, басқа да материалдары енгізілді. 1824 жылдың наурызында Констан Парижден депутат палатасына сайланады. Бұл оның саяси карьерасы мен баспагерлік жұмысының тамаша кезеңі болды. Констан даңқтың ең жоғарғы шегіне жеткенде дүниеден өтеді. 27 тамыздағы Шілде революциясы мерекесінен кейін Констан Мемлекеттік кеңестің президенті болып тағайындалады; ал 1830 жылдың 8 желтоқсанында көз жұмады. Констан көзі тірісінде жарық көрген жалғыз романы «Адольфпен»-ақ өз кезіндегі әдебиет әлемінен өзіндік орнын алды. Бұл роман 1806 жылы жазылғанымен, Констан оны бастырып шығаруға асықпайды. Көп уақытқа дейін Констанның басқа романдары жөнінде ешкім ештеңе білген жоқ. Тек XX ғасырда ғана «Қызыл дәптер» және «Сесиль» романдары табылды. «Менің өмірім» деп аталатын еңбегі 1907 жылы табылып, жарияланды, ол бүгінде «Қызыл дәптер» деген атпен белгілі. Марк-Родольф Констан 1951 жылы Лозанна қаласы кітапханасының отбасылық архивінен Бенжамен Констанның «Сесиль» атты аяқталмаған романын тауып алады. Бұл үлкен сенсация болды. Роман аяқталмай қалған, бірақ оның көркем тілін француздың психологиялық прозасының үздік үлгісі деп тануға болады.<ref>Зарубежная литература. С.В.Тураев, И.Б. Дюшен, Г.А. Могилевская, А.А.Тахо-Годи. Москва, Просвещение, 1975</ref> [[Сурет:Benjamin Constant.jpg|right|thumb]] '''Констан Бенжамен''' (1767- 1830) - "Конституциялық саясат курсы" еңбегінің [[автор]]ы. Бұл жинаққа [[мемлекет]] туралы либералдық көзқарастарын жүйелі түрде жинақтады. Бірақ "Курс" автор қайтыс болған соң ғана жарық көрді. Констан Бенжамен ілімінің негізгі қағидасы - жеке адамның еркіндігі мәселесі. Жаңа заман мен антикалық кезеңнің адамдарының еркіндігін салыстырады. Жаңа кеpең адамының еркіндігі: жеке тәуелсіздік, өзінің жекелігі, мемлекетті басқаруға ықпал ету құқы. Тәжірибе жүзінде Бенжамен Констан бірінші кезекке адамның қаржылық және рухани автономдығын, оның заңмен сенімді қорғалуын қояды. Мінеки, осы құндылықтарға мемлекеттің мақсаты мен құрылымы бағынуы керек. Саяси өмірді ұйымдастыруда мемлекет институттары жеке адамның еркіндігі, жеке тұлғаның құқы негізінде құрылуы керек. Адамдар тек еркін болғанда өмірде өздерін ерекше және ақылды көрсете алады. Констан Бенжамен [[конституциялық монархия]]ны қолдады. Биліктің үш тармағынан тәуелсіз болғандықтан конституциялық монархия олардың бірлігін, дұрыс жұмыс істеуін қамтамасыз ете алады деген сенімде болды.<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Франция жазушылары]] [[Санат:Швейцария жазушылары]] [[Санат:Франция саясаткерлері]] [[Санат:Франция философтары]] [[Санат:Швейцария философтары]] {{Stub}} 8e9vgxx232l22t7yjupj220vhw8bhk1 0 69477 3590918 3539733 2026-04-24T07:18:16Z Madeniet Baskarmasy 179807 3590918 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Sandro Botticelli - Idealized Portrait of a Lady (Portrait of Simonetta Vespucci as Nymph) - Google Art Project.jpg|thumb|right|upright|Әйел кескіні (Симонетта Веспуччи), [[Франкфурт]] (1480–1485), [[Сандро Боттичелли]] сызған]] [[Сурет:Vasari-Lorenzo.jpg|thumb|upright|[[Лоренцо Медичи]], [[Флоренция]] билеушісі, өнерді қаржыландырушы, ([[Васари]] сызған портрет)]] [[Сурет:Instruments in the Ambassadors.jpg|thumb|right|350px|"Астрономиялық жабдықтар мен құралдар" Гольбейннің «Елші» суреті (1533)]] '''Ренессанс''' ({{lang-en|Renaissance}}, {{lang-it|Rinascimento}}, ол {{lang-it|ri}} – «қайта» және {{lang-it|nasci}} – «туылу» сөздерінен құралған тұрақты термин) — ХІV-ХVІІ ғасырларға аралығындағы [[еуропа]]лық жаңа мәдениет қозғалысы. Ол [[орта ғасыр]]дың соңында [[Италия]]ның орталық өңіріндегі қалалар – [[Флоренция]], [[Милан]] қалаларынан басталып, еуропаның өзге елдеріне кеңейген. Ренессанс сөзі бұл күндері ауыспалы мағынада "Өркендеу, гүлдену, жаңару, көркею, қайта серпілу" секілді мағыналарды береді. Ренессанс дәуірінде ежелгі [[антикалық мәдениет]]ке қайту, ежелгі [[грек-рим мәдениеті]] мен [[философия]]сынан үйрену, сурет пен бейнелеу өнерінде, өнер мен әдебиетте тегіс гуманизмді (адамгершілікті), пантеизмді (табиғат құдайшылдығы), [[натурфилософия]]ны негіз еткен тың шығармашылық сынақтарын жасау, [[католик діні]]нің озбырлықтарына ащы сын айту, дінді [[реформация]]лау, [[протестантизм]], [[гелиоцентризм]], [[утопия]], [[жаңа теңіз жолдарының ашылуы|жаңа теңіз жолдарының толассыз ашылуы]] секілділерде көрініс тапты. Ренессансқа дейін [[Азия]] [[мәдениет]]і, соның ішінде [[түркі]], [[парсы]] және [[араб]] мәдениетінен құралған [[мұсылман мәдениеті]], сосын шығыс қиырдағы [[Қытай мәдениеті]] мәлім өлшемдер бойынша Еуропалық мәдениеттен біршама алғабасар, дамыған мәдениет болғаны белгілі. Ал, бұл ренессанс қозғалысы Еуропаны басқа құрлыққа қарағанда [[ғылым]], [[техника]], әскери қуат, [[экономика]], саяси түзім, [[шығармашылық]] жақта алға шығарды және кейінгі Еуропаның гүлденіп, күшеюінің басталу нүктесі болды. Ренессанстың басында 1453 жылғы Осман Түрік сұлтаны [[II Мехмет|Мехмед Фатих]] - нің [[Визентия империясы]]н түбегейлі жеңіп, [[Стамбул]]ды (Константинопол) иелеп, [[Жерорта теңізі]]н [[империя]] ішіндегі көлге айналдырған құдіретті [[Осман империясы]]ның құрылу дүмпуі тұрады. Өздерін әскери, саяси және мәдени қыспаққа ұшырағандай сезінген батыс еуропалықтар ендігі жерде жаңа ізденіс жасай бастады және өздерінің бұрынғы дәстүрі мен дағдысын қайта қарап, жаңа мәдениетке бой ұрды. Әсіресе, Византиядан қашқан көптеген христиан ғалымдары мен әдебиетшілері [[Азия]]ға салыстырғанда әлдеқайда мешеу [[батыс еуропа]] елдеріне жаңа мәдениет ала барды. [[Араб]], [[Түркі]], [[Парсы]] халықтарының [[грек]] мәдениетін, әсіресе [[Аристотель]] туралы жүйелі зерттеулері, астрономия, табиғат тану, математика салаларындағы жетістіктері [[Еуропа]]ның мәдени айналымына енді; мылтық, компас, қағаз жасау, баспа техникасы қатарлы шығыс тапқырлықтары Еуропада қолданылып, олардың [[Атлант мұхиты]]на қарай жаңа теңіз жолын ашуына, білім мен мәдениеттің қағаз бен баспаға сүйеніп тез таралуына қол жеткізді. Осылай жаңа мәдениет қозғалысы - Ренессанс дәуірі басталады. Ренессанс Еуропаның [[орта ғасыр]]дан жаңа заманға өтуінің көпірі болды. Қоғамның білім, мәдениет, саясат, өнер, діни сенім салаларында түгелдей жаңалықтар, тапқырлықтар, төңкерістер болып өтті. Дегенмен, әлем халықтарын әлі күнге тамсандыратыны көбінесе ренессансы дәуірінің ғажайып әдебиеті мен өнер туындылары болды.<ref>Мәдениеттану: жоғарғы оқу орындары мен колледж студенттеріне арналған оқулық. Алматы: Раритет, 2005.- 416 бет. ISBN 9965-663-71-8</ref><ref>Өнер: Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 11-сыныбына арналған оқулык/Қ.Болатбаев, Е.Қосбармақов, А.Еркебай. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-33-998-8</ref> «Ренессанс» деген атпен белгілі болған бұл қозғалыс ақсүйектік сипатта болса, ал [[Реформация]] қозғалысы діни бағытта жүзеге асырылды. Ренессанс идеялары бұқара халықтың арасынан гөрі, қоғамның үстемдік етуші таптарының арасында кеңінен тараса, ал Реформация идеялары бүкіл халық тарапынан кең қолдау тапты. Ренессанс дәуірі мен Реформацияның өзара қарым-қатынастары әрі күрделі, әрі бір қалыпты емес, бірақ соған қарамастан бұл мөдени төңкерістер жаңа заманның жаршысы, адамзат баласының мәдениет саласындагы жарқын кезеңдерінің бірі болды. == Ренессанс мәдениеті == [[Сурет:Moisés-Michelangelo-SPV.jpg|thumb|right|350px|Мұса, Микеланлджело туындысы]] Ренессанс мәдениеті деп аталатын алғашқы [[буржуазиялық мәдениет]] — [[XIV]] ғасыр аяғында [[XV]] ғасыр басында [[Еуропа]]да, оның ішінде [[Италия]]да қалыптасты. Бұл мәдени төңкеріс [[Венеция]]дан басталып, бүкіл Италияны қамтыды. Қайта жаңғыру дәуірін Еуропаның көптеген мемлекеттері, атап айтқанда: [[Франция]], [[Испания]], [[Нидерланд]], [[Польша]], [[Чехия]], [[Венгрия]], [[Англия]], [[Балқан]] елдері және т.б. бастарынан кешірді. Бұл кезеңде итальян қоғамы [[Грекия]] мен [[Рим]]нің көне мөдениетіне ерекше мән беріп, көне мәдени мұраларды жаңғыртумен қызу айналыса бастады. Тұңғыш рет Еуропа діни идеялар негізінде емес, жалпы адамзаттық гуманистік идеялар рухында бірігуге мүмкіндік алды. Бұл дәуір адамзат тарихындағы сындарлы заман болды. Еуропа бастан кешірген бұл өтпелі кезең — қоғамдық-саяси және мәдени өмірде елеулі орын алды: Экономика саласында — бұл географиялық ашулар заманы мен капиталдың алғашқы қорлану заманы, отарларды жыртқыштықпен бөліп, басып алынған халықтарды айуандықпен тонау заманы, отаршылдық соғыстар заманы болды. Саясат саласында — тәуелсіздік үшін күрес заманы болды. Жаңадан қалыптасып келе жатқан жас буржуазия мүдделері басымдылық танытып «бюргерлік мәдениеттің» барған сайын ұлттық сипатқа ие бола бастау заманы болды. Толассыз соғыстар, отаршылдардың айуандық әрекеттері және соның нәтижесінде тереңдей түскен таптық қақтығыстар, халыққа қырғидай тиген түрлі аурулар [[эпидемия]]сы, талай дарынды еркін ой иелерін отқа жаққан [[инквизиция]] оттары, толассыз діни соғыстар — осылардың барлығы Еуропа халықтарының өткен тарихы, дәуір сипаты болды. Дүниежүзілік мәдениет тарихындағы үлкен тарихи белес — Ренессанс аяқталды. «Қайта жаңғыруды» барлық өркениетті халықтар өз бастарынан өткізген. Ренессанс тек қана Батыс Еуропа халықтарына ғана тән мәдени құбылыс деген көзқарастың мүлдем қате екендігін мәдени-тарихи деректер жоққа шығарып отыр, өйткені Үнділер Ренессансы XVI—XVII ғасырларда болса, Кіндік Азиядағы бұл мәдени өрлеу X—XV ғасырларды қамтиды. Демек, мәдени дамудың шегі жоқ, оның арнасы да кең, әрбір ұлттың дүниежүзілік мәдениетке қосар үлесі, одан алар өзіндік орны бар. Олай болса, «Қайта жаңғыру» (Ренессанс) мөдениеті тек ежелгі мәдениетке мирасқорлық, ұмытылған өркениет мұраларының игі дәстүрлерін қайта жандандыру, өткен үлгілерді қайталану ғана емес, қайта сол көне және кейінгі рухани қорлар тоғысынан қуат алып, тыңнан бой түзеу, гүлдену. == Архитектура == <center> <gallery> Сурет:Facciata di santo spirito 02.JPG|[[Санто-Спирито]] [[Флоренция|Флоренциида]] (архитектор [[Филиппо Брунеллески|Ф. Брунеллески]]) Сурет:Ratusz Poznan od Wielkiej.jpg|[[Познань]], ратуша. Сурет:Sant agostino.JPG|[[Сант-Агостино]], [[Рим]], [[Джакомо Пьетрасанта]], [[1483]]. Сурет:Petersdom von Engelsburg gesehen.jpg|[[Рим]]дегі әулие-әнбие Петрдiң шiркеуi. Сурет:Firenze.PalVecchio.Uffizi02.JPG|Уффиций галлереясы, [[Флоренция]]. Сурет:Venice(Doge's Palace).JPG|[[Венеция]]дағы [[дожей сарайы]]. Сурет:Duomo Firenze.jpg|[[Санта-Мария-дель-Фьоре]], [[Флоренция]]. </gallery> </center> == Италияндық Ренессанс == [[Сурет:Italy 1494 AD.png|thumb|right|300px|Италия]] Ренессанс «Қайта жаңғыру» термині осы дәуірдің белгілі суретшісі, сәулетшісі және өнер тарихының асқан білгірі [[Джордане Базари]] ([[1512]]—[[1574]]) өзінің «Жизнеописание наиболее знаменитых живописцев, ваятелей и зодчих» (XVI ғасыр) деген еңбегінде алғаш рет қолданған. Демек, бұл терминнің мағынасы — көне заман мәдениетін жаңғырту болып табылады. Ал одан кейін, дәлірек айтқанда, XVIII ғасырдан бастап Италиялық жаңғыру дәуірі адамның қайта жаңғыруы және [[гуманизм дәуірі]] деп сипатталады. XIV—XV ғасырлар Италия мәдениетін былай сипаттаудың тамыры да осы дәуірде жатқандығын атап өткен дұрыс сияқты, өйткені тұңғыш рет «адам» табиғаты, «адамгершілік» деген ұғымдарды енгізген осы дәуірдің алыптары [[Леонардо Бруни]] мен [[Колюччо Салютати]] болатын. Тереңірек үңіліп қарайтын болсақ, «[[гуманизм]]» латынның ''«адамгершілік»'' деген сөзінен шыққан (гомо — «адам» деген ұғымды білдіреді). Бұл терминді ''«жаңа адамдар»'' — (гуманистер) енгізген. Олардың ойынша, гуманизм бүкіл адамзат баласы тудырған мол мәдени мұраларды құныға оқып, зерттеп-білуге ұмтылу болып табылады. Олай болса, Ренессанс заманының басты жаңалығы — ғасырлар қойнауына көз жүгіртіп, өткен замандардағы көне мәдени мұраларды қайта жаңғырту болып табылады. Белгілі ғалым — гуманист, Леонардо Бруни ([[1370]]—[[1444]] жылдары) «гуманизмді» адамның өмірі мен әдет- ғұрып, салт-дәстүрлеріне қатысты дүниелерді танып-білумен және адамды рухани жағынан жетілдіріп, оны әсемдікке, ізгілікке баулитын жағдайларды ғылыми тұрғыдан зерттеп білу деп түсінді. Оған: [[поэзия]], [[грамматика]], [[риторика]], [[тарих]], [[философия]], [[музыка]] және т.б. жатқызды. Сөйтіп көне мәдениет құндылықтарын игеруде басты рөлді гуманитарлық ғылымдар атқарады деп есептелді. Бұл кезеңде қоғамды мәдени тұрғыдан қайта құруды мақсат еткен білімді, рухани байлығы мол Еуропа [[интеллигенция]]сының қалыптасу процесі басталды. Қоғамда алатын орнына, қызмет дәрежесіне, байлығына, тіпті тұрмыс-тіршілігінің әр түрлілігіне қарамастан, оларды ортақ мақсат біріктірген болатын. [[Сурет:Sandro Botticelli - La nascita di Venere - Google Art Project - edited.jpg|thumb|left|350px|[[Венера]]ның (Афродита) туылуы, шамамен 1485ж. Сандро Боттичелли. Ең алғаш әйел денесін жалаңаш бейнелеген суреттердің бірі.]] Мысалы, [[Лоренцо Медичи]] — ел басшысы болса, [[Анджело Амброджи́ни|Полициано]] — университет профессоры, [[Джованни Пико делла Мирандола|Пико делла Мирандола]] — граф, ал [[Лоренцо Вониконтри]] — офицер болды. Демек, гуманизм — мәдениеттің басты принциптерінің бірі, оның сапалық өлшемі, оның ақиқаттығының айнасы болды. Осы орайда, Ренессанс мәдениетінің өзіндік сипатына тоқтала кеткенді жөн көрдік. Олар: [[гуманизм]], [[антроцентризм]], орта ғасырлық христиандық дәстүрлерді нәрлендіру, көне мәдени мұраларды қайта жаңғырту (философия мен [[өнер]]дің көне туындыларын тірілту) және дүниеге жаңа көзқарас болып табылады. Ренессанс мәдениетінің жоғарыда көрсетілген өзіндік ерекшеліктері оның дәуірлеріне тікелей байланысты болып келеді, өйткені бұл өзгерістер заман ағымына, дәуір тынысына тікелей тәуелді болғаны ақиқат. Ренессанс мәдениеті төрт кезеңге бөлінеді. Жоғарыда көрсетілген белгілер енді ғана біліне бастаған кезең ''«проторенессанс»'' (қайта жаңғыру қарсаңы) деп аталады. Екі ғасырға созылған бұл тарихи кезеңнің әр ғасыры (XIII ғасыр [[дученто]], XIV ғасыр — [[треченто]] деп аталады) тамаша дарынды адамдарды өнер сахнасына шығарды. Солардың бірі — Ренессанс мәдениетінің бастауында болған ұлы [[Данте Алигьери]] ([[1265]]— [[1321]] жылдары). == Әдебиет == Ұлы дарынның қыл қаламынан шыққан атақты комедияларының кереметтігі соншалық — оны талантына бас иген ұрпақтары бұл туындыны «[[Құдіретті комедия]]» деп атады. [[Данте]], [[Франческо Петрарка]] ([[1304]]—[[1374]] жылдары) және [[Джованни Боккаччо]] ([[1313]]—[[1375]] жылдары) Қайта өрлеу (жаңғыру) дәуірінің дарынды өнер қайраткерлері және итальян тілінің негізін қалаушылар болды. Олардың шығармалары дүниежүзілік әдебиетке қосылған тамаша туындылар қатарынан орын алды. Мысалы, [[Франческо Петрарка|Петрарканың]] Мадонна Лаураның өмірі мен өліміне арналған сонеттері өзінің тірі кезінде-ақ әлемге әйгілі болды. Оның жолын қуушылардың бірі «[[Декамерон]]ның» авторы атақты Боккаччоның гуманистік идеяларға толы реалистік [[новелла]]лары — дүниежүзілік әдебиет саласындағы соны құбылыс болып саналады. [[Сурет:Hypne2pg.jpg|thumb|right|200px|««Махаббаттың түсімдегі қасіреті» (1499) — ренессанстық баспаның жетістігі]] Ренессанс кезеңінің мәдени дәстүрлері, оның өзіне ғана тән ерекшеліктері айқындала бастаған кезең — XV ғасыр, яғни «Бастапқы Ренессанс дәуірі» ([[кватроченто]]). Ал Италия мәдениеті идеялары мен принциптерінің гүлденген кезеңі және оның құлдырау қарсаңын — «Кемелденген Ренессанс кезеңі» ([[Чинквеченто]]) деп атаймыз. Бұл дәуір XVI ғасырды қамтиды. Ренессанс мәдениетінің басты назары адам тұлғасына аударылды. Адам бойындағы ізгі қасиеттерді жан-жақты көрсету арқылы оны биік дәрежеге көтеру және оның ар-намысын, абыройын қорғау — басты орынға қойылды. Міне, сондықтан да болар, шынайы гуманизм адамның бостандық алуға, бақытты болуға, өз қабілетін дамытуға құқығы бар екендігін жариялады, адамдар арасындағы қарым-қатынаста теңдік, әділдік, адамды сүю және адамгершілік принциптерін жақтады. Ерекше атап өтетін бір жайт, Ренессанс заманының гуманизмі адамды дін бұғауынан босатуға бағытталды, яғни дін мен шіркеу ықпалын әлсіретуге барынша күш салды. Ендеше бұл дәуірдің гуманистік идеялары — рухани төңкерістің негізі болды, ал өз кезегінде бұл төңкерістер буржуазиялық революциялар толқынымен және жаңа Еуропа мәдениетінің қалыптасу процесімен тығыз байланысты болды. Ренессанс дәуірінде неміс әдебиеті де айтарлықтай табыстарға жетіп, тамаша көркемсөз шеберлері, халық ақындары мен жазушылары әдебиет пен өнер сахнасына шықты. Солардың бірі — немістің атақты ақыны [[Ганс Сакс]] ([[1494]]—[[1576]] жылдары) пен өткір [[сатира]]лық шығармалардың шебері, неміс Ренессансының соңғы өкілі [[Иоганн Фишарт]] ([[1546]]—[[1590]] жылдары) болды. Францияда гуманистік қозғалыс тек XVI ғ. басында ғана етек алды. Француз гуманизмінің тамаша өкілі — ұлы сыншы [[Франсуа Рабле]] ([[1494]]—[[1553]] жылдары) болды. Ол өзінің «Гергантюа мен Пантагрюэль» атты белгілі [[роман]]ында өзі өмір сүрген қоғамды сынға алды. Рабле жаңа қоғам бейнесін жасады. Оның тұрғындары ғылымға бас июші — бауырластар, мұнда екіжүзділерге, опасыздарға және т.б. орын жоқ. Француз мәдениетінің ірі өкілі, аса көрнекті гуманист әрі ойшыл [[Мишель де Монтень]] ([[1533]]— [[1592]] жылдары) болды. Оның басты шығармасы — «Тәжірибелерде» философиялық, тарихи, этикалық мәселелер көтерілді. Бұл еңбек [[схоластика]] мен [[догматизм]]ге қарсы бағытталып, [[рационализм]] идеялары насихатталды, сондықтан да болар бұл еңбек бүкіл Батыс Еуропалық ақыл-ойдың дамуына орасан зор ықпал жасады. == Ренессанс дәуіріндегі адам == [[Сурет:David von Michelangelo.jpg|thumb|left|300px|Дәуіт, Микеланджело туындысы]] Ренессанс мәдениетінде басты назардың адамға, оның табиғатына аударылу сырын қалай түсіндіруге болады? Қоғамдағы мұндай түбегейлі өзгерістің — әлеуметтік-экономикалық факторларға, оның ішінде тауар-ақша қарым-қатынастарының дамуына тікелей байланысты болды. Адамның тәуелсіздігін сезіне бастауына, енді ғана туындап келе жатқан еркіндікке қол жеткізуіне, ең бірінші кезекте қала мәдениеті себепкер болды. Италия қалаларында тамаша ірі өнеркәсіп орындарының болғаны тарихтан белгілі. Солардың ішінде Ренессанс мәдениетінің ошағы болған — [[Флоренция]]ның мерейі үстем болды. Табиғи байлықтардың тапшылығы және тағы да басқа жағдайларға байланысты Италия басқа мемлекеттермен сауда-саттық жасауға ерекше мән берді. Италия қалалары Батыс елдерімен де, мұсылман елдерімен де сауда-саттық жасады. Мұның өзі ел экономикасының одан әрі дамып, қала мәдениетінің гүлденуіне әкеліп соқты, ал қала мөдениетінің ықпалымен «жаңа адамдар» қалыптасты. Бірақ жаңа адамдардың қалыптасуы әлі де болса орта ғасырлық заман ықпалына байланысты болды, қаншама уақыт өтсе де христиандық дәстүрлердің қаймағы шайқалмаған болатын, сондықтан да болар адамдар орта ғасырлық шырмаудан шыға алмай аласұрды. Міне, осындай тарихи кезеңде көне мәдени мұраларды «тірілтуге» деген жаппай құлшыныс «жаңа адамдардың» қайталанбайтын, ерекше мәдениеттің қайнар бұлағын ашуына мүмкіндік берді. Бұл мәдени төңкерістің барысыңда Қайта жаңғыру даналарының басты назарында [[Платон]] сияқты көне заман ойшылдарының ілімдерінің болуын қалай түсіндіруге болады. [[Алексей Федорович Лосев|А.Ф. Лосев]] осы орайда тамаша ғылыми тұжырым жасап, бұл жағдайды неоплатонизммен байланыстырды. Оның пікірінше, Ренессанс дәуірінің өкілдері мәдениетті орта ғасырлық [[догмат]]тан тазартты, оны қайта қарау арқылы қайта жаңғыртып, жаңа мазмұн берді. Ол мәдениет тарихындағы неоплатонизмнің үш түрін атап көрсетті. Олардың біріншісі — көне замандық — [[космология]]лық, екіншісі — орта ғасырлық — [[теология]]лық, үшіншісі — жаңғырған — антроцентристік [[неоплатонизм]].<ref>Драч Г.В. Культурология. — Ростов-н/Д., 1995. — С. 217.</ref> Көне заманның неоплатонизмі Платон ілімін қайта қарай отырып, рухтың табиғатын, заттар қозғалысын, космостық айналыстың ақиқаттығын космологиялық тұрғыдан түсіндіруге әрекет жасаса, орта ғасырлық неоплатонизм табиғат пен дүниеден жоғары өмір сүретін, жоқтан болмыс тудыратын абсолюттік жан теориясына негізделді. Жоғарыда атап көрсетілген «антропологиялық жаңғырған неоплатонизм» бір жағынан, көне заман неоплатонизмінің көмегімен материалдық дүниені жоғары көтеріп, орнықтыруға тырысса, екінші жағынан оның орта ғасырлық неоплатонизммен ортақ қасиеттері белгілері бар. Демек, сұлулық пен әсемдікке толы дүниені аңдап-түсіну — «жаңғыртушылық» дүниетанымдық мақсаттардың бірі болып саналады. Құдай жандандырған дүние әр уақытта да адам назарында болған, оны қатты қызықтырған. Жарық дүниенің құпия сырларын танып-білуде адамның сезімдерінен артық не бар, ендеше бұл қағиданы ескере отырып, жаңғыртушылар «адам көзіне» пара-пар келетін бұл дүниеде еш нәрсе жоқ деп есептеді. == Бейнелеу өнері == [[Сурет:Mona Lisa, by Leonardo da Vinci, from C2RMF retouched.jpg|right|300px|thumb|«[[Мона Лиза]] — Джоконда», [[Леонардо да Винчи]]]] Сондықтан да Ренессанс дәуірінде өнер салаларының ішінде сурет салу және т.б. ұдайы даму үстінде болды. Шындығында да, дүниені танып-білумен қатар оны шынайы жеткізе білуде суретшілердің мүмкіндіктері мол, олай болса олардың дүниетанымдық мақсаттарды шешудегі белсенділігінің сыры да осында болса керек. Ал бұл жағдай итальяндық Қайта жаңғыру дәуірінің көркемдік сипатта болуына тікелей әсер етті. Ерекше атап өтетін бір жайт, итальян тарихшыларының гуманистерге деген көзқарастары әр түрлі болып келеді. Италияның өткен тарихына көз жүгіртетін болсақ, Ренессанс дәуірі бұл елдің өзара қақтығыстар мен соғыстарға толы кезеңімен сайма-сай келеді. Тарихи деректерге жүгінсек, дүние жүзіне атағы шыққан кейбір гуманистер Италияның бостандығын тұншықтырушы мейірімсіз билеушілерге қызмет еткен, тіпті шетел басқыншылығы кезінде патриоттық сезімін көрсете алмай дәрменсіздік танытқан. Бірақ бұл келеңсіз көріністерге қарап біржақты көзқарас тумауы керек, өйткені дүниежүзілік көлемде гуманистер жаңа қоғамдық күш болды. Олардың табиғи дарыны, ұшқыр ойлары текке кеткен жоқ, өйткені осы бір ұлы ойшыл даналардың арқасында ғана Қайта жаңғыру дәуірінің мәдениеті Жаңа заман мәдениетінің жаршысы, бастамасы болды. Ренессанс мәдениетінің өкілдерінің ішінде сол дәуірдің тынысын терең сезінген, сол бір аласапыран кезең мен жарық дүниенің әсемдігін, адамның жан-дүниесін өнер туындылары арқылы бере білген алып тұлғалар болған. Солардың бірі — өнер алыбы [[Леонардо да Винчи]] ([[1456]]—[[1519]] жылдары). Өз заманында ол айналыспаған ғылым мен білімнің, мәдениет пен өнердің бірде-бір саласы болмаған. Ол әрі мүсінші, әрі суретші, әрі математик, әрі инженер, әрі геолог, әрі философ, әрі ақын, әрі физик т.б. болған. Сегіз қырлы, бір сырлы Леонардо да Винчи ұшу аппаратының қанатының, токарь станогының жобаларын жасады. Леонардо да Винчи — сонымен қатар ғылымның әр саласына байланысты жазылған әр тақырыптағы ғылыми трактаттардың авторы. [[Сурет:Leonardo da Vinci (1452-1519) - The Last Supper (1495-1498).jpg|left|thumb|300px|«[[Ең соңғы қонағасы]]» (1498)]] Леонардоның керемет ұлы туындысы және барлық замандардағы ең ғаламат суреттерінің бірі — «[[Ең соңғы қонақасы]]». [[Милан]]дағы [[Санта-Мария-делле-Грацие]] шіркеуіндегі бұл сурет бізге жартылай бүлінген күйінде жетті. Бұл суретте [[Христос]] барлық сезімдер орталығына айналған, оның ішкі жан-дүниесі, қайғысы мен сабырлылығы — заңды құбылыс. Шығармада көрсетілген [[драма]]ның терең мәні де осында болар, өйткені мұндағы сатқын, опасыз Иуданың сол бір құпия кештегі келбетінің өзі де үлкен шеберлікпен берілген. Жаугершілік, қиын-қыстау заманда салынған бұл сурет екінші жағынан заман талабынан туған, мәңгі өшпес тақырыпқа арналған патриоттық шығарма болып табылады. Дүниені дүр сілкіндірген, бұл күндері [[Париж]]дегі [[Лувр]] музейінің інжу-маржаны болып отырған «[[Мона Лиза]] — Джоконда» туындысы ғасырлар бойы көрген адамды таңғалдырып келеді. Леонардо «Джоконданы» салуда ұзақ еңбектенді, қажымай-талмай жетілдіре түсудің нәтижесінде артына баға жетпес асыл мұра қалдырды. Оның көркем мұрасы сан жағынан алғанда онша көп болмаса да, оның бірде-бірін мыңмен айырбастауға болмайды, бәлкім оның қаламының құдіреті де осында болар. [[Сурет:La scuola di Atene.jpg|350px|thumb|left|[[Афина мектебі]], фреска [[Рафаэль Санти]] 1509ж. сызған.]] Осы орайда өнер тарихындағы ұлылардың бірі — [[Рафаэль Санти]] ([[1483]]—[[1520]] жылдары) нағыз кемелді шағында — 37 жасында қайтыс болғанына қарамастан, артына мәңгілік өшпес мұра қалдырды. Оның атақты туындысы — «[[Сикст мадоннасы]]» Меккедегі қара тас арабтар үшін қандай киелі болса, «Сикст мадоннасы» еуропалықтарға да сондай қасиетті дүние. Рафаэль өзінің әйгілі болған шығармалары «Афины мектебі», «Конестабиле құдай — ана», «Парнас» және басқаларында гуманизм идеяларын кеңінен насихаттап, адамның әлі де ашыла қоймаған рухани мүмкіндіктерін ашып көрсетуге тырысады. Адамзат қоғамына мәңгілік рухани азық болған шығармалардың авторы, тасқа тіл бітірген тендесі жоқ мүсінші, тамаша қыл қалам шебері, сәулет өнерінің сарбазы, өнердің қай саласының болсын майталманы — атақты [[Микеланджело]] еді. Оның өнерінің ішіндегі қай туындысын алсаңыз да, алдымен адамды, оның ақыл-парасатын, оның бойындағы ізгілік қасиеттерді аңғара аламыз. Микеланджелоның атақты мүсіндері — «Давид», «Моисей», «Бұғаудағы құл», «Өлім халіндегі құл» және т.б. қатар «[[Құдай — ана — Дони]]», «[[Кашино түбіндегі шайқас]]» сияқты суреттерінде қасірет шеккен халықтың қилы тағдыры, оның азаттық үшін күресі, ана жүрегі, ана махаббаты, сәулелі болашақ пен өмірдің сан-салалы көріністері нанымды берілген. Оның атақты «Давид» мүсіні туралы Вазарий таңдана былай деп жазды: ''«Микеланджелоның» қолынан шыққан Давидтің алып мүсіні қазіргі кез бен ежелгі дүниеде Грекия мен Римде жасалған мүсіндердің даңқын тартып алды»'' <ref>Любимов Л. Батыс Еуропа өнері. — Алматы, 1982. — 184-бет.</ref> Шындығында да, тұла бойы ерлік пен күшке толы, өз ісінің әділдігіне сенімді, қуатты да сүйкімді Давидтің мүсіні азаттық аңсаған елдің айбынды батырының, табиғат күштерін бойына жинақтаған ұлы адамның бейнесі болатын. «Давид» мүсіні дүниеге келген күн — Италияда ұлттық мейрам болып жарияланды, бұл өнер туындысына, жалпы өнер атаулыға деген халықтың асқан құрметі болатын. [[Сурет:BASSEN, Bartholomeus van, Renaissance Interior with Banqueters, 1618-20.jpg|thumb|right|300px|Ренессанс банкетінің көрінісі, Варфоломея ван Бассен сызған. 1618-1620]] Италияның даңқын асырған ұлы суретшілердің бірі — [[Джотто ди Бондоне]] ([[1276]]—[[1337]] жылдары) болды. «Иуда ишараты» — талантты суретшінің ең әйгілі шығармасы. Көп адам қатысқан бұл композициядағы басты тұлғалар — Христос пен [[Иуда]]. Христос бейнесінен ізгіліктің, адамгершіліктің, сабырлылықтың белгілерін байқайтын болсақ, ал екінші бір кейіпкер Иуданың бойынан бір көргенде-ақ озбырлық пен сатқындық қасиеттерін жазбай танисыз. Екі жүзділік, күншілдік, зұлымдық сияқты жағымсыз қылықтар кейіпкердің жүзінен де, қимылынан да айқын көрінеді, ізгілік пен зұлымдық арасындағы ымыраға келмейтін күрес — шығарманың негізгі идеясы. Орасан зор шеберлікпен жазылған бұл туынды Джоттоның есімін бүкіл Италияға әйгілі етті. Көзінің тірісінде-ақ ол «Флоренцияның ұлы азаматы» деген абыройлы атаққа ие болды. Қайта жаңғыру кезеңінде талай өнер саңлақтары өздерінің өшпес туындыларымен әлемді таң қалдырды. Егер орта ғасырларда әлемнің кіндігі — құдай деп саналса, ендігі жерде адам құдай дәрежесіне көтеріліп, мадақталды. [[Сурет:Angelo Bronzino - Venus, Cupid, Folly and Time - National Gallery, London.jpg|thumb|right|250px|Венера салтанатының аллегориясы, [[Бронзино]], (1540-1545), [[Венера]], [[Юпитер]], Ақымақ және Уақыт: : Махаббат құдайын адами бейнедегі уақыт, ақымақ және басқалар қоршаған. Уақыт - таз кейпінде, ашулы көзбен қараған ер адам; Ақымақ - оң жақтағы жас жын әйел және сол жақтағы кемпір.]] Ренессанс дәуірі — мәдениет пен өнер және ғылым тарихындағы ұлы бетбұрыс кезең болды. Үш ғасырдан астам уақыт ішінде Еуропаның көптеген елдерінде бұрын-соңды болып көрмеген гүлдену, мәдени қозғалыс басталды. Орта ғасырлар мәдениетінің мән-мағынасын сәулет өнері көрсететін болса, Қайта жаңғыру дәуірінде живопистік туындылар (суреттер) басым болды. Дін әктемдігінен, оның құрсауынан босанудың арқасында өмірдің сан-саласын тұтас көрсететін, адамды рухани жағынан толық қанағаттандыратын шығармалар өмірге келді. Бұл дәуірде адамның бұл дүниедегі алатын орны жан-жақты көрсетілді. Ренессанс мәдениетінің негізінде жаңа заманда еуропалық адам қазіргі өркениетке қарай шешуші қадам жасады. Осындай ұлы мәдени бастамалардың жаршысы болған Италия елінде, алғаш рет католиктік реакция басталды, гуманистік қозғалыстың өкілдері шіркеу тарапынан қуғынға ұшырады. XVI ғасыр 40-жылдары [[инквизиция]] басталды. Еркін ой иелерін қудалап, айыптау мақсатында IV Павелдың бастамасымен тыйым салынған кітаптардың тізімі жасалды. Бұл тізімге христиан дінінің қағидаларына қайшы келетін, адамдардың сана-сезіміне әсер ететін шығармалар енді. Оның қатарына [[Джованни Боккаччо]] сияқты Италияның ұлы гуманистерінің шығармалары да жатқызылды. Тиым салынған кітаптар отқа жағылды. Католиктік шіркеумен ымыраға келмей, өз идеяларын табанды түрде қорғап, халық арасына кеңінен насихаттаушы еркін ой иелерін қудалап-жазалау сол қоғамға тән құбылыс болды. Папа өкіметіне, шіркеуге қарсы шыққан көптеген ғалымдар, ойшылдар, өнер адамдары инквизиция құрбандығына шалынды. Мысалы, [[1600]] жылы Римде, «[[Гүлдер алаңында]]», «О бесконечности Вселенной и мирах» атты атақты шығарманың авторы ұлы [[Джордано Бруно]] отқа өртелді. Мұндай сындарлы кезеңде көптеген ақындар, суретшілер, сәулетшілер және т.б. гуманизм идеяларынан бас тартып, Қайта жаңғыру дәуірінің ұлы қайраткерлерінің «Үлгісінің» ғана қабылдауға мәжбүр болды. Осындай «маньеризм» стиліндегі өнер адамдарының қатарына атақты суретшілер [[Понтормо]] ([[1494]]— [[1557]] жылдары), [[Бронзино]] ([[1503]]—[[1572]] жылдары) және мүсінші [[Челлини]] ([[1500]]— [[1573]] жылдары) және т.б. жатты. Бірақ көптеген суретшілер сурет өнері саласындағы реалистік дәстүрді одан өрі жалғастыра берді. Олардың қатарына [[Веронезе]] ([[1528]]—[[1588]] жылдары), [[Тинторетто]] ([[1518]]—[[1594]] жылдары), [[Караваджо]] ([[1573]]—[[1610]] жылдары) ағайынды Караччилер және т.б. қосылды. Олардың кейбірінің, атап айтқанда Караваджоның шығармашылығы Франция, Испания, Голландия елдеріндегі сурет өнерінің дамуына өз әсерін тигізді. Әрине, әр елдің жаңғыру мөдениетінің қалыптасуы мен дамуының ұлттық ерекшеліктерінің болғандығы даусыз. Итальян Ренессансындағындай Германияда да ең озық дамыған өнер саласы — сурет салу болды. Бұл салада [[Альбрехт Дюрер]] ([[1471]]—[[1528]] жылдары), [[кіші Ганс Гольбейн]] (1497—1543 жылдары) сияқты дарынды суретшілердің мерейі үстем болды. == Дін == [[Сурет:Francois Dubois 001.jpg|thumb|left|350px|Варфоломей түні (католиктердің протестанттарды (30 мың) аяусыз қырған оқиғасы), Франк Дюбос сызған. 1572-1584ж.]] Германияда гуманизм идеялары XV ғасыр ортасына қарай тарай бастады және оларды негізінен прогрессивтік интеллигенция мен жоғары оқу орындарының ұстаздары қолдады. Немістің жаңғыру мәдениетінің қалыптасуында экономикалық факторлар: тау-кен өндірісінің дамуы, кітап бастыру ісінің жолға қойылуы мен тоқыма өнеркәсібінің қарышты қадамы айрықша рөл атқарды. Шаруашылық саласына тауар-ақша қатынастарының еркін енуі және Германияның жалпы Еуропалық нарықтық процестерге араласуы адамдардың сана-сезімін өзгертті. Сонымен қатар саяси ыдыраңқылық жағдайларындағы Германияның өзінде де католиктік шіркеуге, оның озбырлық әрекеттеріне қарсылық күшейе түсті. Сондықтан да шіркеуді қайта құру жолындағы күрес неміс жерінде қарқынды жүргізілді. Осы орайда [[Мартин Лютер]]дің [[Библия]]ны неміс тіліне аударуы — Германиядағы Ренессанс дәуірінің бастамасы болды. Бұл аударма жұмысы 20 жылға созылды және осыдан кейін іле-шала Библия ([[Ӏнжіл]]) ағылшын, француз және т.б. тілдерге де аударылды. Библияның неміс тіліне аударылуы — немістің ортақ әдеби тілінің қалыптасуына да әсерін тигізді. Германиядағы Қайта жаңғыру дәуірі Реформациямен (католиктік шіркеуді реформалау жолындағы қозғалыспен) тығыз байланысты болды. Реформация жолындағы бұл қозғалысты Мартин Лютердің өзі басқарды. Еуропаның басқа бір елі — Испанияда Ренессанс басқа елдерге қарағанда қарама-қайшылықтарға толы болды. Мұнда гуманистер [[католицизм]] мен католиктік шіркеуге қарсы шыққан жоқ, өйткені оған Испанияда қалыптасқан қоғамдық-саяси жағдай өз әсерін тигізді. == Философия == [[Сурет:More famB 1280x-g0.jpg|thumb|right|300px|Томас Мор отбасы, Rowland Lockey, кейін жас Ганса Гольбейна, 1594ж.]] Немістің гуманистік әдебиетінің белгілі өкілдерінің бірі — [[Иоганн Рейхлин]] ([[1455]]—[[1522]] жылдары) — «Письма темных людей» деп аталатын атақты сатиралық шығарманың авторы. Ол бұл еңбегінде ғылыми атақтары бар магистр мен бакалаврлардың қара ниетін айыптап, қоғамдық өмірді сынға алды. Нидерландыдағы Ренессанс алыбы [[Роттердамдық Эразм]] ([[1496]]—[[1536]] жылдары) болды. Ол өзін «әлемнің азаматымын» деп атады. Эразмның «Есерсоқтықты мақтаған сөз», «Үйдегі әңгіме» сияқты өмірдің сан-саласын қамтитын сатиралық шығармалары Германияға, Францияға, Испанияға, Англияға кеңінен тарады. Ол өз шығармаларында [[король]]дер мен [[князь]]дердің, [[феодал]]дардың саяси озбырлықтарын әшкерелеп, халыққа қайғы-қасірет әкелетін соғыстарды сынға алды. Бұл тұста Нидерландының ұлттық гимнінің авторы [[Филипп Альхонде]], суретшілер [[Питер Брейгел]] ([[1525]]—[[1569]] жылдары), [[Франс Хале]] ([[1580]]—[[1660]] жылдары) және т.б. баға жетпес туындылар берді. Нидерландының мәдени өмірінің басты ерекшелігі қалаларда ғана емес, сонымен қатар шағын деревняларда да риторикалық қоғамдардың құрылуы болды. Бұл қоғамдардың мүшелері өлең, ән, пьеса, әңгіме шығарудан өнер сайысына түсетін болды. Мұндай риторикалық қоғамдар халықтың мәдени дәрежесінің көтерілуіне үлкен үлес қосты. Англияда гуманистік идеялардың орталығы — [[Оксфорд]] университетінде өз заманының алдыңғы қатарлы ғалымдары — Гросин, Линакр, Колет және т.б. жемісті еңбек етті. Әлеуметтік философия саласындағы гуманистік қағидалардың дамуы «Утопияның» авторы [[Томас Мор]]дың ([[1478]]—[[1553]] жылдары) есімімен тығыз байланысты болды. XVI ғасырдың бірінші жартысында көркем әдебиет саласында драматургия алдыңғы орынға шықты. «Қаңғыбастар» ретінде қатаң жазалану қаупіне қарамастан, елде актерлердің «Қыдырма» топтары көбейе түсті. XVI ғ. Лондонда байлар үйлеріндегі жеке меншік театрларды есептемегенде, 9 театр жұмыс істеді. [[File:Procession of Characters from Shakespeare's Plays - Google Art Project.jpg|thumbnail|center|800px|'Шекспир қойылымдарының кейіпкерлері» (белгісіз суретші сызған.)]] Солардың ішіндегі ең ірісі — «Глобус» театры — ағылшын халқының ұлы драматургы, ағылшын Ренессансының алыбы — [[Уильям Шекспир]]дің ([[1564]]—[[1661]] жылдары) шығармашылығымен тығыз байланысты болды. Ерекше атап өтетін бір жайт, ағылшын театрларына барлық сословиенің өкілдері — ақсүйектер де, шенеуніктер де, көпестер де, жұмысшылар мен шаруалар да, қолөнершілер де бара алатын, сондықтан да болар, театр өнерінің өрге басуы, оның демократиялық сипаты — ағылшын қоғамындағы демократиялық жүйенің қалыптасуына ерекше ықпал жасады. Шекспирдің шығармашылығы гуманистік идеяларға толы болды. Оның қыл қаламынан шыққан «[[Гамлет]]», «[[Король Лир]]», «[[Отелло]]», «[[Юлий Цезарь]]», «[[Асауға тұсау]]», «[[Генрих VI]]», «[[Ричард III]]» сияқты трагедиялары мен тарихи [[пьеса]]лары дүниежүзілік даңқ пен құрметке ие болды. Жалпы алғанда, Жаңғыру дәуіріндегі театрдың дамуы Шекспирдің атымен тығыз байланысты. [[Сурет:Hollar Globe.gif|right|255px|thumb|«Глобус» театры]]Ол театр саласындағы реалистік ағымның жаршысы болды. Дүние жүзіндегі барлық театрлар Шекспир мектебінен өтті, ал бұл тамаша дәстүр бүгінгі заманда одан әрі жалғасуда. Жаңа тарихи жағдайда театр әрбір халықтың, әрбір мәдениеттің тынысын жан-жақты беруге талпыныс жасады. Театрлар қойылымдарында, әсіресе Шекспир қойылымдарында этикалық кең құлаш байқалды, әлеуметтік сатира мен өмірлік реализм басты орынға шыға бастады. Ең бастысы, бұл қойылымдарда халықтық рух басым болды. Ренессанс дәуірі қарсаңында Испанияда ұлт-азаттық қозғалыстың нәтижесінде елдің ұлттық бірігуі жүзеге асырылды. Сегіз ғасыр бойы арабтардың қол астында болған испандықтардың ұлттық тәуелсіздігі үшін күресі жеңіспен аяқталған-ды. Осы бір азаттық күрес заманында «рыцарьлық» романдар кеңінен тарады. Бұл жанрдың негізін қалаушы атақты [[трагедия]]лық [[комедия]]ның «Селестинаның» авторы [[Фернандо де Рохас]] еді. Бұл тамаша әдеби дәстүрді Испанияның ұлы жазушысы, мәңгі өшпес туынды — «Дон-Кихоттың» авторы [[Мигель де Сервантес]] пен «История жизни пройдохи» деп аталатын әйгілі романның авторы, жазушысыншы [[Франческо де Кеведо]] ([[1580]]—[[1645]] жылдары) одан әрі жалғастырды. Испанияның ұлттық [[драматургия]]сының негізін қалаушы, Шекспирмен қатар «Дәуір алыбы» деген құрметті атаққа ие болған, екі мыңдай әдеби шығармалардың авторы ұлы [[Лопе де Вега]] ([[1562]]— [[1635]] жылдары) дүниежүзілік драматургия саласында алдыңғы қатарда болды. Оның атақты туындылары — «[[Би мұғалімі]]», «[[Валенсия жесірі]]», «[[Құмыра көтерген қыз]]», «[[Ақымақ қыз]]» халық көңілінен шықты. == Музыка == XVI ғасыр ортасында Реформациялық қозғалыстың жеңіске жетуі ұлттық мәдениеттің жандануына зор ықпал тигізді. Германияның музыкалық мәдениеті де сан салалы, бай болып келеді. Әншілік өнермен қатар балет, опера жанрлары да қалыптаса бастады. [[Конрад Пауман|К. Пауман]], П. Хопхаймер, [[Хенрик И́зак|Г. Изак]] сияқты ұлы композиторлар таңғажайып музыкалық шығармалар берді. ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:Мәдениеттер]] 54ezl1pvepccljkxpfnfibc88ofrl1x 10 70032 3590500 3552784 2026-04-23T13:32:39Z Esetok 19375 3590500 wikitext text/x-wiki <table class="vertical-navbox nowraplinks hlist" cellpadding="0" cellspacing="0" style="float: right; clear: right; background-color: #f9f9f9; margin: 0 0 1em 1em; text-align: center; line-height: 1.4em; font-size: 88%; width:200px; background:#31644d; border-color:#448b6b; color:#afbfb8; padding:2px; border-spacing:0.2em 0.8em"> <tr> <td class="" style="padding: 0.2em 0 0.4em; padding:0"></td> </tr><tr> <th class="" style="padding: 0.2em 0.4em 0.2em; padding-top: 0; line-height: 1.2em; font-size:100%; background: #31644d"><font style="color:white; font-size:140%; font-family:serif">[[Ортағасыр мұсылман ғалымдары|Мұсылман ғалымдары]]</font></th> </tr><tr> <td class="" style="padding-top: 0.4em; line-height: 1.2em; background: #31644d; color:#afbfb8">Бұл мақала<br />келесі [[:Санат:Ислам|<span style="color:#afbfb8">тізімдеменің</span>]] бір бөлігі:</td> </tr><tr> <td class="" style="padding:0 0.1em 0.4em; padding:0.4em 0; background:#fdfdfb; border-top:3px solid #1f4835; border-bottom:3px solid #1f4835; border-left:2px solid #31644d; border-right:2px solid #31644d;"> <div class="NavFrame collapsed" style="border: none; padding: 0; "> <div class="NavHead " style="font-size: 105%; background:white; text-align:left; padding-left:5px;"><font style="color:#555555">[[Сахабалар|Ғалым сахабалар]]</font></div> <div class="NavContent " style="font-size: 105%; padding: 0.2em 0 0.4em; text-align:center; {{#ifeq:{{{1|}}}|all||display:none;}}"> *[[Абдуллаһ ибн Омар]] *[[Абдуллаһ ибн Масғұд]] *[[Абдуллаһ ибн Аббас]] *[[Муаз ибн Жәбәл]] *[[Әбу Һурайра]] *[[Зәйд ибн Сабит]] *[[Әнәс ибн Малик]] *[[Айша]] </div></div> </td> </tr><tr> <td class="" style="padding:0 0.1em 0.4em; padding:0.4em 0; background:#fdfdfb; border-top:3px solid #1f4835; border-bottom:3px solid #1f4835; border-left:2px solid #31644d; border-right:2px solid #31644d;"> <div class="NavFrame collapsed" style="border: none; padding: 0; "> <div class="NavHead " style="font-size: 105%; background:white; text-align:left; padding-left:5px;"> [[Табиғиндер|<span style="color:#555555">Табиғиндер</span>]]</div> <div class="NavContent " style="font-size: 105%; padding: 0.2em 0 0.4em; text-align:center; {{#ifeq:{{{1|}}}|all||display:none;}}"> *[[Алқама ибн Қайс]] *[[Ибн Шиһаб әз-Зуһри]] *[[Әли ибн Хусәйн]] *[[Тауус]] *[[Муджаһид]] *[[Мұхаммед ибн Сирин]] *[[Хасан әл-Басри]] *[[Саид ибн Джубәйр]] *[[Саид ибн әл-Мусәийб]] *[[Ата ибн Әбу Рабах]] *[[Омар ибн Абдуль-Азиз]] *[[Мәлик ибн Динар]] *[[Әли ибн әл-Мәдәни]] *[[Мұхаммед ибн әл-Ханафия]] *[[Салим ибн Абдуллаһ ибн Омар ибн әл-Хаттаб|Салим ибн Абдуллаһ ибн Омар]] *[[Уруа ибн әз-Зубайр]] *[[Уәйс әл-Қарни]] *[[Қатада]] *[[Әш-Шағби]] *[[Әл-Әузағи]] </div></div> </td> </tr><tr> <td class="" style="padding:0 0.1em 0.4em; padding:0.4em 0; background:#fdfdfb; border-top:3px solid #1f4835; border-bottom:3px solid #1f4835; border-left:2px solid #31644d; border-right:2px solid #31644d;"> <div class="NavFrame collapsed" style="border: none; padding: 0; "> <div class="NavHead " style="font-size: 105%; background:white; text-align:left; padding-left:5px;">[[Мазһабтар|<span style="color:#555555">Мазһабтардың негізін салушылар</span>]]</div> <div class="NavContent " style="font-size: 105%; padding: 0.2em 0 0.4em; text-align:center; {{#ifeq:{{{1|}}}|all||display:none;}}"> *[[Әбу Ханифа]] *[[Малик ибн Әнәс]] *[[Мұхаммед ибн Идрис әш-Шафиғи]] *[[Ахмад ибн Ханбал]] *[[Джафар әс-Садиқ]] *[[Дәуд ибн Әли әз-Заһири]] *[[Ләйс ибн Сағд]] *[[Әл-Әузағи]] *[[Суфйан әс-Сәури]] </div></div> </td> </tr><tr> <td class="" style="padding:0 0.1em 0.4em; padding:0.4em 0; background:#fdfdfb; border-top:3px solid #1f4835; border-bottom:3px solid #1f4835; border-left:2px solid #31644d; border-right:2px solid #31644d;"> <div class="NavFrame collapsed" style="border: none; padding: 0; "> <div class="NavHead " style="font-size: 105%; background:white; text-align:left; padding-left:5px;">[[Хадис ғылымы|<span style="color:#555555">Мухаддистер</span>]]</div> <div class="NavContent " style="font-size: 105%; padding: 0.2em 0 0.4em; text-align:center; {{#ifeq:{{{1|}}}|all||display:none;}}"> *[[Уәкиғ ибн әл-Джаррах]] *[[Йахйа ибн Мағин]] *[[Әбу Зурға]] *[[Әд-Дарими]] *[[Абдуллаһ ибн әл-Мубарак]] *[[Суфйан ибн Уйәйна]] *[[Мұхаммед әл-Бұхари]] *[[Муслим ибн әл-Хәджадж]] *[[Әбу Дәуд]] *[[Имам әт-Тирмизи]] *[[Ән-Нәсәи]] *[[Ибн Маджаһ]] *[[Әл-Хаким ән-Найсабури|Әл-Хаким Нишапури]] *[[Әз-Зәһәби]] *[[Әбу Хатим]] *[[Ибн Әбу Хатим]] *[[Ибн Әбу Шәйба]] *[[Абдуль-Ғаний әл-Мақдиси]] *[[Ән-Нәуәуи]] *[[Ибн Хаджар әл-Асқалани]] *[[Исхақ ибн Раһауәйһ]] *[[Ибн Хиббан]] *[[Ибн Хузайма]] *[[Хатыб әл-Бағдади]] *[[Әл-Байһақи]] *[[Әт-Табарани]] *[[Мұхаммед Насыруддин әл-Албани]] </div></div> </td> </tr><tr> <td class="" style="padding:0 0.1em 0.4em; padding:0.4em 0; background:#fdfdfb; border-top:3px solid #1f4835; border-bottom:3px solid #1f4835; border-left:2px solid #31644d; border-right:2px solid #31644d;"> <div class="NavFrame collapsed" style="border: none; padding: 0; "> <div class="NavHead " style="font-size: 105%; background:white; text-align:left; padding-left:5px;">[[Тәпсір|<span style="color:#555555">Муфассирлер</span>]]</div> <div class="NavContent " style="font-size: 105%; padding: 0.2em 0 0.4em; text-align:center; {{#ifeq:{{{1|}}}|all||display:none;}}"> *[[Ибн Қутайба]] *[[Әт-Табари]] *[[Ибн Касир]] *[[Әл-Бағауи]] *[[Әл-Қуртуби]] *[[Джалалуддин әс-Суюти]] *[[Джалалуддин әл-Махалли]] *[[Әз-Замахшари]] *[[Әл-Байдауи]] *[[Ибн Джарир әл-Андалуси]] *[[Әбдуррахман әс-Сағди]] </div></div> </td> </tr><tr> <td class="" style="padding:0 0.1em 0.4em; padding:0.4em 0; background:#fdfdfb; border-top:3px solid #1f4835; border-bottom:3px solid #1f4835; border-left:2px solid #31644d; border-right:2px solid #31644d;"> <div class="NavFrame collapsed" style="border: none; padding: 0; "> <div class="NavHead " style="font-size: 105%; background:white; text-align:left; padding-left:5px;">[[Араб тілі|<span style="color:#555555">Араб тілі ғалымдары</span>]]</div> <div class="NavContent " style="font-size: 105%; padding: 0.2em 0 0.4em; text-align:center; {{#ifeq:{{{1|}}}|all||display:none;}}"> *[[Әбул-Асуад әд-Дуали]] *[[Сибауәйһи]] *[[Әл-Ахфаш әл-Кабир]] *[[Әл-Кисаи]] *[[Ибн Джинни]] *[[Әл-Фараһиди]] *[[Әбул-Атаһия]] *[[Әл-Асмағи]] *[[Әл-Фараздақ]] *[[Әл-Ахтал]] *[[Джарир ибн Атыя]] *[[Ибн Манзур]] *[[Ибн Ақиль]] *[[Ибн Малик]] *[[Ибн Һишам әл-Ансари]] *[[Ибн Әджуррум]] *[[Әбу Таийб әл-Мутанабби]] *[[Әбул-Ала әл-Мағари]] *[[Әл-Джахиз]] </div></div> </td> </tr><tr> <td class="" style="padding:0 0.1em 0.4em; padding:0.4em 0; background:#fdfdfb; border-top:3px solid #1f4835; border-bottom:3px solid #1f4835; border-left:2px solid #31644d; border-right:2px solid #31644d;"> <div class="NavFrame collapsed" style="border: none; padding: 0; "> <div class="NavHead " style="font-size: 105%; background:white; text-align:left; padding-left:5px;">[[:Санат:Мұсылман тарихшылар|<span style="color:#555555">Тарих ғалымдары</span>]]</div> <div class="NavContent " style="font-size: 105%; padding: 0.2em 0 0.4em; text-align:center; {{#ifeq:{{{1|}}}|all||display:none;}}"> * [[Ибн Һишам]] * [[Ибн әл-Асир]] * [[Әт-Табари]] * [[Абд әр-Рахман Әбу Зейд ибн Халдун]] * [[Әз-Зәһәби]] * [[Ибн Халликан]] * [[Ибн Баттута]] * [[Сафий әр-Рахман әл-Мубаракфури]] </div></div> </td> </tr><tr> <td class="" style="padding:0 0.1em 0.4em; padding:0.4em 0; background:#fdfdfb; border-top:3px solid #1f4835; border-bottom:3px solid #1f4835; border-left:2px solid #31644d; border-right:2px solid #31644d;"> <div class="NavFrame collapsed" style="border: none; padding: 0; "> <div class="NavHead " style="font-size: 105%; background:white; text-align:left; padding-left:5px;">[[:Санат:Ислам тұлғалары|<span style="color:#555555">Басқа мұсылман ғалымдар</span>]]</div> <div class="NavContent " style="font-size: 105%; padding: 0.2em 0 0.4em; text-align:center; {{#ifeq:{{{1|}}}|all||display:none;}}"> *[[Әл-Хирақи]] *[[Ибн Хазм]] *[[Ибн Таймийа]] *[[Ибн әл-Қаийм әл-Джәузия]] *[[Ибн әл-Джәузи]] *[[Әбул-Баракат әл-Бағдади]] *[[Әш-Шаһрастани]] *[[Әт-Тахауи]] *[[Әл-Барбаһари]] *[[Ибн Қудама]] *[[Ибн Раджаб]] *[[Әбу Хамид әл-Ғазали]] *[[Мұхаммед ибн Абдул-Уәһһаб]] *[[Ибн Баз]] *[[Муқбиль ибн Һади]] *[[Мұхаммед әл-Усәймин]] *[[Салих әл-Фаузан]] </div></div> </td> </tr><tr> <td class="" style="padding: 0.3em 0.4em 0.3em; font-weight: bold; border-top: 1px solid #aaa; border-bottom: 1px solid #aaa; border:none; background:white"> [[Сурет:Allah-green.svg|16x16px|alt=Portal icon]] [[Портал:Ислам|Ислам&#32;порталы]]</td> </tr><tr> <td style="text-align: right; font-size: 115%; padding-top: 0.6em; background:white; padding:0 5px">{{Tnavbar|Мұсылман ғалымдары}}</td> </tr> </table><noinclude> {{doc}} [[Санат:Діни навигациялық кестелер]] cfv4oktm7pbe5vnhhg0ae7olld7pjii 0 71964 3590521 3384721 2026-04-23T13:46:50Z Rasulbek Adil 176232 3590521 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Тұрсын Жұртбай |Шынайы есімі = |Суреті = Тұрсын Жұртбай.jpg |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 15.08.1951 |Туған жері = Шаған, {{туғанжері|Абай ауданы (Абай облысы){{!}}Абай ауданында|Абай ауданында (Абай облысы)}}, [[Абай облысы]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = Қазақ |Мансабы = [[Жазушы]], [[Филология|филолог]], тарихшы, аудармашы |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = [[абайтану]], [[әуезовтану]], [[алаштану]] |Жанры = [[поэзия]], [[проза]], ғылыми зерттеу |Шығармалардың тілі = қазақ |Дебюті = |Марапаттары = "Қазақстан ғылымына сіңірген зор еңбегі үшін» Құрмет белгісі; «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл» мерекелік медалі . |Сыйлықтары = Қазақстан Жазушылар одағының Ш.Құдайбердiұлы атындағы «Алаш» сыйлығының лауреаты, І.Жансүгiров атындағы әдеби сыйлықтың лауреаты, Түрік дүниесі мәдениеті мен ғылымын насихаттағаны үшін мемлекетқаралық «Түріксой» қауымдастығының сыйлығы |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Тұрсын Құдакелдіұлы Жұртбай''' ([[15 тамыз]] [[1951 жыл]]ы, Шаған, [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданы]], [[Абай облысы]]) - [[жазушы]], [[филология]] ғылымдарының докторы, [[абайтану]]шы, [[әуезовтану]]шы, [[алаштану]]шы.<ref>«Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008. ISBN 9965-32-715-7</ref> *[[1974 жыл|1974]]-[[1990 жыл|1990]] жылдары «Жетісу» газетінде, «Білім және еңбек», «Жұлдыз» журналдарында қызмет істеді. *[[1990 жыл|1990]]-[[1998 жыл|1998]] жылдары М.Әуезов мұражайында ғылыми қызметкер, бөлім бастығы, директор. *[[1998 жыл|1998]]- [[2001 жыл|2001]] жылдары докторант, [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ-да]] оқытушы. *[[2001 жыл|2001]] жылдан «Отырар кітапханасы» ғылыми-зерттеу орталығының директоры. == Шығармашылыққа алғашқы қадам == Тұрсын Құдакелдіұлының «Абай шыңы – Мұхтар шыңы» атты алғашқы шығармасы 1966 жылы мектеп оқушыларының республикалық байқауында бәйгеге ие болып, он бес жасында баспасөзде жарияланды. Содан бері ол қазақ сөз өнерінің барлық жанрында қалам тартып, өзіндік қолтаңбасын қалыптастырды. Оның шығармашылық жолы ақын ретінде басталды. Оның алғашқы өлеңдері он алты жасында республикалық «Лениншіл жас» (қазіргі «[[Жас алаш]]») газетінде О.Бөкеевтің «Тұсаукесерімен» жарық көрді. «Қоңыр қаз», «Жүрегімде – жұмыр жер» атты жыр жинақтары кезінде әдеби сыннан жақсы бағасын алды. Проза саласындағы алғашқы туындылары «Бесқарагер» мен «Аэродром» хикаяттары жастарға арналған республикалық конкурста бірінші, екінші бәйгеге ие болды. Оның «Мөлдір көз», «Көгілдір әлем», «Шилі өзен қамыс-ай», «Қар астындағы көбелек», «Ұш, маған, ұш балалығым», «Қалампыр» сияқты прозалық шығармалары лирикалық сыршылдығымен, соны түрлік ізденісімен, философиялық ой иірімдерімен ерекшеленді. «Бір уыс жусан», «Болашақтың бәйтерегі», «Түйешінің қызы» әңгімелерінде өмір мен өлімнің мәнін толғайтын жалған мен фанидің жік арасындағы мәңгілік аңсарлы сағыныш суреттелген. == Шығармашылығы == «Замандасым, сырласым» (1976), «Қоңыр қаз» (1978), «Жүрегiмде жұмыр жер» (1980), «Бесқарагер» (1982), «Дара тұлға» (1984), «Жер – бесiк» (1985), «Бабочка под снегом» (орыс тiлiнде, 1990), «Талант Калибека» (1992, орыс тiлiнде), «Болашақтың бәйтерегі» (2007) атты көркем шығармалардың авторы. Бұл туындылар қаламгердiң өзiндiк жазу мәнерi мен философиялық-лирикалық сыйпаты арқылы ерекшеленедi. «Бейуақ» (1990), «Дулыға» (1–2 кiтап, 1994), «Кетбұға» (1996), «Бесiгiңдi түзе!», «Талқы» (1997), «Мухтар Омарханович Ауэзов» (түрiк, орыс тiлдерiнде, Анкара,1997), «Күйесiң, жүрек…сүйесiң!» (2001), «Бесігіңді аяла!» (2002), «Құнанбай» (2004), «Сүре сөз» (2005), «Дулыға» (қайта басылымы, 2007), «Ұраным – Алаш!..» (2007) атты деректi ғылыми-зерттеу кiтаптары шықты. Ол «Алаш ақиықтары» жинағын құрастырып, [[Алаш]] қайраткерлерінің беймәлім шығармаларын жалпы жұртшылыққа таныстырды.<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref>. Көркем шығармалары мен зерттеу еңбектері әлемнiң 15 тiлiне, ал ғылыми еңбектерi [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ның]] ресми тiлдерiне аударылған. М. Икбалдың, С. Тогэнің, Л. Шералидің, В. Шефнердің, Р.Рождественскийдің, [[Сүйін Қапаев|С. Қапаевтың]] және т.б. өлеңдерін қазақ тіліне аударған. == «Ұраным – Алаш!..» == '''«Ұраным – Алаш!..»''' атты үш бөлімнен (Жегі», «Тез», «Талқы») тұратын түрме әфсанасында ғалым 1922-1957 жылдары аралығындағы кеңестік идеологиялық қысым мен саяси жазалау, ұлт зиялыларын қудалау мен қуғын-сүргінге ұшырату, ұлттық сана мен құндылықтарды жою бағытына арналған тұқым үзу (геноцидтік) мен халықтың жадын өшіру, әдебиеті мен мәдениетін рухсыздандыру тұрғысындағы репрессияны «Алаш» және «Алашорда» үкіметінің мүшелерінің [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан|Ә.Бөкейхановтың]], [[Ахмет Байтұрсынұлы|А.Байтұрсыновтың]], [[Міржақып Дулатұлы|М.Дулатовтың]], [[Халел Досмұхамедов|Х.Досмұхамедовтың]], [[Жанша Досмұхамедов|Ж.Досмұхамедовтің]], [[Мұхамеджан Тынышпаев|М.Тынышбаевтың]], [[Мырзағазы Есполов|М.Есполовтың]], [[Мұхтар Мұрзин|М.Мұрзинның]], [[Мағжан Жұмабай|М.Жұмабаевтың]], [[Жүсіпбек Аймауытов|Ж.Аймауытовтың]], [[Халел Ғаббасов|Х.Ғаббасовтың]], [[Сейдәзім Қадырбаев|С.Қадырбаевтың]], [[Ахметсапа Жүсіпов|А.Юсуповтың]], [[Қошмұхамбет Дүйсебайұлы Кемеңгеров|Қ.Кемеңгеровтің]], [[Смағұл Сәдуақасов|С.Сәдуақасовтың]], [[Елдес Омаров|Е.Омаровтың]], [[Қайретдин Әбдірахманұлы Болғанбаев|Қ.Болғанбаевтың]], [[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков|Ә.Ермековтің]], [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|М.Әуезовтің]], [[Кәрім Жәленұлы|К.Жәленовтің]], [[Дінмұхамед Әділұлы|Д.Әділевтің]], [[Абдолла Байтасов|А.Байтасовтың]], [[Даниял Ысқақов|Д.Ысқақовтың]], [[Әбдірахман Байділдин|Ә.Байділдиннің]], т.б. жиыны 71 адамның үстінен жүргізілген тергеу істерінің негізінде патшалық отарлау мен жазалау саясатының заңды жалғасы ретінде қарастырып, шынайы ашып дәлелдеп берді. Өткен ғасырдың қырқыншы-елуінші жылдарындағы қысымның да астарлы себептерін әдебиетші барынша ашып көрсетті. Т.Жұртбай өзінің «Ұраным – Алаш!..» атты 3 томдық (2008-2011) іргелі зерттеу еңбегі мен «Алаш ақиықтары» атты сирек деректер жинағының негізінде біртұтас алаш идеясының тұжырымдамасын жасады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://writers.kz/odak_musheleri/?CURENT=%D0%96&ID=683 Тұрсын Жұртбай (Жазушылар одағыңың сайтындағы жеке профайлы)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130401205344/http://www.writers.kz/odak_musheleri/?CURENT=%D0%96&ID=683 |date=2013-04-01 }} {{wikify}} [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Алаштанушылар]] [[Санат:Абайтанушылар]] oc7ssjizt2n1lywth5kkbg4rm36bjq5 3590523 3590521 2026-04-23T13:47:39Z Rasulbek Adil 176232 3590523 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Тұрсын Жұртбай |Шынайы есімі = |Суреті = Тұрсын Жұртбай.jpg |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 15.08.1951 |Туған жері = Шаған, {{туғанжері|Абай ауданы (Абай облысы){{!}}Абай ауданында|Абай ауданында (Абай облысы)}}, [[Абай облысы]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = Қазақ |Мансабы = [[Жазушы]], [[Филология|филолог]], тарихшы, аудармашы |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = [[абайтану]], [[әуезовтану]], [[алаштану]] |Жанры = [[поэзия]], [[проза]], ғылыми зерттеу |Шығармалардың тілі = қазақ |Дебюті = |Марапаттары = "Қазақстан ғылымына сіңірген зор еңбегі үшін» Құрмет белгісі; «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл» мерекелік медалі . |Сыйлықтары = Қазақстан Жазушылар одағының Ш.Құдайбердiұлы атындағы «Алаш» сыйлығының лауреаты, І.Жансүгiров атындағы әдеби сыйлықтың лауреаты, Түрік дүниесі мәдениеті мен ғылымын насихаттағаны үшін мемлекетқаралық «Түріксой» қауымдастығының сыйлығы |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Тұрсын Құдакелдіұлы Жұртбай''' ([[15 тамыз]] [[1951 жыл]]ы, Шаған, [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданы]], [[Абай облысы]]) - [[жазушы]], [[филология]] ғылымдарының докторы, [[абайтану]]шы, [[әуезовтану]]шы, [[алаштану]]шы.<ref>«Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008. ISBN 9965-32-715-7</ref> *[[1974 жыл|1974]]-[[1990 жыл|1990]] жылдары «Жетісу» газетінде, «Білім және еңбек», «Жұлдыз» журналдарында қызмет істеді. *[[1990 жыл|1990]]-[[1998 жыл|1998]] жылдары М.Әуезов мұражайында ғылыми қызметкер, бөлім бастығы, директор. *[[1998 жыл|1998]]- [[2001 жыл|2001]] жылдары докторант, [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ-да]] оқытушы. *[[2001 жыл|2001]] жылдан «Отырар кітапханасы» ғылыми-зерттеу орталығының директоры. == Шығармашылыққа алғашқы қадам == Тұрсын Құдакелдіұлының «Абай шыңы – Мұхтар шыңы» атты алғашқы шығармасы 1966 жылы мектеп оқушыларының республикалық байқауында бәйгеге ие болып, он бес жасында баспасөзде жарияланды. Содан бері ол қазақ сөз өнерінің барлық жанрында қалам тартып, өзіндік қолтаңбасын қалыптастырды. Оның шығармашылық жолы ақын ретінде басталды. Оның алғашқы өлеңдері он алты жасында республикалық «Лениншіл жас» (қазіргі «[[Жас алаш]]») газетінде О.Бөкеевтің «Тұсаукесерімен» жарық көрді. «Қоңыр қаз», «Жүрегімде – жұмыр жер» атты жыр жинақтары кезінде әдеби сыннан жақсы бағасын алды. Проза саласындағы алғашқы туындылары «Бесқарагер» мен «Аэродром» хикаяттары жастарға арналған республикалық конкурста бірінші, екінші бәйгеге ие болды. Оның «Мөлдір көз», «Көгілдір әлем», «Шилі өзен қамыс-ай», «Қар астындағы көбелек», «Ұш, маған, ұш балалығым», «Қалампыр» сияқты прозалық шығармалары лирикалық сыршылдығымен, соны түрлік ізденісімен, философиялық ой иірімдерімен ерекшеленді. «Бір уыс жусан», «Болашақтың бәйтерегі», «Түйешінің қызы» әңгімелерінде өмір мен өлімнің мәнін толғайтын жалған мен фанидің жік арасындағы мәңгілік аңсарлы сағыныш суреттелген. == Шығармашылығы == «Замандасым, сырласым» (1976), «Қоңыр қаз» (1978), «Жүрегiмде жұмыр жер» (1980), «Бесқарагер» (1982), «Дара тұлға» (1984), «Жер – бесiк» (1985), «Бабочка под снегом» (орыс тiлiнде, 1990), «Талант Калибека» (1992, орыс тiлiнде), «Болашақтың бәйтерегі» (2007) атты көркем шығармалардың авторы. Бұл туындылар қаламгердiң өзiндiк жазу мәнерi мен философиялық-лирикалық сыйпаты арқылы ерекшеленедi. «Бейуақ» (1990), «Дулыға» (1–2 кiтап, 1994), «Кетбұға» (1996), «Бесiгiңдi түзе!», «Талқы» (1997), «Мухтар Омарханович Ауэзов» (түрiк, орыс тiлдерiнде, Анкара,1997), «Күйесiң, жүрек…сүйесiң!» (2001), «Бесігіңді аяла!» (2002), «Құнанбай» (2004), «Сүре сөз» (2005), «Дулыға» (қайта басылымы, 2007), «Ұраным – Алаш!..» (2007) атты деректi ғылыми-зерттеу кiтаптары шықты. Ол «Алаш ақиықтары» жинағын құрастырып, [[Алаш]] қайраткерлерінің беймәлім шығармаларын жалпы жұртшылыққа таныстырды.<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref>. Көркем шығармалары мен зерттеу еңбектері әлемнiң 15 тiлiне, ал ғылыми еңбектерi [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ның]] ресми тiлдерiне аударылған. М. Икбалдың, С. Тогэнің, Л. Шералидің, В. Шефнердің, Р.Рождественскийдің, [[Сүйін Қапаев|С. Қапаевтың]] және т.б. өлеңдерін қазақ тіліне аударған. == «Ұраным – Алаш!..» == '''«Ұраным – Алаш!..»''' атты үш бөлімнен (Жегі», «Тез», «Талқы») тұратын түрме әфсанасында ғалым 1922-1957 жылдары аралығындағы кеңестік идеологиялық қысым мен саяси жазалау, ұлт зиялыларын қудалау мен қуғын-сүргінге ұшырату, ұлттық сана мен құндылықтарды жою бағытына арналған тұқым үзу (геноцидтік) мен халықтың жадын өшіру, әдебиеті мен мәдениетін рухсыздандыру тұрғысындағы репрессияны «Алаш» және «Алашорда» үкіметінің мүшелерінің [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан|Ә. Бөкейхановтың]], [[Ахмет Байтұрсынұлы|А. Байтұрсыновтың]], [[Міржақып Дулатұлы|М. Дулатовтың]], [[Халел Досмұхамедов|Х. Досмұхамедовтың]], [[Жанша Досмұхамедов|Ж.Досмұхамедовтің]], [[Мұхамеджан Тынышпаев|М.Тынышбаевтың]], [[Мырзағазы Есполов|М.Есполовтың]], [[Мұхтар Мұрзин|М.Мұрзинның]], [[Мағжан Жұмабай|М.Жұмабаевтың]], [[Жүсіпбек Аймауытов|Ж.Аймауытовтың]], [[Халел Ғаббасов|Х.Ғаббасовтың]], [[Сейдәзім Қадырбаев|С.Қадырбаевтың]], [[Ахметсапа Жүсіпов|А.Юсуповтың]], [[Қошмұхамбет Дүйсебайұлы Кемеңгеров|Қ.Кемеңгеровтің]], [[Смағұл Сәдуақасов|С.Сәдуақасовтың]], [[Елдес Омаров|Е.Омаровтың]], [[Қайретдин Әбдірахманұлы Болғанбаев|Қ.Болғанбаевтың]], [[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков|Ә.Ермековтің]], [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|М.Әуезовтің]], [[Кәрім Жәленұлы|К.Жәленовтің]], [[Дінмұхамед Әділұлы|Д.Әділевтің]], [[Абдолла Байтасов|А.Байтасовтың]], [[Даниял Ысқақов|Д.Ысқақовтың]], [[Әбдірахман Байділдин|Ә.Байділдиннің]], т.б. жиыны 71 адамның үстінен жүргізілген тергеу істерінің негізінде патшалық отарлау мен жазалау саясатының заңды жалғасы ретінде қарастырып, шынайы ашып дәлелдеп берді. Өткен ғасырдың қырқыншы-елуінші жылдарындағы қысымның да астарлы себептерін әдебиетші барынша ашып көрсетті. Т.Жұртбай өзінің «Ұраным – Алаш!..» атты 3 томдық (2008-2011) іргелі зерттеу еңбегі мен «Алаш ақиықтары» атты сирек деректер жинағының негізінде біртұтас алаш идеясының тұжырымдамасын жасады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://writers.kz/odak_musheleri/?CURENT=%D0%96&ID=683 Тұрсын Жұртбай (Жазушылар одағыңың сайтындағы жеке профайлы)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130401205344/http://www.writers.kz/odak_musheleri/?CURENT=%D0%96&ID=683 |date=2013-04-01 }} {{wikify}} [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Алаштанушылар]] [[Санат:Абайтанушылар]] 52i0o7232f1kcz70ue4919t9b1oyzym 3590525 3590523 2026-04-23T13:48:24Z Rasulbek Adil 176232 3590525 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Тұрсын Жұртбай |Шынайы есімі = |Суреті = Тұрсын Жұртбай.jpg |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 15.08.1951 |Туған жері = Шаған, {{туғанжері|Абай ауданы (Абай облысы){{!}}Абай ауданында|Абай ауданында (Абай облысы)}}, [[Абай облысы]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = Қазақ |Мансабы = [[Жазушы]], [[Филология|филолог]], тарихшы, аудармашы |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = [[абайтану]], [[әуезовтану]], [[алаштану]] |Жанры = [[поэзия]], [[проза]], ғылыми зерттеу |Шығармалардың тілі = қазақ |Дебюті = |Марапаттары = "Қазақстан ғылымына сіңірген зор еңбегі үшін» Құрмет белгісі; «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл» мерекелік медалі . |Сыйлықтары = Қазақстан Жазушылар одағының Ш. Құдайбердiұлы атындағы «Алаш» сыйлығының лауреаты, І. Жансүгiров атындағы әдеби сыйлықтың лауреаты, Түрік дүниесі мәдениеті мен ғылымын насихаттағаны үшін мемлекетқаралық «Түріксой» қауымдастығының сыйлығы |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Тұрсын Құдакелдіұлы Жұртбай''' ([[15 тамыз]] [[1951 жыл]]ы, Шаған, [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданы]], [[Абай облысы]]) - [[жазушы]], [[филология]] ғылымдарының докторы, [[абайтану]]шы, [[әуезовтану]]шы, [[алаштану]]шы.<ref>«Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008. ISBN 9965-32-715-7</ref> *[[1974 жыл|1974]]-[[1990 жыл|1990]] жылдары «Жетісу» газетінде, «Білім және еңбек», «Жұлдыз» журналдарында қызмет істеді. *[[1990 жыл|1990]]-[[1998 жыл|1998]] жылдары М. Әуезов мұражайында ғылыми қызметкер, бөлім бастығы, директор. *[[1998 жыл|1998]]- [[2001 жыл|2001]] жылдары докторант, [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ-да]] оқытушы. *[[2001 жыл|2001]] жылдан «Отырар кітапханасы» ғылыми-зерттеу орталығының директоры. == Шығармашылыққа алғашқы қадам == Тұрсын Құдакелдіұлының «Абай шыңы – Мұхтар шыңы» атты алғашқы шығармасы 1966 жылы мектеп оқушыларының республикалық байқауында бәйгеге ие болып, он бес жасында баспасөзде жарияланды. Содан бері ол қазақ сөз өнерінің барлық жанрында қалам тартып, өзіндік қолтаңбасын қалыптастырды. Оның шығармашылық жолы ақын ретінде басталды. Оның алғашқы өлеңдері он алты жасында республикалық «Лениншіл жас» (қазіргі «[[Жас алаш]]») газетінде О.Бөкеевтің «Тұсаукесерімен» жарық көрді. «Қоңыр қаз», «Жүрегімде – жұмыр жер» атты жыр жинақтары кезінде әдеби сыннан жақсы бағасын алды. Проза саласындағы алғашқы туындылары «Бесқарагер» мен «Аэродром» хикаяттары жастарға арналған республикалық конкурста бірінші, екінші бәйгеге ие болды. Оның «Мөлдір көз», «Көгілдір әлем», «Шилі өзен қамыс-ай», «Қар астындағы көбелек», «Ұш, маған, ұш балалығым», «Қалампыр» сияқты прозалық шығармалары лирикалық сыршылдығымен, соны түрлік ізденісімен, философиялық ой иірімдерімен ерекшеленді. «Бір уыс жусан», «Болашақтың бәйтерегі», «Түйешінің қызы» әңгімелерінде өмір мен өлімнің мәнін толғайтын жалған мен фанидің жік арасындағы мәңгілік аңсарлы сағыныш суреттелген. == Шығармашылығы == «Замандасым, сырласым» (1976), «Қоңыр қаз» (1978), «Жүрегiмде жұмыр жер» (1980), «Бесқарагер» (1982), «Дара тұлға» (1984), «Жер – бесiк» (1985), «Бабочка под снегом» (орыс тiлiнде, 1990), «Талант Калибека» (1992, орыс тiлiнде), «Болашақтың бәйтерегі» (2007) атты көркем шығармалардың авторы. Бұл туындылар қаламгердiң өзiндiк жазу мәнерi мен философиялық-лирикалық сыйпаты арқылы ерекшеленедi. «Бейуақ» (1990), «Дулыға» (1–2 кiтап, 1994), «Кетбұға» (1996), «Бесiгiңдi түзе!», «Талқы» (1997), «Мухтар Омарханович Ауэзов» (түрiк, орыс тiлдерiнде, Анкара,1997), «Күйесiң, жүрек…сүйесiң!» (2001), «Бесігіңді аяла!» (2002), «Құнанбай» (2004), «Сүре сөз» (2005), «Дулыға» (қайта басылымы, 2007), «Ұраным – Алаш!..» (2007) атты деректi ғылыми-зерттеу кiтаптары шықты. Ол «Алаш ақиықтары» жинағын құрастырып, [[Алаш]] қайраткерлерінің беймәлім шығармаларын жалпы жұртшылыққа таныстырды.<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref>. Көркем шығармалары мен зерттеу еңбектері әлемнiң 15 тiлiне, ал ғылыми еңбектерi [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ның]] ресми тiлдерiне аударылған. М. Икбалдың, С. Тогэнің, Л. Шералидің, В. Шефнердің, Р.Рождественскийдің, [[Сүйін Қапаев|С. Қапаевтың]] және т.б. өлеңдерін қазақ тіліне аударған. == «Ұраным – Алаш!..» == '''«Ұраным – Алаш!..»''' атты үш бөлімнен (Жегі», «Тез», «Талқы») тұратын түрме әфсанасында ғалым 1922-1957 жылдары аралығындағы кеңестік идеологиялық қысым мен саяси жазалау, ұлт зиялыларын қудалау мен қуғын-сүргінге ұшырату, ұлттық сана мен құндылықтарды жою бағытына арналған тұқым үзу (геноцидтік) мен халықтың жадын өшіру, әдебиеті мен мәдениетін рухсыздандыру тұрғысындағы репрессияны «Алаш» және «Алашорда» үкіметінің мүшелерінің [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан|Ә. Бөкейхановтың]], [[Ахмет Байтұрсынұлы|А. Байтұрсыновтың]], [[Міржақып Дулатұлы|М. Дулатовтың]], [[Халел Досмұхамедов|Х. Досмұхамедовтың]], [[Жанша Досмұхамедов|Ж.Досмұхамедовтің]], [[Мұхамеджан Тынышпаев|М.Тынышбаевтың]], [[Мырзағазы Есполов|М.Есполовтың]], [[Мұхтар Мұрзин|М.Мұрзинның]], [[Мағжан Жұмабай|М.Жұмабаевтың]], [[Жүсіпбек Аймауытов|Ж.Аймауытовтың]], [[Халел Ғаббасов|Х.Ғаббасовтың]], [[Сейдәзім Қадырбаев|С.Қадырбаевтың]], [[Ахметсапа Жүсіпов|А.Юсуповтың]], [[Қошмұхамбет Дүйсебайұлы Кемеңгеров|Қ.Кемеңгеровтің]], [[Смағұл Сәдуақасов|С.Сәдуақасовтың]], [[Елдес Омаров|Е.Омаровтың]], [[Қайретдин Әбдірахманұлы Болғанбаев|Қ.Болғанбаевтың]], [[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков|Ә.Ермековтің]], [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|М.Әуезовтің]], [[Кәрім Жәленұлы|К.Жәленовтің]], [[Дінмұхамед Әділұлы|Д.Әділевтің]], [[Абдолла Байтасов|А.Байтасовтың]], [[Даниял Ысқақов|Д.Ысқақовтың]], [[Әбдірахман Байділдин|Ә.Байділдиннің]], т.б. жиыны 71 адамның үстінен жүргізілген тергеу істерінің негізінде патшалық отарлау мен жазалау саясатының заңды жалғасы ретінде қарастырып, шынайы ашып дәлелдеп берді. Өткен ғасырдың қырқыншы-елуінші жылдарындағы қысымның да астарлы себептерін әдебиетші барынша ашып көрсетті. Т.Жұртбай өзінің «Ұраным – Алаш!..» атты 3 томдық (2008-2011) іргелі зерттеу еңбегі мен «Алаш ақиықтары» атты сирек деректер жинағының негізінде біртұтас алаш идеясының тұжырымдамасын жасады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://writers.kz/odak_musheleri/?CURENT=%D0%96&ID=683 Тұрсын Жұртбай (Жазушылар одағыңың сайтындағы жеке профайлы)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130401205344/http://www.writers.kz/odak_musheleri/?CURENT=%D0%96&ID=683 |date=2013-04-01 }} {{wikify}} [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Алаштанушылар]] [[Санат:Абайтанушылар]] tm8essemu37rz8b5b5zgr1l83ovhmen 3590960 3590525 2026-04-24T08:41:42Z Rasulbek Adil 176232 3590960 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Тұрсын Жұртбай |Шынайы есімі = |Суреті = Тұрсын Жұртбай.jpg |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 15.08.1951 |Туған жері = Шаған, {{туғанжері|Абай ауданы (Абай облысы){{!}}Абай ауданында|Абай ауданында (Абай облысы)}}, [[Абай облысы]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = Қазақ |Мансабы = [[Жазушы]], [[Филология|филолог]], тарихшы, аудармашы |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = [[абайтану]], [[әуезовтану]], [[алаштану]] |Жанры = [[поэзия]], [[проза]], ғылыми зерттеу |Шығармалардың тілі = қазақ |Дебюті = |Марапаттары = "Қазақстан ғылымына сіңірген зор еңбегі үшін» Құрмет белгісі; «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл» мерекелік медалі . |Сыйлықтары = Қазақстан Жазушылар одағының Ш. Құдайбердiұлы атындағы «Алаш» сыйлығының лауреаты, І. Жансүгiров атындағы әдеби сыйлықтың лауреаты, Түрік дүниесі мәдениеті мен ғылымын насихаттағаны үшін мемлекетқаралық «Түріксой» қауымдастығының сыйлығы |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Тұрсын Құдакелдіұлы Жұртбай''' ([[15 тамыз]] [[1951 жыл]]ы, Шаған, [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданы]], [[Абай облысы]]) - [[жазушы]], [[филология]] ғылымдарының докторы, [[абайтану]]шы, [[әуезовтану]]шы, [[алаштану]]шы.<ref>«Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008. ISBN 9965-32-715-7</ref> *[[1974 жыл|1974]]-[[1990 жыл|1990]] жылдары «Жетісу» газетінде, «Білім және еңбек», «Жұлдыз» журналдарында қызмет істеді. *[[1990 жыл|1990]]-[[1998 жыл|1998]] жылдары М. Әуезов мұражайында ғылыми қызметкер, бөлім бастығы, директор. *[[1998 жыл|1998]]- [[2001 жыл|2001]] жылдары докторант, [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ-да]] оқытушы. *[[2001 жыл|2001]] жылдан «Отырар кітапханасы» ғылыми-зерттеу орталығының директоры. == Шығармашылыққа алғашқы қадам == Тұрсын Құдакелдіұлының «Абай шыңы – Мұхтар шыңы» атты алғашқы шығармасы 1966 жылы мектеп оқушыларының республикалық байқауында бәйгеге ие болып, он бес жасында баспасөзде жарияланды. Содан бері ол қазақ сөз өнерінің барлық жанрында қалам тартып, өзіндік қолтаңбасын қалыптастырды. Оның шығармашылық жолы ақын ретінде басталды. Оның алғашқы өлеңдері он алты жасында республикалық «Лениншіл жас» (қазіргі «[[Жас алаш]]») газетінде О.Бөкеевтің «Тұсаукесерімен» жарық көрді. «Қоңыр қаз», «Жүрегімде – жұмыр жер» атты жыр жинақтары кезінде әдеби сыннан жақсы бағасын алды. Проза саласындағы алғашқы туындылары «Бесқарагер» мен «Аэродром» хикаяттары жастарға арналған республикалық конкурста бірінші, екінші бәйгеге ие болды. Оның «Мөлдір көз», «Көгілдір әлем», «Шилі өзен қамыс-ай», «Қар астындағы көбелек», «Ұш, маған, ұш балалығым», «Қалампыр» сияқты прозалық шығармалары лирикалық сыршылдығымен, соны түрлік ізденісімен, философиялық ой иірімдерімен ерекшеленді. «Бір уыс жусан», «Болашақтың бәйтерегі», «Түйешінің қызы» әңгімелерінде өмір мен өлімнің мәнін толғайтын жалған мен фанидің жік арасындағы мәңгілік аңсарлы сағыныш суреттелген. == Шығармашылығы == «Замандасым, сырласым» (1976), «Қоңыр қаз» (1978), «Жүрегiмде жұмыр жер» (1980), «Бесқарагер» (1982), «Дара тұлға» (1984), «Жер – бесiк» (1985), «Бабочка под снегом» (орыс тiлiнде, 1990), «Талант Калибека» (1992, орыс тiлiнде), «Болашақтың бәйтерегі» (2007) атты көркем шығармалардың авторы. Бұл туындылар қаламгердiң өзiндiк жазу мәнерi мен философиялық-лирикалық сыйпаты арқылы ерекшеленедi. «Бейуақ» (1990), «Дулыға» (1–2 кiтап, 1994), «Кетбұға» (1996), «Бесiгiңдi түзе!», «Талқы» (1997), «Мухтар Омарханович Ауэзов» (түрiк, орыс тiлдерiнде, Анкара,1997), «Күйесiң, жүрек…сүйесiң!» (2001), «Бесігіңді аяла!» (2002), «Құнанбай» (2004), «Сүре сөз» (2005), «Дулыға» (қайта басылымы, 2007), «Ұраным – Алаш!..» (2007) атты деректi ғылыми-зерттеу кiтаптары шықты. Ол «Алаш ақиықтары» жинағын құрастырып, [[Алаш]] қайраткерлерінің беймәлім шығармаларын жалпы жұртшылыққа таныстырды.<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref>. Көркем шығармалары мен зерттеу еңбектері әлемнiң 15 тiлiне, ал ғылыми еңбектерi [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ның]] ресми тiлдерiне аударылған. М. Икбалдың, С. Тогэнің, Л. Шералидің, В. Шефнердің, Р.Рождественскийдің, [[Сүйін Қапаев|С. Қапаевтың]] және т.б. өлеңдерін қазақ тіліне аударған. == «Ұраным – Алаш!..» == '''«Ұраным – Алаш!..»''' атты үш бөлімнен (Жегі», «Тез», «Талқы») тұратын түрме әфсанасында ғалым 1922-1957 жылдары аралығындағы кеңестік идеологиялық қысым мен саяси жазалау, ұлт зиялыларын қудалау мен қуғын-сүргінге ұшырату, ұлттық сана мен құндылықтарды жою бағытына арналған тұқым үзу (геноцидтік) мен халықтың жадын өшіру, әдебиеті мен мәдениетін рухсыздандыру тұрғысындағы репрессияны «Алаш» және «Алашорда» үкіметінің мүшелерінің [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан|Ә. Бөкейхановтың]], [[Ахмет Байтұрсынұлы|А. Байтұрсыновтың]], [[Міржақып Дулатұлы|М. Дулатовтың]], [[Халел Досмұхамедов|Х. Досмұхамедовтың]], [[Жанша Досмұхамедов|Ж. Досмұхамедовтің]], [[Мұхамеджан Тынышпаев|М. Тынышбаевтың]], [[Мырзағазы Есполов|М.Есполовтың]], [[Мұхтар Мұрзин|М.Мұрзинның]], [[Мағжан Жұмабай|М.Жұмабаевтың]], [[Жүсіпбек Аймауытов|Ж.Аймауытовтың]], [[Халел Ғаббасов|Х.Ғаббасовтың]], [[Сейдәзім Қадырбаев|С.Қадырбаевтың]], [[Ахметсапа Жүсіпов|А.Юсуповтың]], [[Қошмұхамбет Дүйсебайұлы Кемеңгеров|Қ.Кемеңгеровтің]], [[Смағұл Сәдуақасов|С.Сәдуақасовтың]], [[Елдес Омаров|Е. Омаровтың]], [[Қайретдин Әбдірахманұлы Болғанбаев|Қ.Болғанбаевтың]], [[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков|Ә.Ермековтің]], [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|М. Әуезовтің]], [[Кәрім Жәленұлы|К.Жәленовтің]], [[Дінмұхамед Әділұлы|Д. Әділевтің]], [[Абдолла Байтасов|А. Байтасовтың]], [[Даниял Ысқақов|Д. Ысқақовтың]], [[Әбдірахман Байділдин|Ә.Байділдиннің]], т.б. жиыны 71 адамның үстінен жүргізілген тергеу істерінің негізінде патшалық отарлау мен жазалау саясатының заңды жалғасы ретінде қарастырып, шынайы ашып дәлелдеп берді. Өткен ғасырдың қырқыншы-елуінші жылдарындағы қысымның да астарлы себептерін әдебиетші барынша ашып көрсетті. Т.Жұртбай өзінің «Ұраным – Алаш!..» атты 3 томдық (2008-2011) іргелі зерттеу еңбегі мен «Алаш ақиықтары» атты сирек деректер жинағының негізінде біртұтас алаш идеясының тұжырымдамасын жасады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://writers.kz/odak_musheleri/?CURENT=%D0%96&ID=683 Тұрсын Жұртбай (Жазушылар одағыңың сайтындағы жеке профайлы)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130401205344/http://www.writers.kz/odak_musheleri/?CURENT=%D0%96&ID=683 |date=2013-04-01 }} {{wikify}} [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Алаштанушылар]] [[Санат:Абайтанушылар]] fzdb8icucyhgj8yyn9yyb90riufzzhb 3590962 3590960 2026-04-24T08:42:31Z Rasulbek Adil 176232 3590962 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Тұрсын Жұртбай |Шынайы есімі = |Суреті = Тұрсын Жұртбай.jpg |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 15.08.1951 |Туған жері = Шаған, {{туғанжері|Абай ауданы (Абай облысы){{!}}Абай ауданында|Абай ауданында (Абай облысы)}}, [[Абай облысы]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = Қазақ |Мансабы = [[Жазушы]], [[Филология|филолог]], тарихшы, аудармашы |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = [[абайтану]], [[әуезовтану]], [[алаштану]] |Жанры = [[поэзия]], [[проза]], ғылыми зерттеу |Шығармалардың тілі = қазақ |Дебюті = |Марапаттары = "Қазақстан ғылымына сіңірген зор еңбегі үшін» Құрмет белгісі; «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл» мерекелік медалі . |Сыйлықтары = Қазақстан Жазушылар одағының Ш. Құдайбердiұлы атындағы «Алаш» сыйлығының лауреаты, І. Жансүгiров атындағы әдеби сыйлықтың лауреаты, Түрік дүниесі мәдениеті мен ғылымын насихаттағаны үшін мемлекетқаралық «Түріксой» қауымдастығының сыйлығы |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Тұрсын Құдакелдіұлы Жұртбай''' ([[15 тамыз]] [[1951 жыл]]ы, Шаған, [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданы]], [[Абай облысы]]) - [[жазушы]], [[филология]] ғылымдарының докторы, [[абайтану]]шы, [[әуезовтану]]шы, [[алаштану]]шы.<ref>«Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008. ISBN 9965-32-715-7</ref> *[[1974 жыл|1974]]-[[1990 жыл|1990]] жылдары «Жетісу» газетінде, «Білім және еңбек», «Жұлдыз» журналдарында қызмет істеді. *[[1990 жыл|1990]]-[[1998 жыл|1998]] жылдары М. Әуезов мұражайында ғылыми қызметкер, бөлім бастығы, директор. *[[1998 жыл|1998]]- [[2001 жыл|2001]] жылдары докторант, [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ-да]] оқытушы. *[[2001 жыл|2001]] жылдан «Отырар кітапханасы» ғылыми-зерттеу орталығының директоры. == Шығармашылыққа алғашқы қадам == Тұрсын Құдакелдіұлының «Абай шыңы – Мұхтар шыңы» атты алғашқы шығармасы 1966 жылы мектеп оқушыларының республикалық байқауында бәйгеге ие болып, он бес жасында баспасөзде жарияланды. Содан бері ол қазақ сөз өнерінің барлық жанрында қалам тартып, өзіндік қолтаңбасын қалыптастырды. Оның шығармашылық жолы ақын ретінде басталды. Оның алғашқы өлеңдері он алты жасында республикалық «Лениншіл жас» (қазіргі «[[Жас алаш]]») газетінде О.Бөкеевтің «Тұсаукесерімен» жарық көрді. «Қоңыр қаз», «Жүрегімде – жұмыр жер» атты жыр жинақтары кезінде әдеби сыннан жақсы бағасын алды. Проза саласындағы алғашқы туындылары «Бесқарагер» мен «Аэродром» хикаяттары жастарға арналған республикалық конкурста бірінші, екінші бәйгеге ие болды. Оның «Мөлдір көз», «Көгілдір әлем», «Шилі өзен қамыс-ай», «Қар астындағы көбелек», «Ұш, маған, ұш балалығым», «Қалампыр» сияқты прозалық шығармалары лирикалық сыршылдығымен, соны түрлік ізденісімен, философиялық ой иірімдерімен ерекшеленді. «Бір уыс жусан», «Болашақтың бәйтерегі», «Түйешінің қызы» әңгімелерінде өмір мен өлімнің мәнін толғайтын жалған мен фанидің жік арасындағы мәңгілік аңсарлы сағыныш суреттелген. == Шығармашылығы == «Замандасым, сырласым» (1976), «Қоңыр қаз» (1978), «Жүрегiмде жұмыр жер» (1980), «Бесқарагер» (1982), «Дара тұлға» (1984), «Жер – бесiк» (1985), «Бабочка под снегом» (орыс тiлiнде, 1990), «Талант Калибека» (1992, орыс тiлiнде), «Болашақтың бәйтерегі» (2007) атты көркем шығармалардың авторы. Бұл туындылар қаламгердiң өзiндiк жазу мәнерi мен философиялық-лирикалық сыйпаты арқылы ерекшеленедi. «Бейуақ» (1990), «Дулыға» (1–2 кiтап, 1994), «Кетбұға» (1996), «Бесiгiңдi түзе!», «Талқы» (1997), «Мухтар Омарханович Ауэзов» (түрiк, орыс тiлдерiнде, Анкара,1997), «Күйесiң, жүрек…сүйесiң!» (2001), «Бесігіңді аяла!» (2002), «Құнанбай» (2004), «Сүре сөз» (2005), «Дулыға» (қайта басылымы, 2007), «Ұраным – Алаш!..» (2007) атты деректi ғылыми-зерттеу кiтаптары шықты. Ол «Алаш ақиықтары» жинағын құрастырып, [[Алаш]] қайраткерлерінің беймәлім шығармаларын жалпы жұртшылыққа таныстырды.<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref>. Көркем шығармалары мен зерттеу еңбектері әлемнiң 15 тiлiне, ал ғылыми еңбектерi [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ның]] ресми тiлдерiне аударылған. М. Икбалдың, С. Тогэнің, Л. Шералидің, В. Шефнердің, Р.Рождественскийдің, [[Сүйін Қапаев|С. Қапаевтың]] және т.б. өлеңдерін қазақ тіліне аударған. == «Ұраным – Алаш!..» == '''«Ұраным – Алаш!..»''' атты үш бөлімнен (Жегі», «Тез», «Талқы») тұратын түрме әфсанасында ғалым 1922-1957 жылдары аралығындағы кеңестік идеологиялық қысым мен саяси жазалау, ұлт зиялыларын қудалау мен қуғын-сүргінге ұшырату, ұлттық сана мен құндылықтарды жою бағытына арналған тұқым үзу (геноцидтік) мен халықтың жадын өшіру, әдебиеті мен мәдениетін рухсыздандыру тұрғысындағы репрессияны «Алаш» және «Алашорда» үкіметінің мүшелерінің [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан|Ә. Бөкейхановтың]], [[Ахмет Байтұрсынұлы|А. Байтұрсыновтың]], [[Міржақып Дулатұлы|М. Дулатовтың]], [[Халел Досмұхамедов|Х. Досмұхамедовтың]], [[Жанша Досмұхамедов|Ж. Досмұхамедовтің]], [[Мұхамеджан Тынышпаев|М. Тынышбаевтың]], [[Мырзағазы Есполов|М. Есполовтың]], [[Мұхтар Мұрзин|М.Мұрзинның]], [[Мағжан Жұмабай|М. Жұмабаевтың]], [[Жүсіпбек Аймауытов|Ж. Аймауытовтың]], [[Халел Ғаббасов|Х. Ғаббасовтың]], [[Сейдәзім Қадырбаев|С. Қадырбаевтың]], [[Ахметсапа Жүсіпов|А. Юсуповтың]], [[Қошмұхамбет Дүйсебайұлы Кемеңгеров|Қ.Кемеңгеровтің]], [[Смағұл Сәдуақасов|С. Сәдуақасовтың]], [[Елдес Омаров|Е. Омаровтың]], [[Қайретдин Әбдірахманұлы Болғанбаев|Қ. Болғанбаевтың]], [[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков|Ә.Ермековтің]], [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|М. Әуезовтің]], [[Кәрім Жәленұлы|К.Жәленовтің]], [[Дінмұхамед Әділұлы|Д. Әділевтің]], [[Абдолла Байтасов|А. Байтасовтың]], [[Даниял Ысқақов|Д. Ысқақовтың]], [[Әбдірахман Байділдин|Ә.Байділдиннің]], т.б. жиыны 71 адамның үстінен жүргізілген тергеу істерінің негізінде патшалық отарлау мен жазалау саясатының заңды жалғасы ретінде қарастырып, шынайы ашып дәлелдеп берді. Өткен ғасырдың қырқыншы-елуінші жылдарындағы қысымның да астарлы себептерін әдебиетші барынша ашып көрсетті. Т.Жұртбай өзінің «Ұраным – Алаш!..» атты 3 томдық (2008-2011) іргелі зерттеу еңбегі мен «Алаш ақиықтары» атты сирек деректер жинағының негізінде біртұтас алаш идеясының тұжырымдамасын жасады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://writers.kz/odak_musheleri/?CURENT=%D0%96&ID=683 Тұрсын Жұртбай (Жазушылар одағыңың сайтындағы жеке профайлы)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130401205344/http://www.writers.kz/odak_musheleri/?CURENT=%D0%96&ID=683 |date=2013-04-01 }} {{wikify}} [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Алаштанушылар]] [[Санат:Абайтанушылар]] giqqm5rav3t7ym0wwsyd6gw0lbhkue9 3590963 3590962 2026-04-24T08:43:33Z Rasulbek Adil 176232 3590963 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Тұрсын Жұртбай |Шынайы есімі = |Суреті = Тұрсын Жұртбай.jpg |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 15.08.1951 |Туған жері = Шаған, {{туғанжері|Абай ауданы (Абай облысы){{!}}Абай ауданында|Абай ауданында (Абай облысы)}}, [[Абай облысы]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = Қазақ |Мансабы = [[Жазушы]], [[Филология|филолог]], тарихшы, аудармашы |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = [[абайтану]], [[әуезовтану]], [[алаштану]] |Жанры = [[поэзия]], [[проза]], ғылыми зерттеу |Шығармалардың тілі = қазақ |Дебюті = |Марапаттары = "Қазақстан ғылымына сіңірген зор еңбегі үшін» Құрмет белгісі; «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл» мерекелік медалі . |Сыйлықтары = Қазақстан Жазушылар одағының Ш. Құдайбердiұлы атындағы «Алаш» сыйлығының лауреаты, І. Жансүгiров атындағы әдеби сыйлықтың лауреаты, Түрік дүниесі мәдениеті мен ғылымын насихаттағаны үшін мемлекетқаралық «Түріксой» қауымдастығының сыйлығы |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Тұрсын Құдакелдіұлы Жұртбай''' ([[15 тамыз]] [[1951 жыл]]ы, Шаған, [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданы]], [[Абай облысы]]) - [[жазушы]], [[филология]] ғылымдарының докторы, [[абайтану]]шы, [[әуезовтану]]шы, [[алаштану]]шы.<ref>«Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008. ISBN 9965-32-715-7</ref> *[[1974 жыл|1974]]-[[1990 жыл|1990]] жылдары «Жетісу» газетінде, «Білім және еңбек», «Жұлдыз» журналдарында қызмет істеді. *[[1990 жыл|1990]]-[[1998 жыл|1998]] жылдары М. Әуезов мұражайында ғылыми қызметкер, бөлім бастығы, директор. *[[1998 жыл|1998]]- [[2001 жыл|2001]] жылдары докторант, [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ-да]] оқытушы. *[[2001 жыл|2001]] жылдан «Отырар кітапханасы» ғылыми-зерттеу орталығының директоры. == Шығармашылыққа алғашқы қадам == Тұрсын Құдакелдіұлының «Абай шыңы – Мұхтар шыңы» атты алғашқы шығармасы 1966 жылы мектеп оқушыларының республикалық байқауында бәйгеге ие болып, он бес жасында баспасөзде жарияланды. Содан бері ол қазақ сөз өнерінің барлық жанрында қалам тартып, өзіндік қолтаңбасын қалыптастырды. Оның шығармашылық жолы ақын ретінде басталды. Оның алғашқы өлеңдері он алты жасында республикалық «Лениншіл жас» (қазіргі «[[Жас алаш]]») газетінде О.Бөкеевтің «Тұсаукесерімен» жарық көрді. «Қоңыр қаз», «Жүрегімде – жұмыр жер» атты жыр жинақтары кезінде әдеби сыннан жақсы бағасын алды. Проза саласындағы алғашқы туындылары «Бесқарагер» мен «Аэродром» хикаяттары жастарға арналған республикалық конкурста бірінші, екінші бәйгеге ие болды. Оның «Мөлдір көз», «Көгілдір әлем», «Шилі өзен қамыс-ай», «Қар астындағы көбелек», «Ұш, маған, ұш балалығым», «Қалампыр» сияқты прозалық шығармалары лирикалық сыршылдығымен, соны түрлік ізденісімен, философиялық ой иірімдерімен ерекшеленді. «Бір уыс жусан», «Болашақтың бәйтерегі», «Түйешінің қызы» әңгімелерінде өмір мен өлімнің мәнін толғайтын жалған мен фанидің жік арасындағы мәңгілік аңсарлы сағыныш суреттелген. == Шығармашылығы == «Замандасым, сырласым» (1976), «Қоңыр қаз» (1978), «Жүрегiмде жұмыр жер» (1980), «Бесқарагер» (1982), «Дара тұлға» (1984), «Жер – бесiк» (1985), «Бабочка под снегом» (орыс тiлiнде, 1990), «Талант Калибека» (1992, орыс тiлiнде), «Болашақтың бәйтерегі» (2007) атты көркем шығармалардың авторы. Бұл туындылар қаламгердiң өзiндiк жазу мәнерi мен философиялық-лирикалық сыйпаты арқылы ерекшеленедi. «Бейуақ» (1990), «Дулыға» (1–2 кiтап, 1994), «Кетбұға» (1996), «Бесiгiңдi түзе!», «Талқы» (1997), «Мухтар Омарханович Ауэзов» (түрiк, орыс тiлдерiнде, Анкара,1997), «Күйесiң, жүрек…сүйесiң!» (2001), «Бесігіңді аяла!» (2002), «Құнанбай» (2004), «Сүре сөз» (2005), «Дулыға» (қайта басылымы, 2007), «Ұраным – Алаш!..» (2007) атты деректi ғылыми-зерттеу кiтаптары шықты. Ол «Алаш ақиықтары» жинағын құрастырып, [[Алаш]] қайраткерлерінің беймәлім шығармаларын жалпы жұртшылыққа таныстырды.<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref>. Көркем шығармалары мен зерттеу еңбектері әлемнiң 15 тiлiне, ал ғылыми еңбектерi [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ның]] ресми тiлдерiне аударылған. М. Икбалдың, С. Тогэнің, Л. Шералидің, В. Шефнердің, Р.Рождественскийдің, [[Сүйін Қапаев|С. Қапаевтың]] және т.б. өлеңдерін қазақ тіліне аударған. == «Ұраным – Алаш!..» == '''«Ұраным – Алаш!..»''' атты үш бөлімнен (Жегі», «Тез», «Талқы») тұратын түрме әфсанасында ғалым 1922-1957 жылдары аралығындағы кеңестік идеологиялық қысым мен саяси жазалау, ұлт зиялыларын қудалау мен қуғын-сүргінге ұшырату, ұлттық сана мен құндылықтарды жою бағытына арналған тұқым үзу (геноцидтік) мен халықтың жадын өшіру, әдебиеті мен мәдениетін рухсыздандыру тұрғысындағы репрессияны «Алаш» және «Алашорда» үкіметінің мүшелерінің [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан|Ә. Бөкейхановтың]], [[Ахмет Байтұрсынұлы|А. Байтұрсыновтың]], [[Міржақып Дулатұлы|М. Дулатовтың]], [[Халел Досмұхамедов|Х. Досмұхамедовтың]], [[Жанша Досмұхамедов|Ж. Досмұхамедовтің]], [[Мұхамеджан Тынышпаев|М. Тынышбаевтың]], [[Мырзағазы Есполов|М. Есполовтың]], [[Мұхтар Мұрзин|М. Мұрзинның]], [[Мағжан Жұмабай|М. Жұмабаевтың]], [[Жүсіпбек Аймауытов|Ж. Аймауытовтың]], [[Халел Ғаббасов|Х. Ғаббасовтың]], [[Сейдәзім Қадырбаев|С. Қадырбаевтың]], [[Ахметсапа Жүсіпов|А. Юсуповтың]], [[Қошмұхамбет Дүйсебайұлы Кемеңгеров|Қ. Кемеңгеровтің]], [[Смағұл Сәдуақасов|С. Сәдуақасовтың]], [[Елдес Омаров|Е. Омаровтың]], [[Қайретдин Әбдірахманұлы Болғанбаев|Қ. Болғанбаевтың]], [[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков|Ә. Ермековтің]], [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|М. Әуезовтің]], [[Кәрім Жәленұлы|К. Жәленовтің]], [[Дінмұхамед Әділұлы|Д. Әділевтің]], [[Абдолла Байтасов|А. Байтасовтың]], [[Даниял Ысқақов|Д. Ысқақовтың]], [[Әбдірахман Байділдин|Ә. Байділдиннің]], т.б. жиыны 71 адамның үстінен жүргізілген тергеу істерінің негізінде патшалық отарлау мен жазалау саясатының заңды жалғасы ретінде қарастырып, шынайы ашып дәлелдеп берді. Өткен ғасырдың қырқыншы-елуінші жылдарындағы қысымның да астарлы себептерін әдебиетші барынша ашып көрсетті. Т. Жұртбай өзінің «Ұраным – Алаш!..» атты 3 томдық (2008-2011) іргелі зерттеу еңбегі мен «Алаш ақиықтары» атты сирек деректер жинағының негізінде біртұтас алаш идеясының тұжырымдамасын жасады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://writers.kz/odak_musheleri/?CURENT=%D0%96&ID=683 Тұрсын Жұртбай (Жазушылар одағыңың сайтындағы жеке профайлы)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130401205344/http://www.writers.kz/odak_musheleri/?CURENT=%D0%96&ID=683 |date=2013-04-01 }} {{wikify}} [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Алаштанушылар]] [[Санат:Абайтанушылар]] ofyziuaaf35j39co5szfno2fqh03oge 0 97271 3591031 3573712 2026-04-24T11:36:16Z Rasulbek Adil 176232 Қатені түзедім 3591031 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Берік Шаханұлы |Суреті = B.Shahanuly.jpg |Туған күні = 17.05.1941 |Туған жері = [[Жамбыл облысы]], {{туғанжері|Сарысу ауданы|Сарысу ауданында}}, [[Жайылма (Жамбыл облысы)|Жайылма]] |Қайтыс болған күні = 31.08.2020 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}} |Азаматтығы = {{USSR}}<br />{{байрақ|Қазақ КСР}}<br />{{KAZ}} |Ұлты = Қазақ |Мансабы = [[жазушы]], Қазақстан Республикасы Жазушылар одағының екінші хатшысы, аудармашы |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = |Жанры = [[проза]] |Шығармалардың тілі = қазақ тілі |Дебюті = |Марапаттары = {{{!}} {{!}}{{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}} {{!}}{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}}{{!}}{{!}}{{Астанаға 10 жыл медалі}} {{!}}} {{{!}} {{!}}{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} {{!}}} |Сыйлықтары = Халықаралық "Алаш" әдеби сыйлығының иегері |Қолтаңбасы = }} '''Берік Шаханұлы''' ([[17 мамыр]], [[1941 жыл]], [[Жамбыл облысы]], [[Сарысу ауданы]], [[Жайылма (Жамбыл облысы)|Жайылма]] — [[31 тамыз]], [[2020 жыл]], [[Алматы]]) — қазақстандық [[жазушы]], аудармашы. [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]. Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты. == Өмірбаяны == [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]-ды бітірген (1966). 1966-70 ж. Жамбыл облысында "Еңбек туы" газетінде, 1970–1973 жылдары "Лениншіл жас" (қазіргі "[[Жас Алаш]]") газетінде, 1973–89 жылдары [[Жазушы баспасы|"Жазушы" баспасында]] редактор, аға редактор, 1989–91 жылдары "Жұлдыз" журналында әдеби қызметкер, 1991–96 жылдары [[Қазақстан Жазушылар одағы]]нда аға референт болып қызмет атқарған. 2002 жылдан Қазақстан Жазушылар одағы басқармасы төрағасының орынбасары. == Шығармалары == Шаханұлының алғашқы әңгімелері "Ақ теке" 1962 жылы[[Балдырған|"Балдырған]]" журналында, "Менің ағаларым" 1963 жылы қазіргі [[Жас Алаш газеті|"Жас Алаш" газетінде]] жарияланған. "Ғашықтың тілі" (1973), "Ақ иірім" (1979), "Қаратаудың самалы" (1984), "Ночь в горах" (орыс тілінде, 1987), "Көрген түстей дүние" (1989), "Құса" (1992) атты кітаптары жарық көрді. Шаханұлы [[Әзірбайжан]] жазушысы Анардың "Ақ жағалау" атты повесі мен әңгімелер жинағын, нивхы жазушысы В. Сангидің "Қайырлы маусым" романы мен бір топ әңгімелерін қазақ тіліне аударған. Республикасының құрмет Алтын кітабына есімі жазылған (1980).<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені – 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011. ISBN 978-601-278-473-2</ref> ==Шығармалары== Ғашықтың тілі. Әңгімелер.1973; Ақ иірім. Әңгімелер мен повесть.1979; Қаратаудың самалы. Повестер мен әңгімелер. 1984; Ночь в горах.Повестер мен әңгімелер. 1987; Құса.Повестер мен әңгімелер.1991; Көрген түстей дүние. Әңгімелер. 1998. ==Мемлекеттік марапаттары== * 1992 жылы «Алаш» халықаралық әдеби сыйлығының лауреаты; * 2001 жылы «Қазақстан тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі; * 2003 жылы «Ерен Еңбегі үшін» мемлекеттік медалі; * 2008 жылы «Астанаға 10 жыл» медалі; * 2008 жылыдың 5 желтоқсанындағы президент жарлығымен «[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]» құрметті атағының иегері атанды.<ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref> * 2011 Халықаралық "Махмұд Қашқари" сыйлығының лауреаты == Отбасы == Үйленген. Жұбайы - Базарбаева Дәріжан Төлеубайқызы (марқұм), өнертанушы. Қыздары - Сәуле (1964 жылы туған), Қарлығаш (1965 жылы туған); ұлдары - Бердібек (1969 жылы туған), Қазыбек (1973 жылы туған). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Халықаралық Алаш әдеби сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Қазақстан аудармашылары]] [[Санат:Сарысу ауданының құрметті азаматтары]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан журналистері]] [[Санат:Жас Алаш қызметкерлері]] [[Санат:Жазушы баспасы редакторлары]] [[Санат:Жұлдыз журналы қызметкерлері]] [[Санат:Қазақстан жазушылар одағы мүшелері]] [[Санат:Қазақстанның Алтын кітабына жазылғандар]] mrd7hxzsrvz6jysuapf6mdidfav5iq0 0 98678 3590748 3443168 2026-04-24T00:14:40Z Sagzhan 29953 3590748 wikitext text/x-wiki ===Еділдің төменгі сағасында Қалмақ хандығының күшеюі=== Кіші жүз қазақтарымен оның солтүстік-батысында шектесетін аралық мемлекет Қалмақ хандығы еді. Олар бұл жаққа сонау алыстағы Жоңғариядан қоныс аударып келген болатын. ''Торғауыттардан, хошауыттардан'' және басқа да тайпалардан тұратын ойрат одағы [[17 ғ.|XVII ғасырдың]] бас кезінде өзара қырқыса бастады. Сөйтіп [[1628]] жылы [[торғауыттар]] қазақ даласы арқылы батысқа қарай жөңкіле көшті, [[Тобыл]] мен [[Жайық]]тың жоғарғы сағасын басып өтіп, Еділ бойына дейін жетті. Олар содан бастап ''Еділ қалмақтары'' деп аталды. Қалмақтардың негізгі көшіп-қонып жүретін аумағы төменгі Еділ бойы болды. Қалмақ хандығының күш-қуаты артып, шырқау биікке көтерілген шағы Аюке ханның тұсы еді. Ол жекелеген қалмақ билеушілерінің өз алдарына бөлініп кетуге тырысқан сеператистік әрекеттерін басып-жаншып, Ресейге жартылай тәуелді мемлекет құра білді. Еділ қалмақтарының билеушісі [[Далай-лама]]дан хан лауазымы мен хан мөрін алды. Осы бір көшпелі мемлекеттің негізгі міндеті Ресейдің оңтүстіктегі шептерін көшпелі халықтардың, соның ішінде қазақтардың да шабуылынан қорғау болатын. Мәселен, [[1697]] жылы орыс патшасы I Петр Аюкеге [[Ресей]]дің шығыстағы шептерін қорғауды ресми түрде міндеттеді. [[Еділ]] қалмақтары [[Ресей империясы]]ның көптеген басқыншылық жорықтарына белсене қатыса бастады. [[Аюке хан]] [[Петр І|I Петр]] патшаның қолдауын ашықтан-ашық пайдаланды. Жақсы қаруланған және жауынгерлік қабілеті мол [[армия]] құрған қалмақтар қазақтарға туыс ноғайларды тас-талқан етіп женді. [[Қалмақтар]] [[башқұрттар]]ды туып-өскен ежелгі атамекенінен ығыстырып, қуып шығу саясатын ұстанды. Олар [[Дағыстан]]ға да, Кабардаға да жорықтар жасап тұрды. Тіпті [[Қырым хандығы]]на, [[Осман империясы]]на және [[Франция]]ға қарсы соғыстарға да қатысты. Қалмақтар оқтын-оқтын кубаньдықтар мен түркімендерге, қазақтарға да шабуыл жасап тұрды. ===Қазақ-қалмақ қарым-қатынастарының қалыптасу ерекшеліктері=== Қазақтар мен Еділ қалмақтарының [[қарым-қатынас]]ы барынша қарама-қайшы әрі шиеленісті еді. Патша үкіметіне қарсы бірлескен жорықтар жасаған кездер де болды. Әбілқайыр хан Еділ қалмақтарының билеушілерімен қыз алып, қыз берісіп, әулеттік құдалар болуға әрекет жасап көрді. [[Қазақтар]]дың қалмақ жеріндегі мал жайылымдарына өтуінің мүмкіндігі туралы келіссөздер де жүргізілді. Сонымен қатар көшпелі екі көрші елдің ашықтан-ашық өзара қақтығыстары мен өзара шабуылдары да жиі-жиі болып тұрды. Ондай оқиғалар барымталап мал алып кетумен, тұтқындар алумен, халықты қырып-жоюмен жалғасатын. Мұның өзі Еділ қалмақтарының [[Жоңғария]]да тұрған кезінде басталған шиеленісті қақтығыстардың жалғасы мен салдарлары болатын. [[Әбілқайыр хан|Әбілқайыр]] [[1723]] жылғы қыркүйектің бас кезінде қазақтар мен қарақалпақтардың 20 мың қолдық әскерін бастап, Еділ қалмақтарына жорық жасап кайтты. Аталмыш жорық жоңғар қaлмақтары мен Еділ қалмақтарының арасында әскери одақты болдырмау мақсатын көздеді. [[1726]] жылы Әбілқайыр 10 мың қол әскерімен [[Еділ]] калмақтарына жаңадан жорық жасады. Ол жорық өзара келісім жасасумен аяқталды. Патша үкіметі бұл екі халыктың өзара қарым-қатынасында Ресейдің билеп-төстеуіне қарсы қосыла қимыл жасауына жол бермеуге тырысып бақты. Тап осындай максат көздеген патша кейде бұл екі халықты бір-біріне өшіктіріп, өзара қақтығыстарға айдап салып отырды. Сол кездегі үкімет құжаттарының бірінде былай деп жазылған болатын: {{cquote|''Егер қалмақтар бізге қарсы қандай да бір қарсылық жасай қалатындай болса, онда оларға қарсы қырғыздырды (қазақтарды) және керісінше, қалмақтарды — оларға қарсы айдап салуымыз керек''}}. ===Қазақтардың 1771 жылғы «Шаңды жорыққа» қатысуы=== [[18 ғ.|XVIII ғасырдың]] екінші жартысында Қалмақ ұлыстарындағы әлеуметтік-экономикалық және саяси жағдай әлдеқайда нашарлап кетті. Патша үкіметінің қалмақ халқын отаршылық езгімен қанауы күшейе түсті. Қалмақтардың құқықтары елеулі түрде шектелді. Мал жайылымы жетіспеді. Қалмақтардың бір бөлігіне [[Христиан Діні|христиан дінін]] күштеп қабылдату саясаты жүргізілді. Олар Ресей армиясына жыл сайын әскери жасақтар беріп тұруға міндетті болды. Ресейдің көптеген басқыншылық соғыстары кезінде қыруар қалмақ қырылып қалды. [[Қытай]] Жоңғария мемлекетін тас-талқан етіп жеңгеннен кейін Еділ қалмақтарына олардың ежелгі атамекені, тарихи отаны қаңырап бос қалды деген хабар жетті. Қалмақтардың арасында шығыстағы отанына қайту жоспары пайда болды. Қалмақтарды ежелгі отанына қайтару жөнінде үгіт жүргізуді [[Әмірсана]]ның жақын серігі [[Шерен]] басқарды. [[1770]] жылдың күзінде қалмақтар өздерінің атамекеніне қайтадан қоныс аударуы туралы Қытай өкімет билігімен келісіп алды. Еділ қалмақтарының бір бөлігі лама дінбасыларының белсенді араласуымен Жоңғарияға қайта көшу жөніндегі үгітіне қатты иланды. [[1771]] жылдың қаңтарында жалпы саны 180 мың адам болатын қалмақтар Қытайдың шебіне көшіп кетуге әрекет жасады, Еділдің оң жақ аймағында 60 мыңдай қалмақ қалды. Олар Еділдің сол жақ аймағына өте алмады. Өйткені күн жылып, өзеннің мұзы өте жұқарып кеткен еді. Қалмақгардың ұлы көшінің қозғалу бағыты тағы да Қазақстан аумағы арқылы өтетін болды. Қалмақтар әмірші [[Убаши]]дің бастауымен көшіп келе жатты. Қоныс аударушы қалмақтардың іс-әрекеті патша үкіметінің жоспарына қарама-қайшы келді. Өйткені ол салық төлеп отырған халықтан айырылып қалды. Оның үстіне, қалмақтардың үлгісі өлкенің өзге халықтарына келеңсіз әсер етті. Жайық казактары қалмақтардың соңына түсіп, көштің бетін кері қайтарудан үзілді-кесілді бас тартты. [[Орынбор]] казактары тарапынан да белсенді қимыл жасала қойған жоқ. Міне, тап сол кезде патша үкіметі, [[қазақтар]] мен [[қалмақтар]]дың көптен бері созылып келе жатқан дәстүрлі өзара дұшпандық қарым-қатынаста екендігін пайдалана қойды. Қалмақтар Жайық өзеніне жақындап келе бергенде Орынбор [[губернатор]]ы [[Иван Иванович Неплюев|Неплюев]] [[Нұралы хан]]ға олар қазақтарға шабуыл жасау үшін келе жатыр деген хабар берді. Оның үстіне, Неплюев қазақтарға патша үкіметінің атынан қалмақтарға қарсы шайқасқа шығып, қан майданда олжаға түскен қалмақтардың бүкіл дүние-мүлкіне ие болу құқығына уәде берді. Қазақтарға қойылған бірден-бір шарт қалмақ көшінің бетін бұрып, кешегі көшіп-қонып жүрген жеріне қайтару болды. Тап осындай ұсынысты Орта жүз қазақтарына да жасады. Қазақтардың мұндай ұсынысты зор ықыласпен қабылдап, қалмақтардан олардың бұдан бұрынғы жасаған бүкіл шабуылдары үшін барынша күш-жігер жұмсап, кек алу себебі әбден табиғи нәрсе еді. [[Кіші жүз]] бен [[Орта жүз]]дің жерлерін басып өтпек болған қалмақтар қазақтардың әскери жасақтарынан қатты соққы жеді. Қалмақтармен болған қанды шайкастарға іс жүзінде қазақтардың хандары, сұлтандары түгелдей дерлік белсене қатысты. Олар: [[Абылай хан|Абылай]], Нұралы, [[Сұлтанбет]], [[Әбілпейіз]], [[Ұрыс хан|Орыс]], Ералы және басқалары еді. Қалмақтар, жауынгерлік қабілеті күшті 40 мың қолы бар әскері болғанына қарамай, қазақтардан үсті-үстіне жеңіліске ұшырады. Қалмақтардың бір бөлігін [[Сағыз (өзен)|Сағыз өзені]] бойында Айшуақ сұлтанның жасағы қырып салды. [[Мұғалжар тауы]]на таяу жердегі [[Ор]], [[Ұжым]] өзендері бойында шегініп бара жатқан қалмақтарға Нұралы ханның жасақтары да күшті шабуыл жасады. Қалмақтарға Абылай, Сұлтанбет және Әбілпейіз сұлтандардың қолдары да есеңгірете соққы береді. Қалмақтармен болған шайқастарға [[Ұлы жүз]] қазақтарының күштері де қатысты. Қазақтар ата дұшпанның малын, мүлкін олжалап, адамдарын тұтқынға алып қалумен болды. Қазақтардың қалмақтармен ең ірі шайқасы [[Жем (өзен)|Жем өзенінің]] бойында өтті. Балқаш көлінің жағасында да қанды қырғын болды. Қалмақтар Мойынты өзенінің бойына тоқтап, біраз аялдамақшы болып еді, бірақ Абылай бастаған 50 мың адамдық жасақ әбден әлсіреп қажыған қалмақтарды қоршап алды. Бұл жолғы шайқасқа Нұралы хан, Сұлтанбет, Орыс және [[Әділ сұлтан]]дардың қолдары қатысты. Қалмақтарға алатау қырғыздары да ойсырата соққы берді. Бұл орасан зор оқиға қазақ тарихында ''«Шаңды жорық»'' деген атпен қалды. Алыстағы Жоңғарияны армандаған қалмақтардың өз атамекеніне шағын бір бөлігі ғана жетті. Олардың көпшілігі қазақтармен шайқас кезінде қаза тапты. Қалмақтардың Шыңжаңға аман жеткен қалдығы шағын-шағын топтарға бөлініп, шекара күзеті қызметіне алынды. Соғыстың зардабын қазақтар да аз шеккен жоқ. Мың-мыңдаған қазақ сарбаздары қанды шайқастар болған майдан далаларында қаза тапты. Олар өз Отанының тәуелсіздігі, қазақ халқының бостандығы жолында құрбан болды. Қазақ жауынгерлері қалмақтардан олардың бұрынғы кездердегі жаугершілік шапқыншылығы үшін кек қайтарды. Өздерінің туып-өскен атамекенін зұлым жаудан қорғауда ерлігімен аты шыққан батырлар халықтың есінде мәңгі сақталып қалды. Олар: * ''[[Баян батыр|Баян]]'', * ''[[Жәнібек Бердәулетұлы|Жәнібек]]'', * ''Үйсінбай'', * ''[[Байғозы Наймантайұлы|Байғозы]]'', * ''Оразымбет'', * ''[[Елшібек батыр|Елшібек]]'', * ''[[Райымбек батыр|Райымбек]]'' батырлар және басқалары. [[Шоқан Уәлиханов]] мынадай бір жағдайды суреттеп жазады: {{cquote|''Даладағы үңгірлердің бірінде қалмақтар жайғасады. Үңгірдің кіре берісінде алыстан оқ ататын мылтығы бар қалмак мергені отырады. Бірнеше жауынгері қаза тапқан қазақтар үңгірдегі қалмақтарға таяу баруға жүрексінеді. Осы кезде сіргелі руынан шыққан Елшібек батыр суырыла алға шығып, жауға қарай желе жортып таяу келеді де кенет атына қамшы басып, құйындата шауып жетеді, Қалмактың мергені атқан оқ босқа кетеді. Осы кезде қазақ батыры әбжілдік танытып, жау мергенін қылышпен шауып өлтіреді''}}. ===Қазақтардың қалмақтарды жеңуінің тарихи маңызы=== Жоңғарияға қайта көшіп бара жатқан Еділ қалмақтарымен болған ''«Шаңды жорық»'' кезіндегі шайқастарда қазақтар қол жеткізген жеңістің тарихи маңызы зор болды. Қазақ халқы Еділ қалмақтарының тарапынан іс жүзінде ұдайы жасалып келген жорықтар мен шабуылдан бір-жолата құтылды. [[Кіші жүз]] қазақтарының [[Еділ]] мен [[Жайық]] арасындағы бұрыннан көшіп-қонып жүрген атамекеніне қайта қоныстануының үміті қайта пайда болды. Қалмақтарға ойсырата соққы берудің нәтижесінде қазақтар [[Тарбағатай]] жері мен [[Іле]] өзенінің бойын өздерінде сақтап қала алды. Ақырында, қалмақтарға енді ес жия алмайтындай етіп есеңгірете соққы беру арқылы екі жүз жылдай дерлік уақыт бойы жауынгер жоңғар қалмақтарымен арадағы жойқын соғыс аяқталды. Қазақтар ойрат тайпаларының олардың көп жылдар бойы жасаған шабуылдары мен жорықтары үшін кек алды. Қалмақтармен соғыста қазақтар керемет табандылық танытты, батырлық пен бұқаралық жаппай ерліктің ғажайып үлгілерін көрсетті. Сонымен қатар бұл сұрапыл соғыс халықтар арасындағы жауласудың ешкімге де ешқандай жақсылық алып келмейтінін айқын көрсетіп берді.<ref>Қазақстан тарихы (XVIII ғасыр — 1914 жыл). Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. Қабылдинов З.Е., Қайыпбаева А.Т.Алматы: Атамүра, 2008. — 352 бет, суретті, карталы.ISBN 9965-34-816-2</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Kz-hist-stub}}{{Қазақстанның халықаралық қатынастары}} [[Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары]] niwl22re0hy2cajsbuqb2qt8qeam3ao 0 104116 3590526 3452271 2026-04-23T13:48:40Z Еркежан Сейтқазы 180268 артық сөзді алдым 3590526 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Айдарбек Сейпілұлы Сапаров | Шынайы есімі = | Суреті = Aydarbek Saparov (2023-09-04).jpg | Сурет ені = | Атауы = Сапаров, 2023 жыл | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі|Ауыл шаруашылығы министрі]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 4 қыркүйек 2023 жылдан бері | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]] <br/>[[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары = [[Ербол Шырақбайұлы Қарашөкеев|Ербол Қарашөкеев]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Солтүстік Қазақстан облысы]]ның [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Солтүстік Қазақстан облысы|11]]-[[Солтүстік Қазақстан облыстық әкімдігі|әкімі]] | Ту_2 = North Kazakhstan province seal.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 1 желтоқсан 2022 | Басқаруын аяқтады_2 = 4 қыркүйек 2023 | Ізашары_2 = [[Құмар Іргебайұлы Ақсақалов|Құмар Ақсақалов]] | Ізбасары_2 = [[Ғауез Торсанұлы Нұрмұхамбетов|Ғауез Нұрмұхамбетов]] | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі|Ауыл шаруашылығы вице-министрі]] | Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_3 = 18 наурыз 2019 | Басқаруын аяқтады_3 = 1 желтоқсан 2022 | тақырыпша2_3 = Министрі | мәтін2_3 = [[Сапархан Омаров]]<br>[[Ербол Шырақбайұлы Қарашөкеев|Ербол Қарашөкеев]] | Титулы_4 = [[Солтүстік Қазақстан облыстық әкімдігі|Солтүстік Қазақстан облысы әкімінің Бірінші орынбасары]] | Ту_4 = North Kazakhstan province seal.svg | Ту2_4 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_4 = қыркүйек 2011 | Басқаруын аяқтады_4 = наурыз 2019 | тақырыпша2_4 = Әкімі | мәтін2_4 = [[Серік Сұлтанғазыұлы Біләлов|Серік Біләлов]]<br>[[Самат Сапарбекұлы Ескендіров|Самат Ескендіров]]<br>[[Ерік Хамзаұлы Сұлтанов|Ерік Сұлтанов]]<br>[[Құмар Іргебайұлы Ақсақалов|Құмар Ақсақалов]] | Туған күні = 12.6.1966 | Туған жері = [[Ноғайбай (Солтүстік Қазақстан облысы)|Красное]] ауылы, {{туғанжері|Булаев ауданы|Мағжан Жұмабаев ауданында}}, [[Солтүстік Қазақстан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]<ref name="zakonkz">{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=31049854 |title=Сапаров Айдарбек Сейпеллович|lang=ru|publisher=online.zakon.kz|accessdate=2023-11-16}} {{Wayback|url=http://web.archive.org/web/20231116093839/https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=31049854#pos=10;54|date=2023-11-16}}</ref> | Туған кездегі есімі = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = Сапарова Ботагөз Кенжебайқызы | Балалары = '''ұлдары''' Нұрсұлтан, Айсұлтан және '''қызы''' Сұлушаш<ref name="zakonkz" /> | Партиясы = | Білімі = 1) [[Омбы мемлекеттік аграрлық университеті|Омбы ауыл шаруашылығы институты]] (1992)<br>2) [[Солтүстік Қазақстан университеті|Солтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті]] (2006) | Мамандығы = 1) зооинженер<br>2) мемлекеттік басқару | Ғылыми дәрежесі = | Қолтаңбасы = | Сайты = [https://www.gov.kz/memleket/entities/moa?lang=kk Ауыл шаруашылығы министрлігінің ресми сайты] | Commons = Aidarbek Saparov | Атағы = | Қызмет еткен жылдары = 1984–1986 | Құрамында болды = [[Сурет:Communist star with golden border and red rims.svg|30px]] [[КСРО әскері]]<ref name="zakonkz" /> | Әскер түрі = | Марапаттары = {{Қатар|{{Құрмет ордені}}|{{Парасат ордені}}|{{Астанаға 10 жыл медалі}}}} | Қолтаңбасы = }} '''Айдарбек Сейпілұлы Сапаров'''<ref name="awilmin" /><ref name="premyer" /> (кейбір дереккөздерде '''Сейпелұлы''',<ref name="inbusiness">{{Cite web|url=https://inbusiness.kz/kz/appointment/saparov-ajdarbek-sejpeluly|title=Сапаров Айдарбек Сейпелұлы|lang=kk|publisher=inbusiness.kz|date=2023-09-04|accessdate=2023-11-16}} {{Wayback|url=http://web.archive.org/web/20231116094126/https://inbusiness.kz/kz/appointment/saparov-ajdarbek-sejpeluly|date=2023-11-16}}</ref> [[12 маусым]] [[1966 жыл]], [[Мағжан Жұмабаев ауданы]]) — қазақстандық саяси қайраткер, 2023 жылғы қыркүйектен бері [[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі|Ауыл шаруашылығы министрі]]. 2022–2023 [[Солтүстік Қазақстан облысы]]ның әкімі болған. == Жастық шағы және білімі == Айдарбек Сейпілұлы Сапаров [[1966 жыл]]ғы [[12 маусым]]да, [[Булаев ауданы]]ның [[Ноғайбай (Солтүстік Қазақстан облысы)|Красное]] ауылында (қазіргі [[Ноғайбай (Солтүстік Қазақстан облысы)|Ноғайбай]], [[Мағжан Жұмабаев ауданы]]) дүниеге келген. 1983 жылы Сапаров [[Петропавл]]дағы Солтүстік Қазақстан бухгалтерлер мектебінің оқушысы болды. 1984 жылы ол мектеп аяқтады да,<ref name="eldala">{{Cite web|url=https://eldala.kz/dannye/dosye/48-ajdarbek-saparov-sejpellovich|title=Сапаров Айдарбек Сейпеллович|lang=ru|publisher=eldala.kz|accessdate=2023-11-16}} {{Wayback|url=http://web.archive.org/web/20231116092813/https://eldala.kz/dannye/dosye/48-ajdarbek-saparov-sejpellovich|date=2023-11-16}}</ref> сол жылғы тамызда Калинин атындағы кеңшардың есөпшісі ([[Булаев ауданы]], [[Надёжка (Мағжан Жұмабаев ауданы)|Надёжка]] ауылы) болды. 1984 жылғы қазаннан [[КСРО әскері|Кеңес әскері]]нің қатарында қызметте.<ref name="aniqtamaliq" /> 1987–1992 жылдары ол — [[Омбы мемлекеттік аграрлық университеті|Омбы ауыл шаруашылығы институты]]ның [[зоотехника]] факультетіндегі зооинженер мамандығы бойынша студенті. 2006 жылы ол [[Солтүстік Қазақстан университеті|М. Қозыбаев атындағы Солтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті]]нің мемлекеттік және жергілікті басқару факультетінде «Мемлекеттік басқару» мамандығы бойынша бітірген.<ref name="aniqtamaliq" /> == Мансабы == 1992 жылы Сапаров Калинин атындағы ҚС таратушы зоотехнигі, коммерциялық директоры ([[Булаев ауданы]], [[Надежка (Мағжан Жұмабаев ауданы)|Надежка ауылы]]) болып еңбек жолын бастады. 1995–2003 жылдары ол коммерциялық құрылымдарда қызмет етті:<ref name="awilmin">{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/moa/about/structure/people/102?lang=kk|title=Сапаров Айдарбек Сейпілұлы|lang=kk|publisher=[[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі]]нің ресми сайты|accessdate=2023-11-16}} {{Wayback|url=http://web.archive.org/web/20231116091728/https://www.gov.kz/memleket/entities/moa/about/structure/people/102?lang=kk|date=2023-11-16}}</ref> 1995 жылдан ол — «Ноғайбай» ЖШС директоры, бас директоры болса, 2003 жылдан — [[Петропавл]]дағы «Азық-түлік корпорациясы АҚ» Солтүстік Қазақстан облыстық өкілдігі директорының орынбасары болды. 2005 жылдан ол — сол компанияның бірінші орынбасары.<ref name="aniqtamaliq" /> 2006 жылғы наурызда ол [[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі|Ауыл шаруашылығы министрлігі]] [[Солтүстік Қазақстан облысы]] бойынша облыстық аймақтық басқармасының бастығы болып тағайындалды. 2006 жылғы қыркүйекте бұл қызметін аяқтады да, Петропавлдағы облыстық аймақтық инспекциясының бастығы болды. 2006 жылғы қарашадан ол — [[Шал ақын ауданы]]ның әкімі. 2008 жылдан ол — [[Мағжан Жұмабаев ауданы]]ның әкімі.<ref name="eldala" /> 2010 жылғы сәуірде ол Солтүстік Қазақстан облысы әкімінің ауыл шаруашылығы жөніндегі орынбасары болып тағайындалды.<ref name="aniqtamaliq" /> Бұл қызметін ол 2011 жылы аяқтады.<ref name="inbusiness" /> 2011–2019 жылдары аралығында Сапаров Солтүстік Қазақстан облысы әкімінің бірінші орынбасары болды. 2019 жылғы 18 наурызда ол [[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі|Ауыл шаруашылығы вице-министрі]] болды.<ref name="inbusiness" /> 2022 жылғы 1 желтоқсанда [[Қазақстан президенті|президент]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]] жарлығымен ол [[Солтүстік Қазақстан облыстық әкімдігі|Солтүстік Қазақстан облысының әкімі]] болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/as-saparovty-tagayyndau-turaly-1115031|title=А.С. Сапаровты тағайындау туралы|lang=kk|publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты|author=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|ТОҚАЕВ, Қасым-Жомарт Кемелұлы]]|date=2022-12-01|accessdate=2023-11-16}} {{Wayback|url=http://web.archive.org/web/20231116093444/https://www.akorda.kz/kz/as-saparovty-tagayyndau-turaly-1115031|date=2023-11-16}}</ref> 2023 жылғы 4 қыркүйекте Айдарбек Сапаров президент жарлығымен [[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі|Ауыл шаруашылығы министрі]] болып тағайындалды.<ref name="premyer">{{Cite web|url=https://primeminister.kz/kz/government/composition/saparov|title=Ауыл шаруашылығы министрі|lang=kk|publisher=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми сайты|accessdate=2023-11-16}} {{Wayback|url=http://web.archive.org/web/20231116095031/https://primeminister.kz/kz/government/composition/saparov|date=2023-11-16}}</ref> [[Екінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов үкіметі]]нің отставкасына қарамастан ол 2024 жылғы 6 ақпанда өз лауазымына қайта тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://kaz.nur.kz/politics/2059481-aidarbek-saparov-auyl-saruasylygy-ministri-lauazymyn-saqtap-qaldy/ |title= Айдарбек Сапаров ауыл шаруашылығы министрі лауазымын сақтап қалды |lang= kk |publisher= nur.kz |date= 2024-02-06 |accessdate= 2024-02-14}}</ref> == Марапаттары == Сапаров [[Құрмет ордені]]мен (2008), [[Астанаға 10 жыл медалі]]мен (2008)<ref name="aniqtamaliq" /> және [[Парасат ордені]]мен<ref name="inbusiness" /> марапатталған. == Жеке өмірі == Айдарбек Сапаров үйленген, жұбайы — Сапарова Ботагөз Кенжебайқызы (1971 жылы туған). Ұлдары — Сапаров Нұрсұлтан (1992 жылы туған), Сапаров Айсұлтан (1995 жылы туған) және қызы — Сапарова Сұлушаш (1993 жылы туған).<ref name="aniqtamaliq">{{кітап|тақырыбы=Қазақстан Республикасында кімнің кім екені. Екі томдық анықтамалық. [[Алматы]]|жыл=2011|isbn=978-601-278-473-2}}</ref> ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} {{Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{Әлихан Смайыловтың министрлер кабинеті}} [[Санат:Булаев ауданы саясаткерлері]] [[Санат:Солтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Омбы мемлекеттік аграрлық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан ауыл шаруашылығы министрлері]] [[Санат:Солтүстік Қазақстан облысының әкімдері]] 6qoxn1jx9pshopxqg9pavtcvywrty4q 0 106974 3590888 3386272 2026-04-24T06:47:39Z Almatrkh 172335 3590888 wikitext text/x-wiki '''Сәтбаев атындағы көше'''. Көшеге қазақтың ардақ ұлы, отандық металлогендік ғылымның негізін салған әмбебап ғалым, атақты геолог, Қазақ КСР Ғылым академиясының тұңғыш Президенті және академигі, КСРО Ғылым академиясының академигі, Ленин және КСРО Мемлекеттік сыйлығының иегері [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]]тың есімі (Алматы қаласы атқару комитетінің 18.03.1964 №133 шешімі) берілген. Сәтбаев Қаныш Имантайұлы (1899-1964) [[Семей губерниясы]]ның Павлодар болысында дүниеге келген. Оның есімімен [[Жезқазған тау-металлургиялық комбинаты]], Қарағанды мен Балқаштағы металлургиялық зауыт, Рудный Алтай, Қаратау фосфориті, Ұлытау өңіріндегі темір және марганец кен орындарьі тығыз байланысты. Көше бойында Оқушылар Сарайы, Алматы гидрометеорологиялық обсерваториясы, Алматы қаласы әкішілігінің ғимараты, Қазақ теле-радио ғимараты, [[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті|Қ.Сәтбаев атындағы Қазақ Ұлттық техникалық университеті]], [[Балуан Шолақ атындағы Спорт сарайы]], «Дана» сауда орталығы, т.б. ірілі-ұсақты мекемелер мен дүкендер, қызмет көрсету орындары орналасқан. Көше [[Медеу ауданы]]нда орналасқан. Көше қаланың шығысынан батысына қарай Лугански көшесінен басталып, Шепетков көшесіне барып жалғасады. Бұрынғы атауы - Университет көшесі. Көшенің ұзындығы -7200 метр.<ref>Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: “ИП Волошин” баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0</ref> [[Сурет:Сәтбаев көшесі.jpg|нобай]] ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Санат:Алматы көшелері]] [[Санат:Қаныш Сәтбаев]] qug8oxgap9qxzwykaqjt3js1b0dtz7p 0 124481 3590610 3590404 2026-04-23T16:09:19Z Almatrkh 172335 /* Тамыз */ 3590610 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|1936}} {{Жыл үшін навигация|1936}} {{Ғасыр үшін навигация|20}} {{Басқа күнтізбелер|1936}} {{Жыл туралы|1936}} == Оқиғалар == === Қаңтар === * [[8 қаңтар]] - [[Эфиопия]] [[Ұлттар Лигасы|Ұлттар Лигасынан]] итальяндық әскерлердің улы газды пайдаланғанын тексеру үшін комиссия жіберуді сұрады. * [[16 қаңтар]] - [[Бенито Муссолини|Муссолини]] [[Қызыл Крест және Қызыл Жарты Ай халықаралық қозғалысы|Халықаралық Қызыл Крест]] комитетіне хат жолдап, итальяндықтардың Эфиопиядағы ауруханаларды бомбалауын «апат» деп атады. * [[24 қаңтар]] - Альберт Сарро [[Үшінші Француз Республикасы|Францияның]] жаңа премьер-министрі болды. * [[26 қаңтар]] - [[Грекия|Грекияда]] парламенттік сайлау өтіп, онда [[Либерал демократия|Либералдық]] партия жеңіске жетті. * [[30 қаңтар]] - Али Махир Паша [[Мысыр|Мысырдың]] премьер-министрі болды. === Ақпан === [[Сурет:226 Prime Minister's Residence.JPG|нобай|26 ақпандағы оқиға кезінде премьер-министр резиденциясының маңындағы көтерілісшілер.]] * [[3 ақпан]] - [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] жапон және маньчжур әскерлерін кеңес территориясында «[[Диверсия|арандатушылық шабуылдар]]<nowiki/>» жасады деп айыптап мәлімдеме жасады. * [[9 ақпан]] - Мысыр әскерге шақыру жасын 19-дан 18-ге дейін төмендетті. * [[18 ақпан]] - [[Швейцария]] [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|НСДАП]]-қа тыйым салды. * [[20 ақпан]] - Испанияда полиция шіркеулер мен монастырларды өртеп жібермек болған [[Солшыл саясат|солшылдарға]] оқ жаудырды. Ел бойынша сегіз адам қайтыс болды. * [[21 ақпан]] - [[Испания|Испанияның]] жаңа үкіметі 34 мың саяси тұтқынды босатты. * [[26 ақпан]] ** [[Жапония|Жапонияда]] 26 ақпандағы оқиға деп аталатын мемлекеттік [[Төңкеріс (қоғам)|төңкеріс жасау әрекеті]] басталды. ** [[Саксония|Саксонияда]] Гитлер алғашқы [[Volkswagen]] автозауытын ашты. * [[29 ақпан]] - Жапониядағы төңкеріс әрекеті басылды. === Наурыз === * [[4 наурыз]] - "Гинденбург" дирижабль өзінің алғашқы рейсін жасады. * [[7 наурыз]] - [[Нацистік Германия|фашистік Германия]] 1925 жылғы Локарн келісімдерін біржақты бұзды. Неміс әскерлері демилитаризацияланған Рейнландты басып алып, Версаль келісімінің шарттарын өрескел бұзды. * [[29 наурыз]] - нацистік Германиядағы парламенттік сайлауда [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|нацистік партияның]] ресми кандидаттары үшін 99% дауыс берілді. === Сәуір === [[Сурет:Jaffa 1936.jpg|нобай|Британдық полицияның 1936 жылы сәуірде Яффадағы тәртіпсіздіктер кезінде араб тобын таратуы.]] * [[1 сәуір]] ** [[Ұлыбритания]] Франция мен Бельгияны [[Нацистік Германия|Германиямен]] соғысқан жағдайда қолдау көрсететініне сендірді. ** Аустрия [[Сен-Жермен-ан-Ле|Сен-Жермен-ан-Лей]] келісімін бұза отырып, әскерге шақыруды қайта енгізді. * [[2 сәуір]] ** Германия Ұлыбританияға деген ізгі ниеттің белгісі ретінде [[Фашистік Италия|Италияға]] көмір экспортын тоқтатты. ** [[Сауд Арабиясы]] мен Ирак шабуыл жасамау және араб бауырластық келісіміне қол қойды. * [[3 сәуір]] - Германия Ұлыбританияға [[Рейн|Рейнді]] күшейтпеуге уәде беруден үзілді-кесілді бас тартты. * [[8 сәуір]] ** [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]] Германияның бітімгершілік ұсынысына [[Ұлттар Лигасы]] арқылы әрекет ететін халықаралық армия құруды қамтитын өз жоспарымен жауап берді. ** [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] мен [[Моңғолия]] Жапонияның Қиыр Шығыстағы күшеюіне қарсы тұру үшін өзара көмек туралы шартқа қол қойды. * [[15 сәуір]] - [[Палестина|Палестинада]] арабтардың көтерілісі басталды. * [[17 сәуір]] ** [[Түркия]] [[Дарданелл бұғазы|Дарданелл]] айналасындағы қарусыздандырылған аймаққа әскер жіберіп, [[Лозанна бітім шарты|Лозанна]] келісімін бұзды. ** [[Италия-эфиопия соғыстары|Екінші Италия-Эфиопия]] соғысы туралы бейбіт келіссөздер [[Женева|Женевада]] бұзылды, өйткені Ұлттар Лигасы Эфиопияны жеңілістен құтқару үшін тым кеш деген қорытындыға келді. === Мамыр === [[Сурет:Hindenburg at lakehurst.jpg|нобай|Гинденбург дирижабльі.]] * [[5 мамыр]] — итальяндық әскерлер Эфиопия астанасы Аддис-Абебаны басып алды, содан кейін екінші Италия-Эфиопия соғысы аяқталды. * [[6 мамыр]] - Немістің Гинденбург дирижаблі [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-қа алғашқы сапарына аттанды. * [[11 мамыр]] - [[Ұлттар Лигасы|Ұлттар лигасының]] итальяндық делегациясы Лига эфиопиялық делегатқа Лига жиналыстарына қатысуды жалғастыруға рұқсат берген кезде Эфиопияға арналған жиналысты тастап кетті. * [[12 мамыр]] - Ұлттар лигасының итальяндық делегациясы [[Бенито Муссолини|Муссолинидің]] бұйрығымен [[Женева|Женевадан]] кетті. * [[16 мамыр]] - [[Фашистік Италия|Италия]] сенаты Эфиопияның [[Аннексия|аннексиясын]] ратификациялады. * [[29 мамыр]] - [[Түркия туы|Түрік туы]] туралы заң түрік туының сыртқы түрін стандарттаған. === Маусым === [[Сурет:Douglas C-47 "Daisy" 1943 (48233549057).jpg|нобай|Douglas DC-3 бейнесі.]] * [[15 маусым]] - Америка Құрама Штаттарында [[тауар биржасы]] туралы заң қабылданды. * [[22 маусым]] ** [[Гондурас]] Ұлттар Лигасына ұйымнан шығу ниеті туралы хабарлады. ** Германия бопсалау мақсатында адам ұрлау қылмысы үшін [[Өлім жазасы|өлім жазасын]] енгізді. * [[25 маусым]] - Алғашқы коммерциялық ұшуды [[American Airlines]] басқаратын Douglas DC-3 ұшағы жасады. * [[28 маусым]] - Фашистік француз халық партиясы құрылды. === Шілде === [[Сурет:Montaña barracks in Madrid, July 1936.jpg|нобай|1936 жылы 20 шілдеде Мадридтегі Монтанья казармасына жасалған шабуылдың кадрлары.]] [[Сурет:Republican troops during the July 1936 uprising in Barcelona.jpg|нобай|1936 жылғы шілдедегі Барселона көтерілісі кезіндегі Республикалық сарбаздар мен шабуылшы гвардия, Telefónica ғимаратында.]] * [[4 шілде]] - Ұлттар Лигасының Кеңесі [[Фашистік Италия|Италияға]] қарсы экономикалық санкцияларды алып тастауға дауыс берді. * [[10 шілде]] - Францияның әлеуметтік партиясы таратылды. * [[15 шілде]] - [[Ұлттар Лигасы]] Италияға қарсы санкцияларды алып тастады. * [[17 шілде]] - [[Испан азамат соғысы|Испаниядағы азамат соғысы]] басталды. * [[18 шілде]] ** Испания үкіметі көтерілістің басылғанын радио арқылы хабарлады. ** Испан көтерілісі [[Севилья|Севильяға]] тарады. ** [[Мадрид|Мадридте]] Куартель де ла Монтананы қоршау басталды. * [[19 шілде]] - Испан көтерілісі [[Барселона|Барселонаға]] тарады. * [[20 шілде]] - Куартель де ла Монтанья қоршауы республикашылдардың жеңісімен аяқталды. * [[21 шілде]] - 50 000 түрік әскері [[Дарданелл бұғазы|Дарданеллге]] ілгерілей бастады. * [[22 шілде]] - Британ билігі испандық әскери кемелерге егер снарядтар [[Гибралтар|Гибралтарға]] түсуді жалғастырса, британдық артиллерия жауап қайтаратынын ескертті. * [[25 шілде]] - [[Нацистік Германия|Германия]] Эфиопиядағы итальяндық билікті мойындаған алғашқы ел болды, Аддис-Абебадағы дипломатиялық миссиясын жойып, оның орнына бас консулдық құрылды. * [[26 шілде]] ** Адольф Гитлер 26 көлік ұшағы мен басқа да құрал-жабдықтарды жіберу арқылы Испаниядағы азамат соғысындағы [[Оңшылдар (саясат)|ұлтшыл]] тарапты қолдауға келісті. ** Коминтерн Испаниядағы ұрыстарға қатысу үшін халықаралық бригадалар құруға келісті. ** [[Португалия|Португалиядағы]] үкіметі ұлтшылдармен ынтымақтасуға уәде берді. * [[31 шілде]] - [[Халықаралық Олимпиада комитеті]] Токиоға 1940 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарын өткізу құқығын берді. === Тамыз === [[Сурет:Olympic Fire in Berlin 1936.jpg|нобай|Берлиндегі Олимпиада алауы.]] * [[1 тамыз]] - Берлин қаласында олимпиялық ойындарының ашылуы. * [[6 тамыз]] - [[Франсиско Франко]] өзінің штаб-пәтерін [[Севилья|Севильяға]] көшірді. * [[11 тамыз]] - Германияның Ұлыбританиядағы елшісі болып [[Иоахим Риббентроп|Йоахим фон Риббентроп]] тағайындалды. * [[13 тамыз]] - Дүниежүзілік еврей конгресі нацистік Германияға [[бойкот]] жариялауды мақұлдады. * [[15 тамыз]] - [[Стэнли Болдуин]] Ұлыбританияның Испанияға қару-жарақ жеткізуіне [[эмбарго]] жариялады. * [[21 тамыз]] - [[Фашистік Италия|Италия]] Францияның [[Испан азамат соғысы|Испаниядағы азамат соғысына]] араласпау саясатын жүргізу туралы ұсынысын қабылдады. * [[23 тамыз]] - [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] Францияның араласпау жоспарын қабылдағанын жариялады. * [[26 тамыз]] ** Ағылшын-Мысыр шартына қол қойылды. Ұлыбритания [[Мысыр|Мысырдың]] тәуелсіздігін мойындады және [[Суэц каналы|Суэц каналын]] қорғау үшін қажетті әскерлерден басқа барлық әскерлерін Мысырдан шығаруға келісті. ** [[Би-Би-Си|BBC]] өзінің алғашқы телебағдарламасын, «Міне, сенсің» атты эстрадалық шоуды шығарды. ** Испанияның ұлтшылдар бақылайтын бөліктерінде әскерге шақыру енгізілді. * [[27 тамыз]] - [[Ұлыбритания]] мен Франция 17 елден Испанияға қару эмбаргосын енгізуді сұрады. * [[28 тамыз]]: ** [[Нацистік Германия|Германияның]] соғыс министрі Вернер фон Бломберг Испанияда жауынгерлік ұшақтарды орналастыруды мақұлдады. ** [[Фашистік Италия|Италия]] оқ-дәрілерді Испанияға [[Экспорт|экспорттауға]] тыйым салды. * [[29 тамыз]] - Кеңес үкіметі [[Норвегия|Норвегиядан]] [[Лев Давидович Троцкий|Троцкийді]] контрреволюциялық әрекеттерге қатыспау туралы уәдесін бұзды деп айыптап, елден шығаруды талап етті. === Қыркүйек === === Қазан === === Қараша === * [[18 қараша]] -Германия мен Италия Испаниядағы франкистік үкіметті мойындады. === Желтоқсан === * [[5 желтоқсан]] - Ресей СФСР құрамынан [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] шығарылды және оған Қазақ КСР деп аталатын одақтас республика мәртебесі берілді. * [[11 желтоқсан]] -[[Ұлыбритания]] королі Эдвард VIII тақтан бас тарту. Оның інісі [[Джордж VI]] таққа отырды. === Нақты күндері жоқ === * 1936 жылы Андерсон Карл Дейвуд (1905 – 1991) нобель сыйлығының иегері атанды == Туғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1936 жылы туғандар]]'' == Қайтыс болғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1936 жылы қайтыс болғандар]]'' == Тағы қараңыз == {{commonscat|1936}} {{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}} == Түсініктемелер == <references/> {{Жыл күнтізбесі|1936}} [[Санат:1936 жыл|*]] {{Year-stub}} 25zcn2bqp6xt4q9ex9co87vlt88nthw 3590614 3590610 2026-04-23T16:19:08Z Almatrkh 172335 /* Қыркүйек */ 3590614 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|1936}} {{Жыл үшін навигация|1936}} {{Ғасыр үшін навигация|20}} {{Басқа күнтізбелер|1936}} {{Жыл туралы|1936}} == Оқиғалар == === Қаңтар === * [[8 қаңтар]] - [[Эфиопия]] [[Ұлттар Лигасы|Ұлттар Лигасынан]] итальяндық әскерлердің улы газды пайдаланғанын тексеру үшін комиссия жіберуді сұрады. * [[16 қаңтар]] - [[Бенито Муссолини|Муссолини]] [[Қызыл Крест және Қызыл Жарты Ай халықаралық қозғалысы|Халықаралық Қызыл Крест]] комитетіне хат жолдап, итальяндықтардың Эфиопиядағы ауруханаларды бомбалауын «апат» деп атады. * [[24 қаңтар]] - Альберт Сарро [[Үшінші Француз Республикасы|Францияның]] жаңа премьер-министрі болды. * [[26 қаңтар]] - [[Грекия|Грекияда]] парламенттік сайлау өтіп, онда [[Либерал демократия|Либералдық]] партия жеңіске жетті. * [[30 қаңтар]] - Али Махир Паша [[Мысыр|Мысырдың]] премьер-министрі болды. === Ақпан === [[Сурет:226 Prime Minister's Residence.JPG|нобай|26 ақпандағы оқиға кезінде премьер-министр резиденциясының маңындағы көтерілісшілер.]] * [[3 ақпан]] - [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] жапон және маньчжур әскерлерін кеңес территориясында «[[Диверсия|арандатушылық шабуылдар]]<nowiki/>» жасады деп айыптап мәлімдеме жасады. * [[9 ақпан]] - Мысыр әскерге шақыру жасын 19-дан 18-ге дейін төмендетті. * [[18 ақпан]] - [[Швейцария]] [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|НСДАП]]-қа тыйым салды. * [[20 ақпан]] - Испанияда полиция шіркеулер мен монастырларды өртеп жібермек болған [[Солшыл саясат|солшылдарға]] оқ жаудырды. Ел бойынша сегіз адам қайтыс болды. * [[21 ақпан]] - [[Испания|Испанияның]] жаңа үкіметі 34 мың саяси тұтқынды босатты. * [[26 ақпан]] ** [[Жапония|Жапонияда]] 26 ақпандағы оқиға деп аталатын мемлекеттік [[Төңкеріс (қоғам)|төңкеріс жасау әрекеті]] басталды. ** [[Саксония|Саксонияда]] Гитлер алғашқы [[Volkswagen]] автозауытын ашты. * [[29 ақпан]] - Жапониядағы төңкеріс әрекеті басылды. === Наурыз === * [[4 наурыз]] - "Гинденбург" дирижабль өзінің алғашқы рейсін жасады. * [[7 наурыз]] - [[Нацистік Германия|фашистік Германия]] 1925 жылғы Локарн келісімдерін біржақты бұзды. Неміс әскерлері демилитаризацияланған Рейнландты басып алып, Версаль келісімінің шарттарын өрескел бұзды. * [[29 наурыз]] - нацистік Германиядағы парламенттік сайлауда [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|нацистік партияның]] ресми кандидаттары үшін 99% дауыс берілді. === Сәуір === [[Сурет:Jaffa 1936.jpg|нобай|Британдық полицияның 1936 жылы сәуірде Яффадағы тәртіпсіздіктер кезінде араб тобын таратуы.]] * [[1 сәуір]] ** [[Ұлыбритания]] Франция мен Бельгияны [[Нацистік Германия|Германиямен]] соғысқан жағдайда қолдау көрсететініне сендірді. ** Аустрия [[Сен-Жермен-ан-Ле|Сен-Жермен-ан-Лей]] келісімін бұза отырып, әскерге шақыруды қайта енгізді. * [[2 сәуір]] ** Германия Ұлыбританияға деген ізгі ниеттің белгісі ретінде [[Фашистік Италия|Италияға]] көмір экспортын тоқтатты. ** [[Сауд Арабиясы]] мен Ирак шабуыл жасамау және араб бауырластық келісіміне қол қойды. * [[3 сәуір]] - Германия Ұлыбританияға [[Рейн|Рейнді]] күшейтпеуге уәде беруден үзілді-кесілді бас тартты. * [[8 сәуір]] ** [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]] Германияның бітімгершілік ұсынысына [[Ұлттар Лигасы]] арқылы әрекет ететін халықаралық армия құруды қамтитын өз жоспарымен жауап берді. ** [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] мен [[Моңғолия]] Жапонияның Қиыр Шығыстағы күшеюіне қарсы тұру үшін өзара көмек туралы шартқа қол қойды. * [[15 сәуір]] - [[Палестина|Палестинада]] арабтардың көтерілісі басталды. * [[17 сәуір]] ** [[Түркия]] [[Дарданелл бұғазы|Дарданелл]] айналасындағы қарусыздандырылған аймаққа әскер жіберіп, [[Лозанна бітім шарты|Лозанна]] келісімін бұзды. ** [[Италия-эфиопия соғыстары|Екінші Италия-Эфиопия]] соғысы туралы бейбіт келіссөздер [[Женева|Женевада]] бұзылды, өйткені Ұлттар Лигасы Эфиопияны жеңілістен құтқару үшін тым кеш деген қорытындыға келді. === Мамыр === [[Сурет:Hindenburg at lakehurst.jpg|нобай|Гинденбург дирижабльі.]] * [[5 мамыр]] — итальяндық әскерлер Эфиопия астанасы Аддис-Абебаны басып алды, содан кейін екінші Италия-Эфиопия соғысы аяқталды. * [[6 мамыр]] - Немістің Гинденбург дирижаблі [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-қа алғашқы сапарына аттанды. * [[11 мамыр]] - [[Ұлттар Лигасы|Ұлттар лигасының]] итальяндық делегациясы Лига эфиопиялық делегатқа Лига жиналыстарына қатысуды жалғастыруға рұқсат берген кезде Эфиопияға арналған жиналысты тастап кетті. * [[12 мамыр]] - Ұлттар лигасының итальяндық делегациясы [[Бенито Муссолини|Муссолинидің]] бұйрығымен [[Женева|Женевадан]] кетті. * [[16 мамыр]] - [[Фашистік Италия|Италия]] сенаты Эфиопияның [[Аннексия|аннексиясын]] ратификациялады. * [[29 мамыр]] - [[Түркия туы|Түрік туы]] туралы заң түрік туының сыртқы түрін стандарттаған. === Маусым === [[Сурет:Douglas C-47 "Daisy" 1943 (48233549057).jpg|нобай|Douglas DC-3 бейнесі.]] * [[15 маусым]] - Америка Құрама Штаттарында [[тауар биржасы]] туралы заң қабылданды. * [[22 маусым]] ** [[Гондурас]] Ұлттар Лигасына ұйымнан шығу ниеті туралы хабарлады. ** Германия бопсалау мақсатында адам ұрлау қылмысы үшін [[Өлім жазасы|өлім жазасын]] енгізді. * [[25 маусым]] - Алғашқы коммерциялық ұшуды [[American Airlines]] басқаратын Douglas DC-3 ұшағы жасады. * [[28 маусым]] - Фашистік француз халық партиясы құрылды. === Шілде === [[Сурет:Montaña barracks in Madrid, July 1936.jpg|нобай|1936 жылы 20 шілдеде Мадридтегі Монтанья казармасына жасалған шабуылдың кадрлары.]] [[Сурет:Republican troops during the July 1936 uprising in Barcelona.jpg|нобай|1936 жылғы шілдедегі Барселона көтерілісі кезіндегі Республикалық сарбаздар мен шабуылшы гвардия, Telefónica ғимаратында.]] * [[4 шілде]] - Ұлттар Лигасының Кеңесі [[Фашистік Италия|Италияға]] қарсы экономикалық санкцияларды алып тастауға дауыс берді. * [[10 шілде]] - Францияның әлеуметтік партиясы таратылды. * [[15 шілде]] - [[Ұлттар Лигасы]] Италияға қарсы санкцияларды алып тастады. * [[17 шілде]] - [[Испан азамат соғысы|Испаниядағы азамат соғысы]] басталды. * [[18 шілде]] ** Испания үкіметі көтерілістің басылғанын радио арқылы хабарлады. ** Испан көтерілісі [[Севилья|Севильяға]] тарады. ** [[Мадрид|Мадридте]] Куартель де ла Монтананы қоршау басталды. * [[19 шілде]] - Испан көтерілісі [[Барселона|Барселонаға]] тарады. * [[20 шілде]] - Куартель де ла Монтанья қоршауы республикашылдардың жеңісімен аяқталды. * [[21 шілде]] - 50 000 түрік әскері [[Дарданелл бұғазы|Дарданеллге]] ілгерілей бастады. * [[22 шілде]] - Британ билігі испандық әскери кемелерге егер снарядтар [[Гибралтар|Гибралтарға]] түсуді жалғастырса, британдық артиллерия жауап қайтаратынын ескертті. * [[25 шілде]] - [[Нацистік Германия|Германия]] Эфиопиядағы итальяндық билікті мойындаған алғашқы ел болды, Аддис-Абебадағы дипломатиялық миссиясын жойып, оның орнына бас консулдық құрылды. * [[26 шілде]] ** Адольф Гитлер 26 көлік ұшағы мен басқа да құрал-жабдықтарды жіберу арқылы Испаниядағы азамат соғысындағы [[Оңшылдар (саясат)|ұлтшыл]] тарапты қолдауға келісті. ** Коминтерн Испаниядағы ұрыстарға қатысу үшін халықаралық бригадалар құруға келісті. ** [[Португалия|Португалиядағы]] үкіметі ұлтшылдармен ынтымақтасуға уәде берді. * [[31 шілде]] - [[Халықаралық Олимпиада комитеті]] Токиоға 1940 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарын өткізу құқығын берді. === Тамыз === [[Сурет:Olympic Fire in Berlin 1936.jpg|нобай|Берлиндегі Олимпиада алауы.]] * [[1 тамыз]] - Берлин қаласында олимпиялық ойындарының ашылуы. * [[6 тамыз]] - [[Франсиско Франко]] өзінің штаб-пәтерін [[Севилья|Севильяға]] көшірді. * [[11 тамыз]] - Германияның Ұлыбританиядағы елшісі болып [[Иоахим Риббентроп|Йоахим фон Риббентроп]] тағайындалды. * [[13 тамыз]] - Дүниежүзілік еврей конгресі нацистік Германияға [[бойкот]] жариялауды мақұлдады. * [[15 тамыз]] - [[Стэнли Болдуин]] Ұлыбританияның Испанияға қару-жарақ жеткізуіне [[эмбарго]] жариялады. * [[21 тамыз]] - [[Фашистік Италия|Италия]] Францияның [[Испан азамат соғысы|Испаниядағы азамат соғысына]] араласпау саясатын жүргізу туралы ұсынысын қабылдады. * [[23 тамыз]] - [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] Францияның араласпау жоспарын қабылдағанын жариялады. * [[26 тамыз]] ** Ағылшын-Мысыр шартына қол қойылды. Ұлыбритания [[Мысыр|Мысырдың]] тәуелсіздігін мойындады және [[Суэц каналы|Суэц каналын]] қорғау үшін қажетті әскерлерден басқа барлық әскерлерін Мысырдан шығаруға келісті. ** [[Би-Би-Си|BBC]] өзінің алғашқы телебағдарламасын, «Міне, сенсің» атты эстрадалық шоуды шығарды. ** Испанияның ұлтшылдар бақылайтын бөліктерінде әскерге шақыру енгізілді. * [[27 тамыз]] - [[Ұлыбритания]] мен Франция 17 елден Испанияға қару эмбаргосын енгізуді сұрады. * [[28 тамыз]]: ** [[Нацистік Германия|Германияның]] соғыс министрі Вернер фон Бломберг Испанияда жауынгерлік ұшақтарды орналастыруды мақұлдады. ** [[Фашистік Италия|Италия]] оқ-дәрілерді Испанияға [[Экспорт|экспорттауға]] тыйым салды. * [[29 тамыз]] - Кеңес үкіметі [[Норвегия|Норвегиядан]] [[Лев Давидович Троцкий|Троцкийді]] контрреволюциялық әрекеттерге қатыспау туралы уәдесін бұзды деп айыптап, елден шығаруды талап етті. === Қыркүйек === * [[9 қыркүйек]] - [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]] мен [[Сирия]] үкіметтері одақтастық пен достық туралы шартқа қол қойды. Пакт үш жыл ішінде Францияның Сириядағы мандатын тоқтатуды және Сирияны [[Ұлттар Лигасы|Ұлттар Лигасына]] қабылдауды қарастырды. * [[22 қыркүйек]] - [[Уругвай]] дипломатының үш әпкесінің өлім жазасына кесілгені туралы хабарға байланысты Уругвай Испаниямен [[Дипломатиялық қатынастар|дипломатиялық қарым-қатынасын]] үзді. * [[26 қыркүйек]] - Француз [[Девальвация|девальвациясының]] нәтижесінде [[Швейцария]] өз [[Франк|франкінің]] 30%-ға құнсызданғанын жариялады. * [[27 қыркүйек]] - [[Швейцария]] мен [[Нидерланд|Нидерланды]] алтын стандартынан бас тартты. * [[29 қыркүйек]] - Арабтар көтерілісін басу үшін Ұлыбритания [[Палестина|Палестинада]] әскери жағдай енгізді. === Қазан === === Қараша === * [[18 қараша]] -Германия мен Италия Испаниядағы франкистік үкіметті мойындады. === Желтоқсан === * [[5 желтоқсан]] - Ресей СФСР құрамынан [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] шығарылды және оған Қазақ КСР деп аталатын одақтас республика мәртебесі берілді. * [[11 желтоқсан]] -[[Ұлыбритания]] королі Эдвард VIII тақтан бас тарту. Оның інісі [[Джордж VI]] таққа отырды. === Нақты күндері жоқ === * 1936 жылы Андерсон Карл Дейвуд (1905 – 1991) нобель сыйлығының иегері атанды == Туғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1936 жылы туғандар]]'' == Қайтыс болғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1936 жылы қайтыс болғандар]]'' == Тағы қараңыз == {{commonscat|1936}} {{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}} == Түсініктемелер == <references/> {{Жыл күнтізбесі|1936}} [[Санат:1936 жыл|*]] {{Year-stub}} aq4t1gyrzr597df96v6q9esmgos90d8 3590620 3590614 2026-04-23T16:39:46Z Almatrkh 172335 /* Қазан */ 3590620 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|1936}} {{Жыл үшін навигация|1936}} {{Ғасыр үшін навигация|20}} {{Басқа күнтізбелер|1936}} {{Жыл туралы|1936}} == Оқиғалар == === Қаңтар === * [[8 қаңтар]] - [[Эфиопия]] [[Ұлттар Лигасы|Ұлттар Лигасынан]] итальяндық әскерлердің улы газды пайдаланғанын тексеру үшін комиссия жіберуді сұрады. * [[16 қаңтар]] - [[Бенито Муссолини|Муссолини]] [[Қызыл Крест және Қызыл Жарты Ай халықаралық қозғалысы|Халықаралық Қызыл Крест]] комитетіне хат жолдап, итальяндықтардың Эфиопиядағы ауруханаларды бомбалауын «апат» деп атады. * [[24 қаңтар]] - Альберт Сарро [[Үшінші Француз Республикасы|Францияның]] жаңа премьер-министрі болды. * [[26 қаңтар]] - [[Грекия|Грекияда]] парламенттік сайлау өтіп, онда [[Либерал демократия|Либералдық]] партия жеңіске жетті. * [[30 қаңтар]] - Али Махир Паша [[Мысыр|Мысырдың]] премьер-министрі болды. === Ақпан === [[Сурет:226 Prime Minister's Residence.JPG|нобай|26 ақпандағы оқиға кезінде премьер-министр резиденциясының маңындағы көтерілісшілер.]] * [[3 ақпан]] - [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] жапон және маньчжур әскерлерін кеңес территориясында «[[Диверсия|арандатушылық шабуылдар]]<nowiki/>» жасады деп айыптап мәлімдеме жасады. * [[9 ақпан]] - Мысыр әскерге шақыру жасын 19-дан 18-ге дейін төмендетті. * [[18 ақпан]] - [[Швейцария]] [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|НСДАП]]-қа тыйым салды. * [[20 ақпан]] - Испанияда полиция шіркеулер мен монастырларды өртеп жібермек болған [[Солшыл саясат|солшылдарға]] оқ жаудырды. Ел бойынша сегіз адам қайтыс болды. * [[21 ақпан]] - [[Испания|Испанияның]] жаңа үкіметі 34 мың саяси тұтқынды босатты. * [[26 ақпан]] ** [[Жапония|Жапонияда]] 26 ақпандағы оқиға деп аталатын мемлекеттік [[Төңкеріс (қоғам)|төңкеріс жасау әрекеті]] басталды. ** [[Саксония|Саксонияда]] Гитлер алғашқы [[Volkswagen]] автозауытын ашты. * [[29 ақпан]] - Жапониядағы төңкеріс әрекеті басылды. === Наурыз === * [[4 наурыз]] - "Гинденбург" дирижабль өзінің алғашқы рейсін жасады. * [[7 наурыз]] - [[Нацистік Германия|фашистік Германия]] 1925 жылғы Локарн келісімдерін біржақты бұзды. Неміс әскерлері демилитаризацияланған Рейнландты басып алып, Версаль келісімінің шарттарын өрескел бұзды. * [[29 наурыз]] - нацистік Германиядағы парламенттік сайлауда [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|нацистік партияның]] ресми кандидаттары үшін 99% дауыс берілді. === Сәуір === [[Сурет:Jaffa 1936.jpg|нобай|Британдық полицияның 1936 жылы сәуірде Яффадағы тәртіпсіздіктер кезінде араб тобын таратуы.]] * [[1 сәуір]] ** [[Ұлыбритания]] Франция мен Бельгияны [[Нацистік Германия|Германиямен]] соғысқан жағдайда қолдау көрсететініне сендірді. ** Аустрия [[Сен-Жермен-ан-Ле|Сен-Жермен-ан-Лей]] келісімін бұза отырып, әскерге шақыруды қайта енгізді. * [[2 сәуір]] ** Германия Ұлыбританияға деген ізгі ниеттің белгісі ретінде [[Фашистік Италия|Италияға]] көмір экспортын тоқтатты. ** [[Сауд Арабиясы]] мен Ирак шабуыл жасамау және араб бауырластық келісіміне қол қойды. * [[3 сәуір]] - Германия Ұлыбританияға [[Рейн|Рейнді]] күшейтпеуге уәде беруден үзілді-кесілді бас тартты. * [[8 сәуір]] ** [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]] Германияның бітімгершілік ұсынысына [[Ұлттар Лигасы]] арқылы әрекет ететін халықаралық армия құруды қамтитын өз жоспарымен жауап берді. ** [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] мен [[Моңғолия]] Жапонияның Қиыр Шығыстағы күшеюіне қарсы тұру үшін өзара көмек туралы шартқа қол қойды. * [[15 сәуір]] - [[Палестина|Палестинада]] арабтардың көтерілісі басталды. * [[17 сәуір]] ** [[Түркия]] [[Дарданелл бұғазы|Дарданелл]] айналасындағы қарусыздандырылған аймаққа әскер жіберіп, [[Лозанна бітім шарты|Лозанна]] келісімін бұзды. ** [[Италия-эфиопия соғыстары|Екінші Италия-Эфиопия]] соғысы туралы бейбіт келіссөздер [[Женева|Женевада]] бұзылды, өйткені Ұлттар Лигасы Эфиопияны жеңілістен құтқару үшін тым кеш деген қорытындыға келді. === Мамыр === [[Сурет:Hindenburg at lakehurst.jpg|нобай|Гинденбург дирижабльі.]] * [[5 мамыр]] — итальяндық әскерлер Эфиопия астанасы Аддис-Абебаны басып алды, содан кейін екінші Италия-Эфиопия соғысы аяқталды. * [[6 мамыр]] - Немістің Гинденбург дирижаблі [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-қа алғашқы сапарына аттанды. * [[11 мамыр]] - [[Ұлттар Лигасы|Ұлттар лигасының]] итальяндық делегациясы Лига эфиопиялық делегатқа Лига жиналыстарына қатысуды жалғастыруға рұқсат берген кезде Эфиопияға арналған жиналысты тастап кетті. * [[12 мамыр]] - Ұлттар лигасының итальяндық делегациясы [[Бенито Муссолини|Муссолинидің]] бұйрығымен [[Женева|Женевадан]] кетті. * [[16 мамыр]] - [[Фашистік Италия|Италия]] сенаты Эфиопияның [[Аннексия|аннексиясын]] ратификациялады. * [[29 мамыр]] - [[Түркия туы|Түрік туы]] туралы заң түрік туының сыртқы түрін стандарттаған. === Маусым === [[Сурет:Douglas C-47 "Daisy" 1943 (48233549057).jpg|нобай|Douglas DC-3 бейнесі.]] * [[15 маусым]] - Америка Құрама Штаттарында [[тауар биржасы]] туралы заң қабылданды. * [[22 маусым]] ** [[Гондурас]] Ұлттар Лигасына ұйымнан шығу ниеті туралы хабарлады. ** Германия бопсалау мақсатында адам ұрлау қылмысы үшін [[Өлім жазасы|өлім жазасын]] енгізді. * [[25 маусым]] - Алғашқы коммерциялық ұшуды [[American Airlines]] басқаратын Douglas DC-3 ұшағы жасады. * [[28 маусым]] - Фашистік француз халық партиясы құрылды. === Шілде === [[Сурет:Montaña barracks in Madrid, July 1936.jpg|нобай|1936 жылы 20 шілдеде Мадридтегі Монтанья казармасына жасалған шабуылдың кадрлары.]] [[Сурет:Republican troops during the July 1936 uprising in Barcelona.jpg|нобай|1936 жылғы шілдедегі Барселона көтерілісі кезіндегі Республикалық сарбаздар мен шабуылшы гвардия, Telefónica ғимаратында.]] * [[4 шілде]] - Ұлттар Лигасының Кеңесі [[Фашистік Италия|Италияға]] қарсы экономикалық санкцияларды алып тастауға дауыс берді. * [[10 шілде]] - Францияның әлеуметтік партиясы таратылды. * [[15 шілде]] - [[Ұлттар Лигасы]] Италияға қарсы санкцияларды алып тастады. * [[17 шілде]] - [[Испан азамат соғысы|Испаниядағы азамат соғысы]] басталды. * [[18 шілде]] ** Испания үкіметі көтерілістің басылғанын радио арқылы хабарлады. ** Испан көтерілісі [[Севилья|Севильяға]] тарады. ** [[Мадрид|Мадридте]] Куартель де ла Монтананы қоршау басталды. * [[19 шілде]] - Испан көтерілісі [[Барселона|Барселонаға]] тарады. * [[20 шілде]] - Куартель де ла Монтанья қоршауы республикашылдардың жеңісімен аяқталды. * [[21 шілде]] - 50 000 түрік әскері [[Дарданелл бұғазы|Дарданеллге]] ілгерілей бастады. * [[22 шілде]] - Британ билігі испандық әскери кемелерге егер снарядтар [[Гибралтар|Гибралтарға]] түсуді жалғастырса, британдық артиллерия жауап қайтаратынын ескертті. * [[25 шілде]] - [[Нацистік Германия|Германия]] Эфиопиядағы итальяндық билікті мойындаған алғашқы ел болды, Аддис-Абебадағы дипломатиялық миссиясын жойып, оның орнына бас консулдық құрылды. * [[26 шілде]] ** Адольф Гитлер 26 көлік ұшағы мен басқа да құрал-жабдықтарды жіберу арқылы Испаниядағы азамат соғысындағы [[Оңшылдар (саясат)|ұлтшыл]] тарапты қолдауға келісті. ** Коминтерн Испаниядағы ұрыстарға қатысу үшін халықаралық бригадалар құруға келісті. ** [[Португалия|Португалиядағы]] үкіметі ұлтшылдармен ынтымақтасуға уәде берді. * [[31 шілде]] - [[Халықаралық Олимпиада комитеті]] Токиоға 1940 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарын өткізу құқығын берді. === Тамыз === [[Сурет:Olympic Fire in Berlin 1936.jpg|нобай|Берлиндегі Олимпиада алауы.]] * [[1 тамыз]] - Берлин қаласында олимпиялық ойындарының ашылуы. * [[6 тамыз]] - [[Франсиско Франко]] өзінің штаб-пәтерін [[Севилья|Севильяға]] көшірді. * [[11 тамыз]] - Германияның Ұлыбританиядағы елшісі болып [[Иоахим Риббентроп|Йоахим фон Риббентроп]] тағайындалды. * [[13 тамыз]] - Дүниежүзілік еврей конгресі нацистік Германияға [[бойкот]] жариялауды мақұлдады. * [[15 тамыз]] - [[Стэнли Болдуин]] Ұлыбританияның Испанияға қару-жарақ жеткізуіне [[эмбарго]] жариялады. * [[21 тамыз]] - [[Фашистік Италия|Италия]] Францияның [[Испан азамат соғысы|Испаниядағы азамат соғысына]] араласпау саясатын жүргізу туралы ұсынысын қабылдады. * [[23 тамыз]] - [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] Францияның араласпау жоспарын қабылдағанын жариялады. * [[26 тамыз]] ** Ағылшын-Мысыр шартына қол қойылды. Ұлыбритания [[Мысыр|Мысырдың]] тәуелсіздігін мойындады және [[Суэц каналы|Суэц каналын]] қорғау үшін қажетті әскерлерден басқа барлық әскерлерін Мысырдан шығаруға келісті. ** [[Би-Би-Си|BBC]] өзінің алғашқы телебағдарламасын, «Міне, сенсің» атты эстрадалық шоуды шығарды. ** Испанияның ұлтшылдар бақылайтын бөліктерінде әскерге шақыру енгізілді. * [[27 тамыз]] - [[Ұлыбритания]] мен Франция 17 елден Испанияға қару эмбаргосын енгізуді сұрады. * [[28 тамыз]]: ** [[Нацистік Германия|Германияның]] соғыс министрі Вернер фон Бломберг Испанияда жауынгерлік ұшақтарды орналастыруды мақұлдады. ** [[Фашистік Италия|Италия]] оқ-дәрілерді Испанияға [[Экспорт|экспорттауға]] тыйым салды. * [[29 тамыз]] - Кеңес үкіметі [[Норвегия|Норвегиядан]] [[Лев Давидович Троцкий|Троцкийді]] контрреволюциялық әрекеттерге қатыспау туралы уәдесін бұзды деп айыптап, елден шығаруды талап етті. === Қыркүйек === * [[9 қыркүйек]] - [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]] мен [[Сирия]] үкіметтері одақтастық пен достық туралы шартқа қол қойды. Пакт үш жыл ішінде Францияның Сириядағы мандатын тоқтатуды және Сирияны [[Ұлттар Лигасы|Ұлттар Лигасына]] қабылдауды қарастырды. * [[22 қыркүйек]] - [[Уругвай]] дипломатының үш әпкесінің өлім жазасына кесілгені туралы хабарға байланысты Уругвай Испаниямен [[Дипломатиялық қатынастар|дипломатиялық қарым-қатынасын]] үзді. * [[26 қыркүйек]] - Француз [[Девальвация|девальвациясының]] нәтижесінде [[Швейцария]] өз [[Франк|франкінің]] 30%-ға құнсызданғанын жариялады. * [[27 қыркүйек]] - [[Швейцария]] мен [[Нидерланд|Нидерланды]] алтын стандартынан бас тартты. * [[29 қыркүйек]] - Арабтар көтерілісін басу үшін Ұлыбритания [[Палестина|Палестинада]] әскери жағдай енгізді. === Қазан === * [[5 қазан]] - Италия [[Лира|лираны]] құнсыздандырып, әртүрлі капитал алымдарын енгізді. * [[7 қазан]] - Кеңес Одағы Португалия, Италия және Германия ұлтшылдарға көмектесуді тоқтатпаса, Испаниядағы Азаматтық соғысқа белсенді қатысады деп ультиматум қойды. * [[8 қазан]] - [[Нацистік Германия|Германия]] Кеңес Одағына басқа мемлекеттерді бұрыннан істеп келе жатқан істері үшін айыптауда «әрең шыншыл» емес деп мәлімдеді. Германия Испанияға ұшақ немесе басқа да әскери көмек жібергенің мойындамады. * [[12 қазан]] ** Испания Республикасына көмек көрсету үшін [[Картахена]] қаласына Кеңес Одағынан 50 Т-26 танкі мен бірнеше БА-3 броньды машинасының жөнелтімі келді. ** [[Девр|Дувр]] мен [[Дюнкерк]] арасында арнааралық теміржол паромы ашылды. Бұл қызмет Лондоннан Парижге бір ұйықтайтын көлікте жүруге мүмкіндік береді. * [[14 қазан]] - Бельгия Германияның [[Рейнланд-Пфальц|Рейнландты]] қайта [[Милитаризм|милитаризациялауына]] Францияның жауап бермеуіне байланысты Франциямен өзара көмек туралы келісімнен шықты. * [[23 қазан]]: ** Кеңес Одағы Испания істеріне араласпау жөніндегі Еуропалық комитетке КСРО бұдан былай [[бейтараптық]] келісімімен байланысты болмайтынын хабарлады. Нотада [[Нацистік Германия|Германия]], [[Фашистік Италия|Италия]] және [[Португалия]] пакті бұзды деген бұрынғы айып тағылды. ** [[Адольф Гитлер|Гитлер]] Кондор легионына ұлтшылдар жағында соғысу үшін Испанияға баруды бұйырды. * [[24 қазан]] - [[Португалия]] Испания Республикасымен дипломатиялық қарым-қатынасын үзді. * [[25 қазан]] - [[Рим]]-[[Берлин]] осі деп аталатын одақ Германия мен Италия пактіге келіскен кезде құрылды. * [[30 қазан]] - Кондор Легионы құрылды. === Қараша === * [[18 қараша]] -Германия мен Италия Испаниядағы франкистік үкіметті мойындады. === Желтоқсан === * [[5 желтоқсан]] - Ресей СФСР құрамынан [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] шығарылды және оған Қазақ КСР деп аталатын одақтас республика мәртебесі берілді. * [[11 желтоқсан]] -[[Ұлыбритания]] королі Эдвард VIII тақтан бас тарту. Оның інісі [[Джордж VI]] таққа отырды. === Нақты күндері жоқ === * 1936 жылы Андерсон Карл Дейвуд (1905 – 1991) нобель сыйлығының иегері атанды == Туғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1936 жылы туғандар]]'' == Қайтыс болғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1936 жылы қайтыс болғандар]]'' == Тағы қараңыз == {{commonscat|1936}} {{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}} == Түсініктемелер == <references/> {{Жыл күнтізбесі|1936}} [[Санат:1936 жыл|*]] {{Year-stub}} 1ekpnhl457ilb8g91wcjgkrcxi71b17 3590621 3590620 2026-04-23T16:40:21Z Almatrkh 172335 /* Оқиғалар */ 3590621 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|1936}} {{Жыл үшін навигация|1936}} {{Ғасыр үшін навигация|20}} {{Басқа күнтізбелер|1936}} {{Жыл туралы|1936}} == Оқиғалар == === Қаңтар === * [[8 қаңтар]] - [[Эфиопия]] [[Ұлттар Лигасы|Ұлттар Лигасынан]] итальяндық әскерлердің улы газды пайдаланғанын тексеру үшін комиссия жіберуді сұрады. * [[16 қаңтар]] - [[Бенито Муссолини|Муссолини]] [[Қызыл Крест және Қызыл Жарты Ай халықаралық қозғалысы|Халықаралық Қызыл Крест]] комитетіне хат жолдап, итальяндықтардың Эфиопиядағы ауруханаларды бомбалауын «апат» деп атады. * [[24 қаңтар]] - Альберт Сарро [[Үшінші Француз Республикасы|Францияның]] жаңа премьер-министрі болды. * [[26 қаңтар]] - [[Грекия|Грекияда]] парламенттік сайлау өтіп, онда [[Либерал демократия|Либералдық]] партия жеңіске жетті. * [[30 қаңтар]] - Али Махир Паша [[Мысыр|Мысырдың]] премьер-министрі болды. === Ақпан === [[Сурет:226 Prime Minister's Residence.JPG|нобай|26 ақпандағы оқиға кезінде премьер-министр резиденциясының маңындағы көтерілісшілер.]] * [[3 ақпан]] - [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] жапон және маньчжур әскерлерін кеңес территориясында «[[Диверсия|арандатушылық шабуылдар]]<nowiki/>» жасады деп айыптап мәлімдеме жасады. * [[9 ақпан]] - Мысыр әскерге шақыру жасын 19-дан 18-ге дейін төмендетті. * [[18 ақпан]] - [[Швейцария]] [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|НСДАП]]-қа тыйым салды. * [[20 ақпан]] - Испанияда полиция шіркеулер мен монастырларды өртеп жібермек болған [[Солшыл саясат|солшылдарға]] оқ жаудырды. Ел бойынша сегіз адам қайтыс болды. * [[21 ақпан]] - [[Испания|Испанияның]] жаңа үкіметі 34 мың саяси тұтқынды босатты. * [[26 ақпан]] ** [[Жапония|Жапонияда]] 26 ақпандағы оқиға деп аталатын мемлекеттік [[Төңкеріс (қоғам)|төңкеріс жасау әрекеті]] басталды. ** [[Саксония|Саксонияда]] Гитлер алғашқы [[Volkswagen]] автозауытын ашты. * [[29 ақпан]] - Жапониядағы төңкеріс әрекеті басылды. === Наурыз === * [[4 наурыз]] - "Гинденбург" дирижабль өзінің алғашқы рейсін жасады. * [[7 наурыз]] - [[Нацистік Германия|фашистік Германия]] 1925 жылғы Локарн келісімдерін біржақты бұзды. Неміс әскерлері демилитаризацияланған Рейнландты басып алып, Версаль келісімінің шарттарын өрескел бұзды. * [[29 наурыз]] - нацистік Германиядағы парламенттік сайлауда [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|нацистік партияның]] ресми кандидаттары үшін 99% дауыс берілді. === Сәуір === [[Сурет:Jaffa 1936.jpg|нобай|Британдық полицияның 1936 жылы сәуірде Яффадағы тәртіпсіздіктер кезінде араб тобын таратуы.]] * [[1 сәуір]] ** [[Ұлыбритания]] Франция мен Бельгияны [[Нацистік Германия|Германиямен]] соғысқан жағдайда қолдау көрсететініне сендірді. ** Аустрия [[Сен-Жермен-ан-Ле|Сен-Жермен-ан-Лей]] келісімін бұза отырып, әскерге шақыруды қайта енгізді. * [[2 сәуір]] ** Германия Ұлыбританияға деген ізгі ниеттің белгісі ретінде [[Фашистік Италия|Италияға]] көмір экспортын тоқтатты. ** [[Сауд Арабиясы]] мен Ирак шабуыл жасамау және араб бауырластық келісіміне қол қойды. * [[3 сәуір]] - Германия Ұлыбританияға [[Рейн|Рейнді]] күшейтпеуге уәде беруден үзілді-кесілді бас тартты. * [[8 сәуір]] ** [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]] Германияның бітімгершілік ұсынысына [[Ұлттар Лигасы]] арқылы әрекет ететін халықаралық армия құруды қамтитын өз жоспарымен жауап берді. ** [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] мен [[Моңғолия]] Жапонияның Қиыр Шығыстағы күшеюіне қарсы тұру үшін өзара көмек туралы шартқа қол қойды. * [[15 сәуір]] - [[Палестина|Палестинада]] арабтардың көтерілісі басталды. * [[17 сәуір]] ** [[Түркия]] [[Дарданелл бұғазы|Дарданелл]] айналасындағы қарусыздандырылған аймаққа әскер жіберіп, [[Лозанна бітім шарты|Лозанна]] келісімін бұзды. ** [[Италия-эфиопия соғыстары|Екінші Италия-Эфиопия]] соғысы туралы бейбіт келіссөздер [[Женева|Женевада]] бұзылды, өйткені Ұлттар Лигасы Эфиопияны жеңілістен құтқару үшін тым кеш деген қорытындыға келді. === Мамыр === [[Сурет:Hindenburg at lakehurst.jpg|нобай|Гинденбург дирижабльі.]] * [[5 мамыр]] — итальяндық әскерлер Эфиопия астанасы Аддис-Абебаны басып алды, содан кейін екінші Италия-Эфиопия соғысы аяқталды. * [[6 мамыр]] - Немістің Гинденбург дирижаблі [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-қа алғашқы сапарына аттанды. * [[11 мамыр]] - [[Ұлттар Лигасы|Ұлттар лигасының]] итальяндық делегациясы Лига эфиопиялық делегатқа Лига жиналыстарына қатысуды жалғастыруға рұқсат берген кезде Эфиопияға арналған жиналысты тастап кетті. * [[12 мамыр]] - Ұлттар лигасының итальяндық делегациясы [[Бенито Муссолини|Муссолинидің]] бұйрығымен [[Женева|Женевадан]] кетті. * [[16 мамыр]] - [[Фашистік Италия|Италия]] сенаты Эфиопияның [[Аннексия|аннексиясын]] ратификациялады. * [[29 мамыр]] - [[Түркия туы|Түрік туы]] туралы заң түрік туының сыртқы түрін стандарттаған. === Маусым === [[Сурет:Douglas C-47 "Daisy" 1943 (48233549057).jpg|нобай|Douglas DC-3 бейнесі.]] * [[15 маусым]] - Америка Құрама Штаттарында [[тауар биржасы]] туралы заң қабылданды. * [[22 маусым]] ** [[Гондурас]] Ұлттар Лигасына ұйымнан шығу ниеті туралы хабарлады. ** Германия бопсалау мақсатында адам ұрлау қылмысы үшін [[Өлім жазасы|өлім жазасын]] енгізді. * [[25 маусым]] - Алғашқы коммерциялық ұшуды [[American Airlines]] басқаратын Douglas DC-3 ұшағы жасады. * [[28 маусым]] - Фашистік француз халық партиясы құрылды. === Шілде === [[Сурет:Montaña barracks in Madrid, July 1936.jpg|нобай|1936 жылы 20 шілдеде Мадридтегі Монтанья казармасына жасалған шабуылдың кадрлары.]] [[Сурет:Republican troops during the July 1936 uprising in Barcelona.jpg|нобай|1936 жылғы шілдедегі Барселона көтерілісі кезіндегі Республикалық сарбаздар мен шабуылшы гвардия, Telefónica ғимаратында.]] * [[4 шілде]] - Ұлттар Лигасының Кеңесі [[Фашистік Италия|Италияға]] қарсы экономикалық санкцияларды алып тастауға дауыс берді. * [[10 шілде]] - Францияның әлеуметтік партиясы таратылды. * [[15 шілде]] - [[Ұлттар Лигасы]] Италияға қарсы санкцияларды алып тастады. * [[17 шілде]] - [[Испан азамат соғысы|Испаниядағы азамат соғысы]] басталды. * [[18 шілде]] ** Испания үкіметі көтерілістің басылғанын радио арқылы хабарлады. ** Испан көтерілісі [[Севилья|Севильяға]] тарады. ** [[Мадрид|Мадридте]] Куартель де ла Монтананы қоршау басталды. * [[19 шілде]] - Испан көтерілісі [[Барселона|Барселонаға]] тарады. * [[20 шілде]] - Куартель де ла Монтанья қоршауы республикашылдардың жеңісімен аяқталды. * [[21 шілде]] - 50 000 түрік әскері [[Дарданелл бұғазы|Дарданеллге]] ілгерілей бастады. * [[22 шілде]] - Британ билігі испандық әскери кемелерге егер снарядтар [[Гибралтар|Гибралтарға]] түсуді жалғастырса, британдық артиллерия жауап қайтаратынын ескертті. * [[25 шілде]] - [[Нацистік Германия|Германия]] Эфиопиядағы итальяндық билікті мойындаған алғашқы ел болды, Аддис-Абебадағы дипломатиялық миссиясын жойып, оның орнына бас консулдық құрылды. * [[26 шілде]] ** Адольф Гитлер 26 көлік ұшағы мен басқа да құрал-жабдықтарды жіберу арқылы Испаниядағы азамат соғысындағы [[Оңшылдар (саясат)|ұлтшыл]] тарапты қолдауға келісті. ** Коминтерн Испаниядағы ұрыстарға қатысу үшін халықаралық бригадалар құруға келісті. ** [[Португалия|Португалиядағы]] үкіметі ұлтшылдармен ынтымақтасуға уәде берді. * [[31 шілде]] - [[Халықаралық Олимпиада комитеті]] Токиоға 1940 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарын өткізу құқығын берді. === Тамыз === [[Сурет:Olympic Fire in Berlin 1936.jpg|нобай|Берлиндегі Олимпиада алауы.]] * [[1 тамыз]] - Берлин қаласында олимпиялық ойындарының ашылуы. * [[6 тамыз]] - [[Франсиско Франко]] өзінің штаб-пәтерін [[Севилья|Севильяға]] көшірді. * [[11 тамыз]] - Германияның Ұлыбританиядағы елшісі болып [[Иоахим Риббентроп|Йоахим фон Риббентроп]] тағайындалды. * [[13 тамыз]] - Дүниежүзілік еврей конгресі нацистік Германияға [[бойкот]] жариялауды мақұлдады. * [[15 тамыз]] - [[Стэнли Болдуин]] Ұлыбританияның Испанияға қару-жарақ жеткізуіне [[эмбарго]] жариялады. * [[21 тамыз]] - [[Фашистік Италия|Италия]] Францияның [[Испан азамат соғысы|Испаниядағы азамат соғысына]] араласпау саясатын жүргізу туралы ұсынысын қабылдады. * [[23 тамыз]] - [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] Францияның араласпау жоспарын қабылдағанын жариялады. * [[26 тамыз]] ** Ағылшын-Мысыр шартына қол қойылды. Ұлыбритания [[Мысыр|Мысырдың]] тәуелсіздігін мойындады және [[Суэц каналы|Суэц каналын]] қорғау үшін қажетті әскерлерден басқа барлық әскерлерін Мысырдан шығаруға келісті. ** [[Би-Би-Си|BBC]] өзінің алғашқы телебағдарламасын, «Міне, сенсің» атты эстрадалық шоуды шығарды. ** Испанияның ұлтшылдар бақылайтын бөліктерінде әскерге шақыру енгізілді. * [[27 тамыз]] - [[Ұлыбритания]] мен Франция 17 елден Испанияға қару эмбаргосын енгізуді сұрады. * [[28 тамыз]]: ** [[Нацистік Германия|Германияның]] соғыс министрі Вернер фон Бломберг Испанияда жауынгерлік ұшақтарды орналастыруды мақұлдады. ** [[Фашистік Италия|Италия]] оқ-дәрілерді Испанияға [[Экспорт|экспорттауға]] тыйым салды. * [[29 тамыз]] - Кеңес үкіметі [[Норвегия|Норвегиядан]] [[Лев Давидович Троцкий|Троцкийді]] контрреволюциялық әрекеттерге қатыспау туралы уәдесін бұзды деп айыптап, елден шығаруды талап етті. === Қыркүйек === * [[9 қыркүйек]] - [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]] мен [[Сирия]] үкіметтері одақтастық пен достық туралы шартқа қол қойды. Пакт үш жыл ішінде Францияның Сириядағы мандатын тоқтатуды және Сирияны [[Ұлттар Лигасы|Ұлттар Лигасына]] қабылдауды қарастырды. * [[22 қыркүйек]] - [[Уругвай]] дипломатының үш әпкесінің өлім жазасына кесілгені туралы хабарға байланысты Уругвай Испаниямен [[Дипломатиялық қатынастар|дипломатиялық қарым-қатынасын]] үзді. * [[26 қыркүйек]] - Француз [[Девальвация|девальвациясының]] нәтижесінде [[Швейцария]] өз [[Франк|франкінің]] 30%-ға құнсызданғанын жариялады. * [[27 қыркүйек]] - [[Швейцария]] мен [[Нидерланд|Нидерланды]] алтын стандартынан бас тартты. * [[29 қыркүйек]] - Арабтар көтерілісін басу үшін Ұлыбритания [[Палестина|Палестинада]] әскери жағдай енгізді. === Қазан === * [[5 қазан]] - Италия [[Лира|лираны]] құнсыздандырып, әртүрлі капитал алымдарын енгізді. * [[7 қазан]] - Кеңес Одағы Португалия, Италия және Германия ұлтшылдарға көмектесуді тоқтатпаса, Испаниядағы Азаматтық соғысқа белсенді қатысады деп ультиматум қойды. * [[8 қазан]] - [[Нацистік Германия|Германия]] Кеңес Одағына басқа мемлекеттерді бұрыннан істеп келе жатқан істері үшін айыптауда «әрең шыншыл» емес деп мәлімдеді. Германия Испанияға ұшақ немесе басқа да әскери көмек жібергенің мойындамады. * [[12 қазан]] ** Испания Республикасына көмек көрсету үшін [[Картахена]] қаласына Кеңес Одағынан 50 Т-26 танкі мен бірнеше БА-3 броньды машинасының жөнелтімі келді. ** [[Девр|Дувр]] мен [[Дюнкерк]] арасында арнааралық теміржол паромы ашылды. Бұл қызмет Лондоннан Парижге бір ұйықтайтын көлікте жүруге мүмкіндік береді. * [[14 қазан]] - Бельгия Германияның [[Рейнланд-Пфальц|Рейнландты]] қайта [[Милитаризм|милитаризациялауына]] Францияның жауап бермеуіне байланысты Франциямен өзара көмек туралы келісімнен шықты. * [[23 қазан]]: ** Кеңес Одағы Испания істеріне араласпау жөніндегі Еуропалық комитетке КСРО бұдан былай [[бейтараптық]] келісімімен байланысты болмайтынын хабарлады. Нотада [[Нацистік Германия|Германия]], [[Фашистік Италия|Италия]] және [[Португалия]] пакті бұзды деген бұрынғы айып тағылды. ** [[Адольф Гитлер|Гитлер]] Кондор легионына ұлтшылдар жағында соғысу үшін Испанияға баруды бұйырды. * [[24 қазан]] - [[Португалия]] Испания Республикасымен дипломатиялық қарым-қатынасын үзді. * [[25 қазан]] - [[Рим]]-[[Берлин]] осі деп аталатын одақ Германия мен Италия пактіге келіскен кезде құрылды. * [[30 қазан]] - Кондор Легионы құрылды. === Қараша === * [[18 қараша]] -Германия мен Италия Испаниядағы франкистік үкіметті мойындады. === Желтоқсан === * [[5 желтоқсан]] - Ресей СФСР құрамынан [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] шығарылды және оған Қазақ КСР деп аталатын одақтас республика мәртебесі берілді. * [[11 желтоқсан]] -[[Ұлыбритания]] королі Эдвард VIII тақтан бас тарту. Оның інісі [[Джордж VI]] таққа отырды. === Нақты күндері жоқ === * 1936 жылы Андерсон Карл Дейвуд (1905 – 1991) нобель сыйлығының иегері атанды == Туғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1936 жылы туғандар]]'' == Қайтыс болғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1936 жылы қайтыс болғандар]]'' == Тағы қараңыз == {{commonscat|1936}} {{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}} == Түсініктемелер == <references/> {{Жыл күнтізбесі|1936}} [[Санат:1936 жыл|*]] 3hhs5tn6pfjyvqf9bd23z8p1oe6xdqq 3590622 3590621 2026-04-23T16:50:32Z Almatrkh 172335 /* Қараша */ 3590622 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|1936}} {{Жыл үшін навигация|1936}} {{Ғасыр үшін навигация|20}} {{Басқа күнтізбелер|1936}} {{Жыл туралы|1936}} == Оқиғалар == === Қаңтар === * [[8 қаңтар]] - [[Эфиопия]] [[Ұлттар Лигасы|Ұлттар Лигасынан]] итальяндық әскерлердің улы газды пайдаланғанын тексеру үшін комиссия жіберуді сұрады. * [[16 қаңтар]] - [[Бенито Муссолини|Муссолини]] [[Қызыл Крест және Қызыл Жарты Ай халықаралық қозғалысы|Халықаралық Қызыл Крест]] комитетіне хат жолдап, итальяндықтардың Эфиопиядағы ауруханаларды бомбалауын «апат» деп атады. * [[24 қаңтар]] - Альберт Сарро [[Үшінші Француз Республикасы|Францияның]] жаңа премьер-министрі болды. * [[26 қаңтар]] - [[Грекия|Грекияда]] парламенттік сайлау өтіп, онда [[Либерал демократия|Либералдық]] партия жеңіске жетті. * [[30 қаңтар]] - Али Махир Паша [[Мысыр|Мысырдың]] премьер-министрі болды. === Ақпан === [[Сурет:226 Prime Minister's Residence.JPG|нобай|26 ақпандағы оқиға кезінде премьер-министр резиденциясының маңындағы көтерілісшілер.]] * [[3 ақпан]] - [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] жапон және маньчжур әскерлерін кеңес территориясында «[[Диверсия|арандатушылық шабуылдар]]<nowiki/>» жасады деп айыптап мәлімдеме жасады. * [[9 ақпан]] - Мысыр әскерге шақыру жасын 19-дан 18-ге дейін төмендетті. * [[18 ақпан]] - [[Швейцария]] [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|НСДАП]]-қа тыйым салды. * [[20 ақпан]] - Испанияда полиция шіркеулер мен монастырларды өртеп жібермек болған [[Солшыл саясат|солшылдарға]] оқ жаудырды. Ел бойынша сегіз адам қайтыс болды. * [[21 ақпан]] - [[Испания|Испанияның]] жаңа үкіметі 34 мың саяси тұтқынды босатты. * [[26 ақпан]] ** [[Жапония|Жапонияда]] 26 ақпандағы оқиға деп аталатын мемлекеттік [[Төңкеріс (қоғам)|төңкеріс жасау әрекеті]] басталды. ** [[Саксония|Саксонияда]] Гитлер алғашқы [[Volkswagen]] автозауытын ашты. * [[29 ақпан]] - Жапониядағы төңкеріс әрекеті басылды. === Наурыз === * [[4 наурыз]] - "Гинденбург" дирижабль өзінің алғашқы рейсін жасады. * [[7 наурыз]] - [[Нацистік Германия|фашистік Германия]] 1925 жылғы Локарн келісімдерін біржақты бұзды. Неміс әскерлері демилитаризацияланған Рейнландты басып алып, Версаль келісімінің шарттарын өрескел бұзды. * [[29 наурыз]] - нацистік Германиядағы парламенттік сайлауда [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|нацистік партияның]] ресми кандидаттары үшін 99% дауыс берілді. === Сәуір === [[Сурет:Jaffa 1936.jpg|нобай|Британдық полицияның 1936 жылы сәуірде Яффадағы тәртіпсіздіктер кезінде араб тобын таратуы.]] * [[1 сәуір]] ** [[Ұлыбритания]] Франция мен Бельгияны [[Нацистік Германия|Германиямен]] соғысқан жағдайда қолдау көрсететініне сендірді. ** Аустрия [[Сен-Жермен-ан-Ле|Сен-Жермен-ан-Лей]] келісімін бұза отырып, әскерге шақыруды қайта енгізді. * [[2 сәуір]] ** Германия Ұлыбританияға деген ізгі ниеттің белгісі ретінде [[Фашистік Италия|Италияға]] көмір экспортын тоқтатты. ** [[Сауд Арабиясы]] мен Ирак шабуыл жасамау және араб бауырластық келісіміне қол қойды. * [[3 сәуір]] - Германия Ұлыбританияға [[Рейн|Рейнді]] күшейтпеуге уәде беруден үзілді-кесілді бас тартты. * [[8 сәуір]] ** [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]] Германияның бітімгершілік ұсынысына [[Ұлттар Лигасы]] арқылы әрекет ететін халықаралық армия құруды қамтитын өз жоспарымен жауап берді. ** [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] мен [[Моңғолия]] Жапонияның Қиыр Шығыстағы күшеюіне қарсы тұру үшін өзара көмек туралы шартқа қол қойды. * [[15 сәуір]] - [[Палестина|Палестинада]] арабтардың көтерілісі басталды. * [[17 сәуір]] ** [[Түркия]] [[Дарданелл бұғазы|Дарданелл]] айналасындағы қарусыздандырылған аймаққа әскер жіберіп, [[Лозанна бітім шарты|Лозанна]] келісімін бұзды. ** [[Италия-эфиопия соғыстары|Екінші Италия-Эфиопия]] соғысы туралы бейбіт келіссөздер [[Женева|Женевада]] бұзылды, өйткені Ұлттар Лигасы Эфиопияны жеңілістен құтқару үшін тым кеш деген қорытындыға келді. === Мамыр === [[Сурет:Hindenburg at lakehurst.jpg|нобай|Гинденбург дирижабльі.]] * [[5 мамыр]] — итальяндық әскерлер Эфиопия астанасы Аддис-Абебаны басып алды, содан кейін екінші Италия-Эфиопия соғысы аяқталды. * [[6 мамыр]] - Немістің Гинденбург дирижаблі [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-қа алғашқы сапарына аттанды. * [[11 мамыр]] - [[Ұлттар Лигасы|Ұлттар лигасының]] итальяндық делегациясы Лига эфиопиялық делегатқа Лига жиналыстарына қатысуды жалғастыруға рұқсат берген кезде Эфиопияға арналған жиналысты тастап кетті. * [[12 мамыр]] - Ұлттар лигасының итальяндық делегациясы [[Бенито Муссолини|Муссолинидің]] бұйрығымен [[Женева|Женевадан]] кетті. * [[16 мамыр]] - [[Фашистік Италия|Италия]] сенаты Эфиопияның [[Аннексия|аннексиясын]] ратификациялады. * [[29 мамыр]] - [[Түркия туы|Түрік туы]] туралы заң түрік туының сыртқы түрін стандарттаған. === Маусым === [[Сурет:Douglas C-47 "Daisy" 1943 (48233549057).jpg|нобай|Douglas DC-3 бейнесі.]] * [[15 маусым]] - Америка Құрама Штаттарында [[тауар биржасы]] туралы заң қабылданды. * [[22 маусым]] ** [[Гондурас]] Ұлттар Лигасына ұйымнан шығу ниеті туралы хабарлады. ** Германия бопсалау мақсатында адам ұрлау қылмысы үшін [[Өлім жазасы|өлім жазасын]] енгізді. * [[25 маусым]] - Алғашқы коммерциялық ұшуды [[American Airlines]] басқаратын Douglas DC-3 ұшағы жасады. * [[28 маусым]] - Фашистік француз халық партиясы құрылды. === Шілде === [[Сурет:Montaña barracks in Madrid, July 1936.jpg|нобай|1936 жылы 20 шілдеде Мадридтегі Монтанья казармасына жасалған шабуылдың кадрлары.]] [[Сурет:Republican troops during the July 1936 uprising in Barcelona.jpg|нобай|1936 жылғы шілдедегі Барселона көтерілісі кезіндегі Республикалық сарбаздар мен шабуылшы гвардия, Telefónica ғимаратында.]] * [[4 шілде]] - Ұлттар Лигасының Кеңесі [[Фашистік Италия|Италияға]] қарсы экономикалық санкцияларды алып тастауға дауыс берді. * [[10 шілде]] - Францияның әлеуметтік партиясы таратылды. * [[15 шілде]] - [[Ұлттар Лигасы]] Италияға қарсы санкцияларды алып тастады. * [[17 шілде]] - [[Испан азамат соғысы|Испаниядағы азамат соғысы]] басталды. * [[18 шілде]] ** Испания үкіметі көтерілістің басылғанын радио арқылы хабарлады. ** Испан көтерілісі [[Севилья|Севильяға]] тарады. ** [[Мадрид|Мадридте]] Куартель де ла Монтананы қоршау басталды. * [[19 шілде]] - Испан көтерілісі [[Барселона|Барселонаға]] тарады. * [[20 шілде]] - Куартель де ла Монтанья қоршауы республикашылдардың жеңісімен аяқталды. * [[21 шілде]] - 50 000 түрік әскері [[Дарданелл бұғазы|Дарданеллге]] ілгерілей бастады. * [[22 шілде]] - Британ билігі испандық әскери кемелерге егер снарядтар [[Гибралтар|Гибралтарға]] түсуді жалғастырса, британдық артиллерия жауап қайтаратынын ескертті. * [[25 шілде]] - [[Нацистік Германия|Германия]] Эфиопиядағы итальяндық билікті мойындаған алғашқы ел болды, Аддис-Абебадағы дипломатиялық миссиясын жойып, оның орнына бас консулдық құрылды. * [[26 шілде]] ** Адольф Гитлер 26 көлік ұшағы мен басқа да құрал-жабдықтарды жіберу арқылы Испаниядағы азамат соғысындағы [[Оңшылдар (саясат)|ұлтшыл]] тарапты қолдауға келісті. ** Коминтерн Испаниядағы ұрыстарға қатысу үшін халықаралық бригадалар құруға келісті. ** [[Португалия|Португалиядағы]] үкіметі ұлтшылдармен ынтымақтасуға уәде берді. * [[31 шілде]] - [[Халықаралық Олимпиада комитеті]] Токиоға 1940 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарын өткізу құқығын берді. === Тамыз === [[Сурет:Olympic Fire in Berlin 1936.jpg|нобай|Берлиндегі Олимпиада алауы.]] * [[1 тамыз]] - Берлин қаласында олимпиялық ойындарының ашылуы. * [[6 тамыз]] - [[Франсиско Франко]] өзінің штаб-пәтерін [[Севилья|Севильяға]] көшірді. * [[11 тамыз]] - Германияның Ұлыбританиядағы елшісі болып [[Иоахим Риббентроп|Йоахим фон Риббентроп]] тағайындалды. * [[13 тамыз]] - Дүниежүзілік еврей конгресі нацистік Германияға [[бойкот]] жариялауды мақұлдады. * [[15 тамыз]] - [[Стэнли Болдуин]] Ұлыбританияның Испанияға қару-жарақ жеткізуіне [[эмбарго]] жариялады. * [[21 тамыз]] - [[Фашистік Италия|Италия]] Францияның [[Испан азамат соғысы|Испаниядағы азамат соғысына]] араласпау саясатын жүргізу туралы ұсынысын қабылдады. * [[23 тамыз]] - [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] Францияның араласпау жоспарын қабылдағанын жариялады. * [[26 тамыз]] ** Ағылшын-Мысыр шартына қол қойылды. Ұлыбритания [[Мысыр|Мысырдың]] тәуелсіздігін мойындады және [[Суэц каналы|Суэц каналын]] қорғау үшін қажетті әскерлерден басқа барлық әскерлерін Мысырдан шығаруға келісті. ** [[Би-Би-Си|BBC]] өзінің алғашқы телебағдарламасын, «Міне, сенсің» атты эстрадалық шоуды шығарды. ** Испанияның ұлтшылдар бақылайтын бөліктерінде әскерге шақыру енгізілді. * [[27 тамыз]] - [[Ұлыбритания]] мен Франция 17 елден Испанияға қару эмбаргосын енгізуді сұрады. * [[28 тамыз]]: ** [[Нацистік Германия|Германияның]] соғыс министрі Вернер фон Бломберг Испанияда жауынгерлік ұшақтарды орналастыруды мақұлдады. ** [[Фашистік Италия|Италия]] оқ-дәрілерді Испанияға [[Экспорт|экспорттауға]] тыйым салды. * [[29 тамыз]] - Кеңес үкіметі [[Норвегия|Норвегиядан]] [[Лев Давидович Троцкий|Троцкийді]] контрреволюциялық әрекеттерге қатыспау туралы уәдесін бұзды деп айыптап, елден шығаруды талап етті. === Қыркүйек === * [[9 қыркүйек]] - [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]] мен [[Сирия]] үкіметтері одақтастық пен достық туралы шартқа қол қойды. Пакт үш жыл ішінде Францияның Сириядағы мандатын тоқтатуды және Сирияны [[Ұлттар Лигасы|Ұлттар Лигасына]] қабылдауды қарастырды. * [[22 қыркүйек]] - [[Уругвай]] дипломатының үш әпкесінің өлім жазасына кесілгені туралы хабарға байланысты Уругвай Испаниямен [[Дипломатиялық қатынастар|дипломатиялық қарым-қатынасын]] үзді. * [[26 қыркүйек]] - Француз [[Девальвация|девальвациясының]] нәтижесінде [[Швейцария]] өз [[Франк|франкінің]] 30%-ға құнсызданғанын жариялады. * [[27 қыркүйек]] - [[Швейцария]] мен [[Нидерланд|Нидерланды]] алтын стандартынан бас тартты. * [[29 қыркүйек]] - Арабтар көтерілісін басу үшін Ұлыбритания [[Палестина|Палестинада]] әскери жағдай енгізді. === Қазан === * [[5 қазан]] - Италия [[Лира|лираны]] құнсыздандырып, әртүрлі капитал алымдарын енгізді. * [[7 қазан]] - Кеңес Одағы Португалия, Италия және Германия ұлтшылдарға көмектесуді тоқтатпаса, Испаниядағы Азаматтық соғысқа белсенді қатысады деп ультиматум қойды. * [[8 қазан]] - [[Нацистік Германия|Германия]] Кеңес Одағына басқа мемлекеттерді бұрыннан істеп келе жатқан істері үшін айыптауда «әрең шыншыл» емес деп мәлімдеді. Германия Испанияға ұшақ немесе басқа да әскери көмек жібергенің мойындамады. * [[12 қазан]] ** Испания Республикасына көмек көрсету үшін [[Картахена]] қаласына Кеңес Одағынан 50 Т-26 танкі мен бірнеше БА-3 броньды машинасының жөнелтімі келді. ** [[Девр|Дувр]] мен [[Дюнкерк]] арасында арнааралық теміржол паромы ашылды. Бұл қызмет Лондоннан Парижге бір ұйықтайтын көлікте жүруге мүмкіндік береді. * [[14 қазан]] - Бельгия Германияның [[Рейнланд-Пфальц|Рейнландты]] қайта [[Милитаризм|милитаризациялауына]] Францияның жауап бермеуіне байланысты Франциямен өзара көмек туралы келісімнен шықты. * [[23 қазан]]: ** Кеңес Одағы Испания істеріне араласпау жөніндегі Еуропалық комитетке КСРО бұдан былай [[бейтараптық]] келісімімен байланысты болмайтынын хабарлады. Нотада [[Нацистік Германия|Германия]], [[Фашистік Италия|Италия]] және [[Португалия]] пакті бұзды деген бұрынғы айып тағылды. ** [[Адольф Гитлер|Гитлер]] Кондор легионына ұлтшылдар жағында соғысу үшін Испанияға баруды бұйырды. * [[24 қазан]] - [[Португалия]] Испания Республикасымен дипломатиялық қарым-қатынасын үзді. * [[25 қазан]] - [[Рим]]-[[Берлин]] осі деп аталатын одақ Германия мен Италия пактіге келіскен кезде құрылды. * [[30 қазан]] - Кондор Легионы құрылды. === Қараша === [[Сурет:Heinkel He 70 13-33 in service with the Condor Legion.jpg|нобай|Кондор Легионының Heinkel He 70F-2 ұшағы.]] * [[3 қараша]] - [[Франклин Делано Рузвельт|Франклин Рузвельт]] [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тағы президенттік сайлауда басым дауыспен қайта сайланды. Рузвельт 48 штаттың 46-сында жеңіске жетті, бұл Америка тарихындағы ең бұрмаланған сайлау нәтижесі болды. * [[8 қараша]] - [[Гватемала]] мен [[Сальвадор]] Франкисттік Испанияны мойындады. * [[14 қараша]] - Германия бұдан былай Версаль келісімінің [[Рейн]], [[Эльба]] және Одер сияқты өзендерді интернационалдандырған баптарын, теңізге шыға алмайтын елдердің теңізге шығуына мүмкіндік беретінін жариялады. * [[15 қараша]] - Кондор Легионы [[Испан азамат соғысы|Испаниядағы Азаматтық соғысқа]] белсенді түрде қатыса бастады. * [[18 қараша]] -Германия мен Италия Испаниядағы франкистік үкіметті мойындады. * [[26 қараша]] - [[Албания]] Франкисттік Испанияны мойындады. * [[28 қараша]] - [[Франсиско Франко|Франко]] Италияға өзара достық және көмек көрсету туралы құпия шартқа қол қойды. === Желтоқсан === * [[5 желтоқсан]] - Ресей СФСР құрамынан [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] шығарылды және оған Қазақ КСР деп аталатын одақтас республика мәртебесі берілді. * [[11 желтоқсан]] -[[Ұлыбритания]] королі Эдвард VIII тақтан бас тарту. Оның інісі [[Джордж VI]] таққа отырды. === Нақты күндері жоқ === * 1936 жылы Андерсон Карл Дейвуд (1905 – 1991) нобель сыйлығының иегері атанды == Туғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1936 жылы туғандар]]'' == Қайтыс болғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1936 жылы қайтыс болғандар]]'' == Тағы қараңыз == {{commonscat|1936}} {{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}} == Түсініктемелер == <references/> {{Жыл күнтізбесі|1936}} [[Санат:1936 жыл|*]] f9xrjxecutk70ddc11ofhjhny6nteck 3590626 3590622 2026-04-23T16:59:54Z Almatrkh 172335 /* Оқиғалар */ 3590626 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|1936}} {{Жыл үшін навигация|1936}} {{Ғасыр үшін навигация|20}} {{Басқа күнтізбелер|1936}} {{Жыл туралы|1936}} == Оқиғалар == === Қаңтар === * [[8 қаңтар]] - [[Эфиопия]] [[Ұлттар Лигасы|Ұлттар Лигасынан]] итальяндық әскерлердің улы газды пайдаланғанын тексеру үшін комиссия жіберуді сұрады. * [[16 қаңтар]] - [[Бенито Муссолини|Муссолини]] [[Қызыл Крест және Қызыл Жарты Ай халықаралық қозғалысы|Халықаралық Қызыл Крест]] комитетіне хат жолдап, итальяндықтардың Эфиопиядағы ауруханаларды бомбалауын «апат» деп атады. * [[24 қаңтар]] - Альберт Сарро [[Үшінші Француз Республикасы|Францияның]] жаңа премьер-министрі болды. * [[26 қаңтар]] - [[Грекия|Грекияда]] парламенттік сайлау өтіп, онда [[Либерал демократия|Либералдық]] партия жеңіске жетті. * [[30 қаңтар]] - Али Махир Паша [[Мысыр|Мысырдың]] премьер-министрі болды. === Ақпан === [[Сурет:226 Prime Minister's Residence.JPG|нобай|26 ақпандағы оқиға кезінде премьер-министр резиденциясының маңындағы көтерілісшілер.]] * [[3 ақпан]] - [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] жапон және маньчжур әскерлерін кеңес территориясында «[[Диверсия|арандатушылық шабуылдар]]<nowiki/>» жасады деп айыптап мәлімдеме жасады. * [[9 ақпан]] - Мысыр әскерге шақыру жасын 19-дан 18-ге дейін төмендетті. * [[18 ақпан]] - [[Швейцария]] [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|НСДАП]]-қа тыйым салды. * [[20 ақпан]] - Испанияда полиция шіркеулер мен монастырларды өртеп жібермек болған [[Солшыл саясат|солшылдарға]] оқ жаудырды. Ел бойынша сегіз адам қайтыс болды. * [[21 ақпан]] - [[Испания|Испанияның]] жаңа үкіметі 34 мың саяси тұтқынды босатты. * [[26 ақпан]] ** [[Жапония|Жапонияда]] 26 ақпандағы оқиға деп аталатын мемлекеттік [[Төңкеріс (қоғам)|төңкеріс жасау әрекеті]] басталды. ** [[Саксония|Саксонияда]] Гитлер алғашқы [[Volkswagen]] автозауытын ашты. * [[29 ақпан]] - Жапониядағы төңкеріс әрекеті басылды. === Наурыз === * [[4 наурыз]] - "Гинденбург" дирижабль өзінің алғашқы рейсін жасады. * [[7 наурыз]] - [[Нацистік Германия|фашистік Германия]] 1925 жылғы Локарн келісімдерін біржақты бұзды. Неміс әскерлері демилитаризацияланған Рейнландты басып алып, Версаль келісімінің шарттарын өрескел бұзды. * [[29 наурыз]] - нацистік Германиядағы парламенттік сайлауда [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|нацистік партияның]] ресми кандидаттары үшін 99% дауыс берілді. === Сәуір === [[Сурет:Jaffa 1936.jpg|нобай|Британдық полицияның 1936 жылы сәуірде Яффадағы тәртіпсіздіктер кезінде араб тобын таратуы.]] * [[1 сәуір]] ** [[Ұлыбритания]] Франция мен Бельгияны [[Нацистік Германия|Германиямен]] соғысқан жағдайда қолдау көрсететініне сендірді. ** Аустрия [[Сен-Жермен-ан-Ле|Сен-Жермен-ан-Лей]] келісімін бұза отырып, әскерге шақыруды қайта енгізді. * [[2 сәуір]] ** Германия Ұлыбританияға деген ізгі ниеттің белгісі ретінде [[Фашистік Италия|Италияға]] көмір экспортын тоқтатты. ** [[Сауд Арабиясы]] мен Ирак шабуыл жасамау және араб бауырластық келісіміне қол қойды. * [[3 сәуір]] - Германия Ұлыбританияға [[Рейн|Рейнді]] күшейтпеуге уәде беруден үзілді-кесілді бас тартты. * [[8 сәуір]] ** [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]] Германияның бітімгершілік ұсынысына [[Ұлттар Лигасы]] арқылы әрекет ететін халықаралық армия құруды қамтитын өз жоспарымен жауап берді. ** [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] мен [[Моңғолия]] Жапонияның Қиыр Шығыстағы күшеюіне қарсы тұру үшін өзара көмек туралы шартқа қол қойды. * [[15 сәуір]] - [[Палестина|Палестинада]] арабтардың көтерілісі басталды. * [[17 сәуір]] ** [[Түркия]] [[Дарданелл бұғазы|Дарданелл]] айналасындағы қарусыздандырылған аймаққа әскер жіберіп, [[Лозанна бітім шарты|Лозанна]] келісімін бұзды. ** [[Италия-эфиопия соғыстары|Екінші Италия-Эфиопия]] соғысы туралы бейбіт келіссөздер [[Женева|Женевада]] бұзылды, өйткені Ұлттар Лигасы Эфиопияны жеңілістен құтқару үшін тым кеш деген қорытындыға келді. === Мамыр === [[Сурет:Hindenburg at lakehurst.jpg|нобай|Гинденбург дирижабльі.]] * [[5 мамыр]] — итальяндық әскерлер Эфиопия астанасы Аддис-Абебаны басып алды, содан кейін екінші Италия-Эфиопия соғысы аяқталды. * [[6 мамыр]] - Немістің Гинденбург дирижаблі [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-қа алғашқы сапарына аттанды. * [[11 мамыр]] - [[Ұлттар Лигасы|Ұлттар лигасының]] итальяндық делегациясы Лига эфиопиялық делегатқа Лига жиналыстарына қатысуды жалғастыруға рұқсат берген кезде Эфиопияға арналған жиналысты тастап кетті. * [[12 мамыр]] - Ұлттар лигасының итальяндық делегациясы [[Бенито Муссолини|Муссолинидің]] бұйрығымен [[Женева|Женевадан]] кетті. * [[16 мамыр]] - [[Фашистік Италия|Италия]] сенаты Эфиопияның [[Аннексия|аннексиясын]] ратификациялады. * [[29 мамыр]] - [[Түркия туы|Түрік туы]] туралы заң түрік туының сыртқы түрін стандарттаған. === Маусым === [[Сурет:Douglas C-47 "Daisy" 1943 (48233549057).jpg|нобай|Douglas DC-3 бейнесі.]] * [[15 маусым]] - Америка Құрама Штаттарында [[тауар биржасы]] туралы заң қабылданды. * [[22 маусым]] ** [[Гондурас]] Ұлттар Лигасына ұйымнан шығу ниеті туралы хабарлады. ** Германия бопсалау мақсатында адам ұрлау қылмысы үшін [[Өлім жазасы|өлім жазасын]] енгізді. * [[25 маусым]] - Алғашқы коммерциялық ұшуды [[American Airlines]] басқаратын Douglas DC-3 ұшағы жасады. * [[28 маусым]] - Фашистік француз халық партиясы құрылды. === Шілде === [[Сурет:Montaña barracks in Madrid, July 1936.jpg|нобай|1936 жылы 20 шілдеде Мадридтегі Монтанья казармасына жасалған шабуылдың кадрлары.]] [[Сурет:Republican troops during the July 1936 uprising in Barcelona.jpg|нобай|1936 жылғы шілдедегі Барселона көтерілісі кезіндегі Республикалық сарбаздар мен шабуылшы гвардия, Telefónica ғимаратында.]] * [[4 шілде]] - Ұлттар Лигасының Кеңесі [[Фашистік Италия|Италияға]] қарсы экономикалық санкцияларды алып тастауға дауыс берді. * [[10 шілде]] - Францияның әлеуметтік партиясы таратылды. * [[15 шілде]] - [[Ұлттар Лигасы]] Италияға қарсы санкцияларды алып тастады. * [[17 шілде]] - [[Испан азамат соғысы|Испаниядағы азамат соғысы]] басталды. * [[18 шілде]] ** Испания үкіметі көтерілістің басылғанын радио арқылы хабарлады. ** Испан көтерілісі [[Севилья|Севильяға]] тарады. ** [[Мадрид|Мадридте]] Куартель де ла Монтананы қоршау басталды. * [[19 шілде]] - Испан көтерілісі [[Барселона|Барселонаға]] тарады. * [[20 шілде]] - Куартель де ла Монтанья қоршауы республикашылдардың жеңісімен аяқталды. * [[21 шілде]] - 50 000 түрік әскері [[Дарданелл бұғазы|Дарданеллге]] ілгерілей бастады. * [[22 шілде]] - Британ билігі испандық әскери кемелерге егер снарядтар [[Гибралтар|Гибралтарға]] түсуді жалғастырса, британдық артиллерия жауап қайтаратынын ескертті. * [[25 шілде]] - [[Нацистік Германия|Германия]] Эфиопиядағы итальяндық билікті мойындаған алғашқы ел болды, Аддис-Абебадағы дипломатиялық миссиясын жойып, оның орнына бас консулдық құрылды. * [[26 шілде]] ** Адольф Гитлер 26 көлік ұшағы мен басқа да құрал-жабдықтарды жіберу арқылы Испаниядағы азамат соғысындағы [[Оңшылдар (саясат)|ұлтшыл]] тарапты қолдауға келісті. ** Коминтерн Испаниядағы ұрыстарға қатысу үшін халықаралық бригадалар құруға келісті. ** [[Португалия|Португалиядағы]] үкіметі ұлтшылдармен ынтымақтасуға уәде берді. * [[31 шілде]] - [[Халықаралық Олимпиада комитеті]] Токиоға 1940 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарын өткізу құқығын берді. === Тамыз === [[Сурет:Olympic Fire in Berlin 1936.jpg|нобай|Берлиндегі Олимпиада алауы.]] * [[1 тамыз]] - Берлин қаласында олимпиялық ойындарының ашылуы. * [[6 тамыз]] - [[Франсиско Франко]] өзінің штаб-пәтерін [[Севилья|Севильяға]] көшірді. * [[11 тамыз]] - Германияның Ұлыбританиядағы елшісі болып [[Иоахим Риббентроп|Йоахим фон Риббентроп]] тағайындалды. * [[13 тамыз]] - Дүниежүзілік еврей конгресі нацистік Германияға [[бойкот]] жариялауды мақұлдады. * [[15 тамыз]] - [[Стэнли Болдуин]] Ұлыбританияның Испанияға қару-жарақ жеткізуіне [[эмбарго]] жариялады. * [[21 тамыз]] - [[Фашистік Италия|Италия]] Францияның [[Испан азамат соғысы|Испаниядағы азамат соғысына]] араласпау саясатын жүргізу туралы ұсынысын қабылдады. * [[23 тамыз]] - [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] Францияның араласпау жоспарын қабылдағанын жариялады. * [[26 тамыз]] ** Ағылшын-Мысыр шартына қол қойылды. Ұлыбритания [[Мысыр|Мысырдың]] тәуелсіздігін мойындады және [[Суэц каналы|Суэц каналын]] қорғау үшін қажетті әскерлерден басқа барлық әскерлерін Мысырдан шығаруға келісті. ** [[Би-Би-Си|BBC]] өзінің алғашқы телебағдарламасын, «Міне, сенсің» атты эстрадалық шоуды шығарды. ** Испанияның ұлтшылдар бақылайтын бөліктерінде әскерге шақыру енгізілді. * [[27 тамыз]] - [[Ұлыбритания]] мен Франция 17 елден Испанияға қару эмбаргосын енгізуді сұрады. * [[28 тамыз]]: ** [[Нацистік Германия|Германияның]] соғыс министрі Вернер фон Бломберг Испанияда жауынгерлік ұшақтарды орналастыруды мақұлдады. ** [[Фашистік Италия|Италия]] оқ-дәрілерді Испанияға [[Экспорт|экспорттауға]] тыйым салды. * [[29 тамыз]] - Кеңес үкіметі [[Норвегия|Норвегиядан]] [[Лев Давидович Троцкий|Троцкийді]] контрреволюциялық әрекеттерге қатыспау туралы уәдесін бұзды деп айыптап, елден шығаруды талап етті. === Қыркүйек === * [[9 қыркүйек]] - [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]] мен [[Сирия]] үкіметтері одақтастық пен достық туралы шартқа қол қойды. Пакт үш жыл ішінде Францияның Сириядағы мандатын тоқтатуды және Сирияны [[Ұлттар Лигасы|Ұлттар Лигасына]] қабылдауды қарастырды. * [[22 қыркүйек]] - [[Уругвай]] дипломатының үш әпкесінің өлім жазасына кесілгені туралы хабарға байланысты Уругвай Испаниямен [[Дипломатиялық қатынастар|дипломатиялық қарым-қатынасын]] үзді. * [[26 қыркүйек]] - Француз [[Девальвация|девальвациясының]] нәтижесінде [[Швейцария]] өз [[Франк|франкінің]] 30%-ға құнсызданғанын жариялады. * [[27 қыркүйек]] - [[Швейцария]] мен [[Нидерланд|Нидерланды]] алтын стандартынан бас тартты. * [[29 қыркүйек]] - Арабтар көтерілісін басу үшін Ұлыбритания [[Палестина|Палестинада]] әскери жағдай енгізді. === Қазан === * [[5 қазан]] - Италия [[Лира|лираны]] құнсыздандырып, әртүрлі капитал алымдарын енгізді. * [[7 қазан]] - Кеңес Одағы Португалия, Италия және Германия ұлтшылдарға көмектесуді тоқтатпаса, Испаниядағы Азаматтық соғысқа белсенді қатысады деп ультиматум қойды. * [[8 қазан]] - [[Нацистік Германия|Германия]] Кеңес Одағына басқа мемлекеттерді бұрыннан істеп келе жатқан істері үшін айыптауда «әрең шыншыл» емес деп мәлімдеді. Германия Испанияға ұшақ немесе басқа да әскери көмек жібергенің мойындамады. * [[12 қазан]] ** Испания Республикасына көмек көрсету үшін [[Картахена]] қаласына Кеңес Одағынан 50 Т-26 танкі мен бірнеше БА-3 броньды машинасының жөнелтімі келді. ** [[Девр|Дувр]] мен [[Дюнкерк]] арасында арнааралық теміржол паромы ашылды. Бұл қызмет Лондоннан Парижге бір ұйықтайтын көлікте жүруге мүмкіндік береді. * [[14 қазан]] - Бельгия Германияның [[Рейнланд-Пфальц|Рейнландты]] қайта [[Милитаризм|милитаризациялауына]] Францияның жауап бермеуіне байланысты Франциямен өзара көмек туралы келісімнен шықты. * [[23 қазан]]: ** Кеңес Одағы Испания істеріне араласпау жөніндегі Еуропалық комитетке КСРО бұдан былай [[бейтараптық]] келісімімен байланысты болмайтынын хабарлады. Нотада [[Нацистік Германия|Германия]], [[Фашистік Италия|Италия]] және [[Португалия]] пакті бұзды деген бұрынғы айып тағылды. ** [[Адольф Гитлер|Гитлер]] Кондор легионына ұлтшылдар жағында соғысу үшін Испанияға баруды бұйырды. * [[24 қазан]] - [[Португалия]] Испания Республикасымен дипломатиялық қарым-қатынасын үзді. * [[25 қазан]] - [[Рим]]-[[Берлин]] осі деп аталатын одақ Германия мен Италия пактіге келіскен кезде құрылды. * [[30 қазан]] - Кондор Легионы құрылды. === Қараша === [[Сурет:Heinkel He 70 13-33 in service with the Condor Legion.jpg|нобай|Кондор Легионының Heinkel He 70F-2 ұшағы.]] * [[3 қараша]] - [[Франклин Делано Рузвельт|Франклин Рузвельт]] [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тағы президенттік сайлауда басым дауыспен қайта сайланды. Рузвельт 48 штаттың 46-сында жеңіске жетті, бұл Америка тарихындағы ең бұрмаланған сайлау нәтижесі болды. * [[8 қараша]] - [[Гватемала]] мен [[Сальвадор]] Франкисттік Испанияны мойындады. * [[14 қараша]] - Германия бұдан былай Версаль келісімінің [[Рейн]], [[Эльба]] және Одер сияқты өзендерді интернационалдандырған баптарын, теңізге шыға алмайтын елдердің теңізге шығуына мүмкіндік беретінін жариялады. * [[15 қараша]] - Кондор Легионы [[Испан азамат соғысы|Испаниядағы Азаматтық соғысқа]] белсенді түрде қатыса бастады. * [[18 қараша]] -Германия мен Италия Испаниядағы франкистік үкіметті мойындады. * [[26 қараша]] - [[Албания]] Франкисттік Испанияны мойындады. * [[28 қараша]] - [[Франсиско Франко|Франко]] Италияға өзара достық және көмек көрсету туралы құпия шартқа қол қойды. === Желтоқсан === * [[11 желтоқсан]] -[[Ұлыбритания]] королі Эдвард VIII тақтан бас тарту. Оның інісі [[Джордж VI]] таққа отырды. === Нақты күндері жоқ === * 1936 жылы Андерсон Карл Дейвуд (1905 – 1991) нобель сыйлығының иегері атанды === Қазақстанда === * [[5 желтоқсан]] - [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|Ресей КФСР]] құрамынан [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] шығарылды және оған Қазақ КСР деп аталатын одақтас республика мәртебесі берілді. == Туғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1936 жылы туғандар]]'' == Қайтыс болғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1936 жылы қайтыс болғандар]]'' == Тағы қараңыз == {{commonscat|1936}} {{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}} == Түсініктемелер == <references/> {{Жыл күнтізбесі|1936}} [[Санат:1936 жыл|*]] 7p46zgnnh9evpqx3yqn9ffos8how5oz 3590627 3590626 2026-04-23T17:01:42Z Almatrkh 172335 /* Желтоқсан */ 3590627 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|1936}} {{Жыл үшін навигация|1936}} {{Ғасыр үшін навигация|20}} {{Басқа күнтізбелер|1936}} {{Жыл туралы|1936}} == Оқиғалар == === Қаңтар === * [[8 қаңтар]] - [[Эфиопия]] [[Ұлттар Лигасы|Ұлттар Лигасынан]] итальяндық әскерлердің улы газды пайдаланғанын тексеру үшін комиссия жіберуді сұрады. * [[16 қаңтар]] - [[Бенито Муссолини|Муссолини]] [[Қызыл Крест және Қызыл Жарты Ай халықаралық қозғалысы|Халықаралық Қызыл Крест]] комитетіне хат жолдап, итальяндықтардың Эфиопиядағы ауруханаларды бомбалауын «апат» деп атады. * [[24 қаңтар]] - Альберт Сарро [[Үшінші Француз Республикасы|Францияның]] жаңа премьер-министрі болды. * [[26 қаңтар]] - [[Грекия|Грекияда]] парламенттік сайлау өтіп, онда [[Либерал демократия|Либералдық]] партия жеңіске жетті. * [[30 қаңтар]] - Али Махир Паша [[Мысыр|Мысырдың]] премьер-министрі болды. === Ақпан === [[Сурет:226 Prime Minister's Residence.JPG|нобай|26 ақпандағы оқиға кезінде премьер-министр резиденциясының маңындағы көтерілісшілер.]] * [[3 ақпан]] - [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] жапон және маньчжур әскерлерін кеңес территориясында «[[Диверсия|арандатушылық шабуылдар]]<nowiki/>» жасады деп айыптап мәлімдеме жасады. * [[9 ақпан]] - Мысыр әскерге шақыру жасын 19-дан 18-ге дейін төмендетті. * [[18 ақпан]] - [[Швейцария]] [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|НСДАП]]-қа тыйым салды. * [[20 ақпан]] - Испанияда полиция шіркеулер мен монастырларды өртеп жібермек болған [[Солшыл саясат|солшылдарға]] оқ жаудырды. Ел бойынша сегіз адам қайтыс болды. * [[21 ақпан]] - [[Испания|Испанияның]] жаңа үкіметі 34 мың саяси тұтқынды босатты. * [[26 ақпан]] ** [[Жапония|Жапонияда]] 26 ақпандағы оқиға деп аталатын мемлекеттік [[Төңкеріс (қоғам)|төңкеріс жасау әрекеті]] басталды. ** [[Саксония|Саксонияда]] Гитлер алғашқы [[Volkswagen]] автозауытын ашты. * [[29 ақпан]] - Жапониядағы төңкеріс әрекеті басылды. === Наурыз === * [[4 наурыз]] - "Гинденбург" дирижабль өзінің алғашқы рейсін жасады. * [[7 наурыз]] - [[Нацистік Германия|фашистік Германия]] 1925 жылғы Локарн келісімдерін біржақты бұзды. Неміс әскерлері демилитаризацияланған Рейнландты басып алып, Версаль келісімінің шарттарын өрескел бұзды. * [[29 наурыз]] - нацистік Германиядағы парламенттік сайлауда [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|нацистік партияның]] ресми кандидаттары үшін 99% дауыс берілді. === Сәуір === [[Сурет:Jaffa 1936.jpg|нобай|Британдық полицияның 1936 жылы сәуірде Яффадағы тәртіпсіздіктер кезінде араб тобын таратуы.]] * [[1 сәуір]] ** [[Ұлыбритания]] Франция мен Бельгияны [[Нацистік Германия|Германиямен]] соғысқан жағдайда қолдау көрсететініне сендірді. ** Аустрия [[Сен-Жермен-ан-Ле|Сен-Жермен-ан-Лей]] келісімін бұза отырып, әскерге шақыруды қайта енгізді. * [[2 сәуір]] ** Германия Ұлыбританияға деген ізгі ниеттің белгісі ретінде [[Фашистік Италия|Италияға]] көмір экспортын тоқтатты. ** [[Сауд Арабиясы]] мен Ирак шабуыл жасамау және араб бауырластық келісіміне қол қойды. * [[3 сәуір]] - Германия Ұлыбританияға [[Рейн|Рейнді]] күшейтпеуге уәде беруден үзілді-кесілді бас тартты. * [[8 сәуір]] ** [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]] Германияның бітімгершілік ұсынысына [[Ұлттар Лигасы]] арқылы әрекет ететін халықаралық армия құруды қамтитын өз жоспарымен жауап берді. ** [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] мен [[Моңғолия]] Жапонияның Қиыр Шығыстағы күшеюіне қарсы тұру үшін өзара көмек туралы шартқа қол қойды. * [[15 сәуір]] - [[Палестина|Палестинада]] арабтардың көтерілісі басталды. * [[17 сәуір]] ** [[Түркия]] [[Дарданелл бұғазы|Дарданелл]] айналасындағы қарусыздандырылған аймаққа әскер жіберіп, [[Лозанна бітім шарты|Лозанна]] келісімін бұзды. ** [[Италия-эфиопия соғыстары|Екінші Италия-Эфиопия]] соғысы туралы бейбіт келіссөздер [[Женева|Женевада]] бұзылды, өйткені Ұлттар Лигасы Эфиопияны жеңілістен құтқару үшін тым кеш деген қорытындыға келді. === Мамыр === [[Сурет:Hindenburg at lakehurst.jpg|нобай|Гинденбург дирижабльі.]] * [[5 мамыр]] — итальяндық әскерлер Эфиопия астанасы Аддис-Абебаны басып алды, содан кейін екінші Италия-Эфиопия соғысы аяқталды. * [[6 мамыр]] - Немістің Гинденбург дирижаблі [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-қа алғашқы сапарына аттанды. * [[11 мамыр]] - [[Ұлттар Лигасы|Ұлттар лигасының]] итальяндық делегациясы Лига эфиопиялық делегатқа Лига жиналыстарына қатысуды жалғастыруға рұқсат берген кезде Эфиопияға арналған жиналысты тастап кетті. * [[12 мамыр]] - Ұлттар лигасының итальяндық делегациясы [[Бенито Муссолини|Муссолинидің]] бұйрығымен [[Женева|Женевадан]] кетті. * [[16 мамыр]] - [[Фашистік Италия|Италия]] сенаты Эфиопияның [[Аннексия|аннексиясын]] ратификациялады. * [[29 мамыр]] - [[Түркия туы|Түрік туы]] туралы заң түрік туының сыртқы түрін стандарттаған. === Маусым === [[Сурет:Douglas C-47 "Daisy" 1943 (48233549057).jpg|нобай|Douglas DC-3 бейнесі.]] * [[15 маусым]] - Америка Құрама Штаттарында [[тауар биржасы]] туралы заң қабылданды. * [[22 маусым]] ** [[Гондурас]] Ұлттар Лигасына ұйымнан шығу ниеті туралы хабарлады. ** Германия бопсалау мақсатында адам ұрлау қылмысы үшін [[Өлім жазасы|өлім жазасын]] енгізді. * [[25 маусым]] - Алғашқы коммерциялық ұшуды [[American Airlines]] басқаратын Douglas DC-3 ұшағы жасады. * [[28 маусым]] - Фашистік француз халық партиясы құрылды. === Шілде === [[Сурет:Montaña barracks in Madrid, July 1936.jpg|нобай|1936 жылы 20 шілдеде Мадридтегі Монтанья казармасына жасалған шабуылдың кадрлары.]] [[Сурет:Republican troops during the July 1936 uprising in Barcelona.jpg|нобай|1936 жылғы шілдедегі Барселона көтерілісі кезіндегі Республикалық сарбаздар мен шабуылшы гвардия, Telefónica ғимаратында.]] * [[4 шілде]] - Ұлттар Лигасының Кеңесі [[Фашистік Италия|Италияға]] қарсы экономикалық санкцияларды алып тастауға дауыс берді. * [[10 шілде]] - Францияның әлеуметтік партиясы таратылды. * [[15 шілде]] - [[Ұлттар Лигасы]] Италияға қарсы санкцияларды алып тастады. * [[17 шілде]] - [[Испан азамат соғысы|Испаниядағы азамат соғысы]] басталды. * [[18 шілде]] ** Испания үкіметі көтерілістің басылғанын радио арқылы хабарлады. ** Испан көтерілісі [[Севилья|Севильяға]] тарады. ** [[Мадрид|Мадридте]] Куартель де ла Монтананы қоршау басталды. * [[19 шілде]] - Испан көтерілісі [[Барселона|Барселонаға]] тарады. * [[20 шілде]] - Куартель де ла Монтанья қоршауы республикашылдардың жеңісімен аяқталды. * [[21 шілде]] - 50 000 түрік әскері [[Дарданелл бұғазы|Дарданеллге]] ілгерілей бастады. * [[22 шілде]] - Британ билігі испандық әскери кемелерге егер снарядтар [[Гибралтар|Гибралтарға]] түсуді жалғастырса, британдық артиллерия жауап қайтаратынын ескертті. * [[25 шілде]] - [[Нацистік Германия|Германия]] Эфиопиядағы итальяндық билікті мойындаған алғашқы ел болды, Аддис-Абебадағы дипломатиялық миссиясын жойып, оның орнына бас консулдық құрылды. * [[26 шілде]] ** Адольф Гитлер 26 көлік ұшағы мен басқа да құрал-жабдықтарды жіберу арқылы Испаниядағы азамат соғысындағы [[Оңшылдар (саясат)|ұлтшыл]] тарапты қолдауға келісті. ** Коминтерн Испаниядағы ұрыстарға қатысу үшін халықаралық бригадалар құруға келісті. ** [[Португалия|Португалиядағы]] үкіметі ұлтшылдармен ынтымақтасуға уәде берді. * [[31 шілде]] - [[Халықаралық Олимпиада комитеті]] Токиоға 1940 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарын өткізу құқығын берді. === Тамыз === [[Сурет:Olympic Fire in Berlin 1936.jpg|нобай|Берлиндегі Олимпиада алауы.]] * [[1 тамыз]] - Берлин қаласында олимпиялық ойындарының ашылуы. * [[6 тамыз]] - [[Франсиско Франко]] өзінің штаб-пәтерін [[Севилья|Севильяға]] көшірді. * [[11 тамыз]] - Германияның Ұлыбританиядағы елшісі болып [[Иоахим Риббентроп|Йоахим фон Риббентроп]] тағайындалды. * [[13 тамыз]] - Дүниежүзілік еврей конгресі нацистік Германияға [[бойкот]] жариялауды мақұлдады. * [[15 тамыз]] - [[Стэнли Болдуин]] Ұлыбританияның Испанияға қару-жарақ жеткізуіне [[эмбарго]] жариялады. * [[21 тамыз]] - [[Фашистік Италия|Италия]] Францияның [[Испан азамат соғысы|Испаниядағы азамат соғысына]] араласпау саясатын жүргізу туралы ұсынысын қабылдады. * [[23 тамыз]] - [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] Францияның араласпау жоспарын қабылдағанын жариялады. * [[26 тамыз]] ** Ағылшын-Мысыр шартына қол қойылды. Ұлыбритания [[Мысыр|Мысырдың]] тәуелсіздігін мойындады және [[Суэц каналы|Суэц каналын]] қорғау үшін қажетті әскерлерден басқа барлық әскерлерін Мысырдан шығаруға келісті. ** [[Би-Би-Си|BBC]] өзінің алғашқы телебағдарламасын, «Міне, сенсің» атты эстрадалық шоуды шығарды. ** Испанияның ұлтшылдар бақылайтын бөліктерінде әскерге шақыру енгізілді. * [[27 тамыз]] - [[Ұлыбритания]] мен Франция 17 елден Испанияға қару эмбаргосын енгізуді сұрады. * [[28 тамыз]]: ** [[Нацистік Германия|Германияның]] соғыс министрі Вернер фон Бломберг Испанияда жауынгерлік ұшақтарды орналастыруды мақұлдады. ** [[Фашистік Италия|Италия]] оқ-дәрілерді Испанияға [[Экспорт|экспорттауға]] тыйым салды. * [[29 тамыз]] - Кеңес үкіметі [[Норвегия|Норвегиядан]] [[Лев Давидович Троцкий|Троцкийді]] контрреволюциялық әрекеттерге қатыспау туралы уәдесін бұзды деп айыптап, елден шығаруды талап етті. === Қыркүйек === * [[9 қыркүйек]] - [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]] мен [[Сирия]] үкіметтері одақтастық пен достық туралы шартқа қол қойды. Пакт үш жыл ішінде Францияның Сириядағы мандатын тоқтатуды және Сирияны [[Ұлттар Лигасы|Ұлттар Лигасына]] қабылдауды қарастырды. * [[22 қыркүйек]] - [[Уругвай]] дипломатының үш әпкесінің өлім жазасына кесілгені туралы хабарға байланысты Уругвай Испаниямен [[Дипломатиялық қатынастар|дипломатиялық қарым-қатынасын]] үзді. * [[26 қыркүйек]] - Француз [[Девальвация|девальвациясының]] нәтижесінде [[Швейцария]] өз [[Франк|франкінің]] 30%-ға құнсызданғанын жариялады. * [[27 қыркүйек]] - [[Швейцария]] мен [[Нидерланд|Нидерланды]] алтын стандартынан бас тартты. * [[29 қыркүйек]] - Арабтар көтерілісін басу үшін Ұлыбритания [[Палестина|Палестинада]] әскери жағдай енгізді. === Қазан === * [[5 қазан]] - Италия [[Лира|лираны]] құнсыздандырып, әртүрлі капитал алымдарын енгізді. * [[7 қазан]] - Кеңес Одағы Португалия, Италия және Германия ұлтшылдарға көмектесуді тоқтатпаса, Испаниядағы Азаматтық соғысқа белсенді қатысады деп ультиматум қойды. * [[8 қазан]] - [[Нацистік Германия|Германия]] Кеңес Одағына басқа мемлекеттерді бұрыннан істеп келе жатқан істері үшін айыптауда «әрең шыншыл» емес деп мәлімдеді. Германия Испанияға ұшақ немесе басқа да әскери көмек жібергенің мойындамады. * [[12 қазан]] ** Испания Республикасына көмек көрсету үшін [[Картахена]] қаласына Кеңес Одағынан 50 Т-26 танкі мен бірнеше БА-3 броньды машинасының жөнелтімі келді. ** [[Девр|Дувр]] мен [[Дюнкерк]] арасында арнааралық теміржол паромы ашылды. Бұл қызмет Лондоннан Парижге бір ұйықтайтын көлікте жүруге мүмкіндік береді. * [[14 қазан]] - Бельгия Германияның [[Рейнланд-Пфальц|Рейнландты]] қайта [[Милитаризм|милитаризациялауына]] Францияның жауап бермеуіне байланысты Франциямен өзара көмек туралы келісімнен шықты. * [[23 қазан]]: ** Кеңес Одағы Испания істеріне араласпау жөніндегі Еуропалық комитетке КСРО бұдан былай [[бейтараптық]] келісімімен байланысты болмайтынын хабарлады. Нотада [[Нацистік Германия|Германия]], [[Фашистік Италия|Италия]] және [[Португалия]] пакті бұзды деген бұрынғы айып тағылды. ** [[Адольф Гитлер|Гитлер]] Кондор легионына ұлтшылдар жағында соғысу үшін Испанияға баруды бұйырды. * [[24 қазан]] - [[Португалия]] Испания Республикасымен дипломатиялық қарым-қатынасын үзді. * [[25 қазан]] - [[Рим]]-[[Берлин]] осі деп аталатын одақ Германия мен Италия пактіге келіскен кезде құрылды. * [[30 қазан]] - Кондор Легионы құрылды. === Қараша === [[Сурет:Heinkel He 70 13-33 in service with the Condor Legion.jpg|нобай|Кондор Легионының Heinkel He 70F-2 ұшағы.]] * [[3 қараша]] - [[Франклин Делано Рузвельт|Франклин Рузвельт]] [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тағы президенттік сайлауда басым дауыспен қайта сайланды. Рузвельт 48 штаттың 46-сында жеңіске жетті, бұл Америка тарихындағы ең бұрмаланған сайлау нәтижесі болды. * [[8 қараша]] - [[Гватемала]] мен [[Сальвадор]] Франкисттік Испанияны мойындады. * [[14 қараша]] - Германия бұдан былай Версаль келісімінің [[Рейн]], [[Эльба]] және Одер сияқты өзендерді интернационалдандырған баптарын, теңізге шыға алмайтын елдердің теңізге шығуына мүмкіндік беретінін жариялады. * [[15 қараша]] - Кондор Легионы [[Испан азамат соғысы|Испаниядағы Азаматтық соғысқа]] белсенді түрде қатыса бастады. * [[18 қараша]] -Германия мен Италия Испаниядағы франкистік үкіметті мойындады. * [[26 қараша]] - [[Албания]] Франкисттік Испанияны мойындады. * [[28 қараша]] - [[Франсиско Франко|Франко]] Италияға өзара достық және көмек көрсету туралы құпия шартқа қол қойды. === Желтоқсан === * [[11 желтоқсан]] -[[Ұлыбритания]] королі Эдвард VIII тақтан бас тарту. Оның інісі [[Джордж VI]] таққа отырды. * [[22 желтоқсан]] - [[Мысыр]] парламенті Ағылшын-Мысыр шартын ратификациялады. === Нақты күндері жоқ === * 1936 жылы Андерсон Карл Дейвуд (1905 – 1991) нобель сыйлығының иегері атанды === Қазақстанда === * [[5 желтоқсан]] - [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|Ресей КФСР]] құрамынан [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] шығарылды және оған Қазақ КСР деп аталатын одақтас республика мәртебесі берілді. == Туғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1936 жылы туғандар]]'' == Қайтыс болғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1936 жылы қайтыс болғандар]]'' == Тағы қараңыз == {{commonscat|1936}} {{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}} == Түсініктемелер == <references/> {{Жыл күнтізбесі|1936}} [[Санат:1936 жыл|*]] 6aredd1o17bhvp5lof3dxl0w1jkhxzo 3590680 3590627 2026-04-23T18:30:55Z Kasymov 10777 3590680 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|1936}} {{Жыл үшін навигация|1936}} {{Ғасыр үшін навигация|20}} {{Басқа күнтізбелер|1936}} {{Жыл туралы|1936}} == Оқиғалар == === Қаңтар === * [[8 қаңтар]] - [[Эфиопия]] [[Ұлттар Лигасы|Ұлттар Лигасынан]] итальяндық әскерлердің улы газды пайдаланғанын тексеру үшін комиссия жіберуді сұрады. * [[16 қаңтар]] - [[Бенито Муссолини|Муссолини]] [[Қызыл Крест және Қызыл Жарты Ай халықаралық қозғалысы|Халықаралық Қызыл Крест]] комитетіне хат жолдап, итальяндықтардың Эфиопиядағы ауруханаларды бомбалауын «апат» деп атады. * [[24 қаңтар]] - Альберт Сарро [[Үшінші Француз Республикасы|Францияның]] жаңа премьер-министрі болды. * [[26 қаңтар]] - [[Грекия|Грекияда]] парламенттік сайлау өтіп, онда [[Либерал демократия|Либералдық]] партия жеңіске жетті. * [[30 қаңтар]] - Али Махир Паша [[Мысыр|Мысырдың]] премьер-министрі болды. === Ақпан === [[Сурет:226 Prime Minister's Residence.JPG|нобай|26 ақпандағы оқиға кезінде премьер-министр резиденциясының маңындағы көтерілісшілер.]] * [[3 ақпан]] - [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] жапон және маньчжур әскерлерін кеңес территориясында «[[Диверсия|арандатушылық шабуылдар]]<nowiki/>» жасады деп айыптап мәлімдеме жасады. * [[9 ақпан]] - Мысыр әскерге шақыру жасын 19-дан 18-ге дейін төмендетті. * [[18 ақпан]] - [[Швейцария]] [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|НСДАП]]-қа тыйым салды. * [[20 ақпан]] - Испанияда полиция шіркеулер мен монастырларды өртеп жібермек болған [[Солшыл саясат|солшылдарға]] оқ жаудырды. Ел бойынша сегіз адам қайтыс болды. * [[21 ақпан]] - [[Испания|Испанияның]] жаңа үкіметі 34 мың саяси тұтқынды босатты. * [[26 ақпан]] ** [[Жапония|Жапонияда]] 26 ақпандағы оқиға деп аталатын мемлекеттік [[Төңкеріс (қоғам)|төңкеріс жасау әрекеті]] басталды. ** [[Саксония|Саксонияда]] Гитлер алғашқы [[Volkswagen]] автозауытын ашты. * [[29 ақпан]] - Жапониядағы төңкеріс әрекеті басылды. === Наурыз === * [[4 наурыз]] - "Гинденбург" дирижабль өзінің алғашқы рейсін жасады. * [[7 наурыз]] - [[Нацистік Германия|фашистік Германия]] 1925 жылғы Локарн келісімдерін біржақты бұзды. Неміс әскерлері демилитаризацияланған Рейнландты басып алып, Версаль келісімінің шарттарын өрескел бұзды. * [[29 наурыз]] - нацистік Германиядағы парламенттік сайлауда [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|нацистік партияның]] ресми кандидаттары үшін 99% дауыс берілді. === Сәуір === [[Сурет:Jaffa 1936.jpg|нобай|Британдық полицияның 1936 жылы сәуірде Яффадағы тәртіпсіздіктер кезінде араб тобын таратуы.]] * [[1 сәуір]] ** [[Ұлыбритания]] Франция мен Бельгияны [[Нацистік Германия|Германиямен]] соғысқан жағдайда қолдау көрсететініне сендірді. ** Аустрия [[Сен-Жермен-ан-Ле|Сен-Жермен-ан-Лей]] келісімін бұза отырып, әскерге шақыруды қайта енгізді. * [[2 сәуір]] ** Германия Ұлыбританияға деген ізгі ниеттің белгісі ретінде [[Фашистік Италия|Италияға]] көмір экспортын тоқтатты. ** [[Сауд Арабиясы]] мен Ирак шабуыл жасамау және араб бауырластық келісіміне қол қойды. * [[3 сәуір]] - Германия Ұлыбританияға [[Рейн|Рейнді]] күшейтпеуге уәде беруден үзілді-кесілді бас тартты. * [[8 сәуір]] ** [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]] Германияның бітімгершілік ұсынысына [[Ұлттар Лигасы]] арқылы әрекет ететін халықаралық армия құруды қамтитын өз жоспарымен жауап берді. ** [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] мен [[Моңғолия]] Жапонияның Қиыр Шығыстағы күшеюіне қарсы тұру үшін өзара көмек туралы шартқа қол қойды. * [[15 сәуір]] - [[Палестина|Палестинада]] арабтардың көтерілісі басталды. * [[17 сәуір]] ** [[Түркия]] [[Дарданелл бұғазы|Дарданелл]] айналасындағы қарусыздандырылған аймаққа әскер жіберіп, [[Лозанна бітім шарты|Лозанна]] келісімін бұзды. ** [[Италия-эфиопия соғыстары|Екінші Италия-Эфиопия]] соғысы туралы бейбіт келіссөздер [[Женева|Женевада]] бұзылды, өйткені Ұлттар Лигасы Эфиопияны жеңілістен құтқару үшін тым кеш деген қорытындыға келді. === Мамыр === [[Сурет:Hindenburg at lakehurst.jpg|нобай|Гинденбург дирижабльі.]] * [[5 мамыр]] — итальяндық әскерлер Эфиопия астанасы Аддис-Абебаны басып алды, содан кейін екінші Италия-Эфиопия соғысы аяқталды. * [[6 мамыр]] - Немістің Гинденбург дирижаблі [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-қа алғашқы сапарына аттанды. * [[11 мамыр]] - [[Ұлттар Лигасы|Ұлттар лигасының]] итальяндық делегациясы Лига эфиопиялық делегатқа Лига жиналыстарына қатысуды жалғастыруға рұқсат берген кезде Эфиопияға арналған жиналысты тастап кетті. * [[12 мамыр]] - Ұлттар лигасының итальяндық делегациясы [[Бенито Муссолини|Муссолинидің]] бұйрығымен [[Женева|Женевадан]] кетті. * [[16 мамыр]] - [[Фашистік Италия|Италия]] сенаты Эфиопияның [[Аннексия|аннексиясын]] ратификациялады. * [[29 мамыр]] - [[Түркия туы|Түрік туы]] туралы заң түрік туының сыртқы түрін стандарттаған. === Маусым === [[Сурет:Douglas C-47 "Daisy" 1943 (48233549057).jpg|нобай|Douglas DC-3 бейнесі.]] * [[15 маусым]] - Америка Құрама Штаттарында [[тауар биржасы]] туралы заң қабылданды. * [[22 маусым]] ** [[Гондурас]] Ұлттар Лигасына ұйымнан шығу ниеті туралы хабарлады. ** Германия бопсалау мақсатында адам ұрлау қылмысы үшін [[Өлім жазасы|өлім жазасын]] енгізді. * [[25 маусым]] - Алғашқы коммерциялық ұшуды [[American Airlines]] басқаратын Douglas DC-3 ұшағы жасады. * [[28 маусым]] - Фашистік француз халық партиясы құрылды. === Шілде === [[Сурет:Montaña barracks in Madrid, July 1936.jpg|нобай|1936 жылы 20 шілдеде Мадридтегі Монтанья казармасына жасалған шабуылдың кадрлары.]] [[Сурет:Republican troops during the July 1936 uprising in Barcelona.jpg|нобай|1936 жылғы шілдедегі Барселона көтерілісі кезіндегі Республикалық сарбаздар мен шабуылшы гвардия, Telefónica ғимаратында.]] * [[4 шілде]] - Ұлттар Лигасының Кеңесі [[Фашистік Италия|Италияға]] қарсы экономикалық санкцияларды алып тастауға дауыс берді. * [[10 шілде]] - Францияның әлеуметтік партиясы таратылды. * [[15 шілде]] - [[Ұлттар Лигасы]] Италияға қарсы санкцияларды алып тастады. * [[17 шілде]] - [[Испан азамат соғысы|Испаниядағы азамат соғысы]] басталды. * [[18 шілде]] ** Испания үкіметі көтерілістің басылғанын радио арқылы хабарлады. ** Испан көтерілісі [[Севилья|Севильяға]] тарады. ** [[Мадрид|Мадридте]] Куартель де ла Монтананы қоршау басталды. * [[19 шілде]] - Испан көтерілісі [[Барселона|Барселонаға]] тарады. * [[20 шілде]] - Куартель де ла Монтанья қоршауы республикашылдардың жеңісімен аяқталды. * [[21 шілде]] - 50 000 түрік әскері [[Дарданелл бұғазы|Дарданеллге]] ілгерілей бастады. * [[22 шілде]] - Британ билігі испандық әскери кемелерге егер снарядтар [[Гибралтар|Гибралтарға]] түсуді жалғастырса, британдық артиллерия жауап қайтаратынын ескертті. * [[25 шілде]] - [[Нацистік Германия|Германия]] Эфиопиядағы итальяндық билікті мойындаған алғашқы ел болды, Аддис-Абебадағы дипломатиялық миссиясын жойып, оның орнына бас консулдық құрылды. * [[26 шілде]] ** Адольф Гитлер 26 көлік ұшағы мен басқа да құрал-жабдықтарды жіберу арқылы Испаниядағы азамат соғысындағы [[Оңшылдар (саясат)|ұлтшыл]] тарапты қолдауға келісті. ** Коминтерн Испаниядағы ұрыстарға қатысу үшін халықаралық бригадалар құруға келісті. ** [[Португалия|Португалиядағы]] үкіметі ұлтшылдармен ынтымақтасуға уәде берді. * [[31 шілде]] - [[Халықаралық Олимпиада комитеті]] Токиоға 1940 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарын өткізу құқығын берді. === Тамыз === [[Сурет:Olympic Fire in Berlin 1936.jpg|нобай|Берлиндегі Олимпиада алауы.]] * [[1 тамыз]] - Берлин қаласында олимпиялық ойындарының ашылуы. * [[6 тамыз]] - [[Франсиско Франко]] өзінің штаб-пәтерін [[Севилья|Севильяға]] көшірді. * [[11 тамыз]] - Германияның Ұлыбританиядағы елшісі болып [[Иоахим Риббентроп|Йоахим фон Риббентроп]] тағайындалды. * [[13 тамыз]] - Дүниежүзілік еврей конгресі нацистік Германияға [[бойкот]] жариялауды мақұлдады. * [[15 тамыз]] - [[Стэнли Болдуин]] Ұлыбританияның Испанияға қару-жарақ жеткізуіне [[эмбарго]] жариялады. * [[21 тамыз]] - [[Фашистік Италия|Италия]] Францияның [[Испан азамат соғысы|Испаниядағы азамат соғысына]] араласпау саясатын жүргізу туралы ұсынысын қабылдады. * [[23 тамыз]] - [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] Францияның араласпау жоспарын қабылдағанын жариялады. * [[26 тамыз]] ** Ағылшын-Мысыр шартына қол қойылды. Ұлыбритания [[Мысыр|Мысырдың]] тәуелсіздігін мойындады және [[Суэц каналы|Суэц каналын]] қорғау үшін қажетті әскерлерден басқа барлық әскерлерін Мысырдан шығаруға келісті. ** [[Би-Би-Си|BBC]] өзінің алғашқы телебағдарламасын, «Міне, сенсің» атты эстрадалық шоуды шығарды. ** Испанияның ұлтшылдар бақылайтын бөліктерінде әскерге шақыру енгізілді. * [[27 тамыз]] - [[Ұлыбритания]] мен Франция 17 елден Испанияға қару эмбаргосын енгізуді сұрады. * [[28 тамыз]]: ** [[Нацистік Германия|Германияның]] соғыс министрі Вернер фон Бломберг Испанияда жауынгерлік ұшақтарды орналастыруды мақұлдады. ** [[Фашистік Италия|Италия]] оқ-дәрілерді Испанияға [[Экспорт|экспорттауға]] тыйым салды. * [[29 тамыз]] - Кеңес үкіметі [[Норвегия|Норвегиядан]] [[Лев Давидович Троцкий|Троцкийді]] контрреволюциялық әрекеттерге қатыспау туралы уәдесін бұзды деп айыптап, елден шығаруды талап етті. === Қыркүйек === * [[9 қыркүйек]] - [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]] мен [[Сирия]] үкіметтері одақтастық пен достық туралы шартқа қол қойды. Пакт үш жыл ішінде Францияның Сириядағы мандатын тоқтатуды және Сирияны [[Ұлттар Лигасы|Ұлттар Лигасына]] қабылдауды қарастырды. * [[22 қыркүйек]] - [[Уругвай]] дипломатының үш әпкесінің өлім жазасына кесілгені туралы хабарға байланысты Уругвай Испаниямен [[Дипломатиялық қатынастар|дипломатиялық қарым-қатынасын]] үзді. * [[26 қыркүйек]] - Француз [[Девальвация|девальвациясының]] нәтижесінде [[Швейцария]] өз [[Франк|франкінің]] 30%-ға құнсызданғанын жариялады. * [[27 қыркүйек]] - [[Швейцария]] мен [[Нидерланд|Нидерланды]] алтын стандартынан бас тартты. * [[29 қыркүйек]] - Арабтар көтерілісін басу үшін Ұлыбритания [[Палестина|Палестинада]] әскери жағдай енгізді. === Қазан === * [[5 қазан]] - Италия [[Лира|лираны]] құнсыздандырып, әртүрлі капитал алымдарын енгізді. * [[7 қазан]] - Кеңес Одағы Португалия, Италия және Германия ұлтшылдарға көмектесуді тоқтатпаса, Испаниядағы Азаматтық соғысқа белсенді қатысады деп ультиматум қойды. * [[8 қазан]] - [[Нацистік Германия|Германия]] Кеңес Одағына басқа мемлекеттерді бұрыннан істеп келе жатқан істері үшін айыптауда «әрең шыншыл» емес деп мәлімдеді. Германия Испанияға ұшақ немесе басқа да әскери көмек жібергенің мойындамады. * [[12 қазан]] ** Испания Республикасына көмек көрсету үшін [[Картахена]] қаласына Кеңес Одағынан 50 Т-26 танкі мен бірнеше БА-3 броньды машинасының жөнелтімі келді. ** [[Девр|Дувр]] мен [[Дюнкерк]] арасында арнааралық теміржол паромы ашылды. Бұл қызмет Лондоннан Парижге бір ұйықтайтын көлікте жүруге мүмкіндік береді. * [[14 қазан]] - Бельгия Германияның [[Рейнланд-Пфальц|Рейнландты]] қайта [[Милитаризм|милитаризациялауына]] Францияның жауап бермеуіне байланысты Франциямен өзара көмек туралы келісімнен шықты. * [[23 қазан]]: ** Кеңес Одағы Испания істеріне араласпау жөніндегі Еуропалық комитетке КСРО бұдан былай [[бейтараптық]] келісімімен байланысты болмайтынын хабарлады. Нотада [[Нацистік Германия|Германия]], [[Фашистік Италия|Италия]] және [[Португалия]] пакті бұзды деген бұрынғы айып тағылды. ** [[Адольф Гитлер|Гитлер]] Кондор легионына ұлтшылдар жағында соғысу үшін Испанияға баруды бұйырды. * [[24 қазан]] - [[Португалия]] Испания Республикасымен дипломатиялық қарым-қатынасын үзді. * [[25 қазан]] - [[Рим]]-[[Берлин]] осі деп аталатын одақ Германия мен Италия пактіге келіскен кезде құрылды. * [[30 қазан]] - Кондор Легионы құрылды. === Қараша === [[Сурет:Heinkel He 70 13-33 in service with the Condor Legion.jpg|нобай|Кондор Легионының Heinkel He 70F-2 ұшағы.]] * [[3 қараша]] - [[Франклин Делано Рузвельт|Франклин Рузвельт]] [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тағы президенттік сайлауда басым дауыспен қайта сайланды. Рузвельт 48 штаттың 46-сында жеңіске жетті, бұл Америка тарихындағы ең бұрмаланған сайлау нәтижесі болды. * [[8 қараша]] - [[Гватемала]] мен [[Сальвадор]] Франкисттік Испанияны мойындады. * [[14 қараша]] - Германия бұдан былай Версаль келісімінің [[Рейн]], [[Эльба]] және Одер сияқты өзендерді интернационалдандырған баптарын, теңізге шыға алмайтын елдердің теңізге шығуына мүмкіндік беретінін жариялады. * [[15 қараша]] - Кондор Легионы [[Испан азамат соғысы|Испаниядағы Азаматтық соғысқа]] белсенді түрде қатыса бастады. * [[18 қараша]] -Германия мен Италия Испаниядағы франкистік үкіметті мойындады. * [[26 қараша]] - [[Албания]] Франкисттік Испанияны мойындады. * [[28 қараша]] - [[Франсиско Франко|Франко]] Италияға өзара достық және көмек көрсету туралы құпия шартқа қол қойды. === Желтоқсан === * [[11 желтоқсан]] -[[Ұлыбритания]] королі Эдвард VIII тақтан бас тарту. Оның інісі [[Джордж VI]] таққа отырды. * [[22 желтоқсан]] - [[Мысыр]] парламенті Ағылшын-Мысыр шартын ратификациялады. === Нақты күндері жоқ === * 1936 жылы Андерсон Карл Дейвуд (1905 – 1991) нобель сыйлығының иегері атанды === Қазақстанда === * [[5 желтоқсан]] - [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|Ресей КФСР]] құрамынан [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] шығарылды және оған Қазақ КСР деп аталатын одақтас республика мәртебесі берілді. == Туғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1936 жылы туғандар]]'' == Қайтыс болғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1936 жылы қайтыс болғандар]]'' == Тағы қараңыз == {{commonscat|1936}} {{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жыл күнтізбесі|1936}} [[Санат:1936 жыл|*]] ch2wqsodpmt4l22dh7xwy3pdhdk8q43 0 124484 3590979 3589646 2026-04-24T09:06:55Z Almatrkh 172335 3590979 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|1939}} {{Жыл үшін навигация|1939}} {{Ғасыр үшін навигация|20}} {{Басқа күнтізбелер|1939}} {{Жыл туралы|1939}} == Оқиғалар == === Қаңтар === * [[9 қаңтар]] - Альберт Шпеер жобалаған жаңа Рейхсканцелярия ғимараты [[Берлин|Берлиндегі]] Воссштрассе көшесінде салтанатты түрде ашылды.<ref>[https://germanhistorydocs.ghi-dc.org/sub_image.cfm?image_id=2334 «Альберт Шпеер жобалаған Жаңа Рейхканцеляриясы».] Германия тарихы құжаттар мен суреттерде.</ref> * [[13 қаңтар]] - Мажарстан корольдігі [[Антикомминтерндік пакт|антикомминтернге]] қосылды.<ref>«Гитлер Мажарстанды коммунизмге қарсы соғысқа дайындап жатыр». Chicago Daily Tribune.</ref> * [[23 қаңтар]] - Отыз айға созылған [[Испан азамат соғысы|азамат соғысынан]] кейін Екінші Испания Республикасы ақыры әскери жағдай жариялады.<ref>Cortada, James W., ed. (1982). ''Historical Dictionary of the Spanish Civil War, 1936–1939''. Westport, Connecticut: Greenwood Press. p. 513.</ref> === Ақпан === * [[2 ақпан]] - [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] Мажарстанмен тікелей дипломатиялық қарым-қатынасты үзді. * [[6 ақпан]] - Ұлыбритания премьер-министрі [[Невилл Чемберлен]] Қауымдар палатасында [[Нацистік Германия|Германияның]] [[Үшінші Француз Республикасы|Францияға]] жасаған кез келген шабуылы автоматты түрде Ұлыбританияға жасалған шабуыл ретінде қарастырылатынын жариялады.<ref>«Соғыс жағдайында Францияға көмектесуге британдықтардың уәдесі». Chicago Daily Tribune. 1939 жылғы 7 ақпан, 2-бет.</ref> * [[27 ақпан]] - Ұлыбритания мен Франция Испаниядағы [[Франсиско Франко|Франко]] үкіметін мойындады.<ref>«Соғыс жағдайында Францияға көмектесуге британдықтардың уәдесі». Chicago Daily Tribune. 1939 жылғы 7 ақпан, 2-бет.</ref> === Наурыз === * [[9 наурыз]] - [[Америка Құрама Штаттары]] мен [[Бразилия]] бразилиялықтарға экономикалық көмек көрсететін бірқатар келісімдерге қол қойды. * [[13 наурыз]] - [[Пангерманизм|Пангерман]] лигасы таратылды. * [[15 наурыз]] - [[Вермахт]] әскерлері [[Чехословакия|Чехословакияға]] қарсылықсыз кірді. Сол күні кешке Гитлер және басқа да нацистік жетекшілер [[Прага|Прагаға]] кірді. * [[17 наурыз]] - [[Португалия]] мен Франкисттік Испания «Иберия пактісі» деп аталатын шабуыл жасамау туралы келісімге қол қойды. * [[21 наурыз]] - [[Литва]] кабинеті неміс ультиматумына көніп, Мемель аумағын [[Нацистік Германия|Германияға]] беруге шешім қабылдады. * [[24 наурыз]] - [[Румыния]] Германиямен Румынияның [[мұнай]], [[орман]] және [[Минералдық заттар|минералдық ресурстарын]] игеру туралы келісімге қол қойды. * [[25 наурыз]] - [[Фашистік Италия|Италия]] [[Албания|Албанияға]] ультиматум қойып, елде [[протекторат]] орнатуды және албан территориясына итальяндық әскерлерді орналастыруды талап етті. * [[27 наурыз]] - [[Испания]] [[Антикомминтерндік пакт|антикоминтерндік пактке]] қосылды. * [[29 наурыз]] - [[Невилл Чемберлен]] үкіметі Британ әскерінің санын екі есе ұлғайту жоспарын жария етті. * [[31 наурыз]] - Чемберлен үкіметі Германиядан [[Польша|Польшаның]] тәуелсіздігіне қауіп төнсе, ағылшын-француздық қолдауға уәде берді. === Сәуір === [[Сурет:Italian army 2 (cropped) (cropped).PNG|нобай|Албаниядағы итальяндық әскерлердің колоннасы.]] * [[1 сәуір]] -Испанияның каудильосы Франсиско Франко [[Испан азамат соғысы|азаматтық соғыстың]] аяқталғанын мәлімдейді. АҚШ Франко үкіметін мойындады. * [[7 сәуір]] - [[Фашистік Италия|Италия]] [[Албания|Албанияны]] басып алды. * [[13 сәуір]] - Ұлыбритания мен Франция [[Грекия]] мен Румынияға, егер бұл екі ел тәуелсіздіктерін сақтау үшін соғыс бастаса, оларға жан-жақты көмек көрсетуге уәде берді. * [[14 сәуір]] - [[Париж|Париждегі]] кездесуде [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]] Сыртқы істер министрі Жорж Боннет Кеңес Одағының Елшісі Якоб Сюрицпен кездесіп, Франция, [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]], [[Ұлыбритания]], Польша және Румынияны қамтитын «бейбітшілік майданы» [[Үшінші Француз Республикасы|Германияны]] соғыстан сақтайды деп болжайды. * [[18 сәуір]] ** Невилл Чемберлен [[Нидерланд|Нидерландыға]], [[Дания|Данияға]] немесе [[Швейцария|Швейцарияға]] шабуыл жасалса, оларға көмектесуге уәде берді. ** [[Словакия]] өзінің алғашқы [[Антисемитизм|антисемиттік]] заңын қабылдады. * [[28 сәуір]] - [[Рейхстаг (ғимарат)|Рейхстагта]] сөйлеген сөзінде Адольф Гитлер ағылшын-герман теңіз келісімі мен неміс-поляк шабуыл жасамау туралы декларациядан бас тартты. === Мамыр === [[Сурет:Patto-acciaio.jpg|нобай|1939 жылы 22 мамырда Берлинде «Болат пактіне» қол қою.]] * [[3 мамыр]] - [[Вячеслав Михайлович Молотов|Вячеслав Молотов]] Кеңес Одағының жаңа Сыртқы істер министрі болды. * [[9 мамыр]] – Испания [[Ұлттар Лигасы|Ұлттар Лигасынан]] шықты. * [[11 мамыр]] - КСРО мен Жапонияның Халхин-Голдегі шайқастардың басталуы. * [[12 мамыр]] - [[Ұлыбритания]] мен [[Түркия]] агрессия немесе соғыс жағдайында өзара көмек көрсету туралы келісімді жариялады. * [[17 мамыр]] - [[Швеция]], [[Норвегия]] және [[Финляндия]] Германияның шабуыл жасамау туралы келісімінен бас тартты. * [[22 мамыр]] - [[Берлин|Берлинде]] Германия мен Италияның cыртқы істер министрлігі Болат пактысына қол қойды. * [[31 мамыр]] - [[Нацистік Германия|Германия]] [[Дания|Даниямен]] шабуыл жасамау туралы келісімге қол қойды. === Маусым === * [[3 маусым]] - [[Рим|Римде]] Италияға Албанияның сыртқы саясатын басқару және Албанияның шет елдерде өкілдік ету құқығын беретін шартқа қол қойылды. * [[20 маусым]] - Неміс әуе күштерінің алғашқы Heinkel He 176 зымыран ұшағы тек сұйық зымыран қозғалтқышымен алғашқы ұшуы болды. * [[23 маусым]] - [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]] мен [[Түркия]] өзара көмек пактісіне қол қойды. Франция Хатай Республикасына қатысты барлық талаптардан бас тартты, Түркия агрессия жағдайында Францияға көмектесуге уәде берді. * [[24 маусым]] - Сиам алғаш рет ресми түрде [[Тайланд|Таиланд]] деп өзгертілді. * [[26 маусым]] - Франция көпшілік алдында [[Өлім жазасы|өлім жазасына]] тыйым салды. * [[29 маусым]] - [[Референдум]] қорытындысы бойынша Хатай Республикасының заң шығарушы мәжілісі республиканы таратып, Түркияға қосылуға дауыс берді. Француздар Түркияны [[Нацистік Германия|нацистік Германиямен]] одақтастығынан бас тартуға ынталандырады деп үміттеніп, [[Аннексия|аннексияны]] қолдады. === Шілде === [[Сурет:John Smith Atherton - 2ed5b9c5d0.jpg|нобай|Джозеф Биндердің 1939 жылғы Нью-Йорктегі дүниежүзілік көрмеге арналған постері.]] * [[2 шілде]] ** Жапондықтар [[Халхин гол шайқасы|Халхин-Гол шайқасында]] жаңа шабуыл жасап, 38 000 әскерімен Моңғолияға басып кірді. ** 1-ші Дүниежүзілік ғылыми фантастикалық конвенция Нью-Йоркте Дүниежүзілік көрмемен бір уақытта ашылды. * [[5 шілде]] - [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|Кеңес]]-моңғол әскерлері жапондықтарды Халхин-Голдан ары қарай ығыстырды. * [[21 шілде]] - [[Словакия|Словакияның]] Конституциясы қабылданды. === Тамыз === * [[23 тамыз]] - Қызыл Әскер мен моңғолия әскерлері Халхин-голда шабуылға шықты. * [[31 тамыз]] - Глейвицтегі неміс радиостанциясына жасалған сахналық шабуыл. Вермахттың Польшаға шабуыл жасауына сылтау ретінде қарастырылды. === Қыркүйек === [[Сурет:Bundesarchiv Bild 183-H27915, Danzig, Enfernen eines polnischen Hoheitszeichens.jpg|нобай|Неміс әскерлері Польша үкіметінің белгілерін алып тастады.]] [[Сурет:Defenders of the Polish Post Office, Gdansk, 1939.jpg|нобай|Гданьск қаласындағы тұтқындалған поляк әскерлері.]] [[Сурет:Desfile conjunto nazi-soviético en Brest-Livosk, Polonia, 22 de septiembre de 1939 - 36115519474 Nazi-Soviet parade Brest-Livosk Poland 1939-09-22.jpg|нобай|Брест-Литовскіде Польшаға қарсы бірлескен жеңіс парады кезінде неміс және кеңес әскерлері.]] * [[1 қыркүйек]] - [[Нацистік Германия|Германияның]] Польшаға шабуылы. [[Екінші дүниежүзілік соғыс|Екінші дүниежүзілік соғыстың]] басталуы. * [[2 қыркүйек]] ** [[Испания]] мен [[Ирландия]] Екінші дүниежүзілік соғыста бейтараптық танытты. ** Польшаға басып кіргеннен кейін Еркін Данциг қаласы (қазіргі [[Гданьск қаласындағы Ұлттық мұражай|Гданьск]], Польша) [[Нацистік Германия|Германиямен]] аннексияланды. * [[4 қыркүйек]] - [[Непал]] Германияға соғыс жариялады. * 5 қыркүйек - [[Америка Құрама Штаттары]] соғыста өзінің [[Бейтараптық|бейтараптығын]] жариялады. * [[6 қыркүйек]] ** Румыния соғыста бейтараптығын мәлімдеді. ** [[Оңтүстік Африка Республикасы|Оңтүстік Африка]] Германияға соғыс жариялады. * [[10 қыркүйек]] - [[Канада]] Германияға соғыс жариялады. * [[15 қыркүйек]] - Халхин-голдағы шайқастардан кейін КСРО мен Жапония арасында бітім жазылды. * [[17 қыркүйек]] - [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] Польшаға басып кіреді, содан кейін Польшаның шығыс аумақтарын басып алды. * [[22 қыркүйек]] - Брест-Литовскіде Польшаға басып кірудің аяқталуына орай [[Вермахт]] пен Қызыл Әскердің бірлескен жеңіс парады өтті. * [[28 қыркүйек]] - Вермахт әскерлері Польша астанасын басып алды. === Қазан === * [[5 қазан]] ** [[Адольф Гитлер|Гитлер]] [[Варшава|Варшаваға]] ұшып келіп, Польшаның құлаған астанасындағы жеңіс парадына қатысты. ** [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] мен [[Латвия]] арасында өзара көмек туралы шартқа қол қойылды, ол Ресейге Латвия аумағында әскери-теңіз және әуе базаларын берді. * [[7 қазан]] ** Британдық экспедициялық күштер [[Үшінші Француз Республикасы|Францияға]] жорығын аяқтады. ** [[Испания]] әуе күштерінің қазіргі құрамы ресми түрде құрылды. * [[10 қазан]] - Кеңес Одағы мен [[Литва]] арасындағы өзара көмек туралы шартқа қол қойылды. * [[18 қазан]] - Кеңес Одағы Эстонияда әскери базалар құрды. * [[26 қазан]] - Йозеф Тисо [[Словакия|Словакияның]] тұңғыш президенті болды. Ол бірден Войтеч Туканы премьер-министр етіп тағайындады. * [[29 қазан]] ** Кеңес әскерлері [[Латвия|Латвияға]] кірді. ** [[Фашистік Италия|Италияның]] жаңа [[Помеция]] қаласының салтанатты ашылуы өтті. === Қараша === [[Сурет:Press at Mainila.jpg|нобай|Шетелдік журналистер 29 қарашада Майнилада Финляндия мен Кеңес Одағы арасындағы шекарада.]] * [[18 қараша]] - Фашистер бұрынғы [[Чехословакия|Чехословакиядағы]] барлық техникумдарды жауып тастады. * [[26 қараша]] - КСРО Финляндияға соғыс жариялауға себеп майнила ауылының маңында фин шекарашыларының арандатуы туралы мәлімдеді. * [[28 қараша]] - Кеңес Одағы Кеңес-Финляндия [[Нейтралитет|шабуыл жасамау туралы пактінің]] күшін жойды. * [[30 қараша]] - Қысқы соғыс Кеңес Одағы Финляндияға басып кірген кезде басталды. 600 000 [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|Қызыл]] [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|әскер]] сарбаздары Фин шекарасынан өте бастады, кеңестік ұшақтар [[Хельсинки|Хельсинкиді]] бомбалады. === Желтоқсан === * [[14 желтоқсан]] - КСРО Финляндияға шабуыл жасағаны үшін [[Ұлттар Лигасы|Ұлттар лигасынан]] шығарылды. * [[26 желтоқсан]] - Түркияның Эрзинджан қаласында болған [[Жер сілкіну|жер сілкінісі]] 39 мыңға жуық адамның өмірін қиды. == Туғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1939 жылы туғандар]]'' == Қайтыс болғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1939 жылы қайтыс болғандар]]'' == Тағы қараңыз == {{commonscat|1939}} {{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жыл күнтізбесі|1939}} [[Санат:1939 жыл|*]] roqfhivc6ktvfprwixxigwwlp2x7ipy 0 124485 3590958 3434795 2026-04-24T08:35:03Z Almatrkh 172335 3590958 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|1940}} {{Жыл үшін навигация|1940}} {{Ғасыр үшін навигация|20}} {{Басқа күнтізбелер|1940}} {{Жыл туралы|1940}} == Оқиғалар == === Қаңтар === *[[4 қаңтар]] - Германияда [[Герман Геринг]] елдің әскери саласына толық бақылау орнатады. === Ақпан === *[[1 ақпан]] - Финляндия КСРО "[[Кеңес-Фин соғысы|қысқы соғыста]]" 200 мыңнан астам сарбазынан айырылғанын хабарлайды. *[[10 ақпан]] - [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-та "[[Том мен Джерри]]" мультфильмінің алғашқы шығарылымы шықты. *[[24 ақпан]] - [[Бенито Муссолини]] үкіметі Германиямен сауда келісіміне қол қойды. === Наурыз === === Сәуір === *[[9 сәуір]] - [[Вермахт|Неміс әскерлерінің]] [[Дания|Данияға]] шабуылы, Германияның Данияны басып алуының басталуы. === Мамыр === *[[10 мамыр]] - Неміс әскерлері Голландияға басып кірді. Франция үшін шайқас басталды. *[[15 мамыр]] - неміс әскерлері Амстердамға және Францияның солтүстігіне кірді. *[[20 мамыр]] - Неміс әскерлері [[Ла-Манш|Ла-Маншқа]] шықты. *[[Освенцим лагері|Освенцим-Биркенау]] концлагерінің құрылысы аяқталды. *[[26 мамыр]] - [[Дюнкерк|Дюнкерктен]] Британдық және француз әскерлерін эвакуациялау басталды. [[Сурет:Wounded British soldiers evacuated from Dunkirk make their way up the gangplank from a destroyer at Dover, 31 May 1940. H1623.jpg|нобай|Ағылшын әскерлері алға жылжып келе жатқан неміс әскерінен қашу үшін эвакуацияланды.]] *[[28 мамыр]] - Бельгия королі Леопольд III [[Бельгия|Бельгияны]] тапсыру туралы актіге қол қойды. === Маусым === *[[10 маусым]] - [[Фашистік Италия|Италия]] Францияға соғыс жариялады. *[[Канада]] Италияға соғыс жариялады. *[[14 маусым]] - Неміс әскерлері [[Париж|Парижге]] кірді, оны "еркін қала"деп жариялады. *[[15 маусым]] - АҚШ президенті [[Франклин Делано Рузвельт|Ф. Рузвельт]] атом қаруын жасау туралы құпия бұйрық шығарды. *[[18 маусым]] - [[Уинстон Черчилль|У. Черчилль]] Парламентте Ұлыбритания шайқасының басталуы туралы сөйледі. *[[22 маусым]] - Виши үкіметі Германиямен бітімге қол қойды. *[[23 маусым]] - [[Адольф Гитлер|А. Гитлер]] Парижге сапармен барды. === Шілде === *[[19 шілде]] - А. Гитлер [[Рейхстаг (ғимарат)|Рейхстагта]] Ұлыбританиямен бейбітшілік туралы ұсыныс жасады. *[[21 шілде]] - Германияның нацистік қолбасшылығы "Барбаросса" жоспарын дайындай бастады. *[[22 шілде]] - Ұлыбританияның Сыртқы істер министрі Висконт Галифакс радиода сөйлеген сөзінде Германиямен бейбітшілік туралы ұсынысты қабылдамады. === Тамыз === *[[12 тамыз]] - Люфтваффе Британдық базаларға рейдтерін бастайды. Ұлыбритания шайқасының екінші кезеңінің басталуы. === Қыркүйек === *[[7 қыркүйек]] - [[Люфтваффе]] британдық әуе базаларына шабуылдарды тоқтатып, қалаларға рейдтер бастады. Ұлыбритания шайқасының соңғы кезеңінің басталуы. [[Сурет:London Blitz 791940.jpg|нобай|7 қыркүйекте неміс ұшақтары бомбалағаннан кейін Лондондағы өрттен шыққан түтін.]] *[[16 қыркүйек]] - АҚШ-та жалпыға бірдей әскери қызмет туралы заң қабылданды. *[[17 қыркүйек|17 Қыркүйек]] - А. Гитлер [[Ұлыбритания|Ұлыбританияға]] қону операциясын белгісіз мерзімге кейінге қалдырды. *[[27 қыркүйек|27 Қыркүйек]] - [[Берлин|Берлинде]] [[Германия]], [[Италия]] және Жапонияның әскери-экономикалық үштік одағы туралы келісімге қол қойылды. === Қазан === *[[28 қазан]] - Италия [[Грекия|Грекияға]] соғыс жариялады. === Қараша === *[[5 қараша]] - АҚШ-та президенттік сайлауда Франклин Рузвельт жеңді. *[[21 қараша]] - Германия, Италия және Жапонияның әскери-экономикалық одағына Мажарстан, Румыния және Словакия қосылды. === Желтоқсан === === Нақты күндері жоқ === *[[Филипп Хауге]], [[Э.Макмилан]]мен бірге 1940 ж. ең алғашқы трансурандық элемент – нептунийді ашқан. == Туғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1940 жылы туғандар]]'' == Қайтыс болғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1940 жылы қайтыс болғандар]]'' * Уолтер Крайслер (en:Walter P. Chrysler) (1875), америкалық кәсiпкер, «Крайслер» корпарациясының негіздеушісі. == Тағы қараңыз == {{commonscat|1940}} {{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}} == Түсініктемелер == <references/> {{Жыл күнтізбесі|1940}} [[Санат:1940 жыл|*]] pvlrjvei9e8c1yqsea9dpn07ymyo171 3590966 3590958 2026-04-24T08:46:30Z Almatrkh 172335 /* Қаңтар */ 3590966 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|1940}} {{Жыл үшін навигация|1940}} {{Ғасыр үшін навигация|20}} {{Басқа күнтізбелер|1940}} {{Жыл туралы|1940}} == Оқиғалар == === Қаңтар === *[[4 қаңтар]] - Германияда [[Герман Геринг]] елдің әскери саласына толық бақылау орнатады. *[[8 қаңтар]] **Суомуссалми шайқасы фин әскерлерінің жеңісімен аяқталды. [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|Кеңестік екі дивизия]] қоршауға алынып, жойылды. **[[Ұлыбритания]], [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]] және [[Түркия]] сауда келісіміне қол қойды. *[[26 қаңтар]] - [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Жапония]] арасындағы [[1911 жыл|1911]] жылғы сауда келісімі күшін жойды. === Ақпан === *[[1 ақпан]] - Финляндия КСРО "[[Кеңес-Фин соғысы|қысқы соғыста]]" 200 мыңнан астам сарбазынан айырылғанын хабарлайды. *[[10 ақпан]] - [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-та "[[Том мен Джерри]]" мультфильмінің алғашқы шығарылымы шықты. *[[24 ақпан]] - [[Бенито Муссолини]] үкіметі Германиямен сауда келісіміне қол қойды. === Наурыз === === Сәуір === *[[9 сәуір]] - [[Вермахт|Неміс әскерлерінің]] [[Дания|Данияға]] шабуылы, Германияның Данияны басып алуының басталуы. === Мамыр === *[[10 мамыр]] - Неміс әскерлері Голландияға басып кірді. Франция үшін шайқас басталды. *[[15 мамыр]] - неміс әскерлері Амстердамға және Францияның солтүстігіне кірді. *[[20 мамыр]] - Неміс әскерлері [[Ла-Манш|Ла-Маншқа]] шықты. *[[Освенцим лагері|Освенцим-Биркенау]] концлагерінің құрылысы аяқталды. *[[26 мамыр]] - [[Дюнкерк|Дюнкерктен]] Британдық және француз әскерлерін эвакуациялау басталды. [[Сурет:Wounded British soldiers evacuated from Dunkirk make their way up the gangplank from a destroyer at Dover, 31 May 1940. H1623.jpg|нобай|Ағылшын әскерлері алға жылжып келе жатқан неміс әскерінен қашу үшін эвакуацияланды.]] *[[28 мамыр]] - Бельгия королі Леопольд III [[Бельгия|Бельгияны]] тапсыру туралы актіге қол қойды. === Маусым === *[[10 маусым]] - [[Фашистік Италия|Италия]] Францияға соғыс жариялады. *[[Канада]] Италияға соғыс жариялады. *[[14 маусым]] - Неміс әскерлері [[Париж|Парижге]] кірді, оны "еркін қала"деп жариялады. *[[15 маусым]] - АҚШ президенті [[Франклин Делано Рузвельт|Ф. Рузвельт]] атом қаруын жасау туралы құпия бұйрық шығарды. *[[18 маусым]] - [[Уинстон Черчилль|У. Черчилль]] Парламентте Ұлыбритания шайқасының басталуы туралы сөйледі. *[[22 маусым]] - Виши үкіметі Германиямен бітімге қол қойды. *[[23 маусым]] - [[Адольф Гитлер|А. Гитлер]] Парижге сапармен барды. === Шілде === *[[19 шілде]] - А. Гитлер [[Рейхстаг (ғимарат)|Рейхстагта]] Ұлыбританиямен бейбітшілік туралы ұсыныс жасады. *[[21 шілде]] - Германияның нацистік қолбасшылығы "Барбаросса" жоспарын дайындай бастады. *[[22 шілде]] - Ұлыбританияның Сыртқы істер министрі Висконт Галифакс радиода сөйлеген сөзінде Германиямен бейбітшілік туралы ұсынысты қабылдамады. === Тамыз === *[[12 тамыз]] - Люфтваффе Британдық базаларға рейдтерін бастайды. Ұлыбритания шайқасының екінші кезеңінің басталуы. === Қыркүйек === *[[7 қыркүйек]] - [[Люфтваффе]] британдық әуе базаларына шабуылдарды тоқтатып, қалаларға рейдтер бастады. Ұлыбритания шайқасының соңғы кезеңінің басталуы. [[Сурет:London Blitz 791940.jpg|нобай|7 қыркүйекте неміс ұшақтары бомбалағаннан кейін Лондондағы өрттен шыққан түтін.]] *[[16 қыркүйек]] - АҚШ-та жалпыға бірдей әскери қызмет туралы заң қабылданды. *[[17 қыркүйек|17 Қыркүйек]] - А. Гитлер [[Ұлыбритания|Ұлыбританияға]] қону операциясын белгісіз мерзімге кейінге қалдырды. *[[27 қыркүйек|27 Қыркүйек]] - [[Берлин|Берлинде]] [[Германия]], [[Италия]] және Жапонияның әскери-экономикалық үштік одағы туралы келісімге қол қойылды. === Қазан === *[[28 қазан]] - Италия [[Грекия|Грекияға]] соғыс жариялады. === Қараша === *[[5 қараша]] - АҚШ-та президенттік сайлауда Франклин Рузвельт жеңді. *[[21 қараша]] - Германия, Италия және Жапонияның әскери-экономикалық одағына Мажарстан, Румыния және Словакия қосылды. === Желтоқсан === === Нақты күндері жоқ === *[[Филипп Хауге]], [[Э.Макмилан]]мен бірге 1940 ж. ең алғашқы трансурандық элемент – нептунийді ашқан. == Туғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1940 жылы туғандар]]'' == Қайтыс болғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1940 жылы қайтыс болғандар]]'' * Уолтер Крайслер (en:Walter P. Chrysler) (1875), америкалық кәсiпкер, «Крайслер» корпарациясының негіздеушісі. == Тағы қараңыз == {{commonscat|1940}} {{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}} == Түсініктемелер == <references/> {{Жыл күнтізбесі|1940}} [[Санат:1940 жыл|*]] ldze2jsf93s89uzps3vdh99jrigjqib 3590978 3590966 2026-04-24T09:06:07Z Almatrkh 172335 /* Наурыз */ 3590978 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|1940}} {{Жыл үшін навигация|1940}} {{Ғасыр үшін навигация|20}} {{Басқа күнтізбелер|1940}} {{Жыл туралы|1940}} == Оқиғалар == === Қаңтар === *[[4 қаңтар]] - Германияда [[Герман Геринг]] елдің әскери саласына толық бақылау орнатады. *[[8 қаңтар]] **Суомуссалми шайқасы фин әскерлерінің жеңісімен аяқталды. [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|Кеңестік екі дивизия]] қоршауға алынып, жойылды. **[[Ұлыбритания]], [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]] және [[Түркия]] сауда келісіміне қол қойды. *[[26 қаңтар]] - [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Жапония]] арасындағы [[1911 жыл|1911]] жылғы сауда келісімі күшін жойды. === Ақпан === *[[1 ақпан]] - Финляндия КСРО "[[Кеңес-Фин соғысы|қысқы соғыста]]" 200 мыңнан астам сарбазынан айырылғанын хабарлайды. *[[10 ақпан]] - [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-та "[[Том мен Джерри]]" мультфильмінің алғашқы шығарылымы шықты. *[[24 ақпан]] - [[Бенито Муссолини]] үкіметі Германиямен сауда келісіміне қол қойды. === Наурыз === * [[5 наурыз]] - Фин делегациясы бейбіт келісім бойынша келіссөздерді бастау үшін [[Мәскеу|Мәскеуге]] барды. * [[10 наурыз]] - [[Иоахим Риббентроп|Иоахим фон Риббентроп]] Римге [[Бенито Муссолини|Бенито Муссолинимен]] екі күндік кездесуге келді. Муссолини жақын арада Гитлермен бетпе-бет кездесіп, Италияның соғысқа кіруін талқылайды деп шешілді. * [[12 наурыз]] - Қысқы соғысты аяқтаған Мәскеу бейбітшілік келісіміне қол қойылды. Ресей [[Финляндия]] аумағының 16 000 шаршы мильін (41 000 км²) алды. * [[21 наурыз]] - Пол Рейно [[Үшінші Француз Республикасы|Францияның]] премьер-министрі болды. * [[28 наурыз]] - Ағылшын-француз Жоғарғы соғыс кеңесі [[Лондон|Лондонда]] жиналып, [[Ұлыбритания]] да, Франция да [[Нацистік Германия|Германиямен]] жеке бейбітшілік жасамайды деп келісті. Кеңес сонымен бірге Норвегияның одақтастарының «көмегін» заңдастыратын неміс реакциясын тудыру үмітімен [[Норвегия|Норвегияның]] жағалау суларында мина қою жоспары «Вилфред» операциясын мақұлдады. * [[31 наурыз]] - [[Карелия Республикасы|Карел-Фин Кеңестік Социалистік Республикасы]] құрылды. === Сәуір === *[[9 сәуір]] - [[Вермахт|Неміс әскерлерінің]] [[Дания|Данияға]] шабуылы, Германияның Данияны басып алуының басталуы. === Мамыр === *[[10 мамыр]] - Неміс әскерлері Голландияға басып кірді. Франция үшін шайқас басталды. *[[15 мамыр]] - неміс әскерлері Амстердамға және Францияның солтүстігіне кірді. *[[20 мамыр]] - Неміс әскерлері [[Ла-Манш|Ла-Маншқа]] шықты. *[[Освенцим лагері|Освенцим-Биркенау]] концлагерінің құрылысы аяқталды. *[[26 мамыр]] - [[Дюнкерк|Дюнкерктен]] Британдық және француз әскерлерін эвакуациялау басталды. [[Сурет:Wounded British soldiers evacuated from Dunkirk make their way up the gangplank from a destroyer at Dover, 31 May 1940. H1623.jpg|нобай|Ағылшын әскерлері алға жылжып келе жатқан неміс әскерінен қашу үшін эвакуацияланды.]] *[[28 мамыр]] - Бельгия королі Леопольд III [[Бельгия|Бельгияны]] тапсыру туралы актіге қол қойды. === Маусым === *[[10 маусым]] - [[Фашистік Италия|Италия]] Францияға соғыс жариялады. *[[Канада]] Италияға соғыс жариялады. *[[14 маусым]] - Неміс әскерлері [[Париж|Парижге]] кірді, оны "еркін қала"деп жариялады. *[[15 маусым]] - АҚШ президенті [[Франклин Делано Рузвельт|Ф. Рузвельт]] атом қаруын жасау туралы құпия бұйрық шығарды. *[[18 маусым]] - [[Уинстон Черчилль|У. Черчилль]] Парламентте Ұлыбритания шайқасының басталуы туралы сөйледі. *[[22 маусым]] - Виши үкіметі Германиямен бітімге қол қойды. *[[23 маусым]] - [[Адольф Гитлер|А. Гитлер]] Парижге сапармен барды. === Шілде === *[[19 шілде]] - А. Гитлер [[Рейхстаг (ғимарат)|Рейхстагта]] Ұлыбританиямен бейбітшілік туралы ұсыныс жасады. *[[21 шілде]] - Германияның нацистік қолбасшылығы "Барбаросса" жоспарын дайындай бастады. *[[22 шілде]] - Ұлыбританияның Сыртқы істер министрі Висконт Галифакс радиода сөйлеген сөзінде Германиямен бейбітшілік туралы ұсынысты қабылдамады. === Тамыз === *[[12 тамыз]] - Люфтваффе Британдық базаларға рейдтерін бастайды. Ұлыбритания шайқасының екінші кезеңінің басталуы. === Қыркүйек === *[[7 қыркүйек]] - [[Люфтваффе]] британдық әуе базаларына шабуылдарды тоқтатып, қалаларға рейдтер бастады. Ұлыбритания шайқасының соңғы кезеңінің басталуы. [[Сурет:London Blitz 791940.jpg|нобай|7 қыркүйекте неміс ұшақтары бомбалағаннан кейін Лондондағы өрттен шыққан түтін.]] *[[16 қыркүйек]] - АҚШ-та жалпыға бірдей әскери қызмет туралы заң қабылданды. *[[17 қыркүйек|17 Қыркүйек]] - А. Гитлер [[Ұлыбритания|Ұлыбританияға]] қону операциясын белгісіз мерзімге кейінге қалдырды. *[[27 қыркүйек|27 Қыркүйек]] - [[Берлин|Берлинде]] [[Германия]], [[Италия]] және Жапонияның әскери-экономикалық үштік одағы туралы келісімге қол қойылды. === Қазан === *[[28 қазан]] - Италия [[Грекия|Грекияға]] соғыс жариялады. === Қараша === *[[5 қараша]] - АҚШ-та президенттік сайлауда Франклин Рузвельт жеңді. *[[21 қараша]] - Германия, Италия және Жапонияның әскери-экономикалық одағына Мажарстан, Румыния және Словакия қосылды. === Желтоқсан === === Нақты күндері жоқ === *[[Филипп Хауге]], [[Э.Макмилан]]мен бірге 1940 ж. ең алғашқы трансурандық элемент – нептунийді ашқан. == Туғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1940 жылы туғандар]]'' == Қайтыс болғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1940 жылы қайтыс болғандар]]'' * Уолтер Крайслер (en:Walter P. Chrysler) (1875), америкалық кәсiпкер, «Крайслер» корпарациясының негіздеушісі. == Тағы қараңыз == {{commonscat|1940}} {{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}} == Түсініктемелер == <references/> {{Жыл күнтізбесі|1940}} [[Санат:1940 жыл|*]] rkr47ygyj2h0hsqbaar9ro1701eokj9 3590992 3590978 2026-04-24T09:45:44Z Almatrkh 172335 /* Сәуір */ 3590992 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|1940}} {{Жыл үшін навигация|1940}} {{Ғасыр үшін навигация|20}} {{Басқа күнтізбелер|1940}} {{Жыл туралы|1940}} == Оқиғалар == === Қаңтар === *[[4 қаңтар]] - Германияда [[Герман Геринг]] елдің әскери саласына толық бақылау орнатады. *[[8 қаңтар]] **Суомуссалми шайқасы фин әскерлерінің жеңісімен аяқталды. [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|Кеңестік екі дивизия]] қоршауға алынып, жойылды. **[[Ұлыбритания]], [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]] және [[Түркия]] сауда келісіміне қол қойды. *[[26 қаңтар]] - [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Жапония]] арасындағы [[1911 жыл|1911]] жылғы сауда келісімі күшін жойды. === Ақпан === *[[1 ақпан]] - Финляндия КСРО "[[Кеңес-Фин соғысы|қысқы соғыста]]" 200 мыңнан астам сарбазынан айырылғанын хабарлайды. *[[10 ақпан]] - [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-та "[[Том мен Джерри]]" мультфильмінің алғашқы шығарылымы шықты. *[[24 ақпан]] - [[Бенито Муссолини]] үкіметі Германиямен сауда келісіміне қол қойды. === Наурыз === * [[5 наурыз]] - Фин делегациясы бейбіт келісім бойынша келіссөздерді бастау үшін [[Мәскеу|Мәскеуге]] барды. * [[10 наурыз]] - [[Иоахим Риббентроп|Иоахим фон Риббентроп]] Римге [[Бенито Муссолини|Бенито Муссолинимен]] екі күндік кездесуге келді. Муссолини жақын арада Гитлермен бетпе-бет кездесіп, Италияның соғысқа кіруін талқылайды деп шешілді. * [[12 наурыз]] - Қысқы соғысты аяқтаған Мәскеу бейбітшілік келісіміне қол қойылды. Ресей [[Финляндия]] аумағының 16 000 шаршы мильін (41 000 км²) алды. * [[21 наурыз]] - Пол Рейно [[Үшінші Француз Республикасы|Францияның]] премьер-министрі болды. * [[28 наурыз]] - Ағылшын-француз Жоғарғы соғыс кеңесі [[Лондон|Лондонда]] жиналып, [[Ұлыбритания]] да, Франция да [[Нацистік Германия|Германиямен]] жеке бейбітшілік жасамайды деп келісті. Кеңес сонымен бірге Норвегияның одақтастарының «көмегін» заңдастыратын неміс реакциясын тудыру үмітімен [[Норвегия|Норвегияның]] жағалау суларында мина қою жоспары «Вилфред» операциясын мақұлдады. * [[31 наурыз]] - [[Карелия Республикасы|Карел-Фин Кеңестік Социалистік Республикасы]] құрылды. === Сәуір === [[Сурет:Allied soldiers during the battle of Narvik.jpg|нобай|Нарвик шайқасы кезіндегі одақтас сарбаздар.]] *[[2 сәуір]] - [[Адольф Гитлер]] Германияның [[Дания]] мен [[Норвегия|Норвегияға]] басып кіруі туралы бұйрыққа қол қойды. *[[5 сәуір]] - Катынь қырғыны басталды. *[[9 сәуір]] **[[Вермахт|Неміс әскерлерінің]] [[Дания|Данияға]] шабуылы, Германияның Данияны басып алуының басталуы. **[[Нидерланд|Голландия]] әскерлері Германия шекарасында толық дайындыққа қойылды. **[[Ұлыбритания]] мен Дания сауда келісіміне қол қойды. *[[10 сәуір]] - АҚШ президенті [[Франклин Делано Рузвельт|Франклин Рузвельт]] немістердің қол жеткізуіне жол бермеу үшін Құрама Штаттардағы [[Дания]] мен [[Норвегия|Норвегияның]] активтеріне тыйым салатын 8389 [[жарлық]] шығарды. *[[19 сәуір]]- [[Швейцария]] үкіметі неміс басып алған жағдайда жұмылдыру туралы нұсқау берді. *[[23 сәуір]] - [[Финляндия]] 1940 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарынан шықты. === Мамыр === *[[10 мамыр]] - Неміс әскерлері Голландияға басып кірді. Франция үшін шайқас басталды. *[[15 мамыр]] - неміс әскерлері Амстердамға және Францияның солтүстігіне кірді. *[[20 мамыр]] - Неміс әскерлері [[Ла-Манш|Ла-Маншқа]] шықты. *[[Освенцим лагері|Освенцим-Биркенау]] концлагерінің құрылысы аяқталды. *[[26 мамыр]] - [[Дюнкерк|Дюнкерктен]] Британдық және француз әскерлерін эвакуациялау басталды. [[Сурет:Wounded British soldiers evacuated from Dunkirk make their way up the gangplank from a destroyer at Dover, 31 May 1940. H1623.jpg|нобай|Ағылшын әскерлері алға жылжып келе жатқан неміс әскерінен қашу үшін эвакуацияланды.]] *[[28 мамыр]] - Бельгия королі Леопольд III [[Бельгия|Бельгияны]] тапсыру туралы актіге қол қойды. === Маусым === *[[10 маусым]] - [[Фашистік Италия|Италия]] Францияға соғыс жариялады. *[[Канада]] Италияға соғыс жариялады. *[[14 маусым]] - Неміс әскерлері [[Париж|Парижге]] кірді, оны "еркін қала"деп жариялады. *[[15 маусым]] - АҚШ президенті [[Франклин Делано Рузвельт|Ф. Рузвельт]] атом қаруын жасау туралы құпия бұйрық шығарды. *[[18 маусым]] - [[Уинстон Черчилль|У. Черчилль]] Парламентте Ұлыбритания шайқасының басталуы туралы сөйледі. *[[22 маусым]] - Виши үкіметі Германиямен бітімге қол қойды. *[[23 маусым]] - [[Адольф Гитлер|А. Гитлер]] Парижге сапармен барды. === Шілде === *[[19 шілде]] - А. Гитлер [[Рейхстаг (ғимарат)|Рейхстагта]] Ұлыбританиямен бейбітшілік туралы ұсыныс жасады. *[[21 шілде]] - Германияның нацистік қолбасшылығы "Барбаросса" жоспарын дайындай бастады. *[[22 шілде]] - Ұлыбританияның Сыртқы істер министрі Висконт Галифакс радиода сөйлеген сөзінде Германиямен бейбітшілік туралы ұсынысты қабылдамады. === Тамыз === *[[12 тамыз]] - Люфтваффе Британдық базаларға рейдтерін бастайды. Ұлыбритания шайқасының екінші кезеңінің басталуы. === Қыркүйек === *[[7 қыркүйек]] - [[Люфтваффе]] британдық әуе базаларына шабуылдарды тоқтатып, қалаларға рейдтер бастады. Ұлыбритания шайқасының соңғы кезеңінің басталуы. [[Сурет:London Blitz 791940.jpg|нобай|7 қыркүйекте неміс ұшақтары бомбалағаннан кейін Лондондағы өрттен шыққан түтін.]] *[[16 қыркүйек]] - АҚШ-та жалпыға бірдей әскери қызмет туралы заң қабылданды. *[[17 қыркүйек|17 Қыркүйек]] - А. Гитлер [[Ұлыбритания|Ұлыбританияға]] қону операциясын белгісіз мерзімге кейінге қалдырды. *[[27 қыркүйек|27 Қыркүйек]] - [[Берлин|Берлинде]] [[Германия]], [[Италия]] және Жапонияның әскери-экономикалық үштік одағы туралы келісімге қол қойылды. === Қазан === *[[28 қазан]] - Италия [[Грекия|Грекияға]] соғыс жариялады. === Қараша === *[[5 қараша]] - АҚШ-та президенттік сайлауда Франклин Рузвельт жеңді. *[[21 қараша]] - Германия, Италия және Жапонияның әскери-экономикалық одағына Мажарстан, Румыния және Словакия қосылды. === Желтоқсан === === Нақты күндері жоқ === *[[Филипп Хауге]], [[Э.Макмилан]]мен бірге 1940 ж. ең алғашқы трансурандық элемент – нептунийді ашқан. == Туғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1940 жылы туғандар]]'' == Қайтыс болғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1940 жылы қайтыс болғандар]]'' * Уолтер Крайслер (en:Walter P. Chrysler) (1875), америкалық кәсiпкер, «Крайслер» корпарациясының негіздеушісі. == Тағы қараңыз == {{commonscat|1940}} {{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}} == Түсініктемелер == <references/> {{Жыл күнтізбесі|1940}} [[Санат:1940 жыл|*]] ruwhirspgbczqyhb8bl5q8ysle5ntce 3590994 3590992 2026-04-24T09:47:54Z Almatrkh 172335 /* Оқиғалар */ 3590994 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|1940}} {{Жыл үшін навигация|1940}} {{Ғасыр үшін навигация|20}} {{Басқа күнтізбелер|1940}} {{Жыл туралы|1940}} == Оқиғалар == === Қаңтар === *[[4 қаңтар]] - Германияда [[Герман Геринг]] елдің әскери саласына толық бақылау орнатады. *[[8 қаңтар]] **Суомуссалми шайқасы фин әскерлерінің жеңісімен аяқталды. [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|Кеңестік екі дивизия]] қоршауға алынып, жойылды. **[[Ұлыбритания]], [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]] және [[Түркия]] сауда келісіміне қол қойды. *[[26 қаңтар]] - [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Жапония]] арасындағы [[1911 жыл|1911]] жылғы сауда келісімі күшін жойды. === Ақпан === *[[1 ақпан]] - Финляндия КСРО "[[Кеңес-Фин соғысы|қысқы соғыста]]" 200 мыңнан астам сарбазынан айырылғанын хабарлайды. *[[10 ақпан]] - [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-та "[[Том мен Джерри]]" мультфильмінің алғашқы шығарылымы шықты. *[[24 ақпан]] - [[Бенито Муссолини]] үкіметі Германиямен сауда келісіміне қол қойды. === Наурыз === * [[5 наурыз]] - Фин делегациясы бейбіт келісім бойынша келіссөздерді бастау үшін [[Мәскеу|Мәскеуге]] барды. * [[10 наурыз]] - [[Иоахим Риббентроп|Иоахим фон Риббентроп]] Римге [[Бенито Муссолини|Бенито Муссолинимен]] екі күндік кездесуге келді. Муссолини жақын арада Гитлермен бетпе-бет кездесіп, Италияның соғысқа кіруін талқылайды деп шешілді. * [[12 наурыз]] - Қысқы соғысты аяқтаған Мәскеу бейбітшілік келісіміне қол қойылды. Ресей [[Финляндия]] аумағының 16 000 шаршы мильін (41 000 км²) алды. * [[21 наурыз]] - Пол Рейно [[Үшінші Француз Республикасы|Францияның]] премьер-министрі болды. * [[28 наурыз]] - Ағылшын-француз Жоғарғы соғыс кеңесі [[Лондон|Лондонда]] жиналып, [[Ұлыбритания]] да, Франция да [[Нацистік Германия|Германиямен]] жеке бейбітшілік жасамайды деп келісті. Кеңес сонымен бірге Норвегияның одақтастарының «көмегін» заңдастыратын неміс реакциясын тудыру үмітімен [[Норвегия|Норвегияның]] жағалау суларында мина қою жоспары «Вилфред» операциясын мақұлдады. * [[31 наурыз]] - [[Карелия Республикасы|Карел-Фин Кеңестік Социалистік Республикасы]] құрылды. === Сәуір === [[Сурет:Allied soldiers during the battle of Narvik.jpg|нобай|Нарвик шайқасы кезіндегі одақтас сарбаздар.]] *[[2 сәуір]] - [[Адольф Гитлер]] Германияның [[Дания]] мен [[Норвегия|Норвегияға]] басып кіруі туралы бұйрыққа қол қойды. *[[5 сәуір]] - Катынь қырғыны басталды. *[[9 сәуір]] **[[Вермахт|Неміс әскерлерінің]] [[Дания|Данияға]] шабуылы, Германияның Данияны басып алуының басталуы. **[[Нидерланд|Голландия]] әскерлері Германия шекарасында толық дайындыққа қойылды. **[[Ұлыбритания]] мен Дания сауда келісіміне қол қойды. *[[10 сәуір]] - АҚШ президенті [[Франклин Делано Рузвельт|Франклин Рузвельт]] немістердің қол жеткізуіне жол бермеу үшін Құрама Штаттардағы [[Дания]] мен [[Норвегия|Норвегияның]] активтеріне тыйым салатын 8389 [[жарлық]] шығарды. *[[19 сәуір]]- [[Швейцария]] үкіметі неміс басып алған жағдайда жұмылдыру туралы нұсқау берді. *[[23 сәуір]] - [[Финляндия]] 1940 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарынан шықты. === Мамыр === [[Сурет:Wounded British soldiers evacuated from Dunkirk make their way up the gangplank from a destroyer at Dover, 31 May 1940. H1623.jpg|нобай|Ағылшын әскерлері алға жылжып келе жатқан неміс әскерінен қашу үшін эвакуацияланды.]] *[[10 мамыр]] - Неміс әскерлері Голландияға басып кірді. Франция үшін шайқас басталды. *[[15 мамыр]] - неміс әскерлері Амстердамға және Францияның солтүстігіне кірді. *[[20 мамыр]]: **Неміс әскерлері [[Ла-Манш|Ла-Маншқа]] шықты. **[[Освенцим лагері|Освенцим-Биркенау]] концлагерінің құрылысы аяқталды. *[[26 мамыр]] - [[Дюнкерк|Дюнкерктен]] Британдық және француз әскерлерін эвакуациялау басталды. *[[28 мамыр]] - Бельгия королі Леопольд III [[Бельгия|Бельгияны]] тапсыру туралы актіге қол қойды. === Маусым === *[[10 маусым]] - [[Фашистік Италия|Италия]] Францияға соғыс жариялады. *[[Канада]] Италияға соғыс жариялады. *[[14 маусым]] - Неміс әскерлері [[Париж|Парижге]] кірді, оны "еркін қала"деп жариялады. *[[15 маусым]] - АҚШ президенті [[Франклин Делано Рузвельт|Ф. Рузвельт]] атом қаруын жасау туралы құпия бұйрық шығарды. *[[18 маусым]] - [[Уинстон Черчилль|У. Черчилль]] Парламентте Ұлыбритания шайқасының басталуы туралы сөйледі. *[[22 маусым]] - Виши үкіметі Германиямен бітімге қол қойды. *[[23 маусым]] - [[Адольф Гитлер|А. Гитлер]] Парижге сапармен барды. === Шілде === *[[19 шілде]] - А. Гитлер [[Рейхстаг (ғимарат)|Рейхстагта]] Ұлыбританиямен бейбітшілік туралы ұсыныс жасады. *[[21 шілде]] - Германияның нацистік қолбасшылығы "Барбаросса" жоспарын дайындай бастады. *[[22 шілде]] - Ұлыбританияның Сыртқы істер министрі Висконт Галифакс радиода сөйлеген сөзінде Германиямен бейбітшілік туралы ұсынысты қабылдамады. === Тамыз === *[[12 тамыз]] - Люфтваффе Британдық базаларға рейдтерін бастайды. Ұлыбритания шайқасының екінші кезеңінің басталуы. === Қыркүйек === [[Сурет:London Blitz 791940.jpg|нобай|7 қыркүйекте неміс ұшақтары бомбалағаннан кейін Лондондағы өрттен шыққан түтін.]] *[[7 қыркүйек]] - [[Люфтваффе]] британдық әуе базаларына шабуылдарды тоқтатып, қалаларға рейдтер бастады. Ұлыбритания шайқасының соңғы кезеңінің басталуы. *[[16 қыркүйек]] - АҚШ-та жалпыға бірдей әскери қызмет туралы заң қабылданды. *[[17 қыркүйек|17 Қыркүйек]] - А. Гитлер [[Ұлыбритания|Ұлыбританияға]] қону операциясын белгісіз мерзімге кейінге қалдырды. *[[27 қыркүйек|27 Қыркүйек]] - [[Берлин|Берлинде]] [[Германия]], [[Италия]] және Жапонияның әскери-экономикалық үштік одағы туралы келісімге қол қойылды. === Қазан === *[[28 қазан]] - Италия [[Грекия|Грекияға]] соғыс жариялады. === Қараша === *[[5 қараша]] - АҚШ-та президенттік сайлауда Франклин Рузвельт жеңді. *[[21 қараша]] - Германия, Италия және Жапонияның әскери-экономикалық одағына Мажарстан, Румыния және Словакия қосылды. === Желтоқсан === === Нақты күндері жоқ === *[[Филипп Хауге]], [[Э.Макмилан]]мен бірге 1940 ж. ең алғашқы трансурандық элемент – нептунийді ашқан. == Туғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1940 жылы туғандар]]'' == Қайтыс болғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1940 жылы қайтыс болғандар]]'' * Уолтер Крайслер (en:Walter P. Chrysler) (1875), америкалық кәсiпкер, «Крайслер» корпарациясының негіздеушісі. == Тағы қараңыз == {{commonscat|1940}} {{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}} == Түсініктемелер == <references/> {{Жыл күнтізбесі|1940}} [[Санат:1940 жыл|*]] koy5q7bpt779ab1a2zllh7svxvp6lal 3590998 3590994 2026-04-24T09:58:31Z Almatrkh 172335 /* Мамыр */ 3590998 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|1940}} {{Жыл үшін навигация|1940}} {{Ғасыр үшін навигация|20}} {{Басқа күнтізбелер|1940}} {{Жыл туралы|1940}} == Оқиғалар == === Қаңтар === *[[4 қаңтар]] - Германияда [[Герман Геринг]] елдің әскери саласына толық бақылау орнатады. *[[8 қаңтар]] **Суомуссалми шайқасы фин әскерлерінің жеңісімен аяқталды. [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|Кеңестік екі дивизия]] қоршауға алынып, жойылды. **[[Ұлыбритания]], [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]] және [[Түркия]] сауда келісіміне қол қойды. *[[26 қаңтар]] - [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Жапония]] арасындағы [[1911 жыл|1911]] жылғы сауда келісімі күшін жойды. === Ақпан === *[[1 ақпан]] - Финляндия КСРО "[[Кеңес-Фин соғысы|қысқы соғыста]]" 200 мыңнан астам сарбазынан айырылғанын хабарлайды. *[[10 ақпан]] - [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-та "[[Том мен Джерри]]" мультфильмінің алғашқы шығарылымы шықты. *[[24 ақпан]] - [[Бенито Муссолини]] үкіметі Германиямен сауда келісіміне қол қойды. === Наурыз === * [[5 наурыз]] - Фин делегациясы бейбіт келісім бойынша келіссөздерді бастау үшін [[Мәскеу|Мәскеуге]] барды. * [[10 наурыз]] - [[Иоахим Риббентроп|Иоахим фон Риббентроп]] Римге [[Бенито Муссолини|Бенито Муссолинимен]] екі күндік кездесуге келді. Муссолини жақын арада Гитлермен бетпе-бет кездесіп, Италияның соғысқа кіруін талқылайды деп шешілді. * [[12 наурыз]] - Қысқы соғысты аяқтаған Мәскеу бейбітшілік келісіміне қол қойылды. Ресей [[Финляндия]] аумағының 16 000 шаршы мильін (41 000 км²) алды. * [[21 наурыз]] - Пол Рейно [[Үшінші Француз Республикасы|Францияның]] премьер-министрі болды. * [[28 наурыз]] - Ағылшын-француз Жоғарғы соғыс кеңесі [[Лондон|Лондонда]] жиналып, [[Ұлыбритания]] да, Франция да [[Нацистік Германия|Германиямен]] жеке бейбітшілік жасамайды деп келісті. Кеңес сонымен бірге Норвегияның одақтастарының «көмегін» заңдастыратын неміс реакциясын тудыру үмітімен [[Норвегия|Норвегияның]] жағалау суларында мина қою жоспары «Вилфред» операциясын мақұлдады. * [[31 наурыз]] - [[Карелия Республикасы|Карел-Фин Кеңестік Социалистік Республикасы]] құрылды. === Сәуір === [[Сурет:Allied soldiers during the battle of Narvik.jpg|нобай|Нарвик шайқасы кезіндегі одақтас сарбаздар.]] *[[2 сәуір]] - [[Адольф Гитлер]] Германияның [[Дания]] мен [[Норвегия|Норвегияға]] басып кіруі туралы бұйрыққа қол қойды. *[[5 сәуір]] - Катынь қырғыны басталды. *[[9 сәуір]] **[[Вермахт|Неміс әскерлерінің]] [[Дания|Данияға]] шабуылы, Германияның Данияны басып алуының басталуы. **[[Нидерланд|Голландия]] әскерлері Германия шекарасында толық дайындыққа қойылды. **[[Ұлыбритания]] мен Дания сауда келісіміне қол қойды. *[[10 сәуір]] - АҚШ президенті [[Франклин Делано Рузвельт|Франклин Рузвельт]] немістердің қол жеткізуіне жол бермеу үшін Құрама Штаттардағы [[Дания]] мен [[Норвегия|Норвегияның]] активтеріне тыйым салатын 8389 [[жарлық]] шығарды. *[[19 сәуір]]- [[Швейцария]] үкіметі неміс басып алған жағдайда жұмылдыру туралы нұсқау берді. *[[23 сәуір]] - [[Финляндия]] 1940 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарынан шықты. === Мамыр === [[Сурет:Wounded British soldiers evacuated from Dunkirk make their way up the gangplank from a destroyer at Dover, 31 May 1940. H1623.jpg|нобай|Ағылшын әскерлері алға жылжып келе жатқан неміс әскерінен қашу үшін эвакуацияланды.]] [[Сурет:The British Army in France and Belgium 1940 F4410.jpg|нобай|Британдық әскерлер 1940 жылы 12 мамырда Левен маңындағы бельгиялық босқындардың қасынан өтіп жатыр.]] *[[9 мамыр]]: **[[Ұлыбритания|Ұлыбританияда]] әскерге шақыру жасы 36 жасқа дейін көтерілді. **Британ әскерлері [[Исландия|Исландияны]] басып алды. **[[Бельгия]] төтенше жағдай жариялап, қарулы күштерін жоғары дайындыққа қойды. *[[10 мамыр]] **Неміс әскерлері Голландияға басып кірді. Франция үшін шайқас басталды. **Германия сол күні [[Люксембург|Люксембургті]] басып алды. *[[15 мамыр]] - [[Вермахт|Неміс әскерлері]] Амстердамға және Францияның солтүстігіне кірді. *[[20 мамыр]]: **Неміс әскерлері [[Ла-Манш|Ла-Маншқа]] шықты. **[[Освенцим лагері|Освенцим-Биркенау]] концлагерінің құрылысы аяқталды. *[[26 мамыр]] - [[Дюнкерк|Дюнкерктен]] Британдық және француз әскерлерін эвакуациялау басталды. *[[28 мамыр]] - Бельгия королі Леопольд III [[Бельгия|Бельгияны]] тапсыру туралы актіге қол қойды. === Маусым === *[[10 маусым]] - [[Фашистік Италия|Италия]] Францияға соғыс жариялады. *[[Канада]] Италияға соғыс жариялады. *[[14 маусым]] - Неміс әскерлері [[Париж|Парижге]] кірді, оны "еркін қала"деп жариялады. *[[15 маусым]] - АҚШ президенті [[Франклин Делано Рузвельт|Ф. Рузвельт]] атом қаруын жасау туралы құпия бұйрық шығарды. *[[18 маусым]] - [[Уинстон Черчилль|У. Черчилль]] Парламентте Ұлыбритания шайқасының басталуы туралы сөйледі. *[[22 маусым]] - Виши үкіметі Германиямен бітімге қол қойды. *[[23 маусым]] - [[Адольф Гитлер|А. Гитлер]] Парижге сапармен барды. === Шілде === *[[19 шілде]] - А. Гитлер [[Рейхстаг (ғимарат)|Рейхстагта]] Ұлыбританиямен бейбітшілік туралы ұсыныс жасады. *[[21 шілде]] - Германияның нацистік қолбасшылығы "Барбаросса" жоспарын дайындай бастады. *[[22 шілде]] - Ұлыбританияның Сыртқы істер министрі Висконт Галифакс радиода сөйлеген сөзінде Германиямен бейбітшілік туралы ұсынысты қабылдамады. === Тамыз === *[[12 тамыз]] - Люфтваффе Британдық базаларға рейдтерін бастайды. Ұлыбритания шайқасының екінші кезеңінің басталуы. === Қыркүйек === [[Сурет:London Blitz 791940.jpg|нобай|7 қыркүйекте неміс ұшақтары бомбалағаннан кейін Лондондағы өрттен шыққан түтін.]] *[[7 қыркүйек]] - [[Люфтваффе]] британдық әуе базаларына шабуылдарды тоқтатып, қалаларға рейдтер бастады. Ұлыбритания шайқасының соңғы кезеңінің басталуы. *[[16 қыркүйек]] - АҚШ-та жалпыға бірдей әскери қызмет туралы заң қабылданды. *[[17 қыркүйек|17 Қыркүйек]] - А. Гитлер [[Ұлыбритания|Ұлыбританияға]] қону операциясын белгісіз мерзімге кейінге қалдырды. *[[27 қыркүйек|27 Қыркүйек]] - [[Берлин|Берлинде]] [[Германия]], [[Италия]] және Жапонияның әскери-экономикалық үштік одағы туралы келісімге қол қойылды. === Қазан === *[[28 қазан]] - Италия [[Грекия|Грекияға]] соғыс жариялады. === Қараша === *[[5 қараша]] - АҚШ-та президенттік сайлауда Франклин Рузвельт жеңді. *[[21 қараша]] - Германия, Италия және Жапонияның әскери-экономикалық одағына Мажарстан, Румыния және Словакия қосылды. === Желтоқсан === === Нақты күндері жоқ === *[[Филипп Хауге]], [[Э.Макмилан]]мен бірге 1940 ж. ең алғашқы трансурандық элемент – нептунийді ашқан. == Туғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1940 жылы туғандар]]'' == Қайтыс болғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1940 жылы қайтыс болғандар]]'' * Уолтер Крайслер (en:Walter P. Chrysler) (1875), америкалық кәсiпкер, «Крайслер» корпарациясының негіздеушісі. == Тағы қараңыз == {{commonscat|1940}} {{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}} == Түсініктемелер == <references/> {{Жыл күнтізбесі|1940}} [[Санат:1940 жыл|*]] nrydbb5jzavu3yest1yzwllunbd65l6 3591007 3590998 2026-04-24T10:10:59Z Almatrkh 172335 /* Қазан */ 3591007 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|1940}} {{Жыл үшін навигация|1940}} {{Ғасыр үшін навигация|20}} {{Басқа күнтізбелер|1940}} {{Жыл туралы|1940}} == Оқиғалар == === Қаңтар === *[[4 қаңтар]] - Германияда [[Герман Геринг]] елдің әскери саласына толық бақылау орнатады. *[[8 қаңтар]] **Суомуссалми шайқасы фин әскерлерінің жеңісімен аяқталды. [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|Кеңестік екі дивизия]] қоршауға алынып, жойылды. **[[Ұлыбритания]], [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]] және [[Түркия]] сауда келісіміне қол қойды. *[[26 қаңтар]] - [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Жапония]] арасындағы [[1911 жыл|1911]] жылғы сауда келісімі күшін жойды. === Ақпан === *[[1 ақпан]] - Финляндия КСРО "[[Кеңес-Фин соғысы|қысқы соғыста]]" 200 мыңнан астам сарбазынан айырылғанын хабарлайды. *[[10 ақпан]] - [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-та "[[Том мен Джерри]]" мультфильмінің алғашқы шығарылымы шықты. *[[24 ақпан]] - [[Бенито Муссолини]] үкіметі Германиямен сауда келісіміне қол қойды. === Наурыз === * [[5 наурыз]] - Фин делегациясы бейбіт келісім бойынша келіссөздерді бастау үшін [[Мәскеу|Мәскеуге]] барды. * [[10 наурыз]] - [[Иоахим Риббентроп|Иоахим фон Риббентроп]] Римге [[Бенито Муссолини|Бенито Муссолинимен]] екі күндік кездесуге келді. Муссолини жақын арада Гитлермен бетпе-бет кездесіп, Италияның соғысқа кіруін талқылайды деп шешілді. * [[12 наурыз]] - Қысқы соғысты аяқтаған Мәскеу бейбітшілік келісіміне қол қойылды. Ресей [[Финляндия]] аумағының 16 000 шаршы мильін (41 000 км²) алды. * [[21 наурыз]] - Пол Рейно [[Үшінші Француз Республикасы|Францияның]] премьер-министрі болды. * [[28 наурыз]] - Ағылшын-француз Жоғарғы соғыс кеңесі [[Лондон|Лондонда]] жиналып, [[Ұлыбритания]] да, Франция да [[Нацистік Германия|Германиямен]] жеке бейбітшілік жасамайды деп келісті. Кеңес сонымен бірге Норвегияның одақтастарының «көмегін» заңдастыратын неміс реакциясын тудыру үмітімен [[Норвегия|Норвегияның]] жағалау суларында мина қою жоспары «Вилфред» операциясын мақұлдады. * [[31 наурыз]] - [[Карелия Республикасы|Карел-Фин Кеңестік Социалистік Республикасы]] құрылды. === Сәуір === [[Сурет:Allied soldiers during the battle of Narvik.jpg|нобай|Нарвик шайқасы кезіндегі одақтас сарбаздар.]] *[[2 сәуір]] - [[Адольф Гитлер]] Германияның [[Дания]] мен [[Норвегия|Норвегияға]] басып кіруі туралы бұйрыққа қол қойды. *[[5 сәуір]] - Катынь қырғыны басталды. *[[9 сәуір]] **[[Вермахт|Неміс әскерлерінің]] [[Дания|Данияға]] шабуылы, Германияның Данияны басып алуының басталуы. **[[Нидерланд|Голландия]] әскерлері Германия шекарасында толық дайындыққа қойылды. **[[Ұлыбритания]] мен Дания сауда келісіміне қол қойды. *[[10 сәуір]] - АҚШ президенті [[Франклин Делано Рузвельт|Франклин Рузвельт]] немістердің қол жеткізуіне жол бермеу үшін Құрама Штаттардағы [[Дания]] мен [[Норвегия|Норвегияның]] активтеріне тыйым салатын 8389 [[жарлық]] шығарды. *[[19 сәуір]]- [[Швейцария]] үкіметі неміс басып алған жағдайда жұмылдыру туралы нұсқау берді. *[[23 сәуір]] - [[Финляндия]] 1940 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарынан шықты. === Мамыр === [[Сурет:Wounded British soldiers evacuated from Dunkirk make their way up the gangplank from a destroyer at Dover, 31 May 1940. H1623.jpg|нобай|Ағылшын әскерлері алға жылжып келе жатқан неміс әскерінен қашу үшін эвакуацияланды.]] [[Сурет:The British Army in France and Belgium 1940 F4410.jpg|нобай|Британдық әскерлер 1940 жылы 12 мамырда Левен маңындағы бельгиялық босқындардың қасынан өтіп жатыр.]] *[[9 мамыр]]: **[[Ұлыбритания|Ұлыбританияда]] әскерге шақыру жасы 36 жасқа дейін көтерілді. **Британ әскерлері [[Исландия|Исландияны]] басып алды. **[[Бельгия]] төтенше жағдай жариялап, қарулы күштерін жоғары дайындыққа қойды. *[[10 мамыр]] **Неміс әскерлері Голландияға басып кірді. Франция үшін шайқас басталды. **Германия сол күні [[Люксембург|Люксембургті]] басып алды. *[[15 мамыр]] - [[Вермахт|Неміс әскерлері]] Амстердамға және Францияның солтүстігіне кірді. *[[20 мамыр]]: **Неміс әскерлері [[Ла-Манш|Ла-Маншқа]] шықты. **[[Освенцим лагері|Освенцим-Биркенау]] концлагерінің құрылысы аяқталды. *[[26 мамыр]] - [[Дюнкерк|Дюнкерктен]] Британдық және француз әскерлерін эвакуациялау басталды. *[[28 мамыр]] - Бельгия королі Леопольд III [[Бельгия|Бельгияны]] тапсыру туралы актіге қол қойды. === Маусым === *[[10 маусым]] - [[Фашистік Италия|Италия]] Францияға соғыс жариялады. *[[Канада]] Италияға соғыс жариялады. *[[14 маусым]] - Неміс әскерлері [[Париж|Парижге]] кірді, оны "еркін қала"деп жариялады. *[[15 маусым]] - АҚШ президенті [[Франклин Делано Рузвельт|Ф. Рузвельт]] атом қаруын жасау туралы құпия бұйрық шығарды. *[[18 маусым]] - [[Уинстон Черчилль|У. Черчилль]] Парламентте Ұлыбритания шайқасының басталуы туралы сөйледі. *[[22 маусым]] - Виши үкіметі Германиямен бітімге қол қойды. *[[23 маусым]] - [[Адольф Гитлер|А. Гитлер]] Парижге сапармен барды. === Шілде === *[[19 шілде]] - А. Гитлер [[Рейхстаг (ғимарат)|Рейхстагта]] Ұлыбританиямен бейбітшілік туралы ұсыныс жасады. *[[21 шілде]] - Германияның нацистік қолбасшылығы "Барбаросса" жоспарын дайындай бастады. *[[22 шілде]] - Ұлыбританияның Сыртқы істер министрі Висконт Галифакс радиода сөйлеген сөзінде Германиямен бейбітшілік туралы ұсынысты қабылдамады. === Тамыз === *[[12 тамыз]] - Люфтваффе Британдық базаларға рейдтерін бастайды. Ұлыбритания шайқасының екінші кезеңінің басталуы. === Қыркүйек === [[Сурет:London Blitz 791940.jpg|нобай|7 қыркүйекте неміс ұшақтары бомбалағаннан кейін Лондондағы өрттен шыққан түтін.]] *[[7 қыркүйек]] - [[Люфтваффе]] британдық әуе базаларына шабуылдарды тоқтатып, қалаларға рейдтер бастады. Ұлыбритания шайқасының соңғы кезеңінің басталуы. *[[16 қыркүйек]] - АҚШ-та жалпыға бірдей әскери қызмет туралы заң қабылданды. *[[17 қыркүйек|17 Қыркүйек]] - А. Гитлер [[Ұлыбритания|Ұлыбританияға]] қону операциясын белгісіз мерзімге кейінге қалдырды. *[[27 қыркүйек|27 Қыркүйек]] - [[Берлин|Берлинде]] [[Германия]], [[Италия]] және Жапонияның әскери-экономикалық үштік одағы туралы келісімге қол қойылды. === Қазан === *[[7 қазан]] - Корольдік әскери-әуе күштері [[Берлин|Берлинге]] осы уақытқа дейін ең ауқымды рейд жасады. *[[16 қазан]] - [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-та жобаны тіркеу басталды. *[[18 қазан]] - Франция ресми түрде [[Антисемитизм|антисемиттік]] заңдарын жариялады. *[[28 қазан]] - Италия [[Грекия|Грекияға]] соғыс жариялады. *[[31 қазан]] - Ұлыбритания шайқасы аяқталды. 8 тамыздан бастап осы күнге дейін Люфтваффе 2375 ұшағын, ал Корольдік әуе күштері 800 ұшағын жоғалтты. === Қараша === *[[5 қараша]] - АҚШ-та президенттік сайлауда Франклин Рузвельт жеңді. *[[21 қараша]] - Германия, Италия және Жапонияның әскери-экономикалық одағына Мажарстан, Румыния және Словакия қосылды. === Желтоқсан === === Нақты күндері жоқ === *[[Филипп Хауге]], [[Э.Макмилан]]мен бірге 1940 ж. ең алғашқы трансурандық элемент – нептунийді ашқан. == Туғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1940 жылы туғандар]]'' == Қайтыс болғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1940 жылы қайтыс болғандар]]'' * Уолтер Крайслер (en:Walter P. Chrysler) (1875), америкалық кәсiпкер, «Крайслер» корпарациясының негіздеушісі. == Тағы қараңыз == {{commonscat|1940}} {{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}} == Түсініктемелер == <references/> {{Жыл күнтізбесі|1940}} [[Санат:1940 жыл|*]] l9oxm6m0rv7e6xiq74rib0wmvo4r1w3 0 137329 3590488 3534673 2026-04-23T13:24:38Z Еркежан Сейтқазы 180268 тыныс белгі 3590488 wikitext text/x-wiki [[File:Vertinskaya Anastassia.jpg|250 px|right|thumb]] '''Анастасия Александровна Вертинская''' (19 желтоқсан 1944, Москва, КСРО) — кеңестік және ресейлік кино және театр актрисасы, РКФСР халық әртісі (1988), 2005 жылы Құрмет Грамотасымен марапаттатлды, ал 2010 жылы - Достық орденімен<ref>[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;1525684 Указ Президента Российской Федерации от 4 қараша 2010 года № 1340] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140904035958/http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;1525684 |date=2014-09-04 }}</ref> марапатталды. == Биографиясы == Анастасия Вертинская 1943 жылы ұзақ жылдар бойы Харбинде Эмиграцияда болып КСРО-ға қайта оралған шансон Александр Николаевич Вертинскийдің жанұясында дүниеге келді. Оның анасы Лидия Владимировна Циргвав киноға түскен суретші еді<ref name="kino-teatr">{{cite web | url = http://www.kino-teatr.ru/kino/acter/ros/739/bio/ | title = Анастасия Вертинская. Биография | accessdate = 2009-12-21 | lang = ru | description = www.kino-teatr.ru | archiveurl = http://www.webcitation.org/612E1u2Ju | archivedate = 2011-08-18 }}</ref>., ал Анастасия өзінің үлкен әпкесімен бірге өсіп тәрбие алды. Марианна Шанхайда туған болатын (өзі әзілдеп айтқанындай үш айлығында «өзінің алғашқы саяхатын шет елден бастаған екен.»), Анастасия – Мәскеуде, жанұясы Горький көшесіне үй алардан бұрын үш жыл бойы тұрған «Метрополь» қонақүйінде <ref name="marianna">{{cite web | author = Владимир Нузов | datepublished = | url = http://www.peoples.ru/art/theatre/actor/vertinskaia/ | title = О, Мариана! (Марианна Александровна Вертинская) | publisher = «Вестник» / www.peoples.ru | accessdate = 2009-12-23 | archiveurl = http://www.webcitation.org/612E4L54a | archivedate = 2011-08-18 }}</ref>.дүниеге келді. Апалы-сіңілілі балаларда бақытты балалықты бастан өткерді, ата-аналары оларға жақсырақ білім бергуге талпынды, бұл жерде басым күшті музыка мен шет тіліне назар аударды. «Әкеміз бізді бар жан-жақты дамуымызға үлес қосты: әдебиетті, өнерді, музыканы сүюді үйретті, өзінің қыздары ер жеткенде кім болғанына қарамастан, әр жақты білімді болғаны дұрыс деп есептейтін»<ref name="persona">{{cite web | url = http://persona.rin.ru/view/f/0/15503/vertinskaja-anastasija | title = Анастасия ВЕРТИНСКАЯ | accessdate = 2009-12-21 | lang = ru | description = persona.rin.ru | archiveurl = http://www.webcitation.org/612E5BYIe | archivedate = 2011-08-18 }}</ref>, - деп кейіндері Анастасия Веринская есіне алады. Актриса қыздарын жақсы көріп, еркелеткен А. Вертинский туралы махаббатпен пікір қозғайтын. «Әкеміз кей кездері бізді әпкемізбен тәрбиелемеді. Күнделігімізде қандай күйде екенін сұрамайтын. Онымен бізде таңданарлықтай тіл табысарлық қарым қатынас табылатын. Мысалы, ол былай дейтін: «Сендер еркелік жасағандарыңды білгенімде, қиналамын.» Міне , сондықтан да ол запа шекпес үшін, мен өзімнің «қатал» мінезімді бар күйім келгенінше, қолымда ұстайтынмын.» Анастасияның айтуы бойынша, әпкесі екеуі музыка сабағына бес алып келсе, Вертинскийді толық қанағаттандырғандай болатын еді де, ал қалғаны оны қызықтырмайтын. Егер жанұялық кітапханадан кітап оқумен уақытын өткізіп, басқа сабақтардан наша баға алса, ол тек қана масаттанып: «Маған тартқан!» дейтін. А. Вертинская, әкесімен арасында тылсым байланыс болғандай дейтін. Бір күні кешкі уақытта Вертинскийдің соңғы концертінен кейін үйге қоңырау соғылды. Анасы оны Ленинградпен желіге қосуын тосып отырған еді және ол әкесімен сөйлеспек: уақыт болса, концерттен кейін, тым кеш болатын. Сол сәтте түнгі киіммен, анама жүгіріп келіп, «Анашым, не болды, әкем өліп қалды ма?»-дедім. Сол бір қорқынышқа толы қауіпті күннен кейін өмір бойы әкесі жанында тұрғандай сезінетін. «Мені қандай да бір қиындықтардан құтқарып тұрғандай сезінемін, мүмкін сол бір әдемі өмірдің елесін құрғысы келетін сияқты...», - дейді ол. Әкесінің тұлғалық даралығы кеңдігін сезіну оған кейін ғана келді. Ол қайтыс болған соң, бірнеше жыл өткенде, Анастасия баласының «Вертинская» атты текті иеленбегенін қалады, актриса, « Вертинская тегі жалғаса алатынына сенімімі болмады. Менің әкемнің орыс мәдениетінде ұлы болғандығы сондай, бір ғана есімнің өзі жеткілікті. Бұл бір дәуір, Вертинский тегі ғасырлар бойы өмір сүреді, бұл –біздің мәдениетіміздің тәжінің лағыл тасы» === Алғашқы жетістігі=== Балалық шағында Вертинская балерина болуды амандайтын, алайда оны тым «ірі қыз бала» болғандықтан балетік труппаға қабылдамады. Осыдан кейін ол өз өмірін шет тіліне арнауға шешім қабылдады, алайда 1961 жылы бәрі өзгерді. «Алые паруса» атты фильмнің басты рөліне орындаушы іздеген режиссер Александр Птушкоға қысқа шашты, спорттық киім киген жасөспірім қыз бала келгенде, бас кезінде оның сынаққа түсуіне қарсылық білдірген болатын. Вертинскаяға ұзын шашты парик пен көйлек кигізгеннен кейін бірнеше түсірілім жасауға рұқсат етіп, он бес жасар қыз баланың тұлғасының мәнерлілігін бағалай отырып, Василий Лановой, Иван Переверзев, Сергей Мартинсон, Олег Анофриевтер<ref name="kino-teatr"/><ref group="~">Ассоль Вертинской говорила в фильме голосом актрисы Нины Гуляевой. «Насте было 15 лет, и она не смогла профессионально озвучить свою героиню, поэтому режиссер пригласил на озвучание меня», — рассказывала позже Гуляева.</ref> ойнаған фильмдегі Ассоль рөліне бекітті . «Алые паруса» алғашқы жылдың өзінде 23 миллион көрерменге ие болды. Анастасия Вертинская кейін өзінің «жұлдыз» болу тарихы жөнінде әңгімелеген болатын. «Мен камера алдында қалай жүріп-тұру мен қалай сөйлеуді аса білмеген едім.» - деп еске алады. Актриса «Алые паруса» атты фильмді «өзін тыныштық мезгілімен масаттанып, дүкендерді аралай алмайтын жұлдыз етіп жібергенімен» жек көрді, алайда түсірілім алаңындағы өзінің серіктесі Василий Ланов жайында жақсы пікірлермен еске алады. Сол сияқты 1961 жылы Геннадий Казанский мен Владимир Чеботарёвтің Александр Беляевтің романы бойынша Коктебелде, Ялтада, Баку және Пицунде түсірілген «Человек-амфибия» кинофильмі экранға шықты. В. Чеботарев ассисенттері бүкіл Кеңес Одағынан басты рөльдерге актерлер іздегенде, ол: «Гуттиердің көз алдында аспан, ал Ихтиандрдің көз алдында теңіз болуы» қойылымын ұсынды. Осы критерийлерге қанағаттанған Анастасия Вертинская басты рөлге шақырыла отырып, кәсіби жүзушілердің естеріне алғанындай «жұмысқа ыстық ықыласпен араласып, түсірілім үшін жүзуді керемет үйренген» екен<ref name="az_baku">{{cite web | author = Вугар Иманов | datepublished = 19 желтоқсан 2009 | url = http://ru.trend.az/life/culture/1603863.html | title = Анастасия Вертинская и бакинские тайны фильма «Человек — амфибия» | publisher = u.trend.az | accessdate = 2010-04-08 | archiveurl = http://www.webcitation.org/612E8FKZS | archivedate = 2011-08-18 }}</ref>. Дублерларға қарсылық білдіріп, мұзды суда аквалангасыз жүзіп, тереңінде біраз уақыт бола білді. Басты рөл иесі суда жүзу киімімен жиі түсірілгенін және әр эпизодта көйлек ауыстырып отыратынын айтқан фильмнің сыншылары да көбейді. Алайда «Человек амфибия» 1962 жылығы кинопрокаттың көшбасына келді және Триесте болған қиял-ғажайып фильмдер Халықаралық фестивалінде «Күміс астероид» сыйлығына ие бола отырып, А. Вертинскаяның кеңес киноматографиясында жаңа туып келе жатқан жұлдыз ретінде дәрежесін бекітті<ref>{{cite web | author = | datepublished = | url = http://www.rutv.ru/tvpreg.html?d=0&id=107822 | title = Телеканал «Россия». «Человек-амфибия». 1961 | publisher = www.rutv.ru | accessdate = 2010-04-08 | archiveurl = http://www.webcitation.org/612EA7PXi | archivedate = 2011-08-18 }}</ref>. Суықтан басқа актрисаға тәжірибенің көбі есінде қалды. «Су астында шлягерлік беллетристика <ref name="leg_ihti">{{cite web | author = | datepublished = | url = http://roskino.com/kinonews/amfibia.htm | title = Кинолегенда об Ихтиандре | publisher = roskino.com | accessdate = 2010-04-08 | archiveurl = http://www.webcitation.org/612ECGnkb | archivedate = 2011-08-18 }}</ref> деңгейіндегі шығарма бойынша қарабайыр фильм түсірілді», - деп есіне алады кейін картина жайында. Өзінің жұлдызды рөлен кейінгі толысқан көзқараспен Вертинская оған бірінші актерлік тәжірибесіне мейіріммен қарым-қатынасында екенін былай суреттейді: « Образға күле қарап, жылылық пен биязылыққа толы жасыма кешірімділікпен қкөз тастаймын. Фильмге жасөспірім еркелігі бар балалар фотосуреттерін көргендей қараймын.» ==== Театрлық мансабының басы ==== 1962 жылы әлі де болса театр білімін алмаған Анастасия Вертинскаяны Пушкин атындағы Москва театрының труппасына қабылдады. Жас актриса, актерлер бригадасы құрамымен гастрольдерге шығып, бүкіл елді аралады<ref name="ra">{{cite web | url = http://www.rusactors.ru/v/vertinck_a/index.shtml | title = Анастасия Вертинская на сайте «Актёры советского и российского кино» | accessdate = 2009-12-21 | lang = ru | description = www.rusactors.ru | archiveurl = http://www.webcitation.org/612EEEwfm | archivedate = 2011-08-18 }}</ref>. Алғашқы екі фильмдегі жетістік жаңа ғана жетіліп келе жатқан актрисаға күрделі сынақ болды. Көп жылдар өткен соң Вртинская: ...Сол уақыттан бері мен топтан қорқамын. Кеңестік дәуір кезеңінде біздің оққағарларымыз, терезесі қараңғыланған көліктер болмады. Мен театральді институтқа сол трамвайлармен бардым, басқалар сияқты нанның кезегінде тұратын едім. Мені білгендері аз болғандай, қолдарымен ұстап көргісі келетін. Ленинградқа түсірілімге бара жатсам, купеге төрт адам қолдарындағы коньяктарымен басып кірді. Мен шарап ішпеймін, мына адамдармен отырғанша ұйқым келіп отыр, алайда отыруға тура келді. Дәл осы оқиға тұлғаға жасалған жойқын қорлық болды, ол мені өмірімнің бар кезеңінде жегіжей жеді. 1963 жылы А. Вертинская Борис Щукин атындағы театралды институтына оқуға түсті; бұл уақытта ол жерде үлкен әпкесі Марианна оқып жүрген болатын. Алайда оқуға қабылдану емтихандарынан Анастасия құлап қалды: педагог кинодағы рөлдеріне «құрмет көрсететіндігінен ғана» емтиханды қайта тапсыруға рұқсат еткен болатын. Әпкесінің құрбысы Людмила Максакова танымал талапкерге кіріспе репертуарын даярлауына қолғабыс етті және екінші талабы сәтті шықты. Вертинскаяның курстастарының санатында Никита Михилков және Николай Бурляев бар еді. «Мен көп жұмыс істедім, актриса болуға құлшынысым өте қатты болатын»,- дейді ол кейініг кездері. Студент Вертинская барлығының назарына ілікті. «Ол курсқа жұлдыз болған уақытында келген еді. Сонда да өзін лайықты және ұстамды түрде көрсете білді, барлығына Алла ғана қайда екенін білетін адам болды. Ол өзіне ортасының қызғаныштық пен баталы көзқарасқа толы қысымды қызығушылықта екенін сезінді», - деп еске алады болашақ жары Никита Михалков. Осыған бұрынғы даңқ пен жас актрисаның қорансыздығына байланысты қаһарлы мотивтер араласты. «Оған топтама хаттар келетін. Анастасияның көзіне құм шашқан орта жастағы бір әйел соңынан қалмады», -дейді әпкесі Марианна. Актер Александр Калягин «...соңынан аудиторияның ішінде оны да өзін де өлтіретіні айтып пышақ ала ұмтылған», - жігітті есіне алады. Алайда студенттер тарапындағы барлық назар Вертинскаяның бәрінен бұрын білімге шығармашылықпен қарым-қатынасымен байланысты еді. «Оның әрбір жұмысы сарапшылардың талқылауында болатын. Бәрі жүгіріске түсетін... Қазір Вертинская ойнайды!» - деп еске алады Н. Михалков. Актриса кейін мұғалімдерінің талаптарын елемеушілікпен былай еске алады (көп жағдайда екілікпен қорқытатын Шахметованы): «...әрқашанда қазіргі уақыттағыдан басқа біреу болғым келетін. Өз жағдайыма сәйкес келмейтін бірдеңелерді ойлап табатын.» ==== «Гамлет» ==== [[Сурет:Bundesarchiv Bild 183-C0710-0009-001, Karlsbad, Filmfestival, Blum, Beyer, Wertinskaja.jpg|thumb|right|250px|Анастасия Вертинская (сол жақта) [[Кинофестиваль в Карловых Варах|Карловы Вара МКФ-де]] (1964)]] 1964 жылы КСРО экранына Иннокентий Смоктуновский, Михаил Названов және Юрий Толубеевтер түскен Григорий Козинцевтің «Гамлет» фильмі жарық көрді. Вертинская бұл жерде көптеген актрисалар армандаған рөл – Офелияны ойнады және әлі де театралды жоғарғы оқу орнының студенті болғанына қарамастан, сарапшылардың белгілегеніндей жарқын және әсер беретін образ болып шықты<ref name="kino-teatr"/><ref>{{cite web | url = http://www.netflix.com/Movie/Hamlet/70056505 | title = Hamlet (1964) | accessdate = 2009-12-29 | lang = en | description = www.netflix.com | archiveurl = http://www.webcitation.org/612EFDifo | archivedate = 2011-08-18 }}</ref>. Актрисаның жетістігінің аса маңызды факторы оның музыканы жете қабылдаунда жатқан еді. «Оның шекспирлік образды сомдауға өте дәл келетін тамаша, шынайы он сегіз жасы болды, сыртқы сипаттары – ерте Жаңару портретіне ұқсас нәзіктік, тазалық, көркі... Барлығы жақсы болды: қолдары, мойыны, жүрісі, алайда жүрегі соқпады. Жүрегінің соғуына Шостакович әсер етті. Осылай болатын», - деп жазады режисер Козинцев «Режиссура турасында» атты дәрісінде. Кеңестік баспасөздің пікірі де әралуан. «Иә, бізді Офелия-Вертинскаяның сыртқы тұлғасының қыз балаға тән жарқындығы мен поэтикалылығы тағы біздің көзімізді тартты. Алайда біз бұл рөлден көп нәрсе көргіміз келеді, адам баласының сезімінің дамуы мен өзгермелілігі, терең толғанысын бақылағымыз келеді. Адайда, оның барлығы босқа кететін. Актрисаның сыртқы қозғалысы ішкі қозғалысынан ештеңе бүгіп қалмайды»,- деп 1967 жылы кино сыншысы Л. Нехорошев жазды. Кейін сыншылар Офелия рөлін актриса мансабының жолындағы ең танымал және жарқын рөл қатарына жатқызды. Вертинская «Гамлеттегі» жұмысы ол үшін бір жағынан күрделі сынақ , («Мұнда рөлді ойнап – артынан қаза болса да болады. Ал егер небары он тоғыз жас болса, өмір сүру қажет, жұмыс істеу және әр күнгі жұмыс арқлы «ғажайып» ғажайып болмағанын, сенің актриса бола алатыныңды дәлелдеу керек?»), екінші қыры – актерлік шеберліктің нағыз мектебі. Әсіресе оған И. Смоктуновскиймен бірге жасалған жұмыстары көп көмек етті. Сол уақытта актерлік мамандықтың тек кәсіп емес, ол бір жұмбақ екенін ұқтым», - дейді кейін актриса. Көптеген марапаттар алған фильм (оның ішінде Венециандық кинофестиваль қазыларының арнайы сыйлығы)<ref>{{cite web | url = http://www.statemaster.com/encyclopedia/Hamlet-(1964-film) | title = Hamlet (1964) | accessdate = 2009-12-29 | lang = en | description = www.statemaster.com | archiveurl = http://www.webcitation.org/612EFf8zc | archivedate = 2011-08-18 }}</ref>, Вертинскаяға халықаралық танымалдылық жолын алып келді: оны «кеңестік киноның<ref name="int_aif">{{cite web | author = Ольга Шаблинская | datepublished = 16 желтоқсан 09 | url = http://www.aif.ru/culture/article/31615 | title = «Маму киллера играть не хочу…» | publisher = Аргументы и Факты №51 | accessdate = 2010-06-01 | archiveurl = http://www.webcitation.org/612EGFp6d | archivedate = 2011-08-18 }}</ref>, ең талантты жүрегі», «кеңестік экранның Вивьен Лиі»<ref name="sobytia">{{cite web | url = http://www.sobytiya.com.ua/?page=public&id=6567 | title = Анастасия Вертинская. СОБЫТИЯ # 49 (200), 18 желтоқсан 2009 | accessdate = 2009-12-23 | lang = ru | description = www.sobytiya.com.ua | archiveurl = http://www.webcitation.org/612EPuCpX | archivedate = 2011-08-18 }}</ref> деп атай бастады. Бұл рөл актрисаның шығармашылық тұрғыдан дамуына бұрылу пункті болды. Вертинская Офелиядан кейін нағыз «актриса болғысы келетінін ұққанын» айтады. Сонымен қатар, актриса көптеген ұсыныстар алды, оның талпынысы мен оларды жүзеге асырудағы мүмкіндіктерінің арасында балансүйлесімсіздігі сезілді. Кейін « табиғи аристократизмнің мөрі» актрисаны «таңдау» тіршілігіне алып келді - әсіресе, кеңестік өнердің күнделікті өзектілігінен алыс, кинематографияда<ref name="moskvina">{{cite web | author = Татьяна Москвина | datepublished = 2001 | url = http://www.russiancinema.ru/template.php?dept_id=15&e_dept_id=1&e_person_id=159 | title = Новейшая история отечественного кино. 1986—2000. Кино и контекст. Т. I. | publisher = www.russiancinema.ru / СПб.: Сеанс | accessdate = 2010-04-08 | archiveurl = http://www.webcitation.org/612EQNP7q | archivedate = 2011-08-18 }}</ref>. Вертинская Шукинск училищесіндегі төрт жыл оқуы кезінде бір де бір «басты» рөлді ойнамағанын еске алады. «Маған үздік дипломмен болсам да, үнемі шеберлігіме 3, немесе 4 деген баға қоятын ұстаздар мені героиняны ойнағым келмейтіндігі үшін жазалады. Біресе көршілерінің тамағына тұз сеуіп кететін коммунальщицаны, немесе қандай да бір жарыместі ойнадым...Мені мінезді рөлдер тартатын», - дейді ол. Арманы тек 1973 жылы Вертинская өз таңданысына қарай Шеффилд театрының режиссері Питер Джеймстің «Он екінші түн» спектакліндегі Оливи рөлін алғанда жүзеге асты. ==== 1960жылдар соңындағы фильмдер ==== «Гамлеттегі» жетістік Вертинскаяға халықаралық танымалдылық қана емес, сол сиқты ішкі үйлесімділікке жақындауын сезіндірді. «Маған Сен Вертинскийның қызысың ба дейтін, ал мен болсам, тегіме тәуелсіз болып іштей қарсылық білдіретінмін. Кейін маған: Қандай әдемі! Алайда бұл да менің еңбегім емес еді. Мен: Қандай әртіс!»,- деген сөздерді естігім келді. Сол уақытта ғана бар нәрсе өз орнын тапты»<ref name="ned"> {{cite web | author = Ирина Мак, обозреватель “Недели” | datepublished = 25 желтоқсан 2009 | url = http://week.izvestia.ru/actors/article7355 | title = Актриса Анастасия Вертинская: «Эрогенная зона еды — у нас в детстве» | publisher = | accessdate = 2009-10-29 | deadlink = 404 |archiveurl=https://archive.is/YpwMG|archivedate=2013-01-13}}</ref>, - деп еске алады актриса. «Гамлетен» кейін Вертинская кеңестік киноның ең танымал актрисаларының қатарынан табылды. Б.В. Щукин атындағы театральді училищесінің студенті бола тұрып, Сергей Бондарчуктің «Соғыс және бейбітшілік» атты киноэпопеясындағы Лиза Болконскаяның рөлін алды. (1966—1967). "...Режиссер Сергей Бондарчук «кішкене княгиня» трагикалық тұлғасы қалыптасқан өжет және күтпеген образдың трактовкасын ұсынды. Алыс емес, ақылды емес, шектелген әйел. Әсем, тамаша, тартымды. Мүмкін ол тірі болғанда, біз оны жақсы көрмеген болар ма едік. Ол Князь Андрейдің әйелі болатын, қалай онымен бірге? Олардың жолы бәрібір екі тарапқа кетер ме еді, олар әбден әр түрлі болатын. Бірақ Лиза қаза болды. Ал князь Андрейдің жүрегінде: : «Неге? Не үшін? Не үшін адам қаза болды?» деген мылқау трагикалық сұрау қалып қойды Менің ойымша Толстой бұл жерде біз әр уақытта жақынымыздың махаббатын сезінбейтін сол қатерлі қателіктен сақтандырмақ болады. «Соғыс және бейбітшілікте» ойнай жүріп, мен трагедияны ойнамай-ақ, трагикалық үнді образын сомдауға болатынын ұқтым." А.Вертинская Лиза Болконская рөлі туралы. «Кеңестік және ресей киносының актерлері». Ең күрделі тапсырма - эпизодтық рөлді жарқын және есте қаларлықтай етуді – барлық киносыншылары көрсеткендей керемет күрделі гамманы, актерлік ішкі еркіндік пен экран алдындағы мінезінің табиғилығымен өткір мінез көрсетіп, жарқын орындап шықты. === Дереккөздер === {{Дереккөздер|2}} == Сілтемелер == {{commonscat|Anastasiya Vertinskaya}} * [http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/teatr_i_kino/VERTINSKAYA_ANASTASIYA_ALEKSANDROVNA.html Анастасия Вертинская] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120222034620/http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/teatr_i_kino/VERTINSKAYA_ANASTASIYA_ALEKSANDROVNA.html |date=2012-02-22 }}. Энциклопедия «Кругосвет» * [http://www.rusactors.ru/v/vertinck_a/index.shtml Анастасия Вертинская]. Биография на сайте «Актёры советского и российского кино» * [http://www.kino-teatr.ru/kino/acter/w/sov/739/bio/ Анастасия Вертинская на сайте Кино-Театр.ру] [[Санат:1944 жылы туғандар]] [[Санат:Ресей әртістері]] csqj6n18xv5a3t1g65f8d02kvaqiclx 0 155688 3590506 3113906 2026-04-23T13:36:51Z Еркежан Сейтқазы 180268 тыныс белгі 3590506 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Sony Group Corporation |логотипі = Sony logo.svg |түрі = [[қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{Tyo|6758}}, {{Nyse|SONY}} |қызметі = |ұраны = |құрылды = {{Start date and age|df=yes|1946|5|7}} |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бұрынғы атауы = Tokyo Tsushin Kogyo, Ltd.<br><small>(1946–1957)</small><br>Sony Corporation<br><small>(1957–2021)</small> |құрушы = [[Акио Морита]]<br>[[Масару Ибука]] |орналасуы = [[Минато]], [[Токио]], [[Жапония]] |басты адамдары = |саласы = [[электроника]], [[мультимедиа]], [[қаржы]], [[шоу-бизнес]] |өнімі = [[меншікті өткізгіштік]], [[видео ойын]], [[мультимедиа]], [[кино]], [[робот]], және т.б. |меншікті капиталы = 5,58 трлн ¥ (2021)<ref name="sony2021">[https://www.sony.com/en/SonyInfo/IR/library/FY2020_20F_PDF.pdf Sony Annual Report 2021 SEC 20-F]</ref> |айналым = 7,25 трлн ¥ (2021)<ref name="sony2021"/> |операциялық кіріс = 972 млрд ¥ (2021)<ref name="sony2021"/> |таза табысы = 1,19 трлн ¥ (2021)<ref name="sony2021"/> |активтер = 26,4 трлн ¥ (2021)<ref name="sony2021"/> |капитализация = 137 млрд $ (2022)<ref>[https://www.forbes.com/companies/sony/ Forbes Sony Key Data]</ref> |қызметкерлер саны = {{құлдырау}} 109 700 адам (2021)<ref name="sony2021"/> |басшы компания = |бағынышты компания = |сайты = {{URL|sony.com}} }} '''Sony Group Corporation''' ({{lang-ja|ソニー・グループ株式会社}}) — [[1946 жыл]]ы [[Жапония]]да құрылған [[трансұлттық корпорация]]. Негізі [[Токио]] маңындағы [[Минато]] қаласында салынған. Sony Corporation тұрмыстық және кәсіптік электроника, жоғарғы технологиялық өнімдерді өндірумен айналысады. Сонымен қатар Sony әлемдегі ең ірі медиа компанияларының бірі болып келеді. [[Sony Music Entertainment]] дыбыс жазу маркасына, [[Columbia Pictures]] және [[TriStar Pictures]] киностудияларына, сонымен қатар [[MGM]] компаниясының толық фильмдер архивіне ие. == Тарихы == «Sony» компаниясының негізін 1946 жылдың 7 мамырында [[Акио Морита]] және [[Масару Ибука]] салған. Компанияның бастапқы атауы «''Tokyo tsushin kogyo kabushiki kaisha''» болған, қысқаша Тотсуко. Алайда оның аталуы американдықтарға қиындыққа соққан. Қазіргі «Сони» екі сөздің қосындысынан шыққан, {{lang-la|sonus}} («дыбыс») және {{lang-en|sunny boys}} («күн балалары»; ағылшын тіліндегі sonny-boys сөзі жапон тілінде «кішкентай данышпандар» деген мағынаға ие). Жапонша «сонни» дыбысы сәтсіз бизнес деген сөзге ұқсаса келгендіктен бір «n» әрпін алып тастауды шешкен. Алайда «Sony» атауы тек [[1958 жыл]]дың қаңтар айында ғана берілген. Көп жылдар бойы Морита компанияға басшылық етіп, нарықта үлкен жетістіктерге алып келген. Жақсы да тартымда дизайны мен жаңашылдығының арқасында Sony өзінің атын шығарады. [[1950 жыл]]дары компания өзінің алғашқы «TR-63» радио қабылдағышын шығарған. == Өнімдері == Sony [[Rolly]] атты әуен ойнататын роботты, [[AIBO]] атты ит тәрізді роботты, [[гуманоид]]тарды және [[QRIO]]-ды жасап шығарған. 1970-1980 жылдары бірінші портативті [[Walkman]] аудиоплеерлері шыға бастайды. [[1983 жыл]]ы [[Philips]] компаниясымен бірігіп нарыққа алғашқы компакт-дискілерін шығарады. [[1990 жыл]]дары алғашқы «мини-дискмэндер» пайда болған. [[1990 жыл]]дың өзінде Sony 500-ге жуық жаңа өнімдер шығарған, ол дегеніңіз күніне екі жаңа зат шығарып отырған. [[1994 жыл]]дың аяғында корпорация жапон нарығына [[PlayStation]] ойын консольін ұсынады. Оның сәтті болғаны сонша [[2000 жыл]]ы [[PlayStation 2]], [[2006 жыл]]ы [[PlayStation 3]] ойындары шығады. [[2011 жыл]]дың тамыз айында компания портативті техникаға арналған компьютер экрандарын шығару үшін [[Toshiba]], [[Hitachi]] және [[Innovation Network Corporation of Japan]] атты жапондық мемлекеттік-жеке меншік компаниясымен бірлескені жайлы жария етті. == Қызметі == * [[Sony Corporation]] ( холдинг басқармасы, тұрмыстық және кәсіптік электроникамен айналысады, Aiwa брендіне ие) * [[Sony Computer Entertainment]] (Sony Playstation ойын консолдары, сонымен қоса видео ойындар) * [[Sony Pictures Entertainment]] (кинокартиналар шығарып, оларға продюсерлік етеді, Columbia Pictures және TriStar Pictures киностудияларына, сонымен қатар MGM компаниясының толық фильмдер архивіне ие (Comcast компаниясымен бірге)). * [[Sony Music Entertainment]] (музыка саласы). * [[Sony Financial Holdings]] (қаржы сферасындағы операциялар — сақтандыру, банктер) * [[Sony Ericsson]] (мобильді телефондар) * [[Sony Vaio]] (ноутбуктар) * [[Sony Bravia]] (телевизорлар) [[2010 жыл]]дың 31 наурызында корпорацияның жалпы қызметкерлер саны 167 900 адамды құраған. == Сауда маркалары == * [[Sony Group]] * [[Sony Music Entertainment]] * [[Sony Pictures Entertainment]] * [[Sony Ericsson]] * [[Sony Playstation]] * [[VAIO]] * [[Sony BRAVIA]] * [[Cyber-shot]] * [[Sony α]] (Alpha) * [[Sony Handycam]] * [[Sony Walkman]] * [[Sony Entertainment Television]] * [[Sony bloggie]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Ақпараттық технологиялармен айналысатын компаниялар}} [[Санат:Технология компаниялары]] [[Санат:Алфавит бойынша компаниялар]] [[Санат:Трансұлттық компаниялар]] [[Санат:Жапония компаниялары]] m98mtt7syhm3m0d6t36qgwxtibil2ew 0 158163 3590472 3178155 2026-04-23T13:01:26Z Еркежан Сейтқазы 180268 /* Нақты инвестициялар */ 3590472 wikitext text/x-wiki '''Қаржылық инвестиция''' ― бұл [[субъект]]інің табыс алу мақсатында пайдаланатын активі, [[инвестиция]]ланған [[капитал]]дың өсімі немесе алынатын басқа да олжалар. Сондай-­ақ, [[қаржы]]лық [[инвестиция]]ға пайдаланбай тұрған жылжымайтын мүліктер де жатады. [[Қаржы]]лық [[инвестиция]]ның бір түрі болып бағалы қағаздар да саналады. Барлық [[баға]]лы (құнды) [[қағаз]]дар екі топқа бөлінеді ― [[ақша]]лай және күрделі болып. [[Ақша]]лай бағалы қағаздарды алған кезде ақшалай [[қарыз]]дарды алғандағыдай етіп рәсімделеді. Бұл борыштық құнды қағаздар. Оларға: [[вексельдер]], [[депозиттер]] және [[жинақ сертификаттар]] және т.б. жатады. Осы [[бағалы қағаздар]] бойынша табыс бір мәртелік сипатқа ие болады және олар өзінің номиналдық (атаулы) құнынан төмен бағаға сатып алудың есебінен қалыптасады. [[Ақша]]лай бағалы қағаздар, әдетте, қысқа мерзімге (бір жылдан аспайтын уақытқа) беріледі. [[Капитал]]ды [[бағалы қағаздар]] кәсіпорынды дамыту үшін, оның капиталын (қорын) құрастыру немесе ұлғайту мақсатында шығарылады. [[Инвестиция]]лар деп [[өнеркәсіп]]тің, құрылыстың, [[ауыл шаруашылығы]]ның және [[экономика]]ның басқа да салаларының [[кәсіпорын]]дарына [[капитал]] түрінде салынып, жұмсалатын шығындардың жиынтығын айтамыз. [[Инвестиция]]лық қызметтің мақсаты ― түпкі нәтижесінде [[кәсіпкер]]ліктен [[табыс]] немесе [[пайыз]] алу болып табылады. ==Жіктелуі== '''Инвестицияны мына топтарға жіктеуге болады: ''' '''1. Жұмсау мерзімі бойынша: ''' *Қысқа мерзімді; *Ұзақ мерзімді: *Мерзімсіз. '''2. Тағайындалуы бойынша: ''' *Қаржылық; *Нақты. '''3. Шығу тегі бойынша: ''' *Бірінші; *Екінші. '''4. Болу формасы бойынша: ''' *Құжаттық; *Құжатсыз. '''5. Ұлттық тегі бойынша: ''' *Отандық; *Шетелдік. '''6. Қолдану түрі бойынша: ''' *Инвестициялық (капиталдық); *Инвестициялық емес. '''7. Иемдену қатары бойынша: ''' *Жеке; *Жалпы. '''8. Шығарылым формасы бойынша: ''' *Эмиссиондық; *Эмиссиондық емес. '''9. Меншік формасы бойынша: ''' *Мемлекеттік; *Корпоративтік. '''10. Айналыс сипаты бойынша: ''' *Нарықтық; *Нарықтық емес. '''11. Тәуекелділік деңгейі бойынша: ''' *Аз тәуекелділікпен; *Мүмкін үлкен тәуекелділікпен. '''Тәуекелділік түрлерін мынаған бөлуге болады: ''' :*Капиталды тәуекелдік – бұл барлық жұмсалымға арналған жалпы тәуекелділік, инвестор өзінің инвестициясын ысырапсыз қайтара алмайтын, толық босатып ала алмайтын тәуекелдік; :*Уақытша тәуекелдік – міндетті түрде ысырапқа ұшырататын қолайсыз уақыттағы инвестицияны сату және сатып алуға байланысты тәуекелділік; :*Заңдық өзгерістер тәуекелділігі – шығын мен ысырапқа ұрындыруы мүмкін тәуекелділік; :*Өтімділік тәуекелділігі – инвестицияны өтізу барысындағы болуы мүмкін ысырапқа ұрындыратын тәуекелділік; :*Нарықтық тәуекелділік – нарықтың жалпы құлдырауымен байланысты инвестиция құнының төмендеуінен ысырапқа ұрындыратын тәуекелдік; :*Кредиттік және іскерлік тәуекелдік – борыштық құнды қағаздар шығарушы негізгі қарыз сомасын немесе сол бойынша сыйақы төлеуге жағдайын болдырмайтын тәуекелділік. :*Проценттік тәекелділік – нарықтағы проценттік мөлшерлеменің өзгеруіне байланысты инвесторға ысырап әкелуі мүмкін тәуекелдік; :*Валюталық тәуекелдік – шетелдік валютадағы инвестициямен байланысты тәуекелдік. '''12. Қолма-қол табыс бойынша: ''' *Табыстық; *Табыссыз. '''13. Қаражатты жұмсау формасы бойынша: ''' *Борыштық – құнды қағаздардағы немесе міндеттердегі инвестиция; *Иелі үлестік – нарықты субъектінің капиталындағы үлестер немесе уақытша шектеулермен байланысы жоқ мүліктегі үлес; *Жеке жобалар. '''14. [[Экономика]]лық мәні бойынша: ''' *Мүліктік; *Міндеттік. '''15. Халықаралық және отандық стандарт бойынша бухгалтерлік есепте инвестиция мыналарға бөлінеді: ''' *Қаржылық (БЕС 8 «Қаржылық инвестиция есебі» және оған әдістемелік ұсыныс); *Еншілес, тәуелді және бірігіп бақылау арқылы шаруашылық субъектісіндегі инвестиция (БЕС 13, БЕС 14, БЕС 15 және оған әдістемелік ұсыныс). ==Табыс көзі== [[Инвестиция]]ның көзі болып жаңадан қалыптасқан (құрылған) күн немесе таза табыстың жинақталған бөлігі саналады. [[Кәсіпкер]]лер ([[кәсіпорын]]дар) оны өзінің табысының (таратылған) қаражаттарының есебінен жұмылдырады. Негізгі капиталды жаңартуға арналған инвестиция көзі болып кәсіпорынның меншігінде қалған табысы саналады. Бағалы қағаздардың көп түрлілігі инвестицияны жіктеудің көптеген критерийлердің алдын ала айқындайды. [[Қаржылық инвестиция]] өзінің пайдалану мерзіміне қарай, қысқа және ұзақ мерзімді болшып бөлінеді. [[Инвестиция]] өзінің алынған мақсаты бойынша: қаржылық және нақты болып бөлінеді. ==Нақты инвестициялар== '''Нақты инвестициялар''' ― бұл кәсіпорынның негізгі капиталын және материалдық ­өндірістік қорын өсіруге салынатын салымдар. ==Бағалы қағаздар== '''Бағалы қағаздар құқығы бойынша кімге жататындығы туралы белгілерін куіәләндыру үшін олар былайша бөлінеді: ''' *бағалы қағазды ұсынушыға ― құқықтарын орындау үшін, бірақ олардың иелерін теңестіруді талап етпейді, ұстаушылардың атына тіркеу жасалынбайды. Ұсынушы бағалы қағазды куәландыратын құқығын басқа адамға қарапайым жолмен қолына береді. *атаулы бағалы қағаздар ― белгілі бір адамның атына жазылады. Бағалы қағаздарда куәландырылған құқықтары ондағы қойылған талапты жеңілдету үшін белгіленген тәртіппен басқа тұлғаға беріледі. Атаулы бағалы қағаздар бойынша құқық беретін адам соған сәйкес келетін талаптардың орындалуы емес, ондағы тиесілі талаптың заңды еместігіне жауап береді. *ордерлік бағалы қағаздар ― ол ең алғашында иемденушінің атына немесе оның бұйрығы бойынша жазылады. Бұл онда көрсетілген құқықтар қағазға түсірілген тәртіпке байланысты ауыспалылығын сақтайтындай етіп ― индоссаментке жазып береді. Индоссамент өзінде құқықтың болғанына ғана емес, сонымен бірге, оның жүзеге асуына да жауап береді. Бағалы қағаздардан алынатын табысқа қатысты оларды борыштық және инвестициялық деп бөлуге болады. ===Борыштық бағалы қағаздар=== '''Борыштық бағалы''' қағаздар пайыздары төлеуді және негізгі қарыздың негізгі сомасын графикке сәйкес жабуды эмитент өз міндетіне алады. Бұл кімнің эмитенті екендігіне қарамастан, оған барлық облигациялар, вексельдер жатады. ===Инвестициялық бағалы қағаздар=== '''Инвестициялық бағалы''' қағаздар эмитент активтерінің бір бөлігін иемденуге құқық береді, оларға эмитенттерінің бардық типтеріндегі акциялары тұтастай жатады. Бағалы қағаздар эмитенттік сипаты бойынша: мемлекеттік (Үкімет пен [[Ұлттық Банк]]тің борышкерлік міндеттемелері), муниципалдық (жергілікті атқару органдарының борышкерлік міндеттемелері) және кооперативтік (шаруашылық жүргізуші субъктілердің жарғылық капиталын қалыптастыру немесе қаржылық­шаруашылық қызметін жүргізу үшін қажетті қаражатты тарту мақсатымен қолданыстағы заңға сәйкес шығарылатын) болып бөлінеді. Мәмілеге байланысты шығарылатын бағалы қағаздар: фондылық (акцтялар, облигацтялар) және саудалық (коммерцтялық вексельдер, чектер, коносаменттер, кепілдік міндеттемелер және т.б.) болып бөлінеді. ===Фондылық бағалы қағаздар === '''Фондылық бағалы''' қағаздар көптеп шығарылуымен (эмиссиясымен) ерекшеленеді және олар қор биржаларында айналысқа түседі. ===Саудалық бағалы қағаздар=== '''Саудалық бағалы''' қағаздар коммерцтялық бағытқа ие: олар негізінен сауда операциялары бойынша есеп айырысуға және тауарларды орын алмастыру процесіне қызмет көрсетуге арналған. Бағалы қағаздар әрекет ететін орны бойынша ақша нарығының бағалы қағаздары және капиталдық бағалы қағаздары болып бөлінеді. ==Ақша нарығы== '''[[Ақша]] нарығы''' дегеніміз ― қысқа мерзімді бағалы қағаздардың алынуы мен сатылуын көрсетеді және ол қаржылық нарықтың бір бөлігі. Қысқа мерзімді бағалы қағаздардың әрекет ету мерзімі ― бір күннен бастап бір жылға дейін болуы мүмкін. Айналыстағы бағалы қағаздар, әдетте, төменгі төлем тәуекелімен қатар жүреді, өйткені қарыз берушілердің төлем қабілеттілігі жоғары болса ғана шығарылады. Ақша нарығының бағалы қағаздарына: қазыналық вексельдер, депозиттік сертификаттар, коммерциялық қағаздар жатады. '''Бағалы қағаздардың атқаратын рөлі бойынша:''' ''негізгі, көмекші және негізгі бағалы қағаздардың алыну мен сатылу құқығын куәландыратын шартты бағалы қағаздар'' болып бөлінеді. Бағалы қағаздарды өздерінің алдына қойған міндеті мен мақсатына сәйкес басқа да белгілері бойынша жіктелуі мүмкін. ==Инвестициялық қоржын == Егер инвестор әр тараптандыру (диверсификациялау) принципін ұстанатын болса, онда ол инвестициялық портфель деп аталатын бағалы қағаздардың жиынтығымен байланысты болады. [[Қоржын (Экономика)|Қоржын]]дық ([[портфел]]дік) инвестициялаудың [[объект]]ілері ретінде әртүрлі бағалы қағаздар: [[акциялар]], [[облигациялар]], [[бағалы қағаздар]]дың шартты түрлері әрекет етеді. Қоржынның бір бөлігі ақша түрінде ұсынылуы мүмкін. Инвестор инвестицтялық мақсатына тәуелді белгілі бір типтерді қалыптастырады. Келесі типтерін бөліп көрсету қабылданған: бірінші тип ― өсім қоржыны, екінші тип ― табыс қоржыны. ===Қоржынның бірінші типі=== Қоржынның бірінші типінің мақсаты өсімді көбіне дивиденттер мен процнттер алу есебінен емес, бағалы қағаздардың бағамдық өсімінің есебінен алу болып табылады. Бұл негізгі салымның басым бөлігін акция құрайды. Күтілетін капитал өсімімен және тәуекелділіктің ара қатынасына байланысты қоржындық өсімнің ортасынан бөліп көрсетуге болады. Агрессивті өсім қоржындары капиталдың маскималды өсіміне бағытталады. Бұл қоржын үлкен тәуекелділікпен байланысты екенін көрсетеді, бірақ эмитент ­ кәсіпорындардың қолайлы дамуы кезінде ол үлкен табыс әкелуі мүмкін. Қоржынның бұл құрылымы, әдетте, тез өсетін жас компаниялардың акцияларымен көрсетілуі мүмкін. Консервативік қоржынның өсаімі негізінен ірі, жақсы белгілі және тұрақты компаниялардың акциясынан тұрады, бұндай қоржынның тәуекелділігі де аса үлкен болмайды. Қоржынның орташа өсімінде агрессивті қоржынға да, консервативті қоржынға да тән инвестициялық қасиеттері болады. Оның құрамына сенімді кәсіпорындармен қоса даму үстіндегі жас кәсіпорындардың да акциялары енеді. Мұндай қоржын жеткілікті табысқа және тәуекелдің орташа деңгейін ұстауына қолайлы жағдай туғызады. ===Қоржындардың екінші типі=== Қоржындардың екінші типі дивиденттер мен проценттерден табыс алу болып табылады. Қоржынның бұл типі тәуекел кезінде алдын ала жоспарланған табыстың деңгейін қамтамасыз етеді және онда тәуекелділіктің деңгейі нольге тең болады. Қоржындардың аталған типін инвестициялау объектілері ретінде сенімділігі жоғары бағалы қағаздар алынады. Оның құрамына енетін қорлардың инструменттеріне байланысты олар: конверттелетін, нарықтық ақщалай және облигациялар болып бөлінеді. [[Конверт]]телетін (айырбасталынатын) қоржындар: айрықша акциялардан және облигациялардан тұрады. Мұндай қоржын оны құрайтын бағалы қағаздардың есебінен нарық конъктурасы мүмкіндік беретін болса, онда оларға жай акциялардың өзі де қосымша табыс әкелуі мүмкін. Басқа жағдайда, қоржын инвестициясы тек тәуекелділік төмен болған кезінде ғана табыспен қамтамасыз етіледі. [[Ақша]] нарығының қоржындары капиталды толық сақтау мақсатынан тұрады. Оның құрамына ақщалай қаражат пен тез сатылатын активтер кіреді. Егер де ұлттық валюта өзінің төмендеу бағасын көтерсе, онда ол шетелдік валютаға айырбасталуы мүмкін. Сөйтіп, салынған капитал нольдік тәуекелділік кезінде өз өсімін сақтайды. Облигациялар қоржындары облигациялардың есебінен қалыптасады және нольдік тәуекелділік кезінде орташа табыс әкеледі. ==Инвестиция== [[Инвестиция]] – экономиканы дамытудың тұрақты және жоғарғы қарқынын қалыптастыруды, ғылыми-техникалық [[прогресс]]тің жетістіктерді енгізуді, [[инфрақұрылым]]ды дамытуды көздейтін басты фактор. [[Инвестиция]]ны дамытуда кәсіпорындарды қаржыландыратын және ұзақ мерзімге несие беретін мамандандырылған инвестициялық банктер мен акционерлік қоғамдардың акцияларынан құрылған инвестициялық қорлар ерекше роль атқарады. Сөйтіп, қорлар экономиканың неғұрлым пайдалы салалары мен кәсіпорындарына капиталдың құйылуына жағдай жасайды. Қаржылық инвестициялар инвесторлар үшін ішкі және сыртқы инвестициялар жағдайында белгілі бір тәуекелділікпен байланысты болатынын ескерген жөн. Бұл тәуекелділік басшылардың біліктілігімен және олардың епті әрекеттерімен, есеп пен бақылау жұмысын ұйымдастыруымен, валютаның бағамдық пайыз мөлшерлемесінің өзгерістерімен, орта мерзімді және қысқа мерзімді несиелерді тартудың қиындылықтарымен және т.б. осы сияқты мәселелерімен байланысты болып келеді. Сонымен қатар, табиғат зілзаларымен және саяси тәуекелділіктерімен байланысты болатынын ескерген абзал. Қаржылық инвестициялар [[техника]]лық-[[экономика]]лық есептеулер жасалған соң және сол инвестицияланатын объектіні қажетті зерделеуден өткізгеннен кейін барып, жүзеге асырылады. Осы жағдайда ғана нарықтық қарым-қатынастар жағдайындағы тәуекелділіктер төменбеуімүмкін. ==Инвестициялардың мақсаты== '''Инвестициялардың мақсаты:''' *[[жаңа технология]]ларды, алдыңғы қатарлы техниканы және ноу-хауды енгізу; *ішкі нарықты жоғары сапалы тауарлармен толтыру және қолайлы қызмет көрсету; *отандық тауар өндірушілерді мемлекеттік қолдау және ынталандыру; *экспортқа бағытталған және импортты алмастырушы өндірістерді дамыту; *Қазақстан Республикасының шикізат көздерін тиімді және кешенді пайдалану; *қазіргі заманғы менеджмент пен маркетингтің әдістерін енгізу, жаңа жұмыс орындарын құру; *жергілікті мамандардың үздіксіз оқу жүйесін енгізу, олардың біліктілік деңгейін көтеру; *өндірістің жедел дамуын қамтамасыз ету; *қоршаған табиғат ортасын жақсарту болып табылады. ==Шетелдік инвестиция== [[Қазақстан Республикасы]]ның [[экономика]]сын көтеруде және оны одан әрі дамытуда шетелдік инвесторлардың атқарар ролі зор. [[Шетелдік инвестиция]]лар-ға табыс алу мақсатында кәсіпкерлік қызметтің объектілеріне инвесторлар салып отырған мүліктік құндылықтар және оған қоса олардың құқықтары, яғни интеллектуалдық меншік құқығы да кіреді. [[Шетел]]дік инвестициялар [[Қазақстан Республикасы]]ның заңды тұлғаларының жарғылық капииалына қатыса отырып, ондағы қабылданатын шешімдерге өз үлестерін және құқықтарын қорғауына болады. Шетелдік [[инвестор]]лар заңға қайшы келмейтін кез келген қызметпен, атап айтқанда: бірлескен кәсіпорындарды құруға және олардың шетелдік [[филиал]]дарын ашуға, мүліктік құқын сатып алуға, қарыз, несие беруге т.б. қызметтермен шұғылдануына болады. Шетелдік инвесторлар өздерінің қызметінен алған табысын өз қалаулары бойынша пайдалануға құқылы, Қазақстан аймағында қайта қаржыландыру үшін, тауарлар алуға және басқа да мақсаттар үшін, яғни Қазақстан Республикасының заңдарында тыйым салынбаған кез келген қызметпен айналысуына болады. {{бастама}} {{уики}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қаржы]] [[Санат:Экономика]] [[Санат:Банк]] 3xiktcjys6xapaq72wzwkg8v60lj73t 0 159880 3590745 3569989 2026-04-24T00:12:53Z ~2026-25138-75 180285 /* Географиялық орны */ 3590745 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Маңғыстау |сурет =Мангистау. ж.д.вокзал.jpg |әкімшілік күйі = Аудан орталығы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N |lat_deg =43 |lat_min =41 |lat_sec =44 |lon_dir =E |lon_deg =51 |lon_min =19 |lon_sec =34 |CoordAddon = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Маңғыстау облысы |кестедегі облыс = Маңғыстау облысы{{!}}Маңғыстау |ауданы = Мұнайлы ауданы |кестедегі аудан = Мұнайлы ауданы{{!}}Мұнайлы |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Маңғыстау ауылдық округі{{!}}Маңғыстау |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Маңғышлақ'' |статус алуы = |жер аумағы = 30,63 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |тұрғыны = 34 679<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = 1132 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = 12 |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Мангистауская область |сайты = |сайт тілі = |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Маңғыстау''' – [[Маңғыстау облысы]]ндағы ауыл (1966-2005 жж. кент), [[Мұнайлы ауданы]] мен [[Маңғыстау ауылдық округі]]нің орталығы, теміржол бекеті. == Тарихы == Іргесі [[1966 жыл|1966]] жылы Ақтау – Бейнеу темір жолын салуға байланысты қаланған. == Географиялық орны == Облыс орталығы [[Ақтау]] қаласынан солтүстік-батысқа қарай 20 км жерде орналасқан. == Халқы == {| class="wikitable" |- ! 1970 !! 1979 !! 1989 !! 1999 !! 2009 !! 2021<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- | 4351 || {{өсім}}7611 || {{өсім}}10703 || {{өсім}}12433 || {{өсім}}14818 || {{өсім}}33141 |} == Инфрақұрылымы == Мұнда Маңғыстау мұнай-газ АҚ-ның 4 мекемесі, Атырау тасымалдау бөлімшесіне қарасты мекемелер бар. Агроөнеркәсіптік су шаруашылығы, жол құрылысы материалдарының комбинаты, мұнай өнімдерінің базалары орналасқан. Ауылда 4 мектеп, орталық аудандық емхана, емхана, жедел жәрдем және дәрігерлік амбулатория бар. == Галерея == <gallery> Сурет:Супермаркет Маңғыстау.jpg|Шағынмаркет Маңғыстау Сурет:Маңғыстау.jpg|Маңғыстау Сурет:Маңғыстау 3.jpg|Маңғыстау Сурет:Маңғыстау 2.jpg|Маңғыстау </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Мұнайлы ауданы елді мекендері}} [[Санат:Мұнайлы ауданы елді мекендері]] [[Санат:Қазақстан темір жол бекеттері]] [[Санат:Қазақстанның бұрынғы кенттері]] 56ng33d5rigsocrxzscyyy4zsbqkjbc 0 178214 3590752 2502362 2026-04-24T01:43:34Z Nurken 111493 3590752 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Колумбия |шынайы атауы = {{lang-en|Columbia}} |жағдайы = |ел = АҚШ |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N |lat_deg =39 |lat_min =12 |lat_sec =13 |lon_dir =W |lon_deg =76 |lon_min =51 |lon_sec =25 |CoordAddon = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Штат{{!}}Штаты |аймағы = Мэриленд |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Округ (АҚШ){{!}}Округі |ауданы = Howard |кестедегі аудан = Howard (округ, Мэриленд){{!}}Howard |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 71.7 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 99615 |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = -5 |DST = -4 |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = Federal Information Processing Standard{{!}}FIPS коды |сандық идентификаторы = 24-19125 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Колумбия''' ({{lang-en|Columbia}}) — [[Мэриленд]] штатының Howard округіне жататын [[АҚШ]] қаласы. Қала тұрғындарының саны 99615 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 71.7 км² шамасында. FIPS коды — 24-19125. == Сыртқы cілтемелер == * [http://www.city-data.com/ АҚШ-тың барлық қалалары жайында статистикалар] * [http://www.census.gov/ U.S. Census Bureau.] {{US-geo-stub}} {{Мэриленд штаты}} [[Санат:Мэриленд қалалары]] fa0cp3b5w8v0mgssi04k8rdesxpef6k 3590753 3590752 2026-04-24T01:43:58Z Nurken 111493 3590753 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Колумбия |шынайы атауы = {{lang-en|Columbia}} |жағдайы = |ел = АҚШ |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N |lat_deg =39 |lat_min =12 |lat_sec =13 |lon_dir =W |lon_deg =76 |lon_min =51 |lon_sec =25 |CoordAddon = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Штат{{!}}Штаты |аймағы = Мэриленд |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Округ (АҚШ){{!}}Округі |ауданы = Хауард |кестедегі аудан = Хауард (округ, Мэриленд){{!}}Хауард |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 71.7 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 99615 |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = -5 |DST = -4 |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = Federal Information Processing Standard{{!}}FIPS коды |сандық идентификаторы = 24-19125 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Колумбия''' ({{lang-en|Columbia}}) — [[Мэриленд]] штатының Howard округіне жататын [[АҚШ]] қаласы. Қала тұрғындарының саны 99615 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 71.7 км² шамасында. FIPS коды — 24-19125. == Сыртқы cілтемелер == * [http://www.city-data.com/ АҚШ-тың барлық қалалары жайында статистикалар] * [http://www.census.gov/ U.S. Census Bureau.] {{US-geo-stub}} {{Мэриленд штаты}} [[Санат:Мэриленд қалалары]] b3p97vj0xfebnfj2wd583ytoezmq5lq 0 178233 3590754 2503119 2026-04-24T01:45:10Z Nurken 111493 3590754 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Элкридж |шынайы атауы = {{lang-en|Elkridge}} |жағдайы = |ел = АҚШ |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N |lat_deg =39 |lat_min =12 |lat_sec =7 |lon_dir =W |lon_deg =76 |lon_min =45 |lon_sec =1 |CoordAddon = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Штат{{!}}Штаты |аймағы = Мэриленд |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Округ (АҚШ){{!}}Округі |ауданы = Хауард |кестедегі аудан = Хауард (округ, Мэриленд){{!}}Хауард |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 20.4 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 22042 |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = -5 |DST = -4 |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = Federal Information Processing Standard{{!}}FIPS коды |сандық идентификаторы = 24-25750 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Элкридж''' ({{lang-en|Elkridge}}) — [[Мэриленд]] штатының [[Хауард (округ, Мэриленд)|Хауард округі]]не жататын [[АҚШ]] қаласы. Қала тұрғындарының саны 22042 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 20,4 км² шамасында. FIPS коды — 24-25750. == Сыртқы cілтемелер == * [http://www.city-data.com/ АҚШ-тың барлық қалалары жайында статистикалар] * [http://www.census.gov/ U.S. Census Bureau.] {{US-geo-stub}} {{Мэриленд штаты}} [[Санат:Мэриленд қалалары]] p2coj2rqzsc7trf0im5bc479oqe0fag 0 178234 3590755 2503122 2026-04-24T01:46:03Z Nurken 111493 3590755 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Элликот Сити |шынайы атауы = {{lang-en|Ellicott City}} |жағдайы = |ел = АҚШ |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N |lat_deg =39 |lat_min =16 |lat_sec =5 |lon_dir =W |lon_deg =76 |lon_min =47 |lon_sec =56 |CoordAddon = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = АҚШ штаттары{{!}}Штаты |аймағы = Мэриленд |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Округ (АҚШ){{!}}Округі |ауданы = Хауард |кестедегі аудан = Хауард (округ, Мэриленд){{!}}Хауард |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 83.1 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 65834 |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = -5 |DST = -4 |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = Federal Information Processing Standard{{!}}FIPS коды |сандық идентификаторы = 24-26000 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Элликот Сити''' ({{lang-en|Ellicott City}}) — [[Мэриленд]] штатының [[Хауард (округ, Мэриленд)|Хауард округі]]не жататын [[АҚШ]] қаласы. Қала тұрғындарының саны 65834 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 83.1 км² шамасында. FIPS коды — 24-26000. == Сыртқы cілтемелер == * [http://www.city-data.com/ АҚШ-тың барлық қалалары жайында статистикалар] * [http://www.census.gov/ U.S. Census Bureau.] {{US-geo-stub}} {{Мэриленд штаты}} [[Санат:Мэриленд қалалары]] 76b70du96qnycbw9ja7c19c1x14t0o0 0 178309 3590756 2502444 2026-04-24T01:46:40Z Nurken 111493 3590756 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Норс Лаурэл |шынайы атауы = {{lang-en|North Laurel}} |жағдайы = |ел = АҚШ |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N |lat_deg =39 |lat_min =8 |lat_sec =4 |lon_dir =W |lon_deg =76 |lon_min =51 |lon_sec =46 |CoordAddon = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = АҚШ штаттары{{!}}Штаты |аймағы = Мэриленд |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Округ{{!}}Округі |ауданы = Хауард |кестедегі аудан = Хауард (округ, Мэриленд){{!}}Хауард |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 27.2 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 20468 |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = -5 |DST = -4 |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = Federal Information Processing Standard{{!}}FIPS коды |сандық идентификаторы = 24-56725 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Норс Лаурэл''' ({{lang-en|North Laurel}}) — [[Мэриленд]] штатының [[Хауард (округ, Мэриленд)|Хауард округі]]не жататын [[АҚШ]] қаласы. Қала тұрғындарының саны 20468 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 27.2 км² шамасында. FIPS коды — 24-56725. == Сыртқы cілтемелер == * [http://www.city-data.com/ АҚШ-тың барлық қалалары жайында статистикалар] * [http://www.census.gov/ U.S. Census Bureau.] {{US-geo-stub}} {{Мэриленд штаты}} [[Санат:Мэриленд қалалары]] gzhxz07c4xcinpq038ggcc3nns1ms1e 3590757 3590756 2026-04-24T01:46:51Z Nurken 111493 3590757 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Норс Лаурэл |шынайы атауы = {{lang-en|North Laurel}} |жағдайы = |ел = АҚШ |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N |lat_deg =39 |lat_min =8 |lat_sec =4 |lon_dir =W |lon_deg =76 |lon_min =51 |lon_sec =46 |CoordAddon = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = АҚШ штаттары{{!}}Штаты |аймағы = Мэриленд |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Округ (АҚШ){{!}}Округі |ауданы = Хауард |кестедегі аудан = Хауард (округ, Мэриленд){{!}}Хауард |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 27.2 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 20468 |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = -5 |DST = -4 |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = Federal Information Processing Standard{{!}}FIPS коды |сандық идентификаторы = 24-56725 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Норс Лаурэл''' ({{lang-en|North Laurel}}) — [[Мэриленд]] штатының [[Хауард (округ, Мэриленд)|Хауард округі]]не жататын [[АҚШ]] қаласы. Қала тұрғындарының саны 20468 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 27.2 км² шамасында. FIPS коды — 24-56725. == Сыртқы cілтемелер == * [http://www.city-data.com/ АҚШ-тың барлық қалалары жайында статистикалар] * [http://www.census.gov/ U.S. Census Bureau.] {{US-geo-stub}} {{Мэриленд штаты}} [[Санат:Мэриленд қалалары]] aszdb9zqhxh4dykjxlxqwj7dodc2bga 0 178342 3590758 2502743 2026-04-24T01:47:26Z Nurken 111493 3590758 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Савэйдж-Гилфорд |шынайы атауы = {{lang-en|Savage-Guilford}} |жағдайы = |ел = АҚШ |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N |lat_deg =39 |lat_min =8 |lat_sec =37 |lon_dir =W |lon_deg =76 |lon_min =49 |lon_sec =29 |CoordAddon = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = АҚШ штаттары{{!}}Штаты |аймағы = Мэриленд |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Округ{{!}}Округі |ауданы = Хауард |кестедегі аудан = Хауард (округ, Мэриленд){{!}}Хауард |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 12.9 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 12918 |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = -5 |DST = -4 |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = Federal Information Processing Standard{{!}}FIPS коды |сандық идентификаторы = 24-70487 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Савэйдж-Гилфорд''' ({{lang-en|Savage-Guilford}}) — [[Мэриленд]] штатының [[Хауард (округ, Мэриленд)|Хауард округі]]не жататын [[АҚШ]] қаласы. Қала тұрғындарының саны 12918 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 12.9 км² шамасында. FIPS коды — 24-70487. == Сыртқы cілтемелер == * [http://www.city-data.com/ АҚШ-тың барлық қалалары жайында статистикалар] * [http://www.census.gov/ U.S. Census Bureau.] {{US-geo-stub}} {{Мэриленд штаты}} [[Санат:Мэриленд қалалары]] 02u7y2pboq5vwnv5xhd2u2l0x44e9qj 3590759 3590758 2026-04-24T01:47:50Z Nurken 111493 3590759 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Савэйдж-Гилфорд |шынайы атауы = {{lang-en|Savage-Guilford}} |жағдайы = |ел = АҚШ |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N |lat_deg =39 |lat_min =8 |lat_sec =37 |lon_dir =W |lon_deg =76 |lon_min =49 |lon_sec =29 |CoordAddon = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = АҚШ штаттары{{!}}Штаты |аймағы = Мэриленд |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Округ (АҚШ){{!}}Округі |ауданы = Хауард |кестедегі аудан = Хауард (округ, Мэриленд){{!}}Хауард |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 12.9 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 12918 |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = -5 |DST = -4 |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = Federal Information Processing Standard{{!}}FIPS коды |сандық идентификаторы = 24-70487 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Савэйдж-Гилфорд''' ({{lang-en|Savage-Guilford}}) — [[Мэриленд]] штатының [[Хауард (округ, Мэриленд)|Хауард округі]]не жататын [[АҚШ]] қаласы. Қала тұрғындарының саны 12918 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 12.9 км² шамасында. FIPS коды — 24-70487. == Сыртқы cілтемелер == * [http://www.city-data.com/ АҚШ-тың барлық қалалары жайында статистикалар] * [http://www.census.gov/ U.S. Census Bureau.] {{US-geo-stub}} {{Мэриленд штаты}} [[Санат:Мэриленд қалалары]] fmfp5jowlsdyk7s6dlexokjd9slltnb 0 181628 3590545 2499518 2026-04-23T14:00:12Z Еркежан Сейтқазы 180268 сөз қостым 3590545 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Бриджпорт |шынайы атауы = {{lang-en|Bridgeport}} |жағдайы = |ел = АҚШ |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N |lat_deg =41 |lat_min =11 |lat_sec =11 |lon_dir =W |lon_deg =73 |lon_min =11 |lon_sec =44 |CoordAddon = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Штат{{!}}Штаты |аймағы = Коннектикут |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Округ{{!}}Округі |ауданы = Фэйрфилд (Fairfield) |кестедегі аудан = Фэйрфилд (Fairfield) (округ, Коннектикут){{!}}Фэйрфилд (Fairfield) |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = |құрылған уақыты = 1821 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 50.2 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 144 229 |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = -5 |DST = -4 |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = Federal Information Processing Standard{{!}}FIPS коды |сандық идентификаторы = 09-08000 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Бриджпорт''' ({{lang-en|Bridgeport}}) — [[Коннектикут]] штатының Фэйрфилд (Fairfield) округіне жататын [[АҚШ]] қаласы. Қала тұрғындарының саны 144 229 адамды құрайды. Жер аумағы 50.2 км² шамасында. FIPS коды — 09-08000. == Сыртқы cілтемелер == * [http://www.city-data.com/ АҚШ-тың барлық қалалары жайында статистикалар] * [http://www.census.gov/ U.S. Census Bureau.] {{US-geo-stub}} {{Коннектикут штаты}} [[Санат:Коннектикут қалалары]] j0167upbqt7d4kgvgfrz2hj1rkmd3th 0 198300 3590684 2725907 2026-04-23T18:41:20Z ChanisCaucasi 67397 3590684 wikitext text/x-wiki '''Қазақстан индустрияландыру кезеңінде''' [[1925 жыл]]ы желтоқсанда БК(б)П XIV съезінде белгіленген Кеңес Одағын [[индустрияландыру]]ды жүзеге асыру ісі [[Қазақстан]]да бірқатар қиындықтарға кездесті, олар негізінен [[қазақ]] елінің бодандық өткенімен және [[әлеумет]]тік-[[экономика]]лық, мәдени [[өмір]]де артта қалуымен байланысты болды. Бұл қиындықтардың көбі [[республика]]да [[халық]] шаруашылығын, әсіресе өнеркәсіп пен транспортты қалпына келтіру ісінің тым созылып кетуінен де күрделеніп, асқына түсті және осы жағдай [[Қазақстан]]ның индустрияландыру жолымен табысты ілгерілеуі үшін басты кедергіге айналды. ==Индустрияландырудың қиындықтары мен ерекшеліктері== Бірінші дүниежүзілік [[соғыс]]тың және [[Азамат]] соғысының ауыртпалығын бастан кешірген Қазақстаннын артта қалған отарлық [[экономика]]сы елдің өнеркәсібі дамыған аймақтарына қарағанда анағұрлым ауыр жағдайда қалды. Соғыс әрекеттерінен,әсіресе өнеркәсіп пен транспорт қатты зардап шеккен еді. Ірі өнеркәсіптің жалпы өнімі [[1920 жыл]]ы [[1913 жыл]]мен салыстырғанда екі есе, ал өндіріс жабдықтарын өндіру 4,5 есе, мұнай өндіру 4 есе қысқарды, мыс және полиметалл кендерін шығару, мыс балқыту тоқтап қалды, көптеген кең орындары мен көмір [[шахта]]ларын су басты немесе электр стансаларының қирауы, жабдықтардың бүлінуі т.б. себептерден жұмыстарын тоқтатты. Транспорт, әсіресе теміржол көлігі апатты жағдайда болатын: паровоздардың жартысынан көбі және вагондардың 90%-ға жуығы күрделі жөндеуді қажет етті, жүздеген көпір қиратылды, бәрінен де жол шаруашылығы көп зиян шекті, жарамсыздарын алмастыруға рельстер мен шпалдар жетіспеді. [[Ел]]іміз жаңа экономикалық саясатқа көшіп жатқан кезенде басталған Қазақстан өнеркәсібі мен транспортындағы қалпына келтіру жұмыстары жалпы алғанда шаруашылық күйзелістерінен ғана емес, республикада ашаршылықтың басталуына себеп болған 1920-1921 жылдардағы жүт кезінде малдың көптеп шығын болуы, сондай-ақ [[1921 жыл]]ғы құрғақшылық салдарларынан да зор қиыншылықпен жүргізілді. 1920-1921 жылдары жекелеген кәсіпорындар ғана қалыпқа келтіріле бастады, ал тұтастай алғанда бұл үрдіс [[1922 жыл]]дың екінші жартысында ғана өрістеді. [[Республика]]ның халық шаруашылығын қалпына келтіруде [[1923 жыл]] бетбұрыс кезеңіне айналды. Алдыңғы кезекте ауыл шаруашылығы шикізатын қайта өңдеу кәсіпорындары қалпына келтірілді, оған 1922 жылы алынған егіс өнімділігі ықпал етті. Қостанай, Орал және Семей губернияларында, Павлодарда т.б. қалаларда ірі диірмендер іске қосылды, бұл ұн тарту өнеркәсібін жедел қалыптастыруға жағдай жасады. [[Солтүстік]] Қазақстанда май шайқау зауыттары жұмыс істей бастады, жаңадан 20 май зауыты салынды. Тамақ өнеркәсібінің басқа салаларында да ілгері басушылық байқалды, мәселен, 1923 жылғы тамызда ірі мөлшердегі күрделі қаржыны қажет етпейтін Илецк және Коряковск тұз шығару кәсіпшіліктері қайтадан жұмыс істей бастады. Баяу болса да, республиканың оңтүстігінде мақта тазарту зауыттарының, жеңіл өнеркәсіптің тері илеу, жүн жуу т.б. кәсіпорындарының жұмысы жанданып келе жатты. Петропавлдағы қалпына келтірілген пима басу, қой терісін өңдеу, тері илеу және шойын құю зауыттары 1923 жылы біртұтас кәсіпорынға біріктіріліп, өнеркөсіп комбинаты құрылды. [[Алматы]]да, [[Шымкент]]те және [[Талғар]]да тері илеу зауыттарының жұмысы жандана бастады. Ауыр өнеркәсіп кәсіпорындарын қалпына келтіру ісінде де кейбір игі қадамдар жасалды. Мұнай өнеркәсібі бәрінен жеделірек қатарға қосылды: [[Ембі]] және [[Доссор]] көсіпшіліктері [[1925 жыл]]дың өзінде [[1913 жыл]]ғы деңгейден асып түсті. [[Өндіріс]]ті [[техника]]лық жағынан қайта құру ісі жүргізілді, мұнай өндіруге тереңнен соратын насостар қолданылды, кәсіпорындарды электрлендіру өріс алды, жабдықтар жаңартылды, кең барлаудың геофизикалық әдістері пайдаланылды. [[Полиграфия]]лық өнеркәсіп те біршама ілгері басып, соғысқа дейінгі деңтейге тез көтеріліп келе жатты, осының нәтижесінде қазақ және орыс тілдеріндегі газеттер басылымы көбейді. Риддерде шахталарды, рудниктерді, байыту фабрикаларын, электр стансаларын, теміржолды, басқа да нысандарды қалпына келтіру жөнінде біршама жұмыстар атқарылды, алайда жабдықтар мен ақшалай қаржының жетіспеушілігінен бұл кәсіпорындар техникалық күзет жағдайына көшіріліп, [[1925 жыл]]ы ғана Риддер кәсіпорындарын қалпына келтіру жұмыстары қайтадан қолға алынды. # [[Қарағанды]] және [[Екібастұз]] көмір өндірістері, Спасск зауыты, Успен кең орны және басқа да тау-кен өндірісі орындары мен тау-кен зауыттарының кәсіпорындары тоқтап тұрды. 1925 жылдың аяғында ғана Қарсақбай мыс балқыту зауыты мен [[Байқоңыр]] — Қарсақбай-[[Жезқазған]] тар табанды теміржолын қалпына келтіру жұмыстары басталды. Жаңа экономикалық саясат жағдайларында өнеркәсіпті басқару жүйесі жетілдірілді, Бүкілодақтық халық шаруашылығы кеңесінің (БХ ШК) Республикалық өнеркәсіптік бюросы Халық шаруашылығының орталық кеңесі (ХШОК) болып қайта құрылды, ал кәсіпорындар бағыныштылық сатысына қарай одақтық, ресейлік, аралас-федеративтік, республикалық және губерниялық (жергілікті) болып бөлінді. Неғұрлым ірі кәсіпорындар негізінде шаруашылық есеп жүйесі бойынша, кеңестік трестер атанған бірлестіктер құрылды. [[Орал]]-[[Ембі]] мұнай тресі, «Алтайполиметалл» тресі, Атбасар түсті металдар тресі, «Золоторуда» тресі (Қостанай аумағындағы алтын кең орындарының тобы) одақтық маңыздағы кәсіпорындарға айналды. Екібастұз және Риддер кәсіпорындарын РКФСР Бүкілодақтық халық шаруашылығы кеңесінің (БХШК) мандаты негізінде Қазақстанның Халық шаруашылығының орталық кеңесі (ХШОК) басқарды. Осы кеңестінтікелей басшылығына Илецк тұз тресі, [[Павлодар]] тұз тресі, «Южно-Урал-золото», «Ақжал золото» трестері, [[Орынбор]] және [[Петропавл]] тері-елтірі трестері, Қазақстан балық тресі берілді. Жыл өткен сайын Қазақстанның үлкенді-кішілі кәсіпорындарына, әсіресе өнімдері КСРО-ның индустриялық жағынан дамыған аймақтарына жөнелтіліп отыратын өнеркәсіптің өнім өндіруші салаларына (мұнай, түсті металлургия және т.б.) орталықтың басшылық ықпалы күшейе берді. Қазақстан экономикасының шикізаттық бағыты барған сайын айқындала түсті. Транспортқа ерекше көңіл бөлінді, себебі оның жұмысын дұрыстап жолға қоймай, жаңа экономикалық саясаттың негізгі міндетін — қала мен ауыл, өнеркәсіп орындары мен ауыл шаруашылығы арасындағы экономикалық байланыстарды қалпына келтіру мақсатын жүзеге асыру мүмкін емес еді. Республиканың негізгі теміржол арқауы — [[Орынбор]] —[[Ташкент]] күре жолына көп мөлшерде паровоздар мен вагондар, отын-көмір, ТЖХК (Теміржол халық комиссариаты) салғыртынан жиналған әр түрлі материалдар бөлініп, кәсіби біліктілігі жоғары теміржол мамандары, көлік-тасымал шаруашылығының білікті басшылары жіберіліп отырды. Жетісу теміржолының Луговой стансасына, одан ары Пішпек стансасына дейінгі жалғасы, Петропавл – [[Көкшетау]] жолы, сондай-ақ [[Оңтүстік]]-[[Сібір]] магистралінің Славгород — Құлынды - Павлодар желісі және т.б. сияқты жаңа жолдар, әсіресе «астық желілері» жедел салынды. Бастапқы екі желі [[Жетісу]] мен Солтүстік Қазақстаннан елдің орталық аймақтарына астық тасуға, ал соңғысы Коряков кәсіпшіліктерінен тұзәк етуге арналды. Алайда Қазақстанда оның отар ел болған кезеңінен қалған экономикалық артта қалушылығының, құрал-жабдықтардың, ақшалай қаржының және білікті мамандардың жетіспеушілігінің, сондай-ақ жергілікті қиындықтардың себебінен өнеркәсіп пен транспорты қалпына келтіру ісі баяу қарқынмен жүргізілді, бұл кезең [[1927 жыл]]дың аяғына дейін жалғасты. Түсті металлургия саласында оның барлық кәсіпорындарының 60%-ынан астамы жұмыс істеді. [[1926 жыл]]дың қарсаңында республиканың өнеркәсібі [[1913 жыл]] деңгейінің 61%-ына ғана, ал ауыл шаруашылығы 82,9%-ына жете алды. Сөйтіп, Қазақстандағы өнеркәсіп пен транспорты қалпына келтіру ісі еліміз индустрияландыруға көшіп жатқан кезде аяқталды. Сол кезге дейін өнеркәсіп пен транспорттағы мемлекеттік сектор едәуір нығайып, дами бастады. [[Мемлекет]] иелігіне алынған жеке меншік кәсіпорындар негізінде пайда болған бұл сектордың Қазақстандағы бүкіл өнеркәсіптегі үлес салмағы 64%-на, ал ірі өнеркәсіпте 97,2%-ға жетті. Барлық теміржол желілері, сондай-ақ кемешілік ісі, кеме айлақтарын т.с.с. қосқандағы ірі су жолдары мемлекет меншігінде болды. Жеке меншіктік секторды дамытуға және сауда еркіндігіне жол беретін жаңа экономикалық саясат жағдайында Қазақстанда басқадай экономикалық құрылым айтарлықтай дамымады. Солай дегенмен де, бұл кенже қалған, [[революция]]ға дейінгі, отарлық деңгей болатын, ол Қазақстанның дамуына индустрияландыру жағдайында берік те дербес негіз бола алмас еді, ал жана экономикалық саясат жағдайында жұмыс істеген өнеркәсіп орындары мен теміржолдар техникалық жағынан артта қалушылық, өндірісте және азық-түлік пен шикізаттарды тасымалдау ісінің мейлінше ала-құлалығы, жол қатынастарының әлсіздігі, кейде заманға сай жол қатынастарының болмауы себептері нәтижесінде 20-жылдардың екінші жартысында — 30-жылдарда [[Мәскеу]]дің, [[Ленинград]]тың, Донбастың, [[Орал]]дың, КСРО-ның басқа да дамыған аймақтарының кәсіпорындары сияқты жергілікті «индустрияландыру құралы» бола алмады. Оның үстіне ескі кәсіпорындар мен теміржолдарды [[техника]]лық жағынан жаңғырту немесе оларды жаңадан салу бағытындағы алғашқы қадамдарға жергілікті тұртындар арасында білікті жұмысшылардын болмауы, ақшалай қаржының, құрылыс материалдарының жетіспеушілігі т.б. тікелей кедергі болып отырды. Қазақстанның индустриялық дамуын тежеген қиындықтардың бірі - оның аумағының геологиялық тұрғыдан аз зерттелуі еді. Төңкеріске дейінгі уақыттардың өзінде көмірдің, мұнайдың, түсті металдардың, басқа да пайдалы қазбалардың аса бай қоры бар кең орындары туралы мәліметтер көп болғанымен, Кеңес өкіметіне дейін жер аумағының 94%-ы мүлде зерттелмеген болатын. Алғашқы бесжылдық жоспар жасалған уақытта сол кен орындарының көпшілігі «ақтаңдақ» денгейінде қалды, жергілікті жоспарлау органдарының әлсіздігі де бұған себеп болды. Осы және басқа да кемшіліктер себебінен КСРО-ның алғашқы бесжылдық жоспарында Қазақстанның мұқтаждыкқары мен мүмкіндіктері тиісті деңгейде ескерілмеді. Сондықтан да КСРО-ның Еңбек және Қорғаныс Кеңесі мен Халық Комиссарлары Кеңесінің 1930 жылғы 1 қыркүйектегі қаулысында «халық шаруашылығы құрылысының бесжылдық жоспарында Қазақ АКСР-нің мұқтаждықтары мен онын құрылысындағы мүмкіндіктер толық есепке алынбаған»,<ref>Алампиев П.М. Ликвидация экономического неравенства народов Советского Востока и социалистическое размещение промышленности (Исторический опыт Казахской ССР). М„ 1958, 22-29, 210-6.</ref>. - деп атап өтуі кездейсок емес. Осыган байланысты КСРО-ның бесжылдық жоспарында көбінесе елдін негізгі табиғи қорларының толық зерттелмеуі, әсіресе өнеркәсіптік бағытта бағамдалмауы кең көлемді зерттеулерді, ізденістер мен барлауды Қазақстанның өнеркәсіптік жоспарының аса маңызды сипатына айналдырады, бұл жұмыстар келесі бесжылдықта салынатын құрылыс нысандарын даярлап қана қоймай, сонымен бірге осы бесжылдыққа белгіленген іс-жоспарларды жүзеге асыруды жалғастыруға, нақтылауға, түбегейлі есепке алуға тиіс»,<ref>Пятилетний план народно-хозяйственного строительства СССР. Т. II. М., 1929, 310-6.</ref>. - деп ерекше атап өтілді. ==Геологиялық зерттеу== Қазақстанның кең-байтақ аумағын геологиялық жағынан жедел зерттеуге зор күш жұмсалды. 1928-1929 жылдары Геологиялық басқарма тарапынан 50-ден астам барлау партиясы Қазақстанның жер қойнауларын зерттеумен айналысты. «Қару голь» «Алтайполиметалл», «Балхашстрой», «Казполиметалл» сияқты аса ірі жаңа құрылыстардың жанынан геологиялық-барлау бөлімдері құрылды, арнаулы Қазақстан геологиялық-барлау тресі ұйымдастырылды, «Эмбанефть» құрамында Орталық ғылыми-зерттеу зертханасы, «Актюбникель» жанында геологиялық барлау қызметі жэәне т.б. ашылды. [[Геология]]лық зерттеулер үшін Орталықтан да, Қазақстанның жергілікті орындарынан да мол қаржы мен күш-қуат бөлініп отырды, бұл ірі-ірі, көбінесе теңдесі жоқ жаңа кен орындарын ашуға мүмкіндік берді. Бұл ең алдымен түсті және қара металдардың, көмір мен мұнайдың барланған қорларына қатысты еді. 1928 жылы Қоңырат, (М.Т. Русаков), [[1930 жыл]]ы Бозшакөл (Р.А. Борукаев), Жезқазған (К.И. Сэтбаев) мыс кендерінің; Кенді Алтайда, Қаратау және Жоңғар Алатауы тауларында қорғасынның: Атасу темір кенінің (1931 жыл), одан соң Ақтөбе облысында хромит және никель кендерінің, фосфориттің; Индерде бораттын қоры мол көздері ашылды. Сондай-ақ Орал-Ембі аумағында жаңа мұнай көздері табылды, оның үстіне Қарағандының жеке жатқан ірі кен орны емес, тұтас бір көмірлі аймақ екендігі анықталды.<ref>История Казахской ССР. Т. 4, 417-6.</ref>. Осындай жедел жұмыстар нәтижесінде Орталық, Шығыс және Батыс Қазақстанда республиканың жаңа ғылыми геологиялық картасы жасалды және елдің барлық аумағы (Бетпақдаланың, [[Үстірт]]тің т.б. кейбір жерлерін қоспағанда) Ұлы Отан соғысы қарсаңында геологиялық тұрғыда барланды. Кейіннен Қазақ КСР Ғылым Академиясының тұңғыш президенті К-И. Сәтбаев: «Қазақстан геологиялық зерттеулердің аса жоғары тиімділігінің арқасында КСРО-да және дүние жүзінде шикізаттың маңызды түрлерінің сан алуандығы бойынша жетекші орынға ие. Олардың ішінде қара металдардың (темір, марганец, хром, ванадий) түсті металдардың (мыс, қорғасын, мырыш, кадмий, алюминий, никель), сирек металдардың (вольфрам, молибден т.б.), бағалы металдардың (алтын, күміс) кендері, жаңғыш қазбалар (тас және қоныр көмірлер, мұнай, жаңғыш сланецтер), минералды тұздар (фосфориттік, калий т.б. тұздар) негізгілері болып табылады»,<ref>Наука Советского Казахстана. А.-А., 1960, 58-6.</ref>. — деп атап откен болатын. Мүнын бәрі Қазақстанды КСРО-ның дамыған аймақтарының өнеркәсібін қажетті шикізатпен қамтамасыз ететін орталыққа айналдырды. Қазақстанды геологиялық зерттеудегі олқылықтар КСРО-ны индустрияландыру жағдайында осылай толықтырылды. Жергілікті, сондай-ақ орталық жоспарлау органдарының кемшін тұстары бірінші бесжылдық жоспарды орындау барысында біртіндеп қалыпқа келтірілді. Қазақстанды шаруашылық және әлеуметтік-мәдени жағынан дамытудың бесжылдық жоспарының VI Бүкілқазақстандық партия конференциясының және БК(б)П XV съезінің (екеуі де 1927 жыл, қараша) нұсқаулары бойынша жасалғаны жұртшылыққа белгілі. Геологиялық зерттеулердің жетістіктері, олардың негізінде түсті металлургия, мұнай, көмір т.б. пайдалы қазба байлықтарының жаңа кен орындарын игеру туралы түскен нақты ұсыныстар, сондай-ақ ауыл шаруашылығы шикізатын өңдейтін жаңа кәсіпорын құрылыстарының салынуы, сонымен бірге жоспарлау органдары жинақтаған тәжірибе республика басшылығына жалпы бірінші бесжылдықтың, әсіресе оның қалған үш жылының жоспарлы тапсырмаларын қайта қарау жөнінде Орталыққа өтініш жасауға мүмкіндік берді. Қазақстан халық шаруашылығының бірінші бесжылдықта дамуы көрсеткіштерін нақтылау және толықтыру жөніндегі ұсыныстар республиканың жаңа астанасы [[Алматы]]да өткен VII Бүкілқазақстандық партия конференциясында (1930 жылғы 30 мамыр - 6 маусым) талқыланып, қорытындыланды.<ref>Под знаменем ленинских идей. А.-А., 1973, 404-405-6.</ref>. Осының бәрін негізге ала отырып, БК(б)П ОК-нің Саяси бюросы 1930 жылғы 15 акқпанда Қазақстанның шаруашылық және элеуметтік-мәдени дамуының 1928-[[1933 жыл]]дарға арналған бесжылдык жоспарын арнайы қарап, елдің тиісті халық комиссариаттарына және Мемлекеттік жоспарлау комитетіне екі айлық мерзімде бесжылдықтың қалған үш жылына арналған жоспарлы тапсырмаларды белгілеп шығу жөнінде ұсыныс жасады. Қазақ АКСР-нің бірінші бесжылдықта шаруашылық және әлеуметтік-мәдени дамуының қайта жасалған жоспары КСРО Мемлекеттік жоспарлау комитетінде қаралып (1930 жылғы 24 тамыз), Еңбек және Қорғаныс Кеңесі оны мақұлдады (1930 жылғы 1 қыркүйек), ал 1930 жылғы 1 қыркүйекте оны КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі түпкілікті бекітті.<ref>История индустриализации Казахской ССР (1926—1941 жж.). Документы и материалы. В двух томах. Т. 1. А.-А., 1967, 217-233, 441-6.</ref> Қазақстанның индустриялық дамуындағы қиындықтардың шиеленісуіне тағы бір себеп болған жағдай - жаңа өнеркәсіптік және транспорттық құрылыс көп жағдайларда тиісті техникалық құжатнамасыз басталды, жаңа құрылыстарды құрылыс материалдарымен, ақшалай қаржымен, техникамен, [[механизм]]дермен, көлікпен, жұмыс күшімен, ал құрылысшыларды тұрғын үймен, азық-түлікпен, ауыз сумен, санитарлық-емдеу қызметтерімен т.с.с. қамтамасыз ету мүмкіндіктері жете қарастырылмады. Днепро СЭС-пен қатар Кеңес Одағындағы аса ірі құрылыс ретінде саналған, аты аңызға айналған Түрксіб магистралі революцияға дейінгі жоба-сызбасы бойынша салынды, құрылыс барысында осы күре жолдың оңтүстік бөлігінде [[Қордай]] және Шоқпар нұсқаларынын, ал солтүстік бөлігінде Балқаш және Лeпci жобаларын қорғаушылар арасында қызу айтыс-талас өршіді. Осы екі тұста да оңтайлы нұсқаны таңдап алғанша біршама уақыт және қосымша қаржы шығын болды.<ref>Асшбеков М.Х. Формирование и развитие кадров железнодорожников Казахстана (1917—1970 жж.). А.-А., 1973, 84-6.; Соныкі. О деятельности Комитета содействия постройке Туркестано-Сибирской железной дороги при СНК РСФСР // Известия АН КазССР. Серия общественных наук, 1969, №6, 34-46-6.</ref>. 1927 жылы Семей қаласында құрылысы жүргізілген тері зауыты мен шұға фабрикасында жобалық-сметалық құжаттар «қайта-қайта жасалып, құрылысты бастау қарсаңында дайын болмады. Құрылыс материалдары болмай, оларды сол жерде шаруашылық әдіспен шұғыл түрде дайындауға тура келді. Кәсіби білікті құрылыс жұмысшылары мен мамандар жетіспеді. Олар көрші аудандардан әкелінді».<ref>Жакупбеков С.К. История легкой индустрии Казахстана. А.-А., 1984, 56-6.</ref>. Осындай жагдайлар 20-30-жылдары көптеген ірі кәсіпорындардың құрылыстарында да байқалды. Қазақстанды индустрияландырудың сонымен бірге өзіндік ерекшеліктері болды, олар жоғарыда аталған және басқа да қиындықтарды жеңу үрдісінің өзгешеліктерімен, сондай-ақ табиғи, еңбек және экономикалық-техникалық қорлар деңгейімен де сипатталады. Бұл ерекшеліктер республиканың бүкіл индустриялық болмыс-келбетінде өз ізін қалдырды, өнеркәсіпті, құрылысты және транспортты дамытудың 20-жылдардың екінші жартысындағы және 30-жылдардағы ғана емес, сонымен бірге Қазақстанның кеңестік дәуірдегі тарихының кейінгі кезеңдеріндегі де бағыттарын айқындауға ықпал етті. Қазақстанның индустриялық дамуының зерттеліп отырған кезеңіндегі кейбір ерекшеліктерін қарастырайық. # Ол, ен алдымен, Қазақстанның индустриялық дамуының КСРО бойынша, сондай-ақ көптеген басқа республикаларды жеке-жеке алғандағы тиісті көрсеткіштерді салыстырғанда байқалатын көтеріңкі қарқыны. Егер Кеңес Одағы бойынша өнеркәсіп өнімінің жалпы көлемі 1940 жылы 1913 жылғы деңгейге қарағанда 7,7 есе болса, Қазақстан бойынша 7,8 есеге жетті, оның үстіне Қазақстан бұл жатынан [[Молдавия]] (5,8), [[Әзірбайжан]] (5,9), Өзбекстан (4,7), [[Түркіменстан]] (6,7), [[Украина]] (7,3) сияқты бірқатар одақтас республикалардың алдына шықты. Сөйтіп Қазақстан өнеркәсіптік өнім көлемінің өcyi бойынша [[1940 жыл]]ы [[Одақ]] ішіндегі 15 республика арасында [[Ресей]]ден (8,7), [[Қырғызстан]]нан (9,9), Грузиядан (10), Тәжікстаннан (8,8) және Армениядан (8,7) кейін алтыншы орынды иеленді.<ref>Народное хозяйство СССР за 60 лет. Юбилейный стат. ежегодник. М, 1977, 177-6.</ref>. # Индустрияландыру жағдайында Қазақстанның өнеркәсіптік дамуы негізінен жаңа құрылыстардың, басқаша айтсақ, қайта құрылған Риддер мен Қарсқбайды қоспағанда, тақыр жерде кәсіпорындар тұрғызу есебінен жүзеге асырылды. Қазақстанда жағдайдың мұндай болу себебі, Мәскеудегі, [[Ленинград]]тағы, [[Донбас]]тағы, [[Харьков]]тағы немесе [[Днепр]] жағалауларындағы сияқты бүкіл елді индустрияландырудың құралына немесе тірек базасына айналған өнеркәсіпті аудандар мұнда болған жоқ. Сондықтан республикада, жергілікті жерлерде өнеркәсіп орындары, сондай-ақ теміржол құрылыстары елсіз және жартылай елді аймақтарда жүргізілді, қазіргі заманғы байланыс тораптарының, құрылыс материалдарының, кәсіби жұмыс күшінің, қаржының, сол сияқты тұрғын жайлардың, ауыз судың т.с.с. болмауы себебінен аса күрделі қиындықтарды жеңуге көп күш жұмсалды. Қарағанды көмір алабы, Балқаш мыс балқыту, [[Шымкент]] және [[Ертіс]] қорғасын зауыттары, [[Жезқазған]], [[Қоңырат]] кен орындары т.б. кеніштер, [[Ембі]] т.б. мұнай кәсіпшіліктері, [[Түрксіб]], [[Гурьев]] — Қандыағаш — [[Орск]], [[Ақмола]]-[[Қарғалы]], Илецк-Орал теміржолдары осылай салынды. # Аса ірі кәсіпорындар - өз заманының соңғы жетістіктері техникасымен жарақтандырылған, шикізат пен электр қуатын тиімді пайдалануды қамтамасыз ететін, өндірістік процестерді мамандандыру және ірілендіру негізінде өзара байланысты комбинаттар жана өнеркәсіптік құрылысқа тән сипатта қалыптасты. Өнім көлемі мен жұмыс күшінің құрамы бойынша, сондай-ақ белгілі бір аймақтағы әлеуметтік-экономикалық және мәдени маңызы жағынан да ерекшеленетін осы комбинаттар қалалардың пайда болуына ықпал етіп, сол жердегі өнеркәсіп ошақтарының орталықтарына айналды. Құрамында 17 шахтасы (1931 жыл), ГРЭС (1933 жыл), Нұра су құбыры (1933 жыл), байыту фабрикасы (1933 жыл) бар «Қарағанда уголь» тресі, «Казполиметалл», «Алтайполиметалл», [[Ақтөбе]] химия. Семей етконсерві, Гурьев балық консервілеу, Алматы жеміс-көкөніс, Семей шұға комбинаттары т.б. - осындай кәсіпорындар санатына жатты.<ref>Алампиев П.М. Ликвидация экономического неравенства народов Советского Востока. М., 1957, 210-6.; Под знаменем ленинских идей. А.-А., 1973, 404-405-6.</ref> # Индустрияландыру жағдайларында Қазақстанда ауыр өнеркәсіп, ең алдымен оның көмір, мұнай және түсті металдар өндіретін салалары басым дамыды. Бұл салалар одақтық келемде басты мамандандыру арқауына айналып, бұдан кейінгі кезде де жалпы республика индустриясының үлес салмағын айқындайтын болды. # Ауыр өнеркәсіптің, әсіресе мұнай, көмір және түсті металдар салаларының тұрғызылған кәсіпорындары одақтық маңызға ие болды, өйткені жеңіл және тамақ өнеркәсібі кәсіпорындарымен қатар олар одақтық индустрияны қажетті шикізатпен қамтамасыз етіп отырды, осыған байланысты республика арнайы кәсіби мамандандыру ісін жүргізді. # Соғысқа дейін бесжылдықтар кезінде кеңінен дамығанына қарамастан, Қазақстан өнеркәсібінің кемшін, олқы тұстары да байқалып жатты: қалай болса да, машина жасау саласы жоқтың қасында болды; металл өңдеу жекелеген зауыттардың жөндеу шеберханаларымен және механикалық цехтарымен шектелді; қара металлургия, бірқатар құрылыс материалдарының (цемент, әйнек), жеңіл және тамақ өнеркәсібінің кейбір түрлерінің өндірісі болмады. Осы кемшін жақтарының ішінде бәрінен бұрын машина жасау ісінін - қалай болғанда, индустрияландырудың негізгі өзегінің болмауы Қазақстанның өнеркәсіптік дамуын тежеп отырды. Қазақстанға станоктар мен жабдықтар Орталықтан, Ленинградтан, Оралдан, Украинадан және басқа да аймақтардан әкелінетін.<ref>Алампиев П.М. Көрсет. енбегі, 229-235, 282-283-6.</ref>. # Осы кезеңде ауыр индустрияның түсті металлургия, мұнай, көмір т.б. шығару сияқты өндіру салаларымен қатар алдынғы қатарға транспорт, әсіресе теміржол құрылысы шығарылды. Көмірдің, мұнайдың және түсті металдардың асабай кен орындарын Қазақстанның кең-байтақ аумағында қазіргі замандық қатынас жолдарынсыз игеру қиындықтары осы өткір мәселені шұғыл түрде шешуді талап етті. Жоспарланған жол желілері түгелдей салынбағанмен, 1928-1940 жылдары республиканың теміржол торабы 50% дерлік өсіп, ұзындығы 6581 км-ге жетті. Бұл жылдары Сібірді Орта Азиямен және Қазақстанның Оңтүстігімен жалғастырған Түркістан-Сібір теміржолы, Трансқазақстан магистралінің негізгі бөліктері (Петропавл-Көкшетау-Ақмола, [[Ақмола]]-[[Қарағанды]], [[Қарағанды]]-[[Бертіс]], Жарық—[[Жезқазған]]) салынды, бұл тораптар Орталық Қазақстанның табиғи байлықтарын игеруде зор рөл атқарды; Рубцовск-Риддер желісі Шығыс Қазақстанның түсті металлургиялық кәсіпорындарына қызмет көрсетті, ал Орал—Илецк теміржолы республиканың батыс аудандарын [[Орынбор]] өлкесімен және [[Ресей]]дің басқа да өнеркәсібі өркендеген облыстарымен байланыстырды.<ref>Асшбеков М.Х. В сб.: Некоторые особенности социалистической индустриализации Казахстана. Рабочий класс и индустриальное развитие СССР. Всесоюзная конференция. Тезисы, доклады и сообщения. М., 1972, 155-157-6.; Соныкі. Индустриализация Казахстана и ее социально-экономические последствия. «Мысль», 1993. №4, 85-86-6. жэне баскалар.</ref> Жоғарыда аталған қиындықтар мен ерекшеліктер, сондай-ақ күрделі қоғамдық-саяси жағдай және Қазақстанның артта қалған экономикасының ауыр жағдайы 20-жылдарда және 30-жылдардың басында республиканы индустрияландыру және ұлттық жұмысшы кадрларды даярлау мәселесі манайында қым-қигаш күрес туғызды. Бірнеше көзқарас пайда болды. Біреулер «көшпенділіктен социализмге» өтудің мүмкін еместігін және көшпенділік өмір салтының қазақ халқының ерекшелігі екендігін, сондықтан да индустрияландырудың «ұлттық табиғи ерекшелікті» бұзатындығын көлденең тартты.<ref>Большевик Казахстана, 1931. №5, 18-6.</ref>. Енді біреулер — өнеркәсіпті тықпалау, жұмысшы тапты қалыптастыру «табиғаттан тыс», «Қазақстан үшін мүмкін емес іс», «артта қалған көшпенді халық», «шектен тыс индустрияландырудың қарқынын көтере алмайды», «қазақтандыру өндірісті қымбаттатады», «ал қазақ бәрібір жұмыс істемейді, ол даланы аңсайды» сияқты пікірлерді дәлелдеуге тырысты.<ref>Революционный Восток, 1935. №5, 93-6.</ref>. Үшінші жақ республиканың Одақ құрамында дәйекті дамуының қажеттігі, бірақ Қазақстанның ерекше мүдделерімен санаспау идеясын жақтады. Олар «шикізат базасы ретіндегі ауыл шаруашылығымен байланысты ұсақ өнеркәсіпті ұлғайту мен оның жұмысын жақсарту жөніндегі партия ұстанған бағыт шүбәсіз дұрыс» <ref>Советская степь, 1928. 15 ақпан; Большевик Казахстана, 1931. №5, 17-18-6.; Голощекин Ф.И. Казахстан на путях социалистического переустройства (статьи и речи). М. - А.-А., 1931 және басқалар.</ref>. деп дәлелдеді. Төртіншілер шет аймақтар шикізат базасы ғана болып қалмауы керек және индустрияландыруды жүргізгенде республиканың ерекшеліктерін ескеру қажет деген пікірді ортаға салды.<ref>Советская степь, 1928. 15 ақпан.</ref>. Алғашқы екі көзқарас өміршен болмағандықтан соңғы екеуінің арасында күрес өрістей түсті. Үшінші ұстаным жақтастарының бірі К. Сарымолдаев «Қазақстан алдында да, бүкіл Одақ алдында тұрған міндеттер тұр, сондықтан ортақ міндеггерден оқшауланатындай Қазақстанның сондайлық «артықшылығы» жоқдеп есептеді.<ref>Большевик Казахстана, 1931, №5, 18-6.</ref>. Айта кету керек, К. Сарымолдаев өлкелік партия комитеті басшылығының, оның бірінші хатшысы Ф.И. Голощекиннің жаңсақ ұстанымы шеңберінен шыға алмады. Ф.И. Голощекин: «Алып құрылыстар республика өнеркәсібіндегі басты буын емес, бастысы - жергілікті ұсақ және орта өнеркәсіпті дамыту»,<ref>VI Всеказахстанская конференция ВКП(б). 15-23 қараша 1927 ж. Стеногр. отчет. Кзыл-Орда, 1927, 108-6.</ref>. - деп мәлімдеді. Ұсақ және орта өнеркәсіпті, негізінен ауыл шаруашылығы өнімдерін өндейтін кәсіпорындарды дамытудың, содан келіп, КСРО-ны индустрияландыру жағдайында республика өнеркәсібінің шикізаттық бағыт-бағдарын қалыптастырудың қажеттілігі мен дұрыстығын БК(б)П Қазақ Өлкелік комитетінің және автономия үкіметінің атынан Ф.И. Голощекин, О. Исаев, К. Сарымолдаев т.б. насихаттады және мұны жүзеге асыруға әрекеттенді. Мәселен, БК(б)П Өлкомының хатшысы Ф.И. Голощекин «Большевик Казахстана» журналында (1927, №2) жарияланған мақаласында: Қазақстан үшін «өнеркәсіп саласында негізгісі ірі емес, ұсақ және орта буында (жарма жасаушы, жүн жуатын, май шайқайтын кәсіпорындар, жөндеу шеберханалары т.с.с.), басқаша айтқанда, ауыл шаруашылығымен айналысатын және оны рентабелді ететін істер» <ref>Большевик Казахстана, 1927, 58-6.</ref>. деп жазды. VI Бүкілқазақстандық партия конференциясында (1927 жылғы 15—23 қараша) ол: «Мен екі жыл бойы біздің өнеркәсібіміздің басты буыны алып құрылыстар салу емес, жергілікті ұсақ және орта өнеркәсіпті дамыту екендігін насихаттап келемін... Ұсақ және орта өнеркәсіпті дамыту мәселесінің Қазақстан экономикасын одан әрі жетілдірудегі маңызының күн өткен сайын артып келе жатқандығын біз қазір ескеруіміз керек»,<ref>VI Всеказахстанская конференция ВКП(б). 15-23 қараша 1927 ж. Кзыл-Орда, 1927, 52-53-6.</ref>.— деп ерекше атап өтті. [[Көмір]]дің, [[мұнай]]дың, түсті металдардың және басқа да пайдалы қазбалардың аса бай қоры бар екендігіне, сондай-ақ жергілікті мекендерде республиканың аграрлық жағдайына сәйкес жұмыс күштерінің жетіп-артылатынына қарамастан, Ф.И. Голощекин: «Біздің даму сипатымыз бойынша және КСРО-ның жалпы міндеттеріне сәйкес, жергілікті ерекшеліктеріміз бен міндеттерімізге орай Қазақ АКСР-і ортақ бесжылдыққа одақтық онеркәсіптің мал және егін шаруашылығы өнімдерін дайындайтын шикізат базасыретінде кіруі керек»,<ref>Сонда, 58-59-6.</ref>. — деп сендірді. Сонымен біргеФ.И. Голощекин Қазақстан маңызын одақтық өнеркәсіпке ықпал ететін шикізат аймағы ретінде көтермеледі. Ол: «Одақтық өнеркәсіп, бәлкім, бізге жүн, ет, мал терісі т.б. жөнінен тәуелді шығар, бұл біздің бұдан әрі дамуымызда орасан мән-маңызы болатын техникалық дақылдарды айтпаған күннің өзінде» <ref name="Сонда, 59-6">Сонда, 59-6.</ref>. — деп атап өтті. Осы ұстанымға сүйене отырып, Ф.И. Голощекин: «КазАКСР-і көлеміндеті индустрияландыру дегеніміз — ауыл шаруашылығының бұдан мәдениеттірек түрлеріне, оның тауарлылығын арттыруға, ел ішінде тұтынуға және одақтық өнеркәсіпті қамтамасыз етуге арналған өнім көлемін ұлғайтуға қаржы құю. «Осы кәсіпорындар үшін біз қаржы және күш-қуат» таба аламыз»,<ref name="Сонда, 59-6"/>. — деген тұжырым жасады. Ф.И. Голощекин Қазақстанның болашақтағы индустриялық дамуын ірі зауыттармен және фабрикалармен емес, жарма ұсақтайтын, жүн жуатын, май шайқайтын, жөндеу жұмыстарымен айналысатын, жергілікті өнеркәсіптін басқа да ұсақ және орта кәсіпорындарымен байланыстыру тұрғысынан ғана көреді, деп қарсыластары оны әділ сынады. Ф.И. Голощекиннің және БК(б)П Өлкелік комитетінің, Қазақ АКСР-і үкіметінің басқа да басшыларының осы ұстанымын БК(б)П ОК-нің Ортаазиялық бюросының төрағасы И.А. Зеленский қуаттады. Ол өзінің «Басты бағыт» атты мақаласында («Правда Востока», 1927,7 қазан): «Орта Азия республикаларының міндеті — ең алдымен біздің капиталистік әлемге тәуелділігімізді азайтатын және әлсірететін шикізат шаруашылығының салаларын дамыту», - деп жазды. Ірі саяси қайраткер, Қазақстан өнеркәсібін [[экономика]]лық мақсатты сара бағытпен дамыту пікірін қолдайтын басты тұлғаның бірі - С. Сәдуақасов VI партконференцияда республика индустриясының шикізаттық бағыт-бағдары туралы пікірдегі Ф.И. Голощекинге қарсы шықты. Ол: «Өнеркәсіп мәселесі — қазақ кедейінің тағдыры, қазақстандық кедей тағдыры ауылмен ғана емес, қаламен де байланысты, өйткені XII съездің өзінде-ақ ұлттық шеткі аймақтарды тек шикізат аудандарына айналдыруды көздеген патшалық үкіметтің қарғыс атқан мұрасынан құтылуымыздың қажеттігі жайлы айтылды»,<ref>Сонда, 53, 59-6.</ref>. — деп дәлелді пікірлер айтты. С. Сәдуақасов: «Қай жерде тері болса, сол жерде тері зауыттары, қай жерде жүн болса, сол жерде жүн жуу және шұға фабрикалары салынсын»,<ref>Сонда, 181-6.</ref>. — деп республика өнеркәсібін экономикалық сара жолмен дамытута шақырды. Ф.И. Голощекиннің Қазақстан тиімді ауыл шаруашылығын дамыта отырып, одақтық өнеркәсіптің шикізаттық базасына айналуға тиіс деген пікірін теріске шығара келіп, С. Сәдуақасов былай деді: «Өнеркәсіп дамымаса (Қазақстанда), біз ауыл шаруашылығын қалай дамытпақпыз? Ауыл шаруашылығы бізде теміржол т.б. арқылы дамитын болады, ал оның өзі өз кезегінде өнеркәсіп болып табылады. Бұл мағынада мен индустрияландыру туралы айтып тұрмын, менің индустрияландыру туралы пікірімді осы мағынада түсіну керек».<ref>Сонда, 181-182-6.</ref>. С. Сәдуақасовтың Кеңес Одағын индустрияландыру жағдайында Қазақстанның өнеркәсібі мен транспортын дамытудың жолдары мен әдістері туралы көзқарастары оның БК(б)П XV съезі (1927 жыл, 9—12 желтоқсан) қарсаңында пікірталас материалы ретінде «Правда» газетіне жолдаған «Ұлттар және ұлт өкілдері» атты байыпты мақаласында <ref>Сонда, 182-6.</ref>. толық көрініс тапты. Бұл мақалада Сәдуақасов: «Егер империалистік орыс буржуазиялық үкіметі шет аймақтардан тек шикізат тасып, фабрикалар мен зауытгарды өз қол астында шоғырландырса, социалистік өнеркәсіп шаруашылық мүддесі жолындағы жөн-жосықпен дамуға тиіс»,<ref>Большевик, 1928. №1, 56-64-6.</ref>. «өнеркәсіпті шикізат көздеріне жақындату қажет»,<ref name="Сонда, 56-57-6">Сонда, 56-57-6.</ref>. - деп ерекше атап көрсетті. Оның пікірінше, «егер қалпына келтіру кезеңі еріксіз «қарғыс атқан» мұраның кейбір ұлттарды шын мәніндегі теңсіздік жағдайда шеттету түріндегі белгісімен өтсе, онда қайта құру маусымы «алдымызда тұрған қиындықтарды міндетті түрде жене отырып, ондай мұраны жоюға тиіс». Ол «артта қалған аймақтарды социалистік құрылысқа тартудың барлық мәні Өз пікірін дәлелдеу үстінде С. Сәдуақасов Қазақстанда өнеркәсіпті дамыту үшін бірқатар елеулі қиындықтарға қарамастан, барлық жағдайлар бар екендігін көрсетті, оның пікірінше, «шикізат қана емес, жұмыс қолдары мен отын да бар», «Қазақстанның, Өзбекстанның, Түркіменстанның миллиондаған кедейлері болса», сондай-ақ «Қазақстанның көпмиллиардты тас көмір және мұнай қоры бар», ал байланыс жолдарына келер болсақ, деп атап өтті ол, жаңа «теміржол құрылысы да — индустрияландыру мәселесінің бір бөлігі». Осындай көзқарастары үшін С. Сәдуақасов Қазақстан Компартиясы мен республика үкіметінің тарапынан ғана емес, бүкілодақтық деңгейде де сыңаржақ, әділетсіз сынға ұшырады. Оның көзқарастары бұрмаланып, Қазақстанда тұйық шаруашылық құруға, республиканы КСРО-дан бөліп әкетуге ұмтылушылық ретінде бағаланды, ал өзі «ұлтшыл-уклонист» деп жарияланды. Өлкелік Комитеттің VI Бүкілқазақстандық партконференциясына берген есебінде Ф.И. Голощекин «Сәдуақасовтың индустрияландыруы» <ref name="Сонда, 57-6">Сонда, 57-6.</ref>. деп айдар тағып, бұл мәселеге арнайы тоқталды. Онда ол [[Қазақстан]] өзінің артта қалғандығына қарамастан, «[[Одақ]]та және пролетариатын басшылығымен, оның көмегімен» «жедел қарқынмен алға басып қана қоймай, сонымен бірге социализмге қарай бет алатындығы» туралы ой әлі де кейбіреулерге оншалықты түсінікті емес, бұған әлі де сенімсіздікпен қарайтындар, күдікшілдер, сары уайымға салынушылар, түсінігі таяз жолдастар, буржуазиялық бұра тартушылар бар» <ref name="Сонда, 57-6"/>. екендігі туралы атап өтті. Сәдуақасовтың жеке өз басы жайында сөзге көшкен ол оның «біріншіден, Кеңестік Социалисты Республикалар Одағының мәнін және пролетариат диктатурасының артта қалған ұлттық республикалардың дамуына тигізетін ықпалын түсінбейтіндігін немесе түсінгісі келмейтіндігін, екіншіден, оның ойы Қазақстанның дамуы дербес, КСРО-дан тәуелсіз мемлекеттің дамуы, мәселен, КСРО-ның империализмге қатынасы іспетті деп ойлайтын буржуазиялық ұлтшылдар пікірімен сәйкес»,<ref name="Сонда, 57-6"/>. – деп дәлелдеп бақты. ==Голощекиннің Зеленскиді қоштауы== Ф.И. Голощекинді И.А. Зеленский қоштап: «Республикалардағы шаруашылықты тұйық шаруашылық жүйе сияқты құру бағыты тұтас алғандағы социалистік шаруашылықты өркендету көзқарасымен қарағанда зиянды және қауіпті, - деп дәлелдеді ол, - ...Тұйық шаруашылық идеясын жақтаушылар бізге таптық жағынан жау пиғылдағы элементтер болып табылады. Орта Азиядағы шаруашылықты дербес дамытудың идеологы — белгілі панисламдық қайраткер Мұстафа Шоқаев».<ref>Сонда, 55-59-6.</ref>. С. Сәдуақасов өз кезегінде Ф. И. Голощекин мен И. А. Зеленскийдің дөрекі сипатта саясиландырылған ой-пікірлері мен айыптауларына қолда бар шикізат базаларында жаңа кәсіпорындарды тұрғызудың шаруашылық мүддесі жағынан дұрыстығы, теміржолдардағы қосалқы тасымалдарды жою қажеттігі туралы дәлелдерін қарсы қойды. Сәдуақасов «Өлке комитеті хатшысымен «теориялық айтыстың ұлт өкілі үшін үмітсіз іс екенін» мойындай отырып, Голощекин көзқарастарындағы «айқын келеңсіздіктерді» көрсетуден тайынбады. «Шаруашылықтың мүддесі жолындағы жөн-жоба өзі ұсынған топшылауын қолдайтынын» (кәсіпорындарды шикізат көздеріне жақынырақ орналастыру қажеттігі туралы) көрсете отырып, Сәдуақасов: «Голощекин өнеркәсіпті ауыл шаруашылығының артына апарып тіркемекші, сөйтіп, Қазақстанның мәңгі шаруа қамытын киген ел болуын қалайды» деп жазды. [[Экономика]]лық тиімді жайттарға сүйене отырып, ол мынадай сауал тастайды: «Голощекин жолдас жүн жуатын жерден неліктен әрі бара алмайды, дұрысы барғысы келмейді? Сол жерде шұға фабрикаларын ұйымдастыру ісі өзінен-өзі сұранып тұр. Жуылған жүнді апарып, одан соң сол жүннен жасалған «мәскеулік» шұғаны қайта әкеліп жүргенше, Қазақстаннан дайын шұғаны бірден алып кету теміржолдардың өзіне жақсы ғой».<ref name="Сонда, 56-57-6"/>. И. А. Зеленскийдің әр республикада тұйық шаруашылық құру («айтуға да күлкілі») жөніндегі сыңаржақ бағыт бар (ұлтшылдарда деп оқыңыз) деген пікірін теріске шығара келе, С. Сәдуақасов өз қарсыластарына мынадай сұрақ қояды: «Орта [[Азия]]дан мақта тасымалдау - ол жақсы, ал ол жердей дайын тоқыма матаны әкетуді тұйық шаруашылық деп атау қандай қағидадан шыққан?» Өз пікірін ол былай деп тұжырымдайды: «Олай болмайды, Зеленский жолдас! Дәл сол шаруашылық мақсат көзқарасы бойынша өнеркәсіпті шикізат көздеріне жақындату қажет».<ref>Большевик, 1928, 57-58-6.</ref>. [[Ұлт]]тық республикалардың өндіріс орындарын қолда бар шикізат базаларынан құруға ұмтылысы Орталық тарапынан да сыңға ұшырады. КСРО [[Халық]] Комиссарлары Кеңесінің төрағасы A.M. Рыков Кеңестердің Бүкілодақтық IV съезінде былай деді: «Егер индустрияландыру дегеніміз әрбір әкімшілік бірлігінде индустрияны қайткен күнде де дамыту деген козқараста болсақ... біздің Одағымыздың кейбір бөліктерінде тұйық шаруашылық құруға ұмтылыс болса, біз өте көп және өте үлкен қателіктерге ұрынуымыз мүмкін».<ref>Сонда, №1, 58-6.</ref>. С. Сәдуақасов А.И. Рыковтың бұл сөздерін басқа губерниялармен, облыстармен және республикалармен салыстырғанда «өнеркәсібі жағынан немесе еш нәрсесі жоқ, әйтпесе қолда бары мүлде аз» ұлттық шет аймақтар үшін тән сипат деп баталады. Сондықтан да С. Сәдуақасов мынадай пікірде болды: «Рыков жолдастың ұлттық республикалардың өздерінде бар базаның негізінде әр түрлі кәсіпорындар құруға көмектесу жөніндегі өтініштерін тұйық шаруашылыққа ұмтылыс деп атауы - қате. Біздің ойымызша, индустриясы дамыған шаруашылықтың алғашқы қауымдық құрылыстан бірден-бір айырмашылығы — ол ешқашан тұйық болып қалмайды», ал «ұлттық шет аймақтар шикізат базасы болудан неғұрлым тезірек құтылса, соғұрлым Одақ бірлігі мен оның жеке бөліктері арасындағы өзара тәуелділік ұлғая түседі».<ref name="Сонда, 59-6"/>. Тұтас алғанда, С. Сәдуақасов сол кездегі [[Қазақстан]]ның әлеуметтік-экономикалық және мәдени дамуы жағдайын бағамдай отырып, мынадай қорытындыға келеді: «XII парт съездің шет аймақтарды тек шикізат аудандарына айналдыруға ұмтылған патшалықтың және орыс буржуазиясының саясатын жою» <ref name="Сонда, 57-6"/>. туралы нұсқауы шет аймақтарда, атап айтқанда, Орта Азияда және Қазақстанда жеткіліксіз, немесе дұрысырақ айтсақ, мүлде жеткіліксіз денгейде жүзеге асырылуда».<ref>Правда, 1927. 27 сәуір.</ref>. С. Сәдуақасов бұл жағдайдың басты себебі мынада деп білді: «Орталық органдар өз жұмысында ұлттық мәселе мәнін толық ескермеді. Өнеркәсіпті алдағы уақытта дамыту бесжылдығы шет аймақтар мұқтаждықтары ескерілмей жасалды».<ref>Большевик, 1928. №1, 59-60-6.</ref>. Сәдуақасовтың бұл тұжырымы әділ болатын әрі шындыққа сәйкес келді. Алғашқы бесжылдық (1928—1932 жылдар) жоспарын жасаудағы осы елеулі кемшілікті КСРО Халық шаруашылығының Жоғарғы Кеңесінің төрағасы В.В. Құйбышев та мойындады. Ол жекелеген аудандарды дамыту жөнінде бесжылдықта нақтылық пен айқындылықтың болмағаның атап өткен болатын. «Әрбір жеке ауданның болмыс-келбеті қандай болады — бұл сауалға бесжылдық нақты жауап бермеді».<ref>КПСС в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК. Том 2. 1917-1924. М„ 1970, 438-6.</ref>. С. Сәдуақасовтың бесжылдық жоспардың «шет аймақтар мұқтаждығы ескерілмей жасалғаны» туралы тұжырымының әділ екендігін бұл жоспардың Орталықта ғана емес, сонымен бірге Қазақстанда да қалай жасалып, қалай бекітілгені жайлы мәліметтер айқындайды. Бұл туралы республиканың 20—30-жылдардағы индустриялық дамуындағы қиындықтарға байланысты жоғарыда айтылды. Сонымен, 20-жылдардың екінші жартысында және 30-жылдардың басында Қазақстанды индустрияландыру жолдары туралы болған қызу пікірталаста Ф. И. Голощекин бастаған партиялық-кеңестік ұстаным жеңіске жетті және бұл [[Қазақстан]] [[өнер]] кәсібінің бүкіл кеңестік кезеңде шикізаттық бағыт-бағдарда болатындығын шешіп берді. ==Дереккөздер== Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 4-том. – Алматы: «Атамұра», 2010, 752 бет, суретті, карталы. ISBN 978-601-282-055-3, т. 4 ISBN 978-601-282-026-3 ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:Тарих]] [[Санат:Қазақстан тарихы]] lj4mlnsslo75gexitucfvajijfyaz2i 0 198597 3590550 3588055 2026-04-23T14:03:59Z Еркежан Сейтқазы 180268 тыныс белгі 3590550 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Сан Франциско |шынайы атауы = San Francisco |сурет = {{Photomontage | photo1a = The Painted Ladies.jpg | photo1b = Lombard Street, San Francisco.jpg | photo2a = Strip photo of San Francisco Cable Car 10.jpg | photo3a = SF Sea Lions Embarcadero.jpg | photo3b = The Castro (6163133524).jpg | photo4a = Golden Gate Bridge as seen from Marshall’s Beach, March 2018.jpg | color = white | color_border = white | position = center | spacing = 2 | size = 275 | foot_montage = }} |жағдайы = |ел = АҚШ |елтаңба = San Francisco Seal.png |ту = Flag of San Francisco, California.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N |lat_deg = 37 |lat_min = 46 |lat_sec = 0 |lon_dir = W |lon_deg = 122|lon_min = 26|lon_sec = 0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 300 |аймақ картасының өлшемi = 300 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = штат |аймағы = Калифорния |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр |басшысы = [[Дэниел Лурье]] |құрылған уақыты = 1776 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Йерба-Буэна |статус алуы = 1850 |жер аумағы = 122 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 16 м |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 873 965 |санақ жылы = 2020 |тығыздығы = 6633 адам/ш.м. |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = санфранцисколық |уақыт белдеуі = -8 |DST = бар |телефон коды = +1 415 |пошта индексі = |пошта индекстері = 94101-94112, 94114-94147, 94150-94170, 94172, 94175, 94177 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.sfgov.org/ |сайт тілі = en }} '''Сан-Франциско''' (ағылш. ''San Francisco'') — [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың [[Калифорния]] штатындағы консолидатталған қала-округ (''City and County of San Francisco'').<ref>{{Cite web|url=https://www.sf.gov/sites/default/files/2021-11/7034-GuidebookDeptHeads2010-2011.pdf|title=Guidebook for Department Heads 2010–2011 (Consolidation Act of 1856 туралы мәлімет)|website=SF.gov|access-date=2026-03-06}}</ref> Қала [[Сан-Франциско (түбек)|Сан-Франциско түбегінің]] солтүстігінде орналасқан. Санақ бюросының 2020 жылғы дерегі бойынша халық саны 873 965 адам болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/sanfranciscocitycalifornia/PST120225|title=QuickFacts: San Francisco city, California|website=U.S. Census Bureau|access-date=2026-03-06}}</ref> Қаланың қалыптасуы 1776 жылы Mission San Francisco de Asís (Mission Dolores) миссиясының негізі қалануымен байланыстырылады.<ref>{{Cite web|url=https://californiamissionsfoundation.org/mission-san-francisco-de-asis/|title=Mission San Francisco de Asís|website=California Missions Foundation|access-date=2026-03-06}}</ref> == Атауы == Сан-Франциско атауы испан тіліндегі «San Francisco» тіркесінен шыққан және «Әулие Франциск» деген мағынаны білдіреді. Қала атауы 1776 жылы құрылған ''Mission San Francisco de Asís'' миссиясының атауымен байланысты; миссия Әулие Франциск Ассизсктің құрметіне аталған.<ref>{{Cite web|url=https://www.missiondolores.org/old-mission|title=Old Mission (Mission San Francisco de Asís / Mission Dolores)|website=Mission Dolores|access-date=2026-03-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://californiamissionsfoundation.org/mission-san-francisco-de-asis/|title=San Francisco de Asís|website=California Missions Foundation|access-date=2026-03-06}}</ref> XIX ғасырдың ортасына дейін қазіргі қаланың орнында орналасқан қоныс көбіне ''Yerba Buena'' атауымен белгілі болды. 1847 жылғы 30 қаңтарда қабылданған қаулымен ресми құжаттарда «San Francisco» атауын қолдану бекітілді.<ref>{{Cite web|url=https://www.sfmuseum.org/hist/name.html|title=Yerba Buena Renamed San Francisco – 1847|website=The Virtual Museum of the City of San Francisco|access-date=2026-03-06}}</ref> Қалаға қатысты қысқартылған және бейресми атаулар да қолданылады, соның ішінде «SF», сондай-ақ «Frisco», «San-Fran» сияқты нұсқалар (тарихи қолданысы бар) кездеседі.<ref>{{Cite web|url=https://www.sfchronicle.com/local/article/Why-do-some-hate-the-nickname-Frisco-10975813.php|title=Why do some hate the nickname ‘Frisco’?|website=San Francisco Chronicle|access-date=2026-03-06}}</ref> == Тарихы == === Еуропалықтарға дейінгі кезең === Сан-Франциско түбегінің солтүстік бөлігін еуропалық отарлау басталғанға дейін Охлоне халықтарына жататын йеламу (Yelamu) қауымы мекендеген. Ұлттық парк қызметінің материалдарында йеламу тайпасы Сан-Франциско түбегінің ұшар басын 1770-жылдары испан отарлауы басталған тұста қоныстанған халық ретінде аталады.<ref>{{Cite web|url=https://www.nps.gov/places/000/6-heritage-of-a-bayshore-culture.htm|title=Heritage of a Bayshore Culture|website=U.S. National Park Service|access-date=2026-03-06}}</ref> === Испан отарлау кезеңі === 1776 жылы [[Испания]] Сан-Франциско шығанағын қорғау үшін ''Presidio of San Francisco'' әскери бекінісін құрды, ал оған іргелес ''Mission San Francisco de Asís'' миссиясы негізін қалады.<ref>{{Cite web|url=https://presidio.gov/about/history|title=History of the Presidio|website=Presidio.gov|access-date=2026-03-06}}</ref> Бұл кезеңде аймақ миссия жүйесі мен әскери [[гарнизон]] арқылы басқарылып, жергілікті тұрғындардың өміріне отарлық саясат тікелей әсер етті.<ref>{{Cite web|url=https://presidio.gov/about/history|title=History of the Presidio|website=Presidio.gov|access-date=2026-03-06}}</ref> === Мексика кезеңі === 1821 жылы [[Мексика]] тәуелсіздік алғаннан кейін аймақ Мексика билігіне өтті. XIX ғасырдың алғашқы жартысында Сан-Франциско шығанағындағы шағын қоныс ''Yerba Buena'' атауымен белгілі болды, ал 1830-жылдары аймақтың теңіз саудасы мен айлақ ретіндегі маңызы арта түсті.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/San-Francisco-California/Cultural-institutions|title=San Francisco: Exploration and early settlement (section)|website=Encyclopaedia Britannica|access-date=2026-03-06}}</ref> === АҚШ құрамына енуі және Алтын безгегі === 1846 жылғы 9 шілдеде АҚШ әскери-теңіз күштерінің капитаны Джон Б. Монтгомери (USS ''Portsmouth'') Yerba Buena алаңында (кейінгі Portsmouth Square) АҚШ туын көтерген оқиға өңірдің АҚШ бақылауына өту кезеңіндегі маңызды сәт ретінде құжаттарда сипатталады.<ref>{{Cite web|url=https://www.loc.gov/item/2004666425/|title=A view of Yerba Buena (San Francisco). On July 9, 1846, Capt. Montgomery ... raised the American Flag ...|website=Library of Congress|access-date=2026-03-06}}</ref> 1847 жылғы 30 қаңтарда жергілікті әкімшілік актісімен ''Yerba Buena'' атауы ресми құжаттарда ''San Francisco'' атауына ауыстырылды.<ref>{{Cite web|url=https://www.sfmuseum.org/hist/name.html|title=Yerba Buena Renamed San Francisco - 1847|website=The Virtual Museum of the City of San Francisco|access-date=2026-03-06}}</ref> 1848–1849 жылдардағы Алтын безгегі кезінде қала күрт өсті. Ұлттық парк қызметі дерегінде 1849 жылға қарай Сан-Франциско халқы шамамен 25 000 адамға жеткені және алтын іздеушілер легі қаланың қысқа уақыт ішінде «бум-қалаға» айналуына ықпал еткені айтылады.<ref>{{Cite web|url=https://www.nps.gov/places/000/gold-rush-transforms-san-francisco.htm|title=Gold Rush Transforms San Francisco|website=U.S. National Park Service|access-date=2026-03-06}}</ref> === XIX ғасырдың соңы === Алтын мен күміс кен орындарының ашылуы және аймақтық сауданың өсуі Сан-Францисконың қаржы, көлік және қызмет көрсету орталығы ретінде қалыптасуын жеделдетті. [https://britannica.com Britannica] дерегінде 1870 жылға қарай қала халқы шамамен 150 000 адамға жуықтағаны көрсетіледі.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/San-Francisco-California/The-growth-of-the-metropolis|title=San Francisco: The growth of the metropolis|website=Encyclopaedia Britannica|access-date=2026-03-06}}</ref> === 1906 жылғы жер сілкінісі мен өрт === 1906 жылғы 18 сәуірде болған жойқын жер сілкінісі мен одан кейінгі өрт Сан-Францисконың едәуір бөлігін қиратты. USGS материалдарында 1906 жылғы 18 сәуірдегі жер сілкінісі нәтижесінде сілкініс пен өрт салдарынан қаланың шамамен 5 шаршы милі қирағаны және залалдың кең аумаққа тарағаны баяндалады.<ref>{{Cite web|url=https://pubs.usgs.gov/gip/2006/31/|title=Facing the Great Disaster (USGS GIP-31)|website=U.S. Geological Survey|access-date=2026-03-06}}</ref> Britannica бұл жер сілкінісінің магнитудасын 7,9 деп сипаттайды.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/San-Francisco-earthquake-of-1906|title=San Francisco earthquake of 1906|website=Encyclopaedia Britannica|access-date=2026-03-06}}</ref> === Екінші дүниежүзілік соғыс және соғыстан кейінгі кезең === XX ғасырда, әсіресе дүниежүзілік соғыстар кезеңінде, қала шығанақ маңындағы өнеркәсіп пен порт қызметі арқылы кеңейді. Britannica мәліметінше, [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] Сан-Францисконың экономикалық өркендеуіне айтарлықтай әсер етіп, қала [[Тынық мұхит|Тынық мұхиты]] майданы үшін негізгі әскер түсіру (disembarkation) нүктелерінің бірі болды; шығанақ маңында ірі кеме жасау кәсіпорындары дамыды және соғысқа байланысты өндірістерге жұмыс істеуге жүз мыңдаған адам келді.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/San-Francisco-California/The-growth-of-the-metropolis|title=San Francisco: The growth of the metropolis|website=Encyclopaedia Britannica|access-date=2026-03-06}}</ref> 1945 жылы Сан-Францискода Біріккен Ұлттар Ұйымын құруға арналған конференция өтіп, 26 маусымда БҰҰ Жарғысына қол қойылды.<ref>{{Cite web|url=https://www.un.org/en/about-us/history-of-the-un/san-francisco-conference|title=The San Francisco Conference|website=United Nations|access-date=2026-03-06}}</ref> === Қарсы мәдениет және әлеуметтік қозғалыстар === 1960-жылдары қала АҚШ-тағы жастар қозғалыстары мен хиппи қарсы мәдениетінің маңызды орталықтарының бірі ретінде танылды. Britannica дерегінде Хейт-Эшбери ауданында 1967 жылғы «Summer of Love» кезеңінде ондаған мың жас жиналғаны айтылады.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Haight-Ashbury|title=Haight-Ashbury|website=Encyclopaedia Britannica|access-date=2026-03-06}}</ref> Сол оқиғалар Сан-Францисконы ұлттық және халықаралық мәдени кеңістікте ерекше символдық қала ретінде таныта түсті.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Summer-of-Love-1967|title=Summer of Love|website=Encyclopaedia Britannica|access-date=2026-03-06}}</ref> === 1989 жылғы жер сілкінісі === 1989 жылғы 17 қазанда болған Loma Prieta жер сілкінісі (M 6.9) Сан-Франциско шығанағы өңіріне, соның ішінде Сан-Франциско қаласына да айтарлықтай әсер етті. USGS дерегінде жер сілкінісі 1989 жылғы 17 қазанда жергілікті уақытпен 17:04-те болып, Сан-Франциско мен Монтерей шығанағы аймақтарын қатты шайқағаны көрсетіледі.<ref>{{Cite web|url=https://www.usgs.gov/programs/earthquake-hazards/science/m-69-october-17-1989-loma-prieta-earthquake|title=M 6.9 October 17, 1989 Loma Prieta Earthquake|website=U.S. Geological Survey|access-date=2026-03-06}}</ref> === XXI ғасыр: технологиялық өсім және қазіргі үрдістер === XXI ғасырда Сан-Франциско мен оған іргелес Bay Area өңірі АҚШ-тағы технологиялық сектордың басты шоғырланған аймақтарының бірі ретінде сипатталады. Brookings талдауында 2010–2015 жылдары АҚШ-тағы технологиялық жұмыспен қамту өсімінің едәуір бөлігі санаулы метрополияларға тиесілі болғаны, олардың қатарында Сан-Франциско мен Сан-Хосе алдыңғы орындарда тұрғаны айтылған.<ref>{{Cite web|url=https://www.brookings.edu/articles/tech-in-metros-the-strong-are-getting-stronger/|title=Tech in metros: The strong are getting stronger|website=Brookings|access-date=2026-03-06}}</ref> Кейінгі жылдар бойынша Brookings материалында да Bay Area-да технологиялық жұмыспен қамту үлесінің шоғырлануы күшейе түскені көрсетіледі.<ref>{{Cite web|url=https://www.brookings.edu/articles/tech-is-still-concentrating-in-the-bay-area-an-update-on-americas-winner-take-most-economic-phenomenon/|title=Tech is (still) concentrating in the Bay Area|website=Brookings|access-date=2026-03-06}}</ref> == Географиясы == === Орналасуы === Сан-Франциско Сан-Франциско түбегінің солтүстік ұшында, [[Тынық мұхит|Тынық мұхиты]] мен [[Сан-Франциско (шығанақ)|Сан-Франциско шығанағының]] аралығында орналасқан.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/summary/San-Francisco-California|title=San Francisco summary|website=Encyclopaedia Britannica|access-date=2026-03-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/San-Francisco-California/Landscape|title=San Francisco: Landscape|website=Encyclopaedia Britannica|access-date=2026-03-06}}</ref> Шығанақ Тынық мұхитымен «Алтын қақпа» (Golden Gate) бұғазы арқылы жалғасады.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/San-Francisco-Bay|title=San Francisco Bay|website=Encyclopaedia Britannica|access-date=2026-03-06}}</ref> === Жер бедері және жағалау сызығы === Britannica дерегінде қала аумағы төбелі әрі шамамен төртбұрыш пішінді екені, оның шығысы мен солтүстік-шығысында шығанақ, батысы мен солтүстік-батысында мұхит орналасқаны айтылады.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/San-Francisco-California/Landscape|title=San Francisco: Landscape|website=Encyclopaedia Britannica|access-date=2026-03-06}}</ref> АҚШ халық санағы бюросының QuickFacts дерегінде 2010 жылғы мәлімет бойынша құрлықтағы аумағы 46,87 шаршы миль (шамамен 121,4 км²) ретінде берілген.<ref>{{Cite web|url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/sanfranciscocitycalifornia/LND110220|title=QuickFacts: San Francisco city, California|website=U.S. Census Bureau|access-date=2026-03-06}}</ref> === Климат === Britannica сипаттамасына сәйкес, Сан-Францискода қыс мезгілі жауынды әрі жұмсақ, көктем көбіне ашық әрі қоңыржай, жаз айлары тұманды және салқын, ал күз күншуақты әрі жылы болады.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/San-Francisco-California/Landscape|title=San Francisco: Climate (Landscape бөліміндегі климат сипаттамасы)|website=Encyclopaedia Britannica|access-date=2026-03-06}}</ref> Қаланың ауа райына жағалау аймағына тән тұман және мұхиттық ықпал айқын әсер етеді.<ref>{{Cite web|url=https://www.weather.gov/mtr/sfd_climate|title=San Francisco Downtown Climate|website=National Weather Service (NWS)|access-date=2026-03-06}}</ref> Сан-Франциско тұманы медиа материалдарда әйгілі: Watch Dogs 2 видео-ойынында [https://images.nvidia.com/geforce-com/international/comparisons/watch-dogs-2/watch-dogs-2-san-francisco-fog-interactive-comparison-003-on-vs-off.html «Сан-Франциско тұманы» атты графикалық опция] бар. === Табиғи қауіп-қатерлер === Сан-Франциско шығанағы өңірі сейсмикалық белсенді аймақта орналасқан. USGS дерегінде 1989 жылғы 17 қазанда болған Loma Prieta жер сілкінісінің магнитудасы 6.9 екені және оның шығанақ аймағына күшті әсер еткені көрсетіледі.<ref>{{Cite web|url=https://www.usgs.gov/programs/earthquake-hazards/science/m-69-october-17-1989-loma-prieta-earthquake|title=M 6.9 October 17, 1989 Loma Prieta Earthquake|website=U.S. Geological Survey|access-date=2026-03-06}}</ref> Сонымен қатар өңір теңіз деңгейінің көтерілуі тәуекеліне де ұшырайды; Сан-Франциско қаласы мен округі жағалау бойындағы осал аймақтарды бағалау және бейімделу шараларын әзірлеу мақсатымен Shoreline Adaptation Plan дайындауды бастағаны туралы BCDC хабарламасында айтылған.<ref>{{Cite web|url=https://www.bcdc.ca.gov/2025/12/23/notice-of-intent-to-initiate-the-subregional-shoreline-adaptation-plan-titled-san-francisco-shoreline-adaptation-plan/|title=Notice of intent … San Francisco Shoreline Adaptation Plan|website=San Francisco Bay Conservation and Development Commission (BCDC)|access-date=2026-03-06}}</ref> == Әкімшілік мәртебесі және басқару == === Қала-округ (City and County) === Сан-Франциско — бір мезгілде қала да, округ те болып саналатын консолидатталған әкімшілік бірлік (''City and County of San Francisco''). Қаланың басқару жүйесі мен өкілеттіктері Сан-Франциско Хартиясымен (Charter) реттеледі.<ref>{{Cite web|url=https://codelibrary.amlegal.com/codes/san_francisco/latest/sf_charter/0-0-0-104|title=San Francisco Charter: SEC. 3.100. POWERS AND RESPONSIBILITIES|website=American Legal Publishing (amlegal.com)|access-date=2026-03-06}}</ref> === Әкім (Mayor) === Әкім қала-округтің атқарушы билігінің басшысы болып саналады. Сан-Франциско Хартиясында әкімнің атқарушы тармақ департаменттеріне жалпы әкімшілік қадағалау жүргізетіні және бас атқарушы тұлға ретінде өкілеттіктері көрсетілген.<ref>{{Cite web|url=https://codelibrary.amlegal.com/codes/san_francisco/latest/sf_charter/0-0-0-104|title=San Francisco Charter: SEC. 3.100. POWERS AND RESPONSIBILITIES|website=American Legal Publishing (amlegal.com)|access-date=2026-03-06}}</ref> Қала әкімінің кеңсесі SF.gov порталында жеке бөлім ретінде берілген.<ref>{{Cite web|url=https://www.sf.gov/departments--office-mayor|title=Office of the Mayor|website=SF.gov|access-date=2026-03-06}}</ref> === Қадағалаушылар кеңесі (Board of Supervisors) === Қадағалаушылар кеңесі — қала-округтің заң шығару тармағы. SF.gov мәліметіне сәйкес, кеңес 11 мүшеден тұрады және мүшелер өздері тұратын округтен партиядан тыс (non-partisan) негізде сайланады.<ref>{{Cite web|url=https://www.sf.gov/about-board-of-supervisors|title=About Board of Supervisors|website=SF.gov|access-date=2026-03-06}}</ref> === Қауіпсіздік және құқық қорғау === Қалалық деңгейдегі құқық қорғау міндетін Сан-Франциско полиция департаменті (SFPD) атқарады; ол қала-округтің ресми департаменттер тізімінде көрсетілген.<ref>{{Cite web|url=https://www.sf.gov/departments|title=Departments|website=SF.gov|access-date=2026-03-06}}</ref> Сонымен қатар Sheriff Department округтік түрмелер жүйесін басқаратыны SF.gov агенттік парағында беріледі.<ref>{{Cite web|url=https://www.sfgov.org/agency/sheriff-department|title=Sheriff Department|website=SFGOV|access-date=2026-03-06}}</ref> Өрт қауіпсіздігі және төтенше жағдайларға жедел әрекет ету қызметін Сан-Франциско өрт сөндіру департаменті (SFFD) жүзеге асырады, Департаменттің миссиясы ресми сайтында жарияланған.<ref>{{Cite web|url=https://sf-fire.org/|title=San Francisco Fire Department (SFFD)|website=SF Fire (sf-fire.org)|access-date=2026-03-06}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} [[Санат:АҚШ әкімшілік-аумақтық құрылысы]] [[Санат:Калифорния қалалары]] gf8zg9c1w4y53lhi8ghgp7q9c7liy86 0 201839 3590551 3506104 2026-04-23T14:04:29Z Еркежан Сейтқазы 180268 тыныс белгі 3590551 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Сан-Хосе |шынайы атауы = {{lang-en|San Jose}} |сурет = {{Photomontage|position=center |color=#ffffff | photo1a = SJ skyline at night horizontal.jpg | photo2a = USA-San Jose-De Anza Hotel-3.jpg | photo2b = USA-San Jose-Bank of Italy-5 (cropped).jpg | photo2c = USA-San Jose-City Hall-Rotunda-3 (cropped).jpg | photo3a = Downtown San Jose (30001966530).jpg | photo3b = Valencia Hotel, Santana Row (cropped).jpg | photo4a = Mount Hamilton (Winter, Early 2019) (cropped).jpeg | spacing = 2 | border = 0 | size = 276 | text =}} |сурет атауы = |жағдайы = |ел = АҚШ |елтаңба = Seal of San José, California (alternate).svg |ту = Flag of San José, California.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 37|lat_min = 18|lat_sec = 15 |lon_dir = W|lon_deg = 121|lon_min = 52|lon_sec = 22 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = АҚШ әкімшілік бөлінуі{{!}}Штат |аймағы = Калифорния |кестедегі аймақ = Калифорния |аудан түрі = Округ (АҚШ){{!}}Округі |ауданы = Санта-Клара (округ) |кестедегі аудан = Санта-Клара (округ){{!}}Санта-Клара |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэрі |басшысы = Сэм Ликкардо |құрылған уақыты = 1777 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 461,5 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 26 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1 015 785 |санақ жылы = 2014 |тығыздығы = 2201 |шоғырлануы = 1 611 000 |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = -8 |DST = -7 |телефон коды = +1 408 |пошта индексі = |пошта индекстері = 95101-95103, 95106, 95108-95139, 95141, 95142, 95148, 95150-95161, 95164, 95170-95173, 95190-95194, 95196 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = San Jose, California |сайты = http://www.sanjoseca.gov |сайт тілі = en }} '''Сан Хосе''' ({{lang-en|San Jose}}; {{lang-es|San Jose}} – Қасиетті Жүсіп) — [[Калифорния]] штатындағы ірілігі жөнінен үшінші қаласы және солтүстік [[Калифорния]]ның халқы ең көп орналасқан қаласы. [[АҚШ]]-тың [[патент]] тіркеуден абсолютті көшбасшы елді-мекені және тұру құны бойынша ең қымбат қаласы болып табылады. [[Силикон алқабы]]ның астанасында [[Adobe]], [[Cisco Systems]], eBay штаб-пәтерлері, [[Ericsson]], [[Hewlett-Packard]], [[Hitachi]], [[IBM]] компанияларының негізгі фабрикалары орналасқан. == Демографиясы == 2010-жылғы санақ бойынша қала тұрғындары 945 942 адамды құрайды. == Климаты == Сан-Хосе қаласының климаты солтүстік Калифорниядағы ең шұрайлыларының бірі. Қала Тынық мұхитына өте жақын арада орналасқан. Сондықтан ауа температурасы жазда 5-10 градус, ал қыста 10-15 нөлден жоғары. Жылына шамамен — 320 күн ашық, бұлтсыз. <div style="width:86%"> == Спорт == " Сан-Хосе Шаркс " - Ұлттық Хоккей Командасы осы қаладан шыққан. == Бауырлас қалалар == * {{MEX}} [[Веракрус (Веракрус)|Веракрус]] ({{lang-es|Veracruz}}), [[Мексика]] (1975) * {{IRL}} [[Дублин]] ({{lang-en|Dublin}}, {{lang-ga|Baile Átha Cliath}}), [[Ирландия]] (1986) * {{RUS}} [[Екатеринбург]], [[Ресей]] (1992) * {{JPN}} [[Окаяма (город)|Окаяма]] ({{lang-jp|岡山市}}), [[Жапония]] (1957) * {{IND}} [[Пуна]] ({{lang-en|Pune}}, {{lang-mr|पुणे}}), [[Үндістан]] (1992) * {{CRI}} [[Сан-Хосе (Коста-Рика)|Сан-Хосе]] ({{lang-es|San José}}), [[Коста-Рика]] (1961) * {{TPE}} [[Тайнань]] ({{lang-zh|臺南|Táinán}}), [[Китайская Республика]] (1975) == Сілтемелер == * [http://www.sanjoseca.gov/ City of San Jose Web site] * [http://terragalleria.com/california/region.san-jose.html Photos of San Jose — Terra Galleria] * [http://www.sjchamber.com San Jose Silicon Valley Chamber of Commerce] * [http://www.sanjosedublin.org San Jose — Dublin Sister City Program] * [http://www.electionvolunteer.com/ San Jose and Santa Clara Election Information] * [http://content.scu.edu/cgi-bin/queryresults.exe?CISOROOT=/svhocdm&CISOFIELD1=subjec&CISOBOX1=Earthquakes Pictures of damage from the 1906 earthquake at Silicon Valley History Online]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.metrorent.com/images/southbay.gif Map of neighborhoods and neighboring cities] [[Санат:Калифорния қалалары]] [[Санат:Силикон алқабы]] [[Санат:Сан-Хосе (Калифорния)]] [[Санат:Миллионер қалалар]] 35w6gefbr0vaxanbp0p8dxqotygof3c 0 201946 3590786 3362360 2026-04-24T05:25:14Z TalgatSnow 143530 3590786 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Лорин |Атауы = Loreen |Сурет = Loreen_Eurovision_winner.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = Лорин Eurovision ән байқауының басты сыйлығымен. |Фон = solo_singer |Туған кездегі есімі = Лорин Зинеб Нора Тальхауи |Толық аты = لورين زينب نورا طلحاوي |Туған күні = 16.10.1983 |Туған жері = {{туғанжері|Стокгольм|Стокгольмде}}, [[Швеция]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = 2004—қазіргі күн |Мемлекет = {{Байрақ|Швеция}} |Мамандықтары = {{әнші|Швеция}} |Дауыс түрі = |Аспаптары = |Жанрлары = [[поп-музыка]] |Лақап аттары = Loreen |Ұжымдары = |Қызметтес болған = |Лейблдері = Warner Music |Марапаттары = |Сайты = |Commons = Loreen }} '''Лорен Зинеб Нора Тальхауи''' ({{lang-sv|Lorine Zineb Nora Talhaoui}}, {{lang-ar|لورين زينب نورا طلحاوي}}), '''Лорин''' (''Loreen'') лақап атымен танымал ([[16 қазан]] [[1983 жыл|1983]], [[Стокгольм]])<ref>[http://www.kpwebben.nu/artiklar/2012/ur-arkivet-artisterna-i-mellofinalen-2012/loreen-kp11-2011/index.xml KP: Loreen KP11 2011]</ref> — шығу тегі мароккан-бербер [[Швеция|шведтік]] әнші, Швецияның өкілі ретінде «[[Eurovision ән байқауы 2012|Eurovision 2012]]» ән байқауының жеңімпазы. == Өмірбаяны == Өзінің шығармашылық жолын танымал шведтік «Idol 2004» музыкалық байқауында бастады. Байқауда төртінші орынға қол жеткізді. 2005 жылы «Rob’n’Raz» тобымен бірлесіп, өзінің «The Snake» атты дебюдтік синглін шығарды. Кейін «[[TV11]]» телеарнасының жүргізушісі ретінде болған. 2012 жылдың 10 наурызында Швецияда танымал «[[Melodifestivalen]]» телебайқауының жеңімпазы атанды. Осы жеңістен кейін, ол жыл сайынғы «[[Eurovision ән байқауы|Eurovision]]» ән байқауына қатысуға құқығын алды.<ref name=autogenerated1>[http://www.eurovision.tv/page/news?id=48793&_t=sweden_loreen_winner_of_melodifestivalen Sweden: Loreen winner of Melodifestivalen! | News | Eurovision Song Contest — Baku 2012<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> Оның «[[Euphoria (Лорин әні)|Euphoria»]] өлеңі [[24 мамыр]] күні екінші жартылай финалында орындалды және дауыс беру нәтижесінде әнші финалға шықты. 2012 жылдың 26 мамыр күні [[Әзербайжан]]ның [[Баку]] қаласында байқаудың финалы нәтижесінде 372 ұпай жинап Лорин «[[Eurovision ән байқауы 2012|Eurovision 2012]]» байқауының жеңімпазы атанды. {{Start citation }} Мені шабыттандыратын музыка, ол трансқа ұқсас күйге ендіретін музыка. Мелодиясымен және вокалымен. Бұл [[Бьорк]] секілді орындаушылар, [[Эния]] музыкасынан аздап және әсіресе [[Лиза Джеррард]] <ref name=autogenerated2>http://www.loreen.se/#biography</ref>. {{oq|en|The music I get inspiration from is music that gets you into kind of a trance. Both musically and vocal vice. Artists like Björk, some of Enya's music, and especially Lisa Gerrard..}} {{End citation}} == Дискографиясы == {| class="wikitable" !align="center" rowspan=2 width=50| Жыл !align="center" rowspan=2 width=175| Синглы !align="center" rowspan=1 width=50| Жоғарғы<br />позициясы<br /><small>([[Sverigetopplistan|SWE]])</small><ref>[http://swedishcharts.com/showinterpret.asp?interpret=Loreen SwedishCharts.com: Loreen page]</ref> |- !colspan=3|{{flagicon|Sweden}} |- |align="center"|2005 |align="left"|«The Snake» <small>(feat. [[Rob'n'Raz]])</small> |align="center"|— |- |align="center" rowspan="2"|2011 |align="left"|«My Heart is Refusing Me» |align="center"|9 |- |align="left"|«Sober» |align="center"|39 |- |align="center" rowspan="2"|2012 |align="left"|«Euphoria» |align="center"|1 |- |align="left"|«If She’s The One» |align="center"| — |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Commonscat|Loreen}} * {{Ресми сайт|www.loreen.se}} * [http://www.youtube.com/watch?v=Pfo-8z86x80 YouTube-тегі видеосы] {{ref-en}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Eurovision ән байқауының жеңімпаздары}} [[Санат:Швеция әншілері]] [[Санат:Eurovision ән байқауының жеңімпаздары]] [[Санат:Eurovision ән байқауы 2012 қатысушылары]] [[Санат:Eurovision ән байқауы 2023 қатысушылары]] [[Санат:Melodifestivalen қатысушылары]] [[Санат:Eurovision ән байқауындағы Швеция өкілдері]] [[Санат:Melodifestivalen жеңімпаздары]] kevhmtq5cj2eqf3o3dqbfxjw00rcfj6 0 210112 3590733 3569001 2026-04-23T23:58:00Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3590733 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Коспода |шынайы атауы = Kospoda |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Kospoda.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=43 |lat_sec=6 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=44 |lon_sec=19 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Заале-Орла |кестедегі аудан = Заале-Орла (аудан){{!}}Заале-Орла |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Томас Юнг |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 6,14 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 340 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 418 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 036481 |пошта индексі = 7806 |пошта индекстері = |автомобиль коды = SOK |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 75 051 |ортаққордағы санаты = Kospoda |сайты = http://www.kospoda.de/ |сайт тілі = de }} '''Коспода''' ({{lang-de|Kospoda}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Заале-Орла (аудан)|Заале-Орла]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 418 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[https://www.statistikdaten.bayern.de/genesis/online?language=de&sequenz=tabelleErgebnis&selectionname=12411-009r&sachmerkmal=QUASTI&sachschluessel=SQUART04&startjahr=2010&endjahr=2010 Bayerisches Landesamt für Statistik und Datenverarbeitung – Fortschreibung des Bevölkerungsstandes, Quartale (hier viertes Quartal, Stichtag zum Quartalsende)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210428054219/https://www.statistikdaten.bayern.de/genesis/online?language=de&sequenz=tabelleErgebnis&selectionname=12411-009r&sachmerkmal=QUASTI&sachschluessel=SQUART04&startjahr=2010&endjahr=2010 |date=2021-04-28 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 6,14 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 75 051''. Муниципалитеттің басшысы — Томас Юнг. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.kospoda.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010418221645/http://www.kospoda.de/ |date=2001-04-18 }} {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Заале-Орла ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] nk0pq1itg8h8xzkfnqql8r5aimuhaos 0 211975 3590720 1826846 2026-04-23T20:25:26Z 1nter pares 146705 3590720 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Цадельсдорф |шынайы атауы = Zadelsdorf |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=39 |lat_sec=58 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=56 |lon_sec=28 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Грайц |кестедегі аудан = Грайц (аудан){{!}}Грайц |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Вольфганг Гашлер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 5,77 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 347 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 156 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 036628 |пошта индексі = 7937 |пошта индекстері = |автомобиль коды = GRZ  |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 76 085 |ортаққордағы санаты = Zadelsdorf |сайты = |сайт тілі = de }} '''Цадельсдорф''' ({{lang-de|Zadelsdorf}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Грайц (аудан)|Грайц]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 156 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 5,77 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 76 085''. Муниципалитеттің басшысы — Вольфганг Гашлер. {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Грайц ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] hqsxd1rrnogeveqa721ai1dgf8ct1ja 0 211977 3590722 2586750 2026-04-23T20:26:17Z 1nter pares 146705 3590722 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Целла-Мелис |шынайы атауы = Zella-Mehlis |сурет = Zella-mehlis_gesamt_sommer.jpg |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Zella-Mehlis.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=39 |lat_sec=35 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=40 |lon_sec=1 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Шмалькальден-Майнинген |кестедегі аудан = Шмалькальден-Майнинген (аудан){{!}}Шмалькальден-Майнинген |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Карл-Уве Панзе |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 28,09 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 450–700 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 11 747 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 03682 |пошта индексі = 98544 |пошта индекстері = |автомобиль коды = SM |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 66 092 |ортаққордағы санаты = Zella-Mehlis |сайты = http://www.zella-mehlis.de/ |сайт тілі = de }} '''Целла-Мелис''' ({{lang-de|Zella-Mehlis}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Шмалькальден-Майнинген (аудан)|Шмалькальден-Майнинген]] ауданының құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 11 747 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 28,09 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 66 092''. Қаланың басшысы — Карл-Уве Панзе. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.zella-mehlis.de/ Ресми сайты] {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Шмалькальден-Майнинген ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] qt2jagoh66kn1qygu3qlk1gvf6zv03c 0 211978 3590723 1826843 2026-04-23T20:27:08Z 1nter pares 146705 3590723 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Целла-на-Рёне |шынайы атауы = Zella/Rhön |сурет = Zella_rhoen_kirche.jpg |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=40 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=7 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Вартбург |кестедегі аудан = Вартбург (аудан){{!}}Вартбург |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Роланд Кемпф |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 1,71 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 399 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 452 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 036964 |пошта индексі = 36452 |пошта индекстері = |автомобиль коды = WAK |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 63 093 |ортаққордағы санаты = Zella/Rhön |сайты = |сайт тілі = de }} '''Целла-на-Рёне''' ({{lang-de|Zella/Rhön}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Вартбург (аудан)|Вартбург]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 452 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 1,71 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 63 093''. Муниципалитеттің басшысы — Роланд Кемпф. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Вартбург ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] itmi7ho57wu6qsilcw96ann1k8tbm3q 0 211979 3590728 3536762 2026-04-23T20:29:42Z 1nter pares 146705 3590728 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Цойленрода-Трибес |шынайы атауы = Zeulenroda-Triebes |сурет = Zeulenroda-Rathaus.jpg |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Zeulenroda-Triebes COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=38 |lat_sec= |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=58 |lon_sec= |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Грайц |кестедегі аудан = Грайц (аудан){{!}}Грайц |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы =  Франк Штайнвакс  |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 68,07 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 415 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 16673 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 4,936,628 |пошта индексі = 07931–07937, 07950 |пошта индекстері = |автомобиль коды = GRZ |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 76 087 |ортаққордағы санаты = Zeulenroda-Triebes |сайты = http://www.zeulenroda-triebes.info/ |сайт тілі = de }} '''Цойленрода-Трибес''' ({{lang-de|Zeulenroda-Triebes}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Грайц (аудан)|Грайц]] ауданының құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 16673 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 68,07 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 76 087''. Қаланың басшысы —  Франк Штайнвакс. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.zeulenroda-triebes.info/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070310180657/http://www.zeulenroda-triebes.info/ |date=2007-03-10 }} {{Германия:Грайц ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] e9z812efyc0csq4euztoxnd3pn11bwe 0 211981 3590725 2366682 2026-04-23T20:27:59Z 1nter pares 146705 3590725 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Цигенрюк |шынайы атауы = Ziegenrück |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Ziegenrück.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=37 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=39 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Заале-Орла |кестедегі аудан = Заале-Орла (аудан){{!}}Заале-Орла |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Клаус Шмидт |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 8,24 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 318 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 731 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 036483 |пошта индексі = 7924 |пошта индекстері = |автомобиль коды = SOK |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 75 127 |ортаққордағы санаты = Ziegenrück |сайты = http://www.ziegenrueck.de/ |сайт тілі = de }} '''Цигенрюк''' ({{lang-de|Ziegenrück}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Заале-Орла (аудан)|Заале-Орла]] ауданының құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 731 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 8,24 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 75 127''. Қаланың басшысы — Клаус Шмидт. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.ziegenrueck.de/ Ресми сайты] {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Заале-Орла ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] opmsr0dn1g3tgdpuscnvzx9avlc0feq 0 211982 3590726 1826916 2026-04-23T20:28:26Z 1nter pares 146705 3590726 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Циммерн |шынайы атауы = Zimmern |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=0 |lat_sec=24 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=37 |lon_sec=33 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Заале-Хольцланд |кестедегі аудан = Заале-Хольцланд (аудан){{!}}Заале-Хольцланд |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 10 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Бернд Фрюхауф |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 5,91 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 290 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 192 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 036427 |пошта индексі = 7778 |пошта индекстері = |автомобиль коды = SHK |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 74 113 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = de }} '''Циммерн''' ({{lang-de|Zimmern}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Заале-Хольцланд (аудан)|Заале-Хольцланд]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 192 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 5,91 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 74 113''. Муниципалитеттің басшысы — Бернд Фрюхауф. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 10 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Заале-Хольцланд ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] akc8hmdvvls4oovyyw83wsiavqym057 0 211983 3590727 1826915 2026-04-23T20:29:07Z 1nter pares 146705 3590727 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Циммернзупра |шынайы атауы = Zimmernsupra |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=59 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=52 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Гота |кестедегі аудан = Гота (аудан){{!}}Гота |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Христине Кельнер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 7,41 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 308 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 375 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 036208 |пошта индексі = 99100 |пошта индекстері = |автомобиль коды = GTH |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 67 082 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.vg-nesseaue.de/ |сайт тілі = de }} '''Циммернзупра''' ({{lang-de|Zimmernsupra}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Гота (аудан)|Гота]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 375 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 7,41 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 67 082''. Муниципалитеттің басшысы — Христине Кельнер. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.vg-nesseaue.de/ Ресми сайты] {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Гота ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] s74goe91u07732rq1ya4n07vm3e3e6i 0 211984 3590721 3514478 2026-04-23T20:25:47Z 1nter pares 146705 3590721 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Цвинге (Айхсфельд) |шынайы атауы = Zwinge (Eichsfeld) |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Zwinge COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=31 |lat_sec=28 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=22 |lon_sec=42 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Айхсфельд |кестедегі аудан = Айхсфельд (аудан){{!}}Айхсфельд |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Андреа Шварце |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 5,17 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 180–210 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 440 |санақ жылы = 2006 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 036072 |пошта индексі = 37345 |пошта индекстері = |автомобиль коды = EIC |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 61 112 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.vg-eichsfeld-suedharz.de |сайт тілі = de }} '''Цвинге (Айхсфельд)''' ({{lang-de|Zwinge (Eichsfeld)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Айхсфельд (аудан)|Айхсфельд]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 440 адамды құрайды (31 желтоқсан 2006 жыл). Алып жатқан жер аумағы 5,17 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 61 112''. Муниципалитеттің басшысы — Андреа Шварце. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.vg-eichsfeld-suedharz.de Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180808170304/http://vg-eichsfeld-suedharz.de/ |date=2018-08-08 }} {{Германия:Айхсфельд ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] t5x1qt3yli044yifp1mtk7a4nnwiari 0 211985 3590724 1826713 2026-04-23T20:27:33Z 1nter pares 146705 3590724 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Цёльниц |шынайы атауы = Zöllnitz |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Zoellnitz.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=52 |lat_sec=11 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=38 |lon_sec=39 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Заале-Хольцланд |кестедегі аудан = Заале-Хольцланд (аудан){{!}}Заале-Хольцланд |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Ингрид Хельмке |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 4,20 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 229 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 761 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 03,641 |пошта индексі = 07751 |пошта индекстері = |автомобиль коды = SHK |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 74 114 |ортаққордағы санаты = Zöllnitz |сайты = http://www.zoellnitz.de/ |сайт тілі = de }} '''Цёльниц''' ({{lang-de|Zöllnitz}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Заале-Хольцланд (аудан)|Заале-Хольцланд]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 761 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 4,20 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 74 114''. Муниципалитеттің басшысы — Ингрид Хельмке. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.zoellnitz.de/ Ресми сайты] {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Заале-Хольцланд ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] 27eylemvezy7zrqxg0mj17qacr0jemu 0 213114 3590712 2973540 2026-04-23T20:22:33Z 1nter pares 146705 3590712 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Хоэнфельден |шынайы атауы = Hohenfelden |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=52 |lat_sec=43 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=9 |lon_sec=39 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Веймар |кестедегі аудан = Веймар (аудан){{!}}Веймар |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 6 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Томас Морхе |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 8,43 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 328 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 374 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 036450 |пошта индексі = 99448 |пошта индекстері = |автомобиль коды = AP |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 71 032 |ортаққордағы санаты = Hohenfelden |сайты = http://www.hohenfelden.de |сайт тілі = de }} '''Хоэнфельден''' ({{lang-de|Hohenfelden}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Веймар (аудан)|Веймар]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 374 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 8,43 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 71 032''. Муниципалитеттің басшысы — Томас Морхе. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 6 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.hohenfelden.de Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210628174732/https://hohenfelden.de/ |date=2021-06-28 }} {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Веймар ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] 5qc4mdxkaemwgn9s5q5n4c1oviabji9 0 213118 3590714 1827940 2026-04-23T20:23:01Z 1nter pares 146705 3590714 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Хоэнштайн (Тюрингия) |шынайы атауы = Hohenstein (Thüringen) |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=29 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=34 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Нордхаузен |кестедегі аудан = Нордхаузен (аудан){{!}}Нордхаузен |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Мартин Хёхе |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 60,81 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 235 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2606 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 036336 |пошта индексі = 99735, 99755 |пошта индекстері = |автомобиль коды = NDH |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 62 062 |ортаққордағы санаты = Hohenstein (Thüringen) |сайты = |сайт тілі = de }} '''Хоэнштайн (Тюрингия)''' ({{lang-de|Hohenstein (Thüringen)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Нордхаузен (аудан)|Нордхаузен]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2606 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 60,81 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 62 062''. Муниципалитеттің басшысы — Мартин Хёхе. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Нордхаузен ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] 6zyt32l9e4uhc0qcne2l33thujtybmd 0 213121 3590715 1827876 2026-04-23T20:23:23Z 1nter pares 146705 3590715 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Хоэс-Кройц |шынайы атауы = Hohes Kreuz |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Hohes Kreuz.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=25 |lat_sec=31 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=5 |lon_sec=36 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Айхсфельд |кестедегі аудан = Айхсфельд (аудан){{!}}Айхсфельд |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 4 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Петер Нольте |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 17,96 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 347 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1388 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 03606 |пошта индексі = 37308 |пошта индекстері = |автомобиль коды = EIC |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 61 049 |ортаққордағы санаты = Hohes Kreuz |сайты = http://www.vg-leinetal.de/ |сайт тілі = de }} '''Хоэс-Кройц''' ({{lang-de|Hohes Kreuz}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Айхсфельд (аудан)|Айхсфельд]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1388 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 17,96 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 61 049''. Муниципалитеттің басшысы — Петер Нольте. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 4 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.vg-leinetal.de/ Ресми сайты] {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Айхсфельд ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] olnis5lhu5y3b3upf6u5cvimj1k8umu 0 213128 3590716 1827965 2026-04-23T20:23:42Z 1nter pares 146705 3590716 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Хуммельсхайн |шынайы атауы = Hummelshain |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Hummelshain.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=46 |lat_sec=1 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=37 |lon_sec=47 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Заале-Хольцланд |кестедегі аудан = Заале-Хольцланд (аудан){{!}}Заале-Хольцланд |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Манфред Тайхман |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 17,57 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 340 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 596 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 036424 |пошта индексі = 07768 |пошта индекстері = |автомобиль коды = SHK |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 74 042 |ортаққордағы санаты = Hummelshain |сайты = http://www.vg-suedliches-saaletal.de/ |сайт тілі = de }} '''Хуммельсхайн''' ({{lang-de|Hummelshain}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Заале-Хольцланд (аудан)|Заале-Хольцланд]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 596 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 17,57 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 74 042''. Муниципалитеттің басшысы — Манфред Тайхман. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.vg-suedliches-saaletal.de/ Ресми сайты] {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Заале-Хольцланд ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] mgo2icaisttbdy00hgh2cononubaci9 0 213130 3590717 2973547 2026-04-23T20:24:07Z 1nter pares 146705 3590717 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Хундхауптен |шынайы атауы = Hundhaupten |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=49 |lat_sec=49 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=59 |lon_sec=24 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Грайц |кестедегі аудан = Грайц (аудан){{!}}Грайц |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Герлинде Петцольд-Хезельбарт |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 7,81 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 325 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 363 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 0365 |пошта индексі = 07557 |пошта индекстері = |автомобиль коды = GRZ |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 76 033 |ортаққордағы санаты = Hundhaupten |сайты = http://www.hundhaupten.de/ |сайт тілі = de }} '''Хундхауптен''' ({{lang-de|Hundhaupten}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Грайц (аудан)|Грайц]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 363 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 7,81 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 76 033''. Муниципалитеттің басшысы — Герлинде Петцольд-Хезельбарт. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.hundhaupten.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071008203341/http://www.hundhaupten.de/ |date=2007-10-08 }} {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Грайц ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] hx8flnxjnux2ifeiy5azci66bz9gek3 0 213133 3590719 2908328 2026-04-23T20:25:00Z 1nter pares 146705 3590719 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Хюмпферсхаузен |шынайы атауы = Hümpfershausen |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=40 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=13 |lon_sec=59 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Шмалькальден-Майнинген |кестедегі аудан = Шмалькальден-Майнинген (аудан){{!}}Шмалькальден-Майнинген |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Манфред Кюмпель |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 13,26 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 425 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 437 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 036940 |пошта индексі = 98634 |пошта индекстері = |автомобиль коды = SM |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 66 033 |ортаққордағы санаты = Hümpfershausen |сайты = http://www.huempfershausen.de/ |сайт тілі = de }} '''Хюмпферсхаузен''' ({{lang-de|Hümpfershausen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Шмалькальден-Майнинген (аудан)|Шмалькальден-Майнинген]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 437 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 13,26 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 66 033''. Муниципалитеттің басшысы — Манфред Кюмпель. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.huempfershausen.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210115150423/http://huempfershausen.de/ |date=2021-01-15 }} {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Шмалькальден-Майнинген ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] 3cfqu8elrekmljc6k12yjuz7lk91l8x 0 214826 3590718 1829283 2026-04-23T20:24:37Z 1nter pares 146705 3590718 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Хурсдорф |шынайы атауы = Chursdorf |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=40 |lat_sec=00 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=50 |lon_sec=00 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Заале-Орла |кестедегі аудан = Заале-Орла (аудан){{!}}Заале-Орла |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Маркус Пэц |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 6,17 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 449 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 205 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 036648 |пошта индексі = 07907 |пошта индекстері = |автомобиль коды = COK |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 75 012 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = de }} '''Хурсдорф''' ({{lang-de|Chursdorf}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Заале-Орла (аудан)|Заале-Орла]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 205 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 6,17 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 75 012''. Муниципалитеттің басшысы — Маркус Пэц. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Заале-Орла ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] l04qppnj8ronmzu9h4ktdmiqw4aj10y 0 279990 3590952 1848606 2026-04-24T08:20:37Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3590952 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = аудан |қазақша атауы = Курвуш |шынайы атауы = Curvos |сурет = [[Сурет:Curvos.jpg|330px]] |жағдайы = |ел = Португалия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = 100 |ту ені = 100 |lat_dir=N |lat_deg=41 |lat_min=33 |lat_sec=31 |lon_dir=W |lon_deg=8 |lon_min=44 |lon_sec=14 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = Солтүстік аймақ (аймақ){{!}}Солтүстік аймақ |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Португалия әкімшілік бөлінісі{{!}}Округі |ауданы = Брага (округ){{!}}Брага |кестедегі аудан = |қауым түрі = Португалия муниципалитеттері{{!}}Муниципалитеті |қауым = Эшпозенде |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 3,45 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 831 |санақ жылы = 2001 |тығыздығы = 240,9 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +0 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 4740-182 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.jf-curvos.pt |сайт тілі = }} '''Курвуш''' ({{lang-pt|Curvos}}) — [[Португалия]]дағы аудан (фрегезия), [[Брага (округ)|Брага]] округінің құрамына кіреді. [[Эшпозенде]] муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. Португалияның [[Солтүстік аймақ (аймақ)|Солтүстік аймақ]] регионына қарасты [[Каваду (субаймақ)|Каваду]] экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. [[2001 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 831 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 3,45 км² шамасында. Халық тығыздығы — 240,9 адам/км². Ауданның қамқоршысы — Саятой Клавдий. == Тарихы == Ескі әкімшілік бөлініс бойынша [[Минью]] провинциясының құрамына кірген. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.jf-curvos.pt Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120122151729/http://www.jf-curvos.pt/ |date=2012-01-22 }} {{Эшпозенде муниципалитетінің аудандары}} {{portugal-geo-stub}} [[Санат:Брага округінің елді мекендері]] ladjyf4x3n55e18dyihv2bfwyueea26 0 287753 3590491 3498656 2026-04-23T13:28:02Z Еркежан Сейтқазы 180268 мағынасын өзгерттім 3590491 wikitext text/x-wiki {{Телеарналар | атауы = 24KZ | логотипі =24KZ logo.svg | логоатауы = | ені = 100px | ел = {{Байрақ|Қазақстан}} | хабар тарату аумағы = {{Байрақ|Қазақстан}} | хабар тарату уақыты = тәулік бойы | тілдері = қазақша, орысша | орталық = [[Астана]], [[Қазмедиа орталығы]] | формат = | тематика = жаңалықтар | хабар таратуын бастады = [[1 қыркүйек]] [[2012 жыл]] | хабар таратуын аяқтады = | жабылу себебі = | алмастырады = | алмасқан арна = | алмастырылды = | лицензия = | аудитория = | үлес = | үлес-күн = | үлес-қайнар = | негізін салушы = | иесі = [[Хабар (агенттік)|«Хабар» Агенттігі» АҚ]] | басшы қызметі = Директоры | басшылары = Мақсат Үргенішбаев | бұрынғы атаулары = '''Хабар 24''' (2016-2023) | туыстас арналар = {{ту|Қазақстан}} [[Хабар (телеарна)|Хабар]] | арна дауысы = | жүйелік серігі = | слоган = Өмірдің өзі — жаңалық | сайт = http://24.kz/ }} '''«24KZ»''' — Қазақстандағы тәулік бойы жұмыс істейтін тұңғыш ақпараттық арна. [[2012 жыл]]ы [[1 қыркүйек]]те іске қосылды. [[2016 жыл]]ы [[1 қыркүйек]]те «Хабар 24» деген жаңа атаумен эфирге шығып, [[2023 жыл]]ы [[11 желтоқсан]]да атауы «24KZ» болып өзгерді. «24 KZ» телеарнасының эфирінде 100% отандық өндірушілердің жобасы көрсетіледі, оның ішінде ақпараттық-танымдық және сараптамалық бағдарламалар басым. Телеарна аудиториясын 25 жастан асқан көрермендер құрайды. «Хабар» агенттігі «24 KZ» арнасымен бірге Euronews Network-тің серіктесі болып табылады.<ref>[https://24.kz/kz/byz-turaly Біз туралы]</ref> == Бағдарламалар == * "24 KZ таңы" ("Утро 24 KZ") таңғы ақпараттық шоуы * Жаңалықтар (Новости) * "Prime Time" кешкі ақпараттық-сараптамалық бағдарламасы * Әлем (Мир) * Заң мен тәртіп (Закон и порядок) * Білген абзал (Право знать) * Мәжіліс live * Сенат сөзі (Время сената) * Stop жемқорлық (Stop коррупция) * Медицина KZ * Sport time * Спорт * Заң бойынша (По закону) * Маңызды маман (Главный герой) * Qazaqstan halqyna * Сұхбат (Интервью) * Экономика * Digital мектеп (Digital школа) * Кезекші бөлім (Дежурная часть) * Дархан дала (Большая страна) * Арнайы жоба (Спецпроект) * Invest time * Қызмет етемін! (Честь имею!) * Fact Check * Жол KZ (Дороги KZ) * Президентский резерв * Өнер * Іс жүзінде (Акценты) * President * Шартарап (Контур мира) * Бұл - нарық * Первая цифра * Күн тәртібі (Дневная смена) * Білген - анық * Бетпе-бет<ref>[https://24.kz/kz/ba-darlamalar ТВ-бағдарлама]</ref> == Тілшілер желісі == * Аймақтық тілшілер қосыны: Ақтау, Ақтөбе, Атырау, Жезқазған, Қарағанды, Көкшетау, Қонаев, Қостанай, Қызылорда, Павлодар, Петропавл, Семей, Талдықорған, Тараз, Орал, Өскемен, Шымкент, Түркістан. * Халықаралық тілшілер қосыны: АҚШ, Бельгия, Германия, Түркия, Ресей, Қытай, Оңтүстік Корея, Өзбекстан, Франция. == Басшылары == # Александр Аксютиц (2012—2015) # Арман Сейітмамыт (2015—2018) # Ольга Горелик (2018—2019) # Алёна Горбачёва (2019—2022) # Айгүл Әділова (2022—2023) # Жасын Біркенов (2023—2025) # Мақсат Үргенішбаев (2025—) == Логотиптері == <gallery> 24kz лого.png|2012 жылғы 1 қыркүйектен 2016 жылғы 31 тамызға дейінгі логотипі Хабар24 лого.png|2016 жылғы 1 қыркүйектен 2022 жылғы 13 наурызға дейінгі логотипі Хабар24 жаңа лого.png|2022 жылғы 14 наурыздан 2023 жылғы 10 желтоқсанға дейінгі логотипі 24KZ logo.svg|2023 жылғы 11 желтоқсандағы жаңа логотипі </gallery> == Дереккөздер == <references/> == Сыртқы сілтемелер == * {{URL|https://24.kz/ «24KZ» телеарнасының ресми сайты}} * {{URL|https://24.kz/kz/live-24-kz «24KZ» телеарнасының онлайн көрсетілімі}} * {{URL|https://www.youtube.com/@tv24kz «24KZ» телеарнасы (YouTube)}} * {{URL|https://www.tiktok.com/@tv24kz «24KZ» телеарнасы (TikTok)}} * {{URL|https://www.instagram.com/24kz_tv/ «24KZ» телеарнасы (Instagram)}} * {{URL|https://www.facebook.com/tvkhabar24/ «24KZ» телеарнасы (Facebook)}} * {{URL|https://vk.com/24kztv «24KZ» телеарнасы (ВКонтакте)}} * {{URL|https://t.me/tv_24KZ «24KZ» телеарнасы (Telegram)}} * {{URL|https://x.com/tvkhabar24 «24KZ» телеарнасы (X)}} {{Хабар агенттігі}} [[Санат:Қазақстан мемлекеттік телеарналары]] kqwyr1ndwotueoqpsiidt6ecdit8ekd 0 419847 3590540 3528952 2026-04-23T13:57:56Z Еркежан Сейтқазы 180268 тыныс белгі 3590540 wikitext text/x-wiki {{АҚШ штаты |атауы = Аризона |шынайы атауы = State of Arizona |ту = Flag of Arizona.svg |белгісі = Arizona-StateSeal.svg |карта = Map of USA AZ.svg |лақапаты = «Үлкен каньон штаты» |ұраны = {{lang-la|Ditat Deus}} |әні = «The Arizona March Song» және «Arizona» |астанасы = [[Финикс]] |ірі қаласы = [[Финикс]] |ірі қалалары = Тусон<br>Юма<br>Флагстафф |тұрғыны = 7 151 502<ref name="Census2020">{{cite web |title=Change in Resident Population of the 50 States, the District of Columbia, and Puerto Rico: 1910 to 2020 |url=https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/apportionment/population-change-data-table.pdf |website=Census.gov |publisher=United States Census Bureau |access-date=April 27, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426202412/https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/apportionment/population-change-data-table.pdf |archive-date=April 26, 2021 |url-status=live}}</ref> |санақ жылы = 2020 |тығыздығы = 22 |тұрғыныОрны =14 |ауданы = 295 254 |құрлық ауданы = |су ауданы = |су пайызы = 0,32 |ауданыОрны = 6 |ені = 500 |ұзындығы = 645 |ендік1 = 31°20' |ендік2 = 37° |бойлық1 = 109°3' |бойлық2 = 114°50' |максимал биіктігі = 3852 |орташа биіктігі = 1250 |минимал биіктігі = 22 |штат реті = 48 |штат стасусы = [[14 ақпан]] [[1912 жыл]]ы |штатқа дейін = Аризона Аумағы |губернаторы = Кэтлин Хоббс |вице губернаторы = Адриан Фонтес |заң шығару органы = Аризона Легислатурасы |жоғарғы палатасы = Аризона Сенаты |төменгі палатасы = Аризона өкілдер палатасы |сенат мүшелері = Кирстен Синема<br>Марк Эдвард Келли |уақыт белдеуі = [[UTC]]-7 |автомобиль коды = |домені =AZ, Ariz., US-AZ |сайты = http://az.gov/ |ортаққордағы санаты= Arizona |түсініктемелер = }} '''Аризона''' ({{lang-en|Arizona}}, ({{IPA|[ɛrɪˈzoʊnə]}}; {{IPA|[ærɪˈzoʊnə]}}; {{lang-nv|Hoozdo Hahoodzo}}) — [[Америка Құрама Штаттары]]ның 48- [[АҚШ штаттары|штаты]]. Елдің оңтүстік-батысында орналасқан. [[Юта|Ютмен]], [[Колорадо]] және [[Нью-Мексикомен]] бірге «[[Төрт бұрыш|төрт бұрыш штаттары]]» санына кіреді . Штаттың астанасы және ірі қаласы — [[Финикс]] (Phoenix). Население штата в 2011 жылғы жағдаймен штаттың халқы 6 482 505 тұрғын — бұл көрсеткішпен Аризона АҚШ-та 16-орында. Аризонаның климаты қысы ерекше жұмсақ және жылдың жазғы уақытында жоғары температуралы. == Халқы == [[Сурет:Arizona population map.png|right|thumb|230px|Халық тығыздығы картасы]] АҚШ халық санағы бюросының дерегі бойынша 2011 жылдың 1 маусымында Аризона халқы 6 482 505 адам; 2010 жылғы санақпен салыстырғанда 1,42 %-ке өскен.<ref name=PopEstUS>{{cite web|url=http://www.census.gov/popest/data/state/totals/2011/tables/NST-EST2011-01.csv|title=Annual Estimates of the Resident Population for the United States, Regions, States, and Puerto Rico: сәуір 1, 2010 to шілде 1, 2011|format=[[comma-separated values|CSV]]|work=2011 Population Estimates|publisher=АҚШ халық санағы бюросы, Population Division|date=желтоқсан 2011|accessdate=желтоқсан 21, 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BI9D3Xm|archivedate=2012-02-03}}</ref>. Финикс метрополисінің халық саны 1991 ден 2001 жылға дейін 45,3 % өскен, Аризона 90-жылдарда халықы ең жоғары өскен екінші штат болып саналды (Невада штаты бірінші болды).<ref>«[http://www.census.gov/population/cen2000/phc-t3/tab05.txt Ranking Tables for Metropolitan Areas: 1990 and 2000].» ''АҚШ халық санағы бюросы.'' сәуір 2, 2001. Тексерілген шілде 8, 2006.</ref>. Қазіргі уақытта Финикса метрополисі халық саны 4,3 млн адамнан асқан. Аризонаның 58 %-ке жуық халқы 100 мың адамнан көп тұратын қалаларда өмір сүреді (елдің барлық штаттарының арасындағы ең жоғарғы көрсеткіш). 2010 жылғы санақ бойынша штаттың нәсілдік үлесі келесідей: ақ нәсіл (73 %), афроамерикандықтар (4,1 %), байырғы америкалықтар (4,6 %), азиялықтар (2,8 %), гавайлықтар және мұхиттық аралдардың байырғы халықтары (0,2 %), басқа нәсіл өкілдері (11,9 %), екі және одан көп нәсілділер немесе аралас нәсілдер — [[мулаттар]], [[метистер]] (3,4 %)<ref>[http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=DEC_10_PL_QTPL&prodType=table American FactFinder — Results]</ref>. 2009 жылғы дерек бойынша Аризона халқының шығу тегі: мексикандықтар (27,4 %), немістер (16 %), ирландықтар (10,8 %), ағылшындар (10,1 %), итальяндар (4,6 %)<ref>{{cite web|author=American FactFinder, United States Census Bureau|url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-context=adp&-qr_name=ACS_2009_3YR_G00_DP3YR2&-ds_name=&-gc_url=null&-tree_id=3309&-redoLog=false&-geo_id=04000US04&-format=&-_lang=en|title=Arizona – Selected Social Characteristics in the United States: 2007-2009|publisher=Factfinder.census.gov|date=|accessdate=2011-11-2|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BoyCBtP|archivedate=2012-02-04}}</ref>. Аризонада үндіс тілімен сөйлейтін адам саны бойынша барлық 48 континентальды штаттар арасында арасында ең көп штат болып есептеледі. 85 мыңға жуық адам [[Навахо (тіл)|навахо]] тіліде сөйлейді және 10,4 мың адам [[батыс-апач тілі|батыс-апач]] тілінде сөйлейді. Аризоналық [[Апач (округ)|Апач]] округында үндіс тілін сақтаушылар АҚШ бойынша ең көп шоғырланған<ref>[http://www.upi.com/Top_News/US/2011/12/11/Arizona-has-most-Indian-language-speakers/UPI-82861323650994/#ixzz1gM3HQRxc Arizona has most Indian language speakers]. upi.com Accessed 2011-12-12.</ref> 2010 жылы штатты құпия қоныстанушылар 7,9 % болды (екінші елдегі ең жоғары көрсеткіш)<ref>{{cite news | first=Peter | last=Slevin | title=New Arizona law puts police in 'tenuous' spot | url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/graphic/2010/04/29/GR2010042904397.html?sid=ST2010042905051|work=Washington Post | location=Washington, DC | pages= A4 | date=сәуір 30, 2010 | id= }}</ref>. 2005—2007 жылдары штаттың халқының 72,1 % үйде тек қана ағылшынша; 21,7 % — испанша сөйлескен . '''Халық санының динамикасы:''' * 1950: 749 587 адам * 1960: 1 302 161 адам * 1970: 1 745 944 адам * 1980: 2 718 215 адам * 1990: 3 665 228 адам * 2000: 5 130 632 адам * 2010: 6 392 017 адам<ref>[http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php Resident Population Data — 2010 Census<!-- Bot generated title -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110817034911/http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php |date=2011-08-17 }}</ref> '''Халықтың дін тұтынушылар құрамы:''' * [[католиктер]] — 29 % * дінсіздер [[атейстер]] — 17 % * [[евангель христиандары]] — 10 % * [[баптисттер]] — 8 % * [[мормондар]] — 6 % * [[методисттер]] — 5 % * қалғаны — 25 %<ref>{{cite web|url=http://religions.pewforum.org/pdf/report-religious-landscape-study-full.pdf|date=2008-02|accessdate=2009-10-13|publisher=The Pew Forum|title=U.S. Religious Landscape Survey|format=PDF|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BoyjUyV|archivedate=2012-02-04}}</ref> Аризонада 50 мыңға дейін орыстілді тұрғындар өмір сүреді<ref>[http://russianlibraryclub.com/about_club.html Сайт Русской библиотеки-клуба в Финиксе, Аризона.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811173201/http://russianlibraryclub.com/about_club.html |date=2011-08-11 }}</ref>. == Географиясы == [[Сурет:USA 10187 Horseshoe Bend Luca Galuzzi 2007.jpg|thumb|left|220px|[[Подкова (Колорадо)|Колорадо өзенінің иілісі]]]] [[Сурет:GrandCanyon-micio-1.jpg|thumb|left|220px|[[Гранд-Каньон|Үлкен каньон]]]] [[Сурет:Barringer Meteor Crater, Arizona.jpg|220px|left|thumb|[[Аризоналық кратер]]]] Аризона АҚШ-тың оңтүстік-батысында орналасқан, батысында [[Калифорния]]мен және [[Невада]]мен, солтүстігінде — [[Юта]]мен, солтүстік-шығысында — [[Колорадо]]мен, шығысында — [[Нью-Мексико]], оңтүстігінде — [[Мексика]]мен шекараласады. Штаттың территориясының аумағы 295 254 км² (елдің штаттарының ішінде 6-орында). Штат территориясының едәуір бөлігін тау, үстірт және шөл алып жатыр. Аризонада орасан зор сары қарағайлы массиві орналасқан. Штаттың солтүстігінде Колородо өзені және ондағы Үлкен каньон орналасқан. Юго-западную часть Аризоны оңтүстік-батыс жағында Сонара шөлі, Финикс, Тусон және Юма қалалары орналасқан. ==Графтықтары {{lang-en|Counties}}== Аризона графтықтарға бөлінеді. 1983 жылы штат 15 графтықа бөлінген. {| class="wikitable collapsible" style="margin:lem; margin-top:0;" !colspan="7" style="white-space: nowrap;" |Аризона графтықтары |- !Графтың аты!! Графтық орталығы !! Орнаған жылы !! Халық саны (2010)<ref>[http://2010.census.gov/news/xls/mail_part_rates.xls "Table 1. The Counties and the Most Populous Incorporated Places in 2010 in Arizona: 2000 and 2010". U.S. Census Bureau. Retrieved қаңтар 8, 2012.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111017151328/http://2010.census.gov/news/xls/mail_part_rates.xls |date=2011-10-17 }}</ref>!! Үлесі !! Аумағы (кв. миль.) !! Үлесі |- |[[Apache County, Arizona|Apache]]||[[St. Johns, Arizona|St. Johns]]||1879||71,518||1.12 %||11,218||9.84 % |- |[[Cochise County, Arizona|Cochise]]||[[Bisbee, Arizona|Bisbee]]||1881||131,346||2.05 %||6,219||5.46 % |- |[[Coconino County, Arizona|Coconino]]||[[Flagstaff, Arizona|Flagstaff]]||1891||134,421||2.10 %||18,661||16.37 % |- |[[Gila County, Arizona|Gila]]||[[Globe, Arizona|Globe]]||1881||53,597||0.84 %||4,796||4.21 % |- |[[Graham County, Arizona|Graham]]||[[Safford, Arizona|Safford]]||1881||37,220||0.58 %||4,641||4.07 % |- |[[Greenlee County, Arizona|Greenlee]]||[[Clifton, Arizona|Clifton]]||1909||8,437||0.13 %||1,848||1.62 % |- |[[La Paz County, Arizona|La Paz]]||[[Parker, Arizona|Parker]]||1983||20,489||0.32 %||4,513||3.96 % |- |[[Maricopa County, Arizona|Maricopa]]||[[Phoenix, Arizona|Phoenix]]||1871||3,817,117||59.72 %||9,224||8.09 % |- |[[Mohave County, Arizona|Mohave]]||[[Kingman, Arizona|Kingman]]||1864||200,186||3.13 %||13,470||11.82 % |- |[[Navajo County, Arizona|Navajo]]||[[Holbrook, Arizona|Holbrook]]||1895||107,449||1.68 %||9,959||8.74 % |- |[[Pima County, Arizona|Pima]]||[[Tucson, Arizona|Tucson]]||1864||980,263||15.34 %||9,189||8.06 % |- |[[Pinal County, Arizona|Pinal]]||[[Florence, Arizona|Florence]]||1875||375,770||5.88 %||5,374||4.71 % |- |[[Santa Cruz County, Arizona|Santa Cruz]]||[[Nogales, Arizona|Nogales]]||1899||47,420||0.74 %||1,238||1.09 % |- |[[Yavapai County, Arizona|Yavapai]]||[[Prescott, Arizona|Prescott]]||1865||211,033||3.30 %||8,128||7.13 % |- |[[Yuma County, Arizona|Yuma]]||[[Yuma, Arizona|Yuma]]||1864||195,751||3.06 %||5,519||4.84 % |- | colspan="2" style="text-align:center;"| Барлығы: 15 | |6,392,017 | |113,997 | |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == ===Штаттың ресми үкімет вебсайты=== * [http://www.az.gov/ Official Website of the State of Arizona] ===Басқа дереккөздер=== * [http://www.loc.gov/rr/program/bib/states/arizona/index.html Arizona State Guide, from the Library of Congress] * [https://web.archive.org/web/20020819164839/http://www.bea.doc.gov/bea/regional/map/map.asp?po=AZ Arizona Regional Accounts Data] * [http://www.fedstats.gov/qf/states/04000.html Arizona Demographic Data from FedStats] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030421010246/http://www.fedstats.gov/qf/states/04000.html |date=2003-04-21 }} * [http://www.azcommerce.com/SiteSel/Profiles/Community+Profile+Index.htm Community profiles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201035834/http://www.azcommerce.com/SiteSel/Profiles/Community+Profile+Index.htm |date=2017-12-01 }} from Arizona Department of Commerce * [http://www.arizonaindicators.org/ Arizona Indicators, state's central resource for information on a wide range of topics] * [http://www.eia.gov/state/state-energy-profiles.cfm?sid=AZ Energy Data & Statistics for Arizona] * [http://wikis.ala.org/godort/index.php/Arizona Arizona State Databases] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171109085739/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Arizona |date=2017-11-09 }} – Annotated list of searchable databases produced by Arizona state agencies and compiled by the Government Documents Roundtable of the American Library Association. * [http://www.lib.az.us/ Arizona State Library, Archives and Public Records] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040626115848/http://www.lib.az.us/ |date=2004-06-26 }} * [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=AZ USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Arizona] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111205214500/http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=AZ |date=2011-12-05 }} * [http://www.ers.usda.gov/statefacts/az.htm Arizona State Facts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150505060710/http://www.ers.usda.gov/StateFacts/AZ.htm |date=2015-05-05 }} * [http://www.arizonaslist.com/ Arizona Classifieds] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121206044424/http://arizonaslist.com/ |date=2012-12-06 }} * [http://morrisoninstitute.asu.edu/ Morrison Institute for Public Policy, independent research and analysis center for Arizona public policy and issues] * {{dmoz|Regional/North_America/United_States/Arizona}} ===Туризм ақпараттары=== * [http://www.arizonaguide.com/ Official Arizona Office of Tourism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030220022708/http://arizonaguide.com/ |date=2003-02-20 }} * [http://www.azgfd.gov/ Arizona Game & Fish Department (Hunting, Boating & Fishing)] * [http://azstateparks.com/index.html Arizona State Parks] * [http://www.nps.gov/history/nr/travel/amsw/ American Southwest, a National Park Service ''Discover Our Shared Heritage'' Travel Itinerary] * [http://havasucityguide.com/ Lake Havasu Arizona's playground] * [[dmoz:Regional/North America/United States/Arizona/|Arizona Open Directory Project DMOZ]] {{АҚШ әкімшілік бөлінуі}} [[Санат:АҚШ штаттары]] moa05s5zs31zc89nzvmx1r3r6dcu959 0 422238 3590928 2959678 2026-04-24T07:29:44Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3590928 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]] |қазақша атауы = Кулунье-Шамье |шынайы атауы = Coulounieix-Chamiers |сурет = |жағдайы = |ел = Франция |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir= |lat_deg=45.1872222222 |lat_min= |lat_sec= |lon_dir= |lon_deg=0.692222222222 |lon_min= |lon_sec= |CoordAddon = type:city(8402)_region:FR |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 270 |аймақ картасының өлшемi = 270 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Франция аймақтары{{!}}Аймағы |аймағы = Аквитания |кестедегі аймақ = Аквитания |аудан түрі = Франция департаменттері{{!}}Департаменті |ауданы = Дордонь |кестедегі аудан = Дордонь (департамент){{!}}Дордонь |қауым түрі = Франция округтері{{!}}Округі |қауым = Периге (округ){{!}}Периге |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = <!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:<br /> [[Периге-Уест (кантон)|Периге-Уест]] --> |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Jean-Pierre Roussarie ([[2008]]-[[2014]]) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 21,70 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 78—222 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 8402 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = 387,19 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 24660 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = INSEE коды |сандық идентификаторы = 24138 |ортаққордағы санаты = Coulounieix-Chamiers |сайты = http://www.coulounieix-chamiers.fr |сайт тілі = }} '''Кулунье-Шамье''' ({{lang-fr|Coulounieix-Chamiers}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Аквитания]] аймағына қарасты [[Дордонь (департамент)|Дордонь]] департаментінде орналасқан. [[Периге (округ)|Периге]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 21,70 км² шамасында. Коммунаның [[INSEE коды]] — ''24138'', [[пошта индексі]] — ''24660''. == Демографиясы == [[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 8402 адамды құрады<ref>{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}</ref>. Халық тығыздығы — 387,19 адам/км². {{Демография/FRA/Coulounieix-Chamiers}} Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)<ref>{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}</ref>: {{ЖЖ-Кесте | макс=356 | барлығы=8354 | е0=224 | ә0=200 | е5=248 | ә5=200 | е10=264 | ә10=192 | е15=298 | ә15=259 | е20=219 | ә20=213 | е25=212 | ә25=196 | е30=152 | ә30=200 | е35=244 | ә35=232 | е40=224 | ә40=356 | е45=335 | ә45=316 | е50=263 | ә50=256 | е55=244 | ә55=308 | е60=283 | ә60=304 | е65=216 | ә65=252 | е70=196 | ә70=192 | е75=156 | ә75=300 | е80=120 | ә80=180 | е85=116 | ә85=184 }} == Тағы қараңыз == * [[Дордонь департаментінің коммуналары]] == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|Coulounieix-Chamiers|Кулунье-Шамье}} * [http://www.coulounieix-chamiers.fr Ресми сайты]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=24138-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121103052655/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=24138-COM |date=2012-11-03 }} * [http://www.mapquest.com/?q=45.1872222222,0.692222222222&zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы] {{France-geo-stub}} {{Дордонь департаментінің коммуналары}} [[Санат:Дордонь департаментінің коммуналары]] 7ks3328nffaxghhvefwbz1457c0a8ep 0 426756 3590617 2958959 2026-04-23T16:30:40Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3590617 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]] |қазақша атауы = Кодан |шынайы атауы = Caudan |сурет = |жағдайы = |ел = Франция |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir= |lat_deg=47.8114 |lat_min= |lat_sec= |lon_dir= |lon_deg=-3.3392 |lon_min= |lon_sec= |CoordAddon = type:city(6948)_region:FR |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 270 |аймақ картасының өлшемi = 270 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Франция аймақтары{{!}}Аймағы |аймағы = Бретань |кестедегі аймақ = Бретань |аудан түрі = Франция департаменттері{{!}}Департаменті |ауданы = Морбиан |кестедегі аудан = Морбиан (департамент){{!}}Морбиан |қауым түрі = Франция округтері{{!}}Округі |қауым = Лорьян (округ){{!}}Лорьян |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = <!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:<br /> [[Пон-Скорфф (кантон)|Пон-Скорфф]] --> |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Gérard Falquerho ([[2008]]-[[2015]]) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 42,63 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 2—84 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 6948 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = 162,98 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 56850 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = INSEE коды |сандық идентификаторы = 56036 |ортаққордағы санаты = Caudan |сайты = http://www.caudan.fr |сайт тілі = }} '''Кодан''' ({{lang-fr|Caudan}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Бретань]] аймағына қарасты [[Морбиан (департамент)|Морбиан]] департаментінде орналасқан. [[Лорьян (округ)|Лорьян]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 42,63 км² шамасында. Коммунаның [[INSEE коды]] — ''56036'', [[пошта индексі]] — ''56850''. == Демографиясы == [[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 6948 адамды құрады<ref>{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}</ref>. Халық тығыздығы — 162,98 адам/км². {{Демография/FRA/Caudan}} Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)<ref>{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}</ref>: {{ЖЖ-Кесте | макс=314 | барлығы=6812 | е0=211 | ә0=191 | е5=171 | ә5=214 | е10=258 | ә10=262 | е15=187 | ә15=246 | е20=184 | ә20=172 | е25=132 | ә25=137 | е30=154 | ә30=160 | е35=214 | ә35=263 | е40=285 | ә40=283 | е45=265 | ә45=243 | е50=287 | ә50=231 | е55=281 | ә55=314 | е60=207 | ә60=207 | е65=147 | ә65=137 | е70=111 | ә70=163 | е75=76 | ә75=107 | е80=64 | ә80=96 | е85=30 | ә85=122 }} == Тағы қараңыз == * [[Морбиан департаментінің коммуналары]] == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|Caudan|Кодан}} * [http://www.caudan.fr Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110905223216/http://www.caudan.fr/ |date=2011-09-05 }} * [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=56036-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121018095224/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=56036-COM |date=2012-10-18 }} * [http://www.mapquest.com/?q=47.8114,-3.3392&zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы] {{France-geo-stub}} {{Морбиан департаментінің коммуналары}} [[Санат:Морбиан департаментінің коммуналары]] rkfiim22k3lmg8vnkgdwnt22orfp8ft 0 429072 3590709 1879561 2026-04-23T20:18:01Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3590709 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]] |қазақша атауы = Конде-сюр-Нуаро |шынайы атауы = Condé-sur-Noireau |сурет = |жағдайы = |ел = Франция |елтаңба = Blason Condé-sur-Noireau.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir= |lat_deg=48.8513888889 |lat_min= |lat_sec= |lon_dir= |lon_deg=-0.548888888889 |lon_min= |lon_sec= |CoordAddon = type:city(5529)_region:FR |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 270 |аймақ картасының өлшемi = 270 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Франция аймақтары{{!}}Аймағы |аймағы = Төменгі Нормандия |кестедегі аймақ = Төменгі Нормандия |аудан түрі = Франция департаменттері{{!}}Департаменті |ауданы = Кальвадос |кестедегі аудан = Кальвадос (департамент){{!}}Кальвадос |қауым түрі = Франция округтері{{!}}Округі |қауым = Вир (округ){{!}}Вир |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = <!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:<br /> [[Конде-сюр-Нуаро (кантон)|Конде-сюр-Нуаро]] --> |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Pascal Allizard ([[2008]]-[[2014]]) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 12,53 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 72—173 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 5529 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = 441,26 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 14110 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = INSEE коды |сандық идентификаторы = 14174 |ортаққордағы санаты = Condé-sur-Noireau |сайты = http://www.conde-sur-noireau.com |сайт тілі = }} '''Конде-сюр-Нуаро''' ({{lang-fr|Condé-sur-Noireau}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Төменгі Нормандия]] аймағына қарасты [[Кальвадос (департамент)|Кальвадос]] департаментінде орналасқан. [[Вир (округ)|Вир]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 12,53 км² шамасында. Коммунаның [[INSEE коды]] — ''14174'', [[пошта индексі]] — ''14110''. == Демографиясы == [[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 5529 адамды құрады<ref>{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}</ref>. Халық тығыздығы — 441,26 адам/км². {{Демография/FRA/Condé-sur-Noireau}} Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)<ref>{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}</ref>: {{ЖЖ-Кесте | макс=296 | барлығы=5568 | е0=172 | ә0=184 | е5=160 | ә5=108 | е10=104 | ә10=152 | е15=296 | ә15=160 | е20=172 | ә20=164 | е25=136 | ә25=108 | е30=192 | ә30=196 | е35=176 | ә35=136 | е40=172 | ә40=164 | е45=148 | ә45=172 | е50=188 | ә50=244 | е55=212 | ә55=200 | е60=88 | ә60=148 | е65=116 | ә65=124 | е70=148 | ә70=188 | е75=76 | ә75=164 | е80=80 | ә80=148 | е85=36 | ә85=136 }} == Тағы қараңыз == * [[Кальвадос департаментінің коммуналары]] == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|Condé-sur-Noireau|Конде-сюр-Нуаро}} * [http://www.conde-sur-noireau.com Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070211114934/http://www.conde-sur-noireau.com/ |date=2007-02-11 }} * [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=14174-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] * [http://www.mapquest.com/?q=48.8513888889,-0.548888888889&zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы] {{France-geo-stub}} {{Кальвадос департаментінің коммуналары}} [[Санат:Кальвадос департаментінің коммуналары]] oyj7y3x0xrbkswrj8n0miw4qtonm6uk 0 436976 3590707 3318314 2026-04-23T20:15:46Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3590707 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]] |қазақша атауы = Конде-сюр-Вегр |шынайы атауы = Condé-sur-Vesgre |сурет = |жағдайы = |ел = Франция |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir= |lat_deg=48.7419 |lat_min= |lat_sec= |lon_dir= |lon_deg=1.6608 |lon_min= |lon_sec= |CoordAddon = type:city(1106)_region:FR |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 270 |аймақ картасының өлшемi = 270 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Франция аймақтары{{!}}Аймағы |аймағы = Иль-де-Франс |кестедегі аймақ = Иль-де-Франс |аудан түрі = Франция департаменттері{{!}}Департаменті |ауданы = Ивелин |кестедегі аудан = Ивелин (департамент){{!}}Ивелин |қауым түрі = Франция округтері{{!}}Округі |қауым = Мант-ла-Жоли (округ){{!}}Мант-ла-Жоли |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = <!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:<br /> [[Удан (кантон)|Удан]] --> |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Josette Jean ([[2008]]-[[2014]]) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 10,71 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 105—175 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1106 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = 103,27 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 78113 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = INSEE коды |сандық идентификаторы = 78171 |ортаққордағы санаты = Condé-sur-Vesgre |сайты = http://www.mairie-condesurvesgre.fr |сайт тілі = }} '''Конде-сюр-Вегр''' ({{lang-fr|Condé-sur-Vesgre}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Иль-де-Франс]] аймағына қарасты [[Ивелин (департамент)|Ивелин]] департаментінде орналасқан. [[Мант-ла-Жоли (округ)|Мант-ла-Жоли]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 10,71 км² шамасында. Коммунаның [[INSEE коды]] — ''78171'', [[пошта индексі]] — ''78113''. == Демографиясы == [[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1106 адамды құрады<ref>{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}</ref>. Халық тығыздығы — 103,27 адам/км². {{Демография/FRA/Condé-sur-Vesgre}} Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)<ref>{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}</ref>: {{ЖЖ-Кесте | макс=56 | барлығы=1028 | е0=28 | ә0=12 | е5=40 | ә5=56 | е10=48 | ә10=52 | е15=32 | ә15=32 | е20=4 | ә20=24 | е25=16 | ә25=4 | е30=20 | ә30=44 | е35=52 | ә35=56 | е40=56 | ә40=56 | е45=52 | ә45=44 | е50=36 | ә50=48 | е55=28 | ә55=36 | е60=32 | ә60=16 | е65=4 | ә65=0 | е70=8 | ә70=32 | е75=24 | ә75=16 | е80=16 | ә80=4 | е85=0 | ә85=0 }} == Тағы қараңыз == * [[Ивелин департаментінің коммуналары]] == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|Condé-sur-Vesgre|Конде-сюр-Вегр}} * [http://www.mairie-condesurvesgre.fr Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091005020841/http://www.mairie-condesurvesgre.fr/ |date=2009-10-05 }} * [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=78171-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121104210217/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=78171-COM |date=2012-11-04 }} * [http://www.mapquest.com/?q=48.7419,1.6608&zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы] {{France-geo-stub}} {{Ивелин департаментінің коммуналары}} [[Санат:Ивелин департаментінің коммуналары]] 3p4tfe2tdvhatcamfzzjw0wekcmpfof 0 478627 3590542 3518826 2026-04-23T13:59:35Z Еркежан Сейтқазы 180268 тыныс белгі 3590542 wikitext text/x-wiki {{мағына|}} {{АҚШ штаты |атауы = Коннектикут |шынайы атауы = State of Connecticut |ту = Flag of Connecticut.svg |белгісі = Seal of Connecticut.svg |карта = Map of USA CT.svg |лақапаты = |ұраны = Конституция штаты<ref name=SOTS/><ref>{{cite web| url=http://www.cslib.org/nicknamesCT.htm| title=Connecticut's Nicknames| publisher=Connecticut State Library}}</ref> |әні = |астанасы = Хартфорд (Коннектикут){{!}}Хартфорд |ірі қаласы = Бриджпорт (Коннектикут){{!}}Бриджпорт<ref name=popcompare>[http://www.census.gov/popest/cities/tables/SUB-EST2006-04-09.xls Population Estimates for All Places: 2000 to 2006: Connecticut SUB-EST2006-04-09.xls]. United States Census Bureau. Retrieved 16 қазан 2007.</ref> |ірі қалалары = |тұрғыны = 3 580 709 |санақ жылы = 2011 |тығыздығы = 249,41 |тұрғыныОрны =29 |ауданы = 14&nbsp;357 |құрлық ауданы = 12,559 |су ауданы = 1,809 |су пайызы = 12,6 |ауданыОрны = 48 |ені = 113 |ұзындығы = 177 |ендік1 = 40°58' |ендік2 = 42°3' |бойлық1 = 71°47' |бойлық2 = 73°44' |максимал биіктігі = [[Массачусетс]] штатымен шекарасындағы [[Фрисселл тауы]]ының солтүстік беткейі <ref name=USGS>{{cite web|url=http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html|title=Elevations and Distances in the United States|publisher=[[United States Geological Survey]]|year=2001|accessdate=21 қазан 2011}}</ref><ref name=NAVD88>Elevation adjusted to [[North American Vertical Datum of 1988]].</ref> |орташа биіктігі = |минимал биіктігі = |штат реті = 5 |штат стасусы = [[9 қаңтар]] [[1788 жыл]]ы |штатқа дейін = |губернаторы = ДейннелМэллой |вице губернаторы = |заң шығару органы = |жоғарғы палатасы = |төменгі палатасы = |сенат мүшелері = |уақыт белдеуі = Тынықмұхиттық уақыт: [[Гринвич бойынша орташа уақыт|УГМ]]-5/[[Жазғы уақыт|-4]] |автомобиль коды = |домені = |сайты = http://www.ct.gov/ |ортаққордағы санаты= |түсініктемелер = }} [[Сурет:Connecticut State Capitol, Hartford.jpg|thumb|right|292px|Коннектикут штатының капитолы]] [[Сурет:Nhskyline eastshore.jpg|thumb|right|292px|Нью-Хейвен]] [[Сурет:Milfordluft 2.jpg|thumb|292px|Милфорд қаласын биіктен қарау және [[Чарльз (арал, Коннектикут)|Чарльз аралы]]]] [[Сурет:Middletown CT river skyline.JPG|292px|right|thumb|Мидделтаун]] '''Коннектикут''' ({{lang-en|Connecticut}}) — [[АҚШ штаттары|штат]] [[Америка Құрама Штаттары]]ның солтүстік-шығысында орналасқан, [[Жаңа Англия]] өңіріне кіреді. Астанасы — [[Хартфорд (Коннектикут)|Хартфорд]], ірі қаласы — [[Бриджпорт (Коннектикут)|Бриджпорт]]. Халқы — 3 580 709 адам ([[2011 жыл]]ғы санақ бойынша АҚШ ішінде 29-орында, [[2011 жыл]]). АҚШ шаттарының ішінде көлемі бойынша 48-орында. Егер Колумбия округын алмай есептесе [[Адам басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) бойынша елдер тізімін|адам басына шаққандағы ЖІӨ]] мөлшері бойынша Америка Құрама Штаттарында бірінші орын иеленеді (54397 доллардан). [[1959 жыл]]дан бергі ресми ұраны — ''Constitution State'' (Конституция штаты). Штаттың бұрынғы ресми ұраны ''Nutmeg State'' (Жұпар жаңғақ штаты) болды<ref name=SOTS>{{cite web|url=http://www.sots.ct.gov/sots/cwp/view.asp?A=3188&QUESTION_ID=392608|title=SOTS: Sites, Seals & Symbols|accessdate=June 12, 2008}}</ref>. Штатты бірінші қоныстанушылар голландықтар болды, негізгі қоныстанушылар болашақ [[Хартфорд (Коннектикут)|Хартфорд]] қаласының негізін қалады. [[1667 жыл]]ға дейін шатат территориясының тең жартысы [[Жаңа Нидерланд]]ның құрамына кірді, сонан соң Британ империясына табысталыды, [[1636 жыл]]ы ағылшын [[Томас Хукер]] өзі Коннектикут колониясын құрды. Коннектикут 13 штаттың бірі болды, Англиядан өзінің тәуелсіздігін жариялады. Штат қоңыржай климатты зонада орналасқан және мұхит жағалау сызығында созылып жатыр, соған байланысты теңізде жүзу өнері штат салт-дәстүріне жартылай әсер етеді. Коннектикуттың адам даму индексі потенциялы бойынша — американдық штаттар арасында ең жоғарғы штат болып табылады. Пошталық қысқартылуы — CT. == География == Штат территориясы оңтүстігінде [[Лонг-Айленд (бұғаз)|Лонг-Айленд бұғазы]] суымен шайылып жатыр, батысында [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штатымен, солтүстігінде — [[Массачусетс]] штатымен, шығысында — [[Род-Айленд]] штаттарымен шекараласады. Ірі қалалары: [[Бриджпорт (Коннектикут)|Бриджпорт]], [[Хартфорд (Коннектикут)|Хартфорд]] (астана), [[Нью-Хейвен (Коннектикут)|Нью-Хейвен]], [[Стамфорд (Коннектикут)|Стамфорд]] және [[Уотербери (Коннектикут)|Уотербери]]. Территориясы сегіз өңірге бөлінеді. Штатта барлығы 169 қала және елді мекен бар. Ең биік нүктесі — штаттың солтүстік-батыс шекарасындағы [[Фрисселл]] тауы (теңіз деңгейінен 748 м биік). Штаттың өзі аттас Коннектикут өзені штатың орталық жағымен ағып өтіп оңтүстіктен солтүстіктегі [[Лонг-Айленд (бұғаз)|Лонг-Айленд бұғазына]] құяды. Штат территориясыннегізінен ормандар алып жатыр. Оңтүстікке жақынырақ сазды жерлер және құмдауытты жағалау кездеседі . Батыс жағыны — таулы ([[Беркшир]] жоталары және [[Таконик]]). Солтүстіктен аулдық елді мекендерден оңтүстікке қарай өндірісті қалаларға қарай ауысады. Барлық ірі қалалардың барлығында дерлік «жасыл зоналар» (парктер қалалар орталығында) бар, туристерді тарту мақсатында өткен ғасырда сәулетті құрылыстар салынған. Коннектикут қалаларыны негізінен штаттың оңтүстік-батыста шоғырланған. Коннектикуттың солтүстік-шығыс жағында ормандық және ауыл шаруашылық жерлері басым. == Тарихы == [[АҚШ-тың тәуелсіздік үшін соғысы]]нан кейін Коннектикут 13 штаттың бірі болды, АҚШ құрамындағы бірінші штат. [[1875 жыл]]ға дейін Хартфорд пен [[Нью-Хейвен (Коннектикут)|Нью-Хейвен]] қалалары Коннектикут астанасы мәртебесін кезектесіп алып отырды. Артынан [[Хартфорд (Коннектикут)|Хартфорд]] қаласы тұрақты астана болып бекітілді. == Халқы == Халықтың [[раса]]лық бөлінуі: * [[Европеоидтық раса|ақ нәсіл]] — 77,6 %<ref>{{cite web|author=American FactFinder, United States Census Bureau.|url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-context=adp&-qr_name=ACS_2008_3YR_G00_DP3YR2&-ds_name=ACS_2008_3YR_G00_&-tree_id=3308&-redoLog=false&-_caller=geoselect&-geo_id=04000US09&-format=&-_lang=en|title=American Community Survey 3-Year Estimates|publisher=Factfinder.census.gov|accessdate=2010-07-25|archiveurl=http://www.webcitation.org/6846yhabl|archivedate=2012-05-31}}</ref> ** [[Итальяндар|итальян]] тектілер — 19,3 % ** [[Ирланддықтар|ирланд]] тектілер— 17,9 % ** [[Ағылшындар|ағылшын]] тектілер — 10,7 % ** [[Немістер|неміс]] тектілер — 10,4 % ** [[Француздар|француз]] және [[франкоканадалықтар|франкоканада]] тектілер — 9,6 % ** [[Поляктар|поляк]] тектілер — 8,6 % * [[афроамерикандықтар]] — 10,1 % * [[АҚШ үндістері|үндістер]] — 0,3 % * [[азиаттар]] — 3,8 % == Атақты түлектері == * [[Гарриет Бичер-Стоу]] * [[Джон Браун (аболиционист)|Джон Браун]] * [[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]] * [[Сет Макфарлейн]] * [[Ральф Нейдер]] * [[Хорас Сильвер]] * [[Кэтрин Хепбёрн]] == Дереккөздер == <references/> == Сыртқы сілтемелер == ;Үкіметі * [http://www.ct.gov/ State of Connecticut] – Штаттың ресми веб сайты * [http://wikis.ala.org/godort/index.php/Connecticut Connecticut State Databases] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130924105241/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Connecticut |date=2013-09-24 }} – Annotated list of searchable databases produced by Connecticut state agencies and compiled by the Government Documents Roundtable of the American Library Association. * [http://www.sots.ct.gov/sots/cwp/view.asp?a=3188&q=392636&SOTSNav_GID=1849 Connecticut State Register & Manual] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131013211837/http://www.sots.ct.gov/sots/cwp/view.asp?a=3188&q=392636&SOTSNav_GID=1849 |date=2013-10-13 }} – updated annually * [http://www.ct.gov/ctportal/cwp/view.asp?a=843&q=257266 Directory of Web sites of Connecticut towns and cities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121215055023/http://www.ct.gov/ctportal/cwp/view.asp?a=843&q=257266 |date=2012-12-15 }} * [http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=CT Energy Data & Statistics for Connecticut- From the U.S. Department of Energy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101117124448/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=CT |date=2010-11-17 }} * [http://www2.census.gov/census_2000/datasets/demographic_profile/Connecticut/2kh09.pdf 2000 Census of Population and Housing for Connecticut], [[U.S. Census Bureau]] ;Негізгі *{{dmoz|Regional/North_America/United_States/Connecticut}} ;Туризмі * [http://www.ctvisit.com/ CTVisit.com] – Official state tourism website ;Тарихы * [http://www.chs.org/ Connecticut Historical Society] * [http://www.ctgenealogy.com/ Connecticut Society of Genealogists (Est. 1968)] * [http://www.ers.usda.gov/StateFacts/CT.htm Connecticut State Facts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140829072109/http://www.ers.usda.gov/StateFacts/CT.htm |date=2014-08-29 }} * [http://quickfacts.census.gov/qfd/states/09000.html U.S. Census Bureau] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613102359/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/09000.html |date=2011-06-13 }} * [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=CT USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Connecticut] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130115233741/http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=CT |date=2013-01-15 }} * [http://www.hartfordradiohistory.com/ Connecticut Broadcasting History] * [http://www.ctradiohistory.org/ Connecticut Radio History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121109174117/http://www.ctradiohistory.org/ |date=2012-11-09 }} ;Бизнес ұйымдары * [http://www.cbia.com/ Connecticut Business & Industry Association] * [http://www.ctjaycees.org/ Connecticut Junior Chamber (Jaycees)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130813081711/http://www.ctjaycees.org/ |date=2013-08-13 }} * [http://www.usnewspapers.org/state/connecticut Connecticut Newspapers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130831012257/http://www.usnewspapers.org/state/connecticut/ |date=2013-08-31 }} * [http://www.ctbhof.com/ The Connecticut Business Hall Of Fame] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151106194503/http://www.ctbhof.com/ |date=2015-11-06 }} * [http://www.smallbusinessesforhealthcarereform.org/ Small Businesses for Health Care Reform] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090909032439/http://www.smallbusinessesforhealthcarereform.org/ |date=2009-09-09 }} {{АҚШ әкімшілік бөлінуі}} [[Санат:Коннектикут]] {{US-geo-stub}} hwgep3m0izzgmozsok5iy9tz8anb2i8 0 479226 3590778 2571075 2026-04-24T05:15:17Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3590778 wikitext text/x-wiki {{Франция департаменті |Департамент атауы = Крёз |Французша атауы = Creuse |Департамент елтаңбасы = Blason Bourbon-La Marche.svg |Номері = 23 |Аймағы = [[Лимузен (аймақ)|Лимузен]] |Префектура = [[Гере (Крёз)|Гере]] |Супрефектура = [[Обюссон (коммуна)|Обюссон]] |Тұрғыны = 124,5 мың |Санақ жылы = 1999 |Халық саны бойынша орны = 97 |Тығыздығы = 22 |Жер аумағы = 5565 |Округтері = 2 |Кантондары = 27 |Коммуналары = 260 |Бас кеңестің төрағасы = Жан-Жак Лозаш |Карта = Creuse-Position.png |Сайты = http://www.cg23.fr }} '''Крёз''' ({{lang-fr|Creuse}}, {{lang-oc|Cruesa}}) — [[Франция]]ның орталық бөлігінде орналасқан департамент, [[Лимузен (аймақ)|Лимузен]] аймағының департаменттерінің бірі. Реттік нөмірі 23. Әкімшілік орталығы — [[Гере]]. Халық саны 124,5 мың адам (департаменттер арасында 97-ші орын, [[1999]] ж.). == Географиясы == Жер аумағы 5565 км². Департамент арқылы [[Крёз (өзен)|Крёз]] өзендері мен олардың тармақтары ағып өтеді. Департамент 2 округ, 27 кантон және 260 коммунаны қосады. == Тарихы == Крёз — [[1790]] ж. Ұлы Француз төңкерісі кезінде құрылған алғашқы 83 департаменттің бірі. Байырғы Марш провинциясының аймағында пайда болған. Атауы [[Крёз (өзен)|Крёз]] өзенінен шыққан. == Тағы қараңыз == * [[Крёз департаментінің коммуналары]] == Сілтемелер == * [http://www.cg23.fr Бас кеңесі] * [http://www.creuse.pref.gouv.fr/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181005000510/http://www.creuse.pref.gouv.fr/ |date=2018-10-05 }} {{france-geo-stub}} {{Франция департаменттері}} {{Крез департаментінің коммуналары}} [[Санат:Крез|*]] tqgk2kszn0ydpxwlpz2utvktjzcdxw8 0 479450 3590539 3114930 2026-04-23T13:57:17Z Еркежан Сейтқазы 180268 тыныс белгі 3590539 wikitext text/x-wiki {{АҚШ штаты |атауы = Нью-Джерси |шынайы атауы =New Jersey |ту = Flag of New Jersey.svg |белгісі =New Jersey state seal.svg |карта = Map of USA NJ.svg |лақапаты = |ұраны = Конституция штаты |әні = |астанасы =Трентон (Нью-Джерси){{!}}Трентон |ірі қаласы =[[Ньюарк (Нью-Джерси)|Ньюарк]] |ірі қалалары = [[Джерси-Сити]]<br />[[Хаккенсак (Нью-Джерси)|Хаккенсак]] |тұрғыны =8 874 955 <ref name=PopEstUS>{{cite web|url=http://www.census.gov/popest/data/state/totals/2011/tables/NST-EST2011-01.csv|title=Annual Estimates of the Resident Population for the United States, Regions, States, and Puerto Rico:1 сәуір 2010 ж - 1 шілде 2011 ж |format=[[comma-separated values|CSV]]|work=2011 Population Estimates|publisher=АҚШ халық санағы бюросы, Population Division|date=желтоқсан 2011|accessdate=желтоқсан 21, 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BI9D3Xm|archivedate=2012-02-03}}</ref> |санақ жылы = 2014 |тығыздығы = 390,18 |тұрғыныОрны =11 |ауданы = 22&nbsp;608 |құрлық ауданы = |су ауданы = |су пайызы = 14,9 |ауданыОрны = 47 |ені = |ұзындығы = |ендік1 = 38°55'' |ендік2 = 41°21,4' |бойлық1 =73°53,6' |бойлық2 = 75°35' |максимал биіктігі =550 м |орташа биіктігі = 75.2 м |минимал биіктігі = 0 м |штат реті = 3 |штат стасусы = [[18 желтоқсан]] [[1787 жыл]]ы |штатқа дейін = |губернаторы =[[Фил Мёрфи]] |вице губернаторы = |заң шығару органы = |жоғарғы палатасы = |төменгі палатасы = |сенат мүшелері = |уақыт белдеуі = Тынықмұхиттық уақыт: [[Гринвич бойынша орташа уақыт|УГМ]]-5/[[Жазғы уақыт|-4]] |автомобиль коды = |домені = |сайты =http://www.state.nj.us/ |ортаққордағы санаты= |түсініктемелер = }} '''Нью-Джерси''' ({{lang-en|New Jersey}}) — [[АҚШ штаттары|штат]] [[Америка Құрама Штаттары]]ның солтүстік-шығысында орналасқан. Астанасы — [[Трентон (Нью-Джерси)|Трентон]], ірі қаласы — [[Ньюарк (Нью-Джерси)|Ньюарк]]. Халқы — 8 874 955 адам ([[2011 жыл]]ғы санақ бойынша АҚШ ішінде 11-орында [[2011 жыл]]). АҚШ штаттарының ішінде көлемі бойынша 47-орында. == География == Штат территориясы батысында Пенсильвания штатымен, солтүстігінде — Нью-Йорк штатымен, шығысында — Атлант мұхитымен, оңтүстігінде — Делавэр штаттарымен шекараласады. Ірі қалалары: Ньюарк (астана), Джерси-Сити, Хаккенсак , [[Атлантик Сити (Нью-Джерси)|Атлантик Сити]]. Территориясы жиырма бiр өңірге бөлінеді. Штатта барлығы 566 қала және елді мекен бар. == Халқы == Халықтың [[раса]]лық бөлінуі: * [[Европеоидтық раса|ақ нәсіл]] — 68,6 %<ref>{{cite web|author=American FactFinder, United States Census Bureau.|url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-context=adp&-qr_name=ACS_2008_3YR_G00_DP3YR2&-ds_name=ACS_2008_3YR_G00_&-tree_id=3308&-redoLog=false&-_caller=geoselect&-geo_id=04000US09&-format=&-_lang=en|title=American Community Survey 3-Year Estimates|publisher=Factfinder.census.gov|accessdate=2010-07-25|archiveurl=http://www.webcitation.org/6846yhabl|archivedate=2012-05-31}}</ref> ** [[Итальяндар|итальян]] тектілер — 17,9 % ** [[Ирланддықтар|ирланд]] тектілер— 15,9 % ** [[Немістер|неміс]] тектілер — 12,6 % ** [[Поляктар|поляк]] тектілер — 6,9 % * [[афроамерикандықтар]] — 13,7 % * [[АҚШ үндістері|үндістер]] — 0,3 % * [[азиаттар]] — 8,3 % == Атақты түлектері == * [[Майкл Дуглас]] * [[Уитни Хьюстон]] * [[Джон Траволта]] * [[Энн Хэтэуэй]] * [[Бриттани Мёрфи]] * [[Джек Николсон]] * [[Мишель Родригес]] * [[Брюс Уиллис]] * [[Мұхаммед Әли]] == Дереккөздер == <references/> == Cілтемелер == * [http://www.state.nj.us/travel/ Official New Jersey state tourism site]{{ref-en}} * [http://www.nj.gov/localgov.htm A list of official and unofficial NJ county and municipal web sites]{{ref-en}} * [http://www.njslom.org/types.html Descriptions of NJ forms of government] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110114163158/http://www.njslom.org/types.html |date=2011-01-14 }}{{ref-en}} (e.g., township, borough, etc.) from NJ State League of Municipalities * [http://www.aboutnewjersey.com AboutNewJersey.com]{{ref-en}} * [http://history.rays-place.com/nj/index.htm New Jersey History]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-en}} * [http://quickfacts.census.gov/qfd/states/34000.html US Census Bureau] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131031213659/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/34000.html |date=2013-10-31 }} ([[Бюро переписи АҚШ]]){{ref-en}} * [http://www.weirdnj.com Weird NJ]{{ref-en}} * [http://www.totalflyfishing.com/index.php/fly-fishing-destinations/new-jersey Fishing in New Jersey]{{ref-en}} {{АҚШ әкімшілік бөлінуі}} [[Санат:Нью-Джерси]] {{US-geo-stub}} 2q6fqihukpu7f3jzkizx6tsj7kwfvn7 0 481945 3590496 2512300 2026-04-23T13:31:50Z Esetok 19375 нақтылау 3590496 wikitext text/x-wiki '''Әбул-Қасим Амр ибн әл-Хусәйн ибн Абдуллаһ ибн Ахмад әл-Хирақи''' — [[ханбали мазһабы]]ның имамы, көрнекті [[фақиһ]], Аллаһқа көп құлшылық еткен тақуа. Білімді өзінің әкесінен, Әбу Бәкр әл-Маруазидан, имам [[Ахмад ибн Ханбал]]дың ұлдары — Салих пен [[Абдуллаһ ибн Ахмад ибн Ханбал|Абдуллаһтан]] алған. Одан [[Абдуллаһ ибн Батта]], Әбул-Хусәйн әт-Тамими, Әбул-Хусәйн ибн Самғун секілді ханбали мазһабының ғалымдары білім алған. [[Ибн Қудама]]ның атақты «әл-Муғни» кітабы әл-Хирақидың «Матн әл-Хирақи» еңбегіне негізделген. [[Бағдат]] қаласында жамандақ таралып, [[сахабалар]] мен [[сәләфтар]]ды сөгу баталғанда әл-Хирақи өзінің тұрғылықты қаласынан [[Дамаск]]қа қоныс аударуға мәжбүр болады. Қазы [[Әбу Йағлә]] айтады: {{start citation}}«Әл-Хирақидың таралмаған көптеген кітаптары мен мазһаб түсініктемелері болған. Оның себебі сахабаларды сөгу басталып, ол қаланы тастап кеткенде, оның кітаптары үйінде қалып қойған. Кейін оның үйі кітаптарымен бірге отқа оранып, жанып кеткен»{{end citation|қайнары=}} Әл-Хирақи шәһидтер моласына жақын жерде, «Баб әс-сағир» қабірінде жерленген<ref>«Матн әл-Хирақи» — «Сахаба әт-турас» баспа үйі, [[Сирия]], [[Танта]]. 1993 жыл (бірінші басылым)</ref>. == Дереккөздер == <references/> == Тағы қараңыз == * [[Ханбали мазһабы]] [[Санат:Ислам тұлғалары]] 197e3rm390kzg0u522dk23abie3aa03 3590498 3590496 2026-04-23T13:32:17Z Esetok 19375 Esetok [[Әл-Харақи]] бетін [[Әл-Хирақи]] бетіне жылжытты 3590496 wikitext text/x-wiki '''Әбул-Қасим Амр ибн әл-Хусәйн ибн Абдуллаһ ибн Ахмад әл-Хирақи''' — [[ханбали мазһабы]]ның имамы, көрнекті [[фақиһ]], Аллаһқа көп құлшылық еткен тақуа. Білімді өзінің әкесінен, Әбу Бәкр әл-Маруазидан, имам [[Ахмад ибн Ханбал]]дың ұлдары — Салих пен [[Абдуллаһ ибн Ахмад ибн Ханбал|Абдуллаһтан]] алған. Одан [[Абдуллаһ ибн Батта]], Әбул-Хусәйн әт-Тамими, Әбул-Хусәйн ибн Самғун секілді ханбали мазһабының ғалымдары білім алған. [[Ибн Қудама]]ның атақты «әл-Муғни» кітабы әл-Хирақидың «Матн әл-Хирақи» еңбегіне негізделген. [[Бағдат]] қаласында жамандақ таралып, [[сахабалар]] мен [[сәләфтар]]ды сөгу баталғанда әл-Хирақи өзінің тұрғылықты қаласынан [[Дамаск]]қа қоныс аударуға мәжбүр болады. Қазы [[Әбу Йағлә]] айтады: {{start citation}}«Әл-Хирақидың таралмаған көптеген кітаптары мен мазһаб түсініктемелері болған. Оның себебі сахабаларды сөгу басталып, ол қаланы тастап кеткенде, оның кітаптары үйінде қалып қойған. Кейін оның үйі кітаптарымен бірге отқа оранып, жанып кеткен»{{end citation|қайнары=}} Әл-Хирақи шәһидтер моласына жақын жерде, «Баб әс-сағир» қабірінде жерленген<ref>«Матн әл-Хирақи» — «Сахаба әт-турас» баспа үйі, [[Сирия]], [[Танта]]. 1993 жыл (бірінші басылым)</ref>. == Дереккөздер == <references/> == Тағы қараңыз == * [[Ханбали мазһабы]] [[Санат:Ислам тұлғалары]] 197e3rm390kzg0u522dk23abie3aa03 0 484776 3590479 3090094 2026-04-23T13:08:51Z Еркежан Сейтқазы 180268 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3590479 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Ерлан Рысқалиұлы Рысқали |Толық аты = |сурет = |Фон = |Туған күні = 15.09.1982 |Туған жері = {{туғанжері|Аягөз ауданы|Аягөз ауданында}} |Белсенділік жылдары = [[2003 жыл]]дан |Мемлекет = {{KAZ}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Мамандығы = {{Әнші|Қазақстан}} |Аспаптары = [[домбыра]] |Жанрлары = [[Халық әндері|қазақтың дәстүрлі және халық әндері]] |Ұжымдары = [[Қазақ мемлекеттік филармониясы]] |Марапаттары = {{{!}} {{!}}{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} {{!}}} }} '''Ерлан Рысқалиұлы Рысқали''' ([[1982 жыл]]ы [[15 қыркүйек]]те [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Шұбартау ауданы|Шұбартау ауданын]]да туған) — [[Халық әндері|қазақтың дәстүрлі және халық әндері]]н кеңінен насихаттап жүрген дарынды [[әнші]]. [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] ([[2016]]). [[Қазақ ұлттық өнер академиясы|Т.Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы]]ның ұстазы.<ref>"Қазақтың дәтүрлі 1000 әні", EL production company, Co.Ltd 2010</ref> Сегіз сері, Біржан сал, Ақан серілерден бастау алған халқымыздың Арқа әншілік мектебінің жалғастырушы өкілі. == Толығырақ == * Ерлан Рысқалиұлы [[1982 жыл]]ы [[15 қыркүйек]]те [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Шұбартау ауданы]] Қосағаш ауылында дүниеге келген. * [[1995]] - [[2001]] жылдары А.Жұбанов атындағы республикалық арнаулы музыкалық мектеп-интернатында білім алған. * [[2001]] - [[2005]] жылдары [[Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы]]ның халық әні кафедрасында оқып бітірген. * [[2005]] - [[2007]] жылдары Аталған оқу орнының ассистент-стажерлығын Қазақ ССРнің халық артисі, профессор [[Қайрат Әукенұлы Байбосынов|Қайрат Байбосынов]]тың сыныбы бойынша бітірген. * [[Қазақ мемлекеттік филармониясы]]ның жеке орындаушысы. * [[Қазақ ұлттық өнер академиясы|Т.Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы]]ның ұстазы.<ref>"Қазақтың дәтүрлі 1000 әні", EL production company, Co.Ltd 2010</ref>. * Қазақ радиосында редактор-жүргізуші. == Жетістіктері == * [[2003]] - [[2004]] жылдары өткен Майра Уәлиқызы атындағы халықаралық байқаудың, Жүсіпбек Елебеков атындағы республикалық, Әсет Найманбаев атындағы аймақтық, Республикалық «Асыл мұра» бауқауларының жүлдегері. * [[2005]] - [[2006]] жылдары Мәди Бәпиұлы атындағы байқаулардың жүлдегері. * [[2009 жыл]]ы өткен Н.Тілендиев атындағы ІІ халықаралық әншілер және күйшілер байқауының ән номинациясы бойынша І дәрежелі, Әміре Қашаубаев атындағы VІІ республикалық дәстүрлі әншілер байқауының І дәрежелі лауреаты. 2011 қыркүйектің 15-25 аралығында Ресей федератциясында өткен халықаралық «Голоса Золотой степи» атты байқаудың Гран При жүлдесін жеңіп алған. == Марапаттары == * [[2011]] - Қазақстан Республикасының тұңғыш президенті - елбасы қоры сыйлығының лауреаты * [[2016]] - Елбасының жарлығымен "[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]" құрметті атағы берілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері]] [[Санат:Қазақстан тұңғыш президенті қоры сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы оқытушылары]] pgufljtnf4g8p836xsbbl1l0dqrzbdk 3590536 3590479 2026-04-23T13:56:41Z 1nter pares 146705 3590536 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Ерлан Рысқалиұлы Рысқали |Толық аты = |сурет = |Фон = |Туған күні = 15.09.1982 |Туған жері = {{туғанжері|Аягөз ауданы|Аягөз ауданында}} |Белсенділік жылдары = [[2003 жыл]]дан |Мемлекет = {{KAZ}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Мамандығы = {{Әнші|Қазақстан}} |Аспаптары = [[домбыра]] |Жанрлары = [[Халық әндері|қазақтың дәстүрлі және халық әндері]] |Ұжымдары = [[Қазақ мемлекеттік филармониясы]] |Марапаттары = {{{!}} {{!}}{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} {{!}}} }} '''Ерлан Рысқалиұлы Рысқали''' ([[15 қыркүйек]] [[1982 жыл|1982]], [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Шұбартау ауданы]]нда туған) — [[Халық әндері|қазақтың дәстүрлі және халық әндері]]н кеңінен насихаттап жүрген дарынды [[әнші]]. [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] ([[2016]]). [[Қазақ ұлттық өнер академиясы|Т.Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы]]ның ұстазы.<ref>"Қазақтың дәтүрлі 1000 әні", EL production company, Co.Ltd 2010</ref> Сегіз сері, Біржан сал, Ақан серілерден бастау алған халқымыздың Арқа әншілік мектебінің жалғастырушы өкілі. == Толығырақ == * Ерлан Рысқалиұлы [[1982 жыл]]ы [[15 қыркүйек]]те [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Шұбартау ауданы]] Қосағаш ауылында дүниеге келген. * [[1995]] - [[2001]] жылдары А.Жұбанов атындағы республикалық арнаулы музыкалық мектеп-интернатында білім алған. * [[2001]] - [[2005]] жылдары [[Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы]]ның халық әні кафедрасында оқып бітірген. * [[2005]] - [[2007]] жылдары Аталған оқу орнының ассистент-стажерлығын Қазақ ССРнің халық артисі, профессор [[Қайрат Әукенұлы Байбосынов|Қайрат Байбосынов]]тың сыныбы бойынша бітірген. * [[Қазақ мемлекеттік филармониясы]]ның жеке орындаушысы. * [[Қазақ ұлттық өнер академиясы|Т.Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы]]ның ұстазы.<ref>"Қазақтың дәтүрлі 1000 әні", EL production company, Co.Ltd 2010</ref>. * Қазақ радиосында редактор-жүргізуші. == Жетістіктері == * [[2003]] - [[2004]] жылдары өткен Майра Уәлиқызы атындағы халықаралық байқаудың, Жүсіпбек Елебеков атындағы республикалық, Әсет Найманбаев атындағы аймақтық, Республикалық «Асыл мұра» бауқауларының жүлдегері. * [[2005]] - [[2006]] жылдары Мәди Бәпиұлы атындағы байқаулардың жүлдегері. * [[2009 жыл]]ы өткен Н.Тілендиев атындағы ІІ халықаралық әншілер және күйшілер байқауының ән номинациясы бойынша І дәрежелі, Әміре Қашаубаев атындағы VІІ республикалық дәстүрлі әншілер байқауының І дәрежелі лауреаты. 2011 қыркүйектің 15-25 аралығында Ресей федератциясында өткен халықаралық «Голоса Золотой степи» атты байқаудың Гран При жүлдесін жеңіп алған. == Марапаттары == * [[2011]] - Қазақстан Республикасының тұңғыш президенті - елбасы қоры сыйлығының лауреаты * [[2016]] - Елбасының жарлығымен "[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]" құрметті атағы берілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері]] [[Санат:Қазақстан тұңғыш президенті қоры сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы оқытушылары]] erdaipcclhnuj32epj7s9phdr5ud96l 3 485194 3590623 2393812 2026-04-23T16:56:00Z J ansari 73009 J ansari [[Қатысушы талқылауы:Ранко Николић]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Ран-кан]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Ранко Николић|Ранко Николић]]" to "[[Special:CentralAuth/Ран-кан|Ран-кан]]" 2393812 wikitext text/x-wiki {{Welcome|--[[Қатысушы:BolatbekBot|BBot]] ([[Қатысушы талқылауы:BolatbekBot|talk]]) 17:35, 2013 ж. ақпанның 14 (ALMT)}} cl5fbk6ycl2vpwqhfm9si2g7a91ep3w 0 486929 3590421 3262517 2026-04-23T12:07:49Z Casserium 68287 3590421 wikitext text/x-wiki * [[Жаңатұрмыс (Ақмола облысы)|Жаңатұрмыс]] – [[Ақмола облысы]] [[Астрахан ауданы]]ндағы ауыл. * [[Жаңатұрмыс (Ақтөбе облысы)|Жаңатұрмыс]] – [[Ақтөбе облысы]] [[Мұғалжар ауданы]]ндағы ауыл. * [[Жаңатұрмыс (Алматы облысы)|Жаңатұрмыс]] – [[Алматы облысы]] [[Қарасай ауданы]]ндағы ауыл * [[Жаңатұрмыс (Байзақ ауданы)|Жаңатұрмыс]] – [[Жамбыл облысы]] [[Байзақ ауданы]]ндағы ауыл. * [[Жаңатұрмыс (Қордай ауданы)|Жаңатұрмыс]] – [[Жамбыл облысы]] [[Қордай ауданы]]ндағы ауыл. * [[Жаңатұрмыс (Тұрар Рысқұлов ауданы)|Жаңатұрмыс]] – [[Жамбыл облысы]] [[Тұрар Рысқұлов ауданы]]ндағы ауыл. * [[Жаңатұрмыс (Қостанай облысы)|''Жаңатұрмыс'']] – [[Қостанай облысы]] [[Амангелді ауданы]]ндағы таратылған ауыл. * [[Жаңатұрмыс (Мақтаарал ауданы)|Жаңатұрмыс]] – [[Түркістан облысы]] [[Мақтаарал ауданы]]ндағы ауыл. * [[Жаңатұрмыс (Ордабасы ауданы)|Жаңатұрмыс]] – [[Түркістан облысы]] [[Ордабасы ауданы]]ндағы ауыл. * [[Жаңатұрмыс (Көлкент ауылдық округі)|Жаңатұрмыс]] – [[Түркістан облысы]] [[Сайрам ауданы]], [[Көлкент ауылдық округі]]не қарасты ауыл. * [[Жаңатұрмыс (Қарасу ауылдық округі)|Жаңатұрмыс]] – [[Түркістан облысы]] [[Сайрам ауданы]], [[Қарасу ауылдық округі (Түркістан облысы)|Қарасу ауылдық округі]]не қарасты ауыл. * [[Жаңатұрмыс (Сарыағаш ауданы)|Жаңатұрмыс]] – [[Түркістан облысы]] [[Сарыағаш ауданы]]ндағы ауыл. * [[Жаңатұрмыс (Төле би ауданы)|Жаңатұрмыс]] – [[Түркістан облысы]] [[Төле би ауданы]]ндағы ауыл. * [[Жаңатұрмыс (Шығыс Қазақстан облысы)|Жаңатұрмыс]] – [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Зайсан ауданы]]ндағы ауыл. {{айрық}} d1wooinql4codvz60oj9mt1dv6k1go8 0 490178 3590785 3586394 2026-04-24T05:24:36Z TalgatSnow 143530 3590785 wikitext text/x-wiki '''Дима Николайұлы Билан''' - ресейлік әнші. 1981 жылы, 24-желтоқсанда, [[Усть-Джегута|Усть-Джегутада]], Московский ауылында дүниеге келген. Азан шақырып қойған аты - Виктор Николайұлы Белан. 2008 жылы ол атын Дима Билан деп өзгертіп алған еді, алайда, 2012 жылы өз атын қайта алды. {{Тұлға |Есімі = Дима Николайұлы Билан |Шынайы есімі = Виктор Николайұлы Белан |Сурет = Dima Bilan 2008 Eurovision 2.jpg |Сурет ені =200 |Сурет атауы = Дима Билан |Туған кездегі есімі = Виктор Николайұлы Белан |Туған күні = 24.12.1981 |Туған жері = Московский ауылы, Усть-Джегута қаласы, [[Қарашай-Черкес автономиялы облысы]], Ставрополь өлкесі, [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[КСРО]] |Мансабы =[[әнші]], [[композитор]], [[актер]] |Азаматтығы =[[РФ|Ресей]] |Ұлты =[[орыстар|орыс]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = {{URL|1=http://bilandima.ru/|2=bilandima.ru}} |Басқалары = |Commons = }} ==Ерте жылдары== 1981 жылы, [[Карачаево-Черкессия]] республикасында, Усть-Джегутада, Московский ауылында дүниеге келді. Бір жылдан соң отбасы Набержные Челны қаласына, кейін Май қаласына (Кабардино-Балкария республикасы) көшіп кетті. Май қаласында Витя 9 сынып бітіреді. Бесінші сыпта ол музыкалық мектепте оқып, оның аккордеон сыныбын бітіреді. Көптеген музыкалық фестивальдар мен сайыстарға қатыса бастайды. 1999 жылы "[[Чунга-чанга]]" атты балалар шығармашылығына және Юрий Энтин менен Давид Тухмановтың ортақ әрекетшілігіне арналған фестивальға қатысу үшін Мәскеуге көшіп келеді. Кішкентай Витя дипломды [[Йосиф Кобзон|Йосиф Кобзонның]] өзінің қолынын алады. ==Музыкалық білімі== 2000-2003 - [[Гнесиндер]] атындағы мемлекеттік музыкалық училище. Мамандығы - классикалық вокал. 2001-2002 жылдары "Фестос" фестивалінің лауреаты болды. 2003-2005 - Ресейлік театр өнері университеті ==Мансабының басталуы== 2000 жылы Диманың алғашқы бейне клипы жарық көреді. Ол бейнеклип әншінің алғашқы продюсері - Елена Канның қаражатына түсірілді. Түсірілімдер Фин шығанағында өткен еді. Бейне клип "Күз" әніне арналып жазылды. Студенттік шағында Дима өзінің болашақ продюсері - [[Юрий Айзеншпис|Юрий Айзеншписпен]] танысты. Юрий оның өнеріне қызығып, онымен жұмыс жасай бастайды. Әнші 2002 жылы Юрмалада өткен "[[Новая волна]]" фестивалінде өзінің "Бум" атты әнін алғаш орындап, 4-орынды иеленді. Бұл фестивальдан кейін Дима "Бум", "Я ночной хулиган","Ты, только ты", "Я ошибся, я попал" жобаларына бейне клип түсірген еді. 2003 жылдың қазан айында алғашқы "Я ночной хулиган" атты альбомы жарық көрді. Ал, 2004 жылы бұл альбом өңделіп, әрі оған жаңа жобалар қосылып "Ночной хулиган+" деген атпен қайта шығарылды. 2004 жылы Виктордың "На берегу неба" атты екінші альбомы жарық көрді. 2005 жылдың соңында 3 тректен ("Новый год с новой строчки", "Between the sky and heaven" және "Новый год с новой строчки" әніне жазылған ремикс) тұратын сингл шықты. 2005 жылдың 20-қыркүйегінде Дима Биланның продюсері - Юрий Айзеншпис қайтыс болады. Көп ұзамай Дима "Үздік Ресейлік әнші" атағын иеленді. Юрий қайтыс болғаннан кейін Димаға бірлесіп жұмыс жасауға көптеген ұсыныстар келіп жатты. Ал Юрийдің орнына оның әйелі - Елена Львовна Ковригина отырған еді. Дима Билан Айзеншпистің компаниясымен контрактты бұзып, Яна Рудковская бастаған командаға қосылады. Осыдан кейін Айзеншпистің компаниясы әншіден "Дима Билан" лақап атын өзгертуді талап етті, себебі, бұл лақап ат компанияға тиесілі еді. Бұл мәселені Дима 2008 жылы "Дима Билан" лақап атын өзінің ресми атына өзгерту арқылы шеше елды. 2005 жылдың желтоқсанында Дима Билан "Ты должна быть рядом" әні үшін екі мәрте "Золотой Граммофон" сыйлығының иегері атанды (Санкт-Петербург, Алматы). Сол жылы Дима Билан "[[Rambler]]" зерттеу жүйесінің хабарлауы бойынша, жыл адамы болды. Дәл сол жылы, "Я тебя помню" атты лирикалык композицияға арналып ботаникалық бақта бейне клип түсірілген болатын. 2006 жылы "Золотая шарманка", [[Киев]] қаласында өткен "Халықаралық музыкалық марапаттауларға" қатысып, "Жыл әншісі" атағын иеленді. Оның кеңінен танылған "Never let you go" әні де осында алғаш рет шырқалған еді. ==Марапаттаулары== 2007 - "Үздік альбом" (1-маусым, "Муз-ТВ" ), "Үздік композиция" (1-маусым, "Муз-ТВ" ), "Үздік орындаушы" (1-маусым, "Муз-ТВ" ), "Үздік композиция" ("MTV Russia Music Awards"), "Үздік орындаушы" ("MTV Russia Music Awards"), "Жыл әртісі" ("MTV Russia Music Awards"); 2008 - екінші орын (31-желтоқсан, "Звездный лед"); 2009 - "Жыл әртісі" (31 желтоқсан, "ZD Awards 2008"), "Үздік ән", "Үздік бейне" (5-маусым, "Муз-ТВ 2009"), "Үздік халықаралық альбом" (24-қыркүйек, "TOP Glossy"), "Best Russian Act" ("MTV Europe Music Awards"), "Best European Act" (екінші орын, MTV Europe Music Awards); 2010 - "Жыл әншісі" ( "ZD Awards 2009"), "Жыл альбомы" ("ZD Awards 2009"), "Үздік орындаушы" ("Муз-ТВ 2010") ==Альбомдары== 2003 — Я ночной хулиган (Компакт-диск, Компакт-кассета) 2004 — На берегу неба (Компакт-диск, кассета) 2006 — Время-река (Компакт-диск, Компакт-кассета) 2008 — Против правил (Компакт-диск, CD+DVD) 2009 — Believe (Компакт-диск, CD+DVD, MicroSD) 2011 — Мечтатель (Компакт-диск, CD+DVD, Грампластинка) ==Синглдері== 2005 — Я тебя помню 2005 — Ты должна рядом быть (Not that simple) 2005 — Так устроен этот мир (Never let you go) 2006 — Это была любовь 2007 — Number one fan 2008 — Всё в твоих руках (Believe) 2008 — Тоска (Lonely) 2009 — Со мною (Dancing lady) 2009 — Lady 2009 — Больно (Changes) 2010 — По парам 2010 — Safety (совместно с Anastacia) 2010 — Я просто люблю тебя 2011 — Мечтатели 2011 — Задыхаюсь 2012 — Так не бывает 2013 — Дотянись ==Дуеттері== «Ты мне спой» ([[Лариса Долина|Лариса Долинамен]]) «Тоска» ([[Лена Кулецкая|Лена Кулецкаямен]]) «Can you get to heaven» ([[Нелли Фуртадо|Нелли Фуртадомен]]) «Number one fan» (Sebastian remix) ([[Sebastian]]) «Anything for love» ([[D.O.E]].) «Это была любовь» (R’n’B версиясы) ([[Amar]]) «Билаз» ([[Сергей Лазарев|Сергей Лазаревпен]]) «Если у Вас нету тёти» ([[Людмила Гурченко|Людмила Гурченкомен]]) «Песня о тревожной молодости» ([[Иосиф Кобзон|Иосиф Кобзонмен]]) «Safety» ([[Анастэйша|Анастэйшамен]]) «Слепая любовь» ([[Юлия Крылова|Юлия Крыловамен]]) «Звезда» (апасы [[Аня]]мен) «Кто выдумал любовь?» ([[Анита Цой|Анита Цоймен]]) «Без тебя я не смогу» ([[Дарина|Даринамен]]) «Обними меня», «Come Into My World» ([[Нигяр Джамал|Нигяр Джамалмен]]) ==Дереккөздер== <references/>[http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B8%D0%BB%D0%B0%D0%BD,_%D0%94%D0%B8%D0%BC%D0%B0_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Википедия] {{Сыртқы сілтемелер}} {{Eurovision ән байқауының жеңімпаздары}} [[Санат:1981 жылы туғандар]] [[Санат:Ресей әншілері]] m6ohxytb9xrqbj3ydkc1dg6f4zbh4zc 0 490201 3590513 3443027 2026-04-23T13:43:55Z Еркежан Сейтқазы 180268 тыныс белгі 3590513 wikitext text/x-wiki {{Комикс кейіпкері |есімі = Өрмекші-адам |төл есімі = |суреті = Amazing Spider-Man (1999) -549.jpg |сурет тақырыбы = |баспа = [[Marvel Comics]] |дебют = Amazing Fantasy № 15 (тамыз 1962) |авторлары = [[Стэн Ли]], [[Стив Дитко]] |позициясы = жақсылық |толық есімі = Питер Паркер |альтер эго = |лақап аттары = |түрі = генетикалық айналған немесе мутацияға ұшыраған адам |бойы = 178 см |салмағы = 76 кг |шашының түсі = қоңыр |көзінің түсі = қоңыр |туған жері = [[Квинс]], [[Нью-Йорк]], [[АҚШ]] |азаматтығы = {{байрақ|АҚШ}} |отбасылық жағдайы = Мэри Джейнге үйленген |жұмыс түрі = оқушы, студент, фотограф |командалары = [[Кек алушылар (Marvel Comics)|Кек алушылар]], [[Жаңа кек алушылар]] |одақтастары = |жаулары = [[Жасыл Гоблин]], [[Хамелеон (Marvel Comics)|Хамелеон]], [[Доктор Сегізаяқ]], [[Құм-адам]], [[Кесіртке (Marvel Comics)|Кесіртке]], [[Электро]] |күштері = |жабдықтауы = * Уеб-шутер * Жеке қасиеттерімен әр түрлі костюмдер }} '''Өрмекші-адам''' ({{lang-en|Spider-Man}}), шын есімі '''Питер Паркер''' ({{lang-en|Peter Parker}}) — [[Marvel Comics]] баспасының комикстердің суперқаһарманы. [[Стэн Ли]] және [[Стив Дитко]] ойлап тапқан.<ref>{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/stan-lee-remembers-steve-ditko-late-spider-man-creator-1127073/|title=Stan Lee Honors Steve Ditko: “His Talent Was Indescribable”|lang=en|publisher=The Hollywood Reporter|date=2018-06-13|accessdate=2023-06-30|lang=en}}</ref> Өрмекші-адам кейіпкерін [[комикс]]терде, [[Мультфильм|мультфильмдерде]], [[Кино|фильмдерде]], [[Видео ойын|видео ойындарда]], [[Роман|романдарда]], пластинкаларда, балалар кітаптарында және басқа да түрлі жерлерде табуға болады. Әлемдегі ең табысты суперқаһарман,<ref name="gizmodo">{{Cite web|url=https://gizmodo.com/this-superhero-is-more-lucrative-than-batman-and-the-av-1658853707|title=This Superhero Is More Lucrative Than Batman And The Avengers Combined|lang=en|author=DAVIS, Lauren|publisher=GIZMODO|date=2014-11-14|accessdate=2023-06-30}}</ref> 2014 жылы Өрмекші-адамға қатысты [[Лицензиялау|лицензияланған]] өнімдердің жаһандық бөлшек саудасы шамамен 1,3 миллиард [[Доллар|долларға]] жетті.<ref>{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/superhero-earns-13-billion-a-748281/|title=Which Superhero Earns $1.3 Billion a Year?|lang=en|author=Alex Ben Block|publisher=The Hollywood Reporter|date=2014-11-13|accessdate=2023-06-30}}</ref> Бұл сома [[Бэтмен]], [[Супермен]] және [[Кек алушылар (Marvel Comics)|Кек алушылар]] біріккен әлемдік лицензиялық кірісінен де асып түседі.<ref name="gizmodo" /> 1999 жылға қарай [[Sony Pictures Entertainment]] кейіпкерге фильм құқығын алды да, 2014 жылға дейін Өрмекші-адам екі фильм [[Трилогия|трилогиясын]] жасады: кейіпкер ретінде [[Тоби Магуайр]] ойнаған [[Сэм Рэйми]] Өрмекші-адам трилогиясы (2002–2007) және басты рөлді [[Эндрю Гарфилд]] сомдаған [[Марк Уэбб]]тың «Таңғажайып өрмекші-адам» трилогиясы (2012–2014). 2015 жылдың ақпан айында [[The Walt Disney Company|Disney]], [[Marvel Studios]] және [[Sony]] компаниялары Өрмекші-адам фильм құқықтарын бөлісу туралы келісімге келді. Бұл Өрмекші-адамның жаңа итерациясын [[Marvel кинематографиялық әлемі]]не енгізуге және біріктіруге әкелді. [[Том Холланд]] Өрмекші адамның жаңа, үшінші нұсқасының рөлін сомдайды және осы уақытқа дейін «[[Капитан Америка: Азамат соғысы]]нан» (2016) бастап «[[Өрмекші адам: Үйге жол жоқ]]» (2021) фильміне дейін алты фильмде болған. Өрмекші-адам анимациялық фильмінің жоспарлары 2015 жылдың сәуірінде Sony ресми түрде жарияланды, ол ақырында [[Sony Pictures Animation]]-ның [[Өрмекші-адам: Әлемдер арқылы]] (2018) және сиквелы [[Өрмекші-адам: Ғаламдар торы]] (2023) фильмдеріне айналды. [[Шамик Мур]] фильмде [[Майлз Моралес]] дауысы болған. ==Өрмекші адам мүше болған суперқаһарман топтары== 1)Кек алушылар <br /> 2)Жаңа кек алушылар <br /> 3)Болашақ фонды (бұрында фантастик төрттік) ==Жаулары== {| class="wikitable" |- ! Лақап аты !! Шын есімі |- | Хамелеон || Дмитрий Смердяков |- | Қарақұс || Эдриан Тумс |- | Доктор Сегізаяқ || Отто Октавиус |- | Құм-адам || Флинт Марко |- | Кесіртке || Курт Коннорс |- | Электро || Диллон Макс |- | Мистерио || Квентин Бек |- | тағы || басқалары... |} == Сыртқы сілтемелер == * [http://marvel.com/universe/Spider-Man_%28Peter_Parker%29 Өрмекші-адам] {{бастама}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Өрмекші-адам| ]] [[Санат:Өрмекші-адам кейіпкерлері]] [[Санат:Marvel Comics кейіпкерлері]] [[Санат:1962 жылы пайда болған комикс кейіпкерлері]] [[Санат:Стэн Ли ойлап тапқан кейіпкерлер]] [[Санат:Стив Дитко ойлап тапқан кейіпкерлер]] [[Санат:Кек алушылар кейіпкерлері]] [[Санат:S.H.I.E.L.D. агенттері]] [[Санат:Ойдан шығарылған балалар]] [[Санат:Ойдан шығарылған мұғалімдер]] [[Санат:Ойдан шығарылған ғалымдар]] [[Санат:Ойдан шығарылған фотографтар]] [[Санат:Ойдан шығарылған студенттер]] [[Санат:Ойдан шығарылған журналистер]] [[Санат:Суперкүші бар Marvel Comics кейіпкерлері]] [[Санат:Супержылдамдығы бар Marvel Comics кейіпкерлері]] hig78a9jcg0z7luilcr9emhq2j07yiv 0 490310 3590787 3342091 2026-04-24T05:25:47Z TalgatSnow 143530 3590787 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Эммили де Форест |Атауы = Emmelie de Forest |Сурет = Emmelie de Forest, ESC2013 press conference 01.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = solo_singer |Туылған кездегі есімі = Эммили Шарлотта-Виктория де Форест |Толық аты = |Туған күні = 28.02.1993 |Туған жері = [[Раннерс]], [[Дания]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = 2012—қазіргі күн |Мемлекет = {{Байрақ|Дания}} |Мамандықтары = {{әнші|Дания}} |Дауыс түрі = |Аспаптары = |Жанрлары = [[поп-музыка]] |Лақап аттары = |Ұжымдары = |Қызметтес болған = |Лейблдері = [[Universal Music Group]] |Марапаттары = |Сайты = [http://www.deforest.dk/ Ресми сайт] }} '''Эммили Шарлотта-Виктория де Форест''' ({{lang-da|Emmelie Charlotte-Victoria de Forest}}; 28 ақпан [[1993 жыл]]; [[Раннерс]], [[Дания]]) — дат әншісі, «[[Only Teardrops]]» әнімен «[[Eurovision ән байқауы 2013|Eurovision 2013]]» ән байқауының финалында 281 ұпаймен жеңімпаз атанды.<ref>[http://www.esctoday.com/43292/result-three-acts-to-the-super-final-in-denmark/ «Result: Emmelie de Forest wins in Denmark»]</ref> ==Балалық шағы== Эммили де Форест әкесі [[Швеция|швед]], ал анасы [[Дания|дат]] отбасында дүниеге келді. Эммили 9 жасында ән айтуды бастап, ал 14 жасында шотланд әншісі Фрейзером Нилмен бірге жұмыс істей бастады. Нилмен бірге Эммили көптеген байқаулар мен фестивальдарға қатысқан. [[2011 жыл]]ы Эммили де Форест [[Копенгаген]]ге көшіп, ән айтатын студенттерге арналған университетке оқуға түсті. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.deforest.dk/ Ресми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130420175547/http://www.deforest.dk/ |date=2013-04-20 }} {{ref-en}} * {{Facebook|dkemmeliedeforest|Эммили де Форест|lang=en}} {{singer-stub}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Eurovision ән байқауының жеңімпаздары}} [[Санат:Eurovision ән байқауы 2013 қатысушылары]] [[Санат:Eurovision ән байқауындағы Дания өкілдері]] e4vr66hw4yjmk9tojc930iihco8noxh 0 491105 3590784 3362542 2026-04-24T05:23:52Z TalgatSnow 143530 3590784 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Селин Дион |Атауы = Céline Dion |Сурет = Celine Dion Concert Singing Taking Chances 2008 140x190.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = solo_singer |Туылған кездегі есімі = |Толық аты = Селин Мари Клодетт Дион |Туған күні = 30.03.1968 |Туған жері = Шарлемань (Квебек) |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = [[1980 жыл|1980]] — <small>қазіргі уақыт</small> |Мемлекет = {{CAN}} |Мамандықтары = {{әнші|Канада}}, актриса, әндер авторы |Дауыс түрі = |Аспаптары = |Жанрлары = [[Поп-музыка]], [[Рок-музыка]] |Лақап аттары = |Ұжымдары = |Қызметтес болған = |Лейблдері = [[Sony Music Entertainment|Sony Music Canada]], [[Epic Records|Epic]], [[550 Music|550]], [[Columbia Records|Columbia]] |Марапаттары = |Сайты = [http://www.celinedion.com Ресми сайты] }} '''Селин Дион''' (1968 жылы 30 наурызда туған) — канадалық әнші. [[Квебек]] провинциясындағы көп балалы отбасылардың бірінде туған. Отбасының кенжесі. Ата-анасы музыкант болғандықтан, Селин киелі сахнаға ерте жастан-ақ аяқ басты. == Өмірбаяны == [[Сурет:Селин Дион3.jpg|нобай|солға|1994 жыл, Анжелил мен Селиннің үйлену тойы]] [[Сурет:Селин Дион2.jpg|нобай|солға|Анджелил мен Селин ұлдарымен бірге]] 12 жасында Селин өзінің тұңғыш әнін анасының көмегімен жазып шығып, әнді танымал француз әншісі Женет Реноның альбомынан табылған мекенжайға жолдайды. Ол ән менеджер Анжелилдің қолына түседі. Анжелилден жауап болмаған соң, Селиннің ағасы телефон арқылы хабарласып: «Сіздің кассетаны тыңдамағаныңызға сенімдімін, егер тыңдаған болсаңыз, дереу бізге хабарласатын едіңіз!» дейді. Әнді тыңдаған күні-ақ Анжелил Селинді өзінің кеңсесіне шақырады. Селиннің әнін өз аузынан тыңдағанда, менеджер өзін ұстай алмай, толқып, жылап жіберген деседі. Анжелил Селиннің тұңғыш табынушысы еді. Осыдан кейін Селин күллі әлемді әнімен, өнерімен жаулау жолына түсті. Осынша ерекше дарынға куә болған Анжелил көп ойланбастан Селиннің альбомын шығару үшін үйін сатып жібереді. Анжелилдің бұл сенімі далаға кеткен жоқ. Бұл альбом Канадаға кеңінен таралып, жас Селин 1982 жылы Жапониядағы сазгерлер байқауының жүлдегері атанды. Селин 18 жасында Майкл Джексонды теледидардан көріп, менеджеріне: «Менің де осындай атақты болғым келеді!» деп айтқан деседі. Осыдан кейін менеджері Селиннің сыртқы келбетін ретке келтіріп, шашын кестіріп, ағылшын мектебіне жаздырады. ==Марапаттары== *1988 жылы әнші Felix Awards жүлдесін қанжығасына байлайды. *1988 жылы Дублинде өткен [[Eurovision ән байқауы|Eurovision]] байқауында 600 миллион көрерменнің алдында ән шырқап, бас жүлдені жеңіп алады. Осы жылы Селин мен менеджерінің арасындағы қарым-қатынас іскерлік қарым-қатынас шеңберінен шығып, бірнеше жылдан соң, екеуі некеге тұрады. Аралары 26 жас болса да, бұл екеуі жалпақ әлемге шынайы махаббаттың бар екенін дәлелдеді. *1990 жылы ол өзінің тұңғыш ағылшын тіліндегі альбомын жазып шығады. Альбомдағы «Where Does My Heart Beat Now» әні АҚШ-тың ең үздік ТОП-5 әнінің қатарына кіреді. Нағыз атақ Дионға Пибо Брисонмен бірге шырқаған «Beauty and the Beast» (мультфильм саундтрегі) әнінен кейін келеді. Бұл ән арқыны Селин Дион Грэмми мен Оскар жүлделерін қатарынан жеңіп алды. *1996 жылы әншінің «Falling into You» атты альбомы жарық көріп, америкалық сатылымда көш бастайды. Альбомда әлсіз деген ән болмады. Күллі дерлік әні хитқа айналды. Ол ол ма, Селин Дионды күллі әлем көз тіккен Атлантадағы олимпиадалық ойындарға ән айту үшін шақырды. *1997 жылы [[Джеймс Кэмерон]]ның «[[Титаник (фильм, 1997)|Титаник]]» фильміндегі «[[My Heart Will Go On]]» атты әні әншінің шығармашылық жолына үлкен белес алып келді. «My Heart Will Go On» композициясын әнші 1998 жылғы [[Грэмми]] салтанатты кешінде қатарынан екі рет айтып, ән «[[Жыл әні үшін Грэмми сыйлығы|Жыл әні]]» атағына ие болды. Оскар табыстау кешінде де Селин Дион киноға арналған ең мықты музыкалық тақырыбы үшін екінші рет [[Оскар сыйлығы|Оскар]] алды.<ref>[http://massaget.kz/madeniet/music/11024 Селин Дионның өмір жолы]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Eurovision ән байқауының жеңімпаздары}} [[Санат:Eurovision ән байқауы 1988 қатысушылары]] [[Санат:Eurovision ән байқауындағы Швейцария өкілдері]] [[Санат:Eurovision ән байқауының жеңімпаздары]] rthti4joh05y6kjqs65nyhicwfwgesy 4 491233 3590976 3590349 2026-04-24T09:00:25Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3590976 wikitext text/x-wiki {{ambox |type = notice |text = Бұл бетте қазіргі [[Уикипедия:Администраторлар|Уикипедия админдерінің]] белсенділік статистикасы көрсетілген, бағандар бойынша өсу не кему ретімен орналастыруға болады. <br /> <small>Мәліметтер [https://xtools.wmcloud.org/ec&uselang=kk X!'s Tools]-тан алынған.</small> }} {{StatInfo}} == Шартты белгілер == [[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді емес админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және солғын түспен бұрынғы админдер ерекшеленген. {| class="wikitable" |+ Админ әрекеттері |- | Бұғаттау әрекеттері || [[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды бұғаттағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]][[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды қайта бұғаттағандары || [[File:User-welcome.png|25px]] Қатысушылардың бұғатынан босатқандары || |- | Қорғау әрекеттері || [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қорғағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]] [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қайталап қорғағандары || [[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=]] Беттердің қорғанысын алғандары || |- | Жою әрекеттері||[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді жойғандары || [[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=]] Нұсқаларды жойғандары (revision delete) || [[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=]] Журналдарды жойғандары (log delete) || [[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қалпына келтіргендері |- | Басқа әрекеттер || [[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=]] Құқық өзгерткендері ||[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=]] Импорттағандары ||[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=]] AbuseFilter өзгерткендері || [[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=]] Контент моделін өзгерткендері |- | [[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=]] Барлығының қосындысы |- |} == Тізім == <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:START --> {|class="wikitable sortable plainlinks; ts-stickytableheader" style="text-align:right; width:100%; font-size:100; background: #ffffff" |- !<div style="background-color:#ffffff">#</div>||<div style="background-color:#ffffff">Админ аты</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-welcome.png|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]] |- |align=center|1||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymov#general-stats 35109]||621||26||18||263||28||3||33974||8||0||168||0||0||0||0 |- |align=center|2||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arystanbek#general-stats 28569]||275||6||9||1307||42||7||26221||22||7||300||21||7||328||17 |- |align=center|3||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Нұрлан_Рахымжанов#general-stats 14883]||417||21||19||106||17||3||13692||37||13||513||45||0||0||0 |- |align=center|4||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bolatbek|{{color|grey|Bolatbek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bolatbek#general-stats 5355]||18||0||0||116||20||2||5152||5||0||23||0||0||19||0 |- |align=center|5||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Салиха|Салиха]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Салиха#general-stats 4269]||0||0||0||235||0||26||3998||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|6||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlefZet|{{color|grey|AlefZet}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlefZet#general-stats 3721]||96||0||20||164||1||14||3358||0||0||68||0||0||0||0 |- |align=center|7||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bekus|{{color|grey|Bekus}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bekus#general-stats 3615]||19||2||0||20||5||6||3553||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|8||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ulan|{{color|grey|Ulan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ulan#general-stats 3263]||18||0||2||3||0||0||3235||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|9||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|ArystanbekBot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/ArystanbekBot#general-stats 2942]||0||0||0||0||0||0||2942||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|10||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sibom|{{color|grey|Sibom}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sibom#general-stats 2500]||28||1||1||5||3||7||2440||0||0||15||0||0||0||0 |- |align=center|11||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/1nter_pares#general-stats 2220]||245||7||5||279||8||13||1652||0||4||7||0||0||0||0 |- |align=center|12||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJin|{{color|grey|GaiJin}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJin#general-stats 1420]||36||0||0||10||3||3||1300||0||0||14||54||0||0||0 |- |align=center|13||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Batyrbek.kz#general-stats 1276]||70||0||3||6||2||1||1171||0||0||7||16||0||0||0 |- |align=center|14||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurken|Nurken]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken#general-stats 1150]||37||0||0||11||17||0||1074||0||0||11||0||0||0||0 |- |align=center|15||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GanS NIS|{{color|grey|GanS NIS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GanS_NIS#general-stats 1089]||12||0||2||3||0||0||1029||0||0||43||0||0||0||0 |- |align=center|16||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Amangeldi_Mukhamejan#general-stats 855]||9||1||1||26||3||2||774||0||0||30||1||0||7||1 |- |align=center|17||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kaiyr#general-stats 828]||116||89||10||13||13||2||559||0||0||22||3||0||1||0 |- |align=center|18||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Polat Alemdar|{{color|grey|Polat Alemdar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Polat_Alemdar#general-stats 806]||5||0||0||600||60||0||136||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|19||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|{{color|grey|Мықтыбек Оразтайұлы}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Мықтыбек_Оразтайұлы#general-stats 738]||1||0||0||19||1||1||649||0||0||67||0||0||0||0 |- |align=center|20||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlibekKS|{{color|grey|AlibekKS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlibekKS#general-stats 695]||18||0||50||7||0||0||611||0||0||9||0||0||0||0 |- |align=center|21||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ashina|Ashina]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ashina#general-stats 441]||1||0||0||16||3||2||399||1||0||13||6||0||0||0 |- |align=center|22||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sagzhan#general-stats 336]||15||0||7||16||4||1||278||0||0||15||0||0||0||0 |- |align=center|23||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Qarakesek|{{color|grey|Qarakesek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Qarakesek#general-stats 224]||19||1||25||0||2||37||114||0||0||14||12||0||0||0 |- |align=center|24||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Daniyar|{{color|grey|Daniyar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Daniyar#general-stats 80]||6||0||0||1||0||0||70||0||0||1||2||0||0||0 |- |align=center|25||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJinBot|{{color|grey|GaiJinBot}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJinBot#general-stats 79]||0||0||0||0||0||0||79||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|26||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurtenge#general-stats 72]||0||0||0||3||0||0||62||5||0||2||0||0||0||0 |- |align=center|27||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arruah|{{color|grey|Arruah}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arruah#general-stats 8]||0||0||0||0||0||0||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|28||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nick jan|{{color|grey|Nick jan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nick_jan#general-stats 7]||1||0||0||0||0||0||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|29||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymovbot|Kasymovbot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymovbot#general-stats 0]||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0 |} <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:END --> {{clear}} == Администраторлардың_нақты_белсенділіктері == Белсенділіктердің түспен белгіленуі: * <span style="background-color:#00ff33">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Жасыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180 күн толмаған ([0-180]) * <span style="background-color:#00ccff">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Көк]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180-нен 360 күн аралығында уақыт өткен ([360-180]) * <span style="background-color:#ff3300">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Қызыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 360 күннен асып кеткен ([360<]) {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Уикипедия статистикалары]] jfda8x7ny38cym3gtc1152i0vlffty5 0 491854 3590489 3551563 2026-04-23T13:25:52Z Еркежан Сейтқазы 180268 орфографиялық қате 3590489 wikitext text/x-wiki {{Бағдарлама карточкасы|атауы=Instagram|логотип=[[image:Instagram logo 2022.svg|150px]]<br/> [[image:Instagram logo.svg|170px]]|автор=Кевин Систром,<br/> Майк Кригер|жасаушы=Meta Platforms|ақпараттық платформа=[[Android]] және [[iOS]]|интерфейс тілдері=32 тілі}}[[Сурет:Instagram collage with 15 different filters.jpg|thumb|Instagram 16 түрлі сүзгілерді пайдаланып жүзеге асыратын сурет нұсқалары.|274x274px]] '''Instagram''' — фотосуреттер және видео бөлісуге арналған әлеуметтік желілік онлайн қызмет. Оның көмегімен қолданушылардың фотосуреттер жасауға, оларға сүзгі қолдануға, сонымен қатар, оларды өзінің сервисі немесе басқа да [[әлеуметтік желі]]лер арқылы таратуға мүмкіндіктері бар<ref name=nov2010>{{cite web|last=Frommer|first=Dan|title=Here's How To Use Instagram|url=http://www.businessinsider.com/instagram-2010-11|publisher=Business Insider|accessdate=2011-05-20|date=2010-10-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/6AAqsgIzF|archivedate=2012-08-25}}{{ref-en}}</ref>. Instagram фотосуреттерді [[Eastman Kodak|Kodak]] Instamatic және [[Polaroid]] камералары сияқты шаршы пішінінде жасайды. Мобильді фотоқолдаңғылардың көбісі қабырғаларының 3:2 және т.б форматты фото/видео қатынасын қолданады. Қолдаңғы [[iPhone]], [[iPad]] және [[IPod touch|iPod Touch]] құрылғыларымен [[iOS]] 4.3 пен, сонымен қатар OpenGL ES 2 қолдауымен [[Android]] 2.2 және жоғарырақ телефондарымен үйлесімді. Ол сәйкесінше [[App Store]] мен [[Google Play]] арқылы көпшілікке жүктеледі<ref name="Engadget">{{cite web|title=Instagram comes to Android, available to download now|url=http://www.engadget.com/2012/04/03/instagram-android-download-now-available/|accessdate=2012-04-08|date=2012-04-03|archiveurl=http://www.webcitation.org/6AAqtkLHd|archivedate=2012-08-25}}{{ref-en}}</ref>. == Тарихы == Instagram әлеуметтік желісін дайындауды Кевин Систром мен Майк Кригер Сан-Францискода бастады.<ref name="quora">{{cite web|last=Systrom|first=Kevin|title=What is the history of Instagram|url=http://www.quora.com/Instagram/What-is-the-history-of-Instagram|publisher=Quora|accessdate=2011-09-02|date=Oct 7, 2010|archiveurl=http://www.webcitation.org/6AAqv036u|archivedate=2012-08-25}}{{ref-en}}</ref><ref>[http://growthhacks.ru/2013/05/uspeh-instagram-samy-j-polny-j-material-s-kommentariyami-ot-pervy-h-pol-zovatelej/ Успех Instagram. Самый полный материал с комментариями от первых пользователей]</ref>. Желінің қосымшасы Apple компаниясының App Store атты қосымшалар дүкенінде 2010 жылдың 6 қазанда пайда болды<ref name="igoct2010">{{cite web|last=|first=|title=Welcome to Instagram|url=http://blog.instagram.com/post/8755272623/welcome-to-instagram|publisher=Instagram|accessdate=2011-10-04|date=2010-10-06|archiveurl=http://www.webcitation.org/6AAqvRrbu|archivedate=2012-08-25}}{{ref-en}}</ref>. Қосымша жарыққа шыққаннан біраз уақыт өткеннен кейін командаға Джош Ридель қосылды. Сол жылдың қарашасында Шейн Суини инженер ретінде, 2011 жылдың тамыз айында Джессика Золлман ИТ евангелист ретінде қосылды.<ref name="TC2011">{{cite web|last=Siegler|first=MG|title=Instakarma: Instagram Expands Team And Moves Into Twitter's Original Office|url=http://techcrunch.com/2010/11/17/instagram-twitter-office/|publisher=[[TechCrunch]]|accessdate=2011-09-02|date=2010-11-17|archiveurl=http://www.webcitation.org/6AAqwCmsT|archivedate=2012-08-25}}{{ref-en}}</ref><ref name="AW2011">{{cite web|last=Beltrone|first=Gabriel|title=Instagram Surprises With Fifth Employee Small-staffed photo startup hires an early adopter to evangelize|url=http://www.adweek.com/news/technology/instagram-surprises-fifth-employee-133784|publisher=AdWeek|accessdate=2011-09-02|date=2011-07-29|archiveurl=http://www.webcitation.org/6AAqx6xvo|archivedate=2012-08-25}}{{ref-en}}</ref><ref name="IGblog2011">{{cite web|title=Welcome to the Instagram Team, Oli Ryan|url=http://blog.instagram.com/post/9566636017/welcomeoli|publisher=Instagram Blog|accessdate=2011-09-02|date=2011-08-31|deadlink=404|archiveurl=http://web.archive.org/20110926145528/blog.instagram.com/post/9566636017/welcomeoli|archivedate=2011-09-26}}{{ref-en}}</ref>. 2011 жылдың қаңтарында қосымшада суреттерді және қолданушыларды іздеуді жеңілдету үшін хештег қосылды<ref name="igjan2011">{{cite web|last=|first=|title=Introducing Hashtags on Instagram|url=http://blog.instagram.com/post/8755963247/introducing-hashtags-on-instagram|publisher=|accessdate=2011-10-04|date=2011-01-27|archiveurl=http://www.webcitation.org/6AAqxteua|archivedate=2012-08-25}}{{ref-en}}</ref>. 2011 жылдың cәуір айында қосымшаның 2.0 нұсқасы шықты<ref name="igsept20112">{{cite web|last=|first=|title=Introducing Instagram v2.0|url=http://blog.instagram.com/post/10444123475/v20|publisher=Instagram|accessdate=2011-10-04|date=2011-09-20|archiveurl=http://www.webcitation.org/6AAqyUiQI|archivedate=2012-08-25}}{{ref-en}}</ref>. Ал 2012 жылдың сәуірінде қосымшаның Android платформасына арналған нұсқасы шықты және ол нұсқа бір тәуліктің ішінде миллионнан астам адам жүктед<ref>{{cite news|url=http://www.ria.ru/technology/20120405/618475325.html |title=Приложение Instagram для Android менее чем за сутки скачано 1 млн раз |date=2012-04-05 |publisher=РИА Новости |accessdate=2012-04-08}}</ref>. 2012 жылдың 9 сәуірінде [[Facebook]] Instagram-ды 1 миллиард АҚШ долларына сатып алғанын жариялады. Сол жылдың 25 маусымында қосымша 2.5.0 нұсқасына жаңартылды.<ref>[http://lenta.ru/news/2012/04/24/details/ Facebook раскрыл подробности сделки по покупке Instagram]</ref>. 2012 жылдың тамыз айында Instagram да бір секундта 575 Like басылып, 81 комментарий жазылды. Instagram-да қолданушылар айына орта есеппен 257 минут отырған<ref>[http://www.social-networking.ru/soccat/instagram Instagram в СоцКаталоге] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200713233209/http://www.social-networking.ru/soccat/instagram |date=2020-07-13 }}</ref>. 2013 жылдың сәуір айында Instagram қолданушыларға фотода өздерін, достарын белгілеуге, фото түсірілген жерлерді белгілеуге мүмкіндік беретін функцияны қосқандарын жариялады<ref>[http://runews24.ru/technology/new-opportunities-instagram.shtml Instagram предоставил своим пользователям новые возможности]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2013 жылдың маусымында Instagram-да 15 секундтық видео қою мүмкіндігі пайда болды. 2013 жылды 21 қарашада желінің Windows Phone 8-ге арналған нұсқасы шықты. 2015 жылдың наурызында брендтерге өздерінің фотогалереясын ашуға болатыны мәлім болды<ref>[http://siliconrus.com/2015/06/instagram-ads-buttons/ Instagram добавит кнопку «Купить сейчас» для страниц компаний] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150603170710/http://siliconrus.com/2015/06/instagram-ads-buttons/ |date=2015-06-03 }}</ref>. 2015 жылдың шілде айында Instagram-да 1080x1080 пиксельдік фотосуреттер қою мүмкіншілігі пайда болды<ref>{{cite news|url=http://lenta.ru/news/2015/07/07/instagram/|title=Instagram позволил загружать более качественные снимки|date= 07.07.2015|publisher=[[Лента.Ру]]|accessdate=2015-09-02}}</ref>. 2015 жылдың 30 қыркүйегінде Instagram-да 30 секундтық жарнамалық видеолар пайда болды<ref>{{cite news|title=В Instagram появятся 30-секундные рекламные ролики|url=http://paperpaper.ru/papernews/2015/09/09/insta-2/|accessdate=2015-09-30|publisher=Бумага|date=2015-09-09}}</ref>. 2020 жылы Instagram әлеуметтік желісіне 10 жыл болды. Соған байланысты қазан айында қолданушылар бұл желінің иконкасын ауыстыра алды. == Масштабы == 2010 жылы Instagram-ның 1 миллион қолданушысы болса, бұл көрсеткіш 2011 жылдың маусымында 5 миллион болды<ref name="igdec2010">{{cite web|last=|first=|title=The Instagram Community - One Million and Counting|url=http://blog.instagram.com/post/8755444024/the-instagram-community-one-million-and-counting|publisher=Instagram|accessdate=2011-10-04|date=2010-12-21|archiveurl=http://www.webcitation.org/6AAqzD5cA|archivedate=2012-08-25}}{{ref-en}}</ref>. Ал 2014 жылы наурыз айының соңында қолданушылар саны 200 миллионға жетті<ref>{{cite news|url=http://ria.ru/technology/20140326/1001109354.html|title=Глобальная аудитория Instagram превысила 200 миллионов пользователей|date=2014-03-26|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2014-03-27}}</ref>. 2011 жылдың шілдесінде Instagram-да жүктелген фотосуреттер саны 100 миллион болды<ref>{{cite news|url=http://www.km.ru/v-mire/2012/04/03/prilozhenie-instagram-vyshlo-dlya-platformy-android|title=Приложение Instagram вышло для платформы Android|date=2012-04-03|publisher=KM.RU|accessdate=2014-01-29}}</ref>, ал 2013 жылы қарашада желідегі фотосуреттер саны 16 миллиардқа жетті<ref>{{cite news|url=http://tjournal.ru/paper/instagram-thanksgiving|title=В День благодарения в Instagram загрузили рекордное количество контента|author=Вадим Елистратов|date=2013-11-30|publisher=TJournal|accessdate=2014-01-29}}</ref>. == Reels == 2019 жылғы қарашада [[Instagram]] жаңа қызметтің және «Reels» деп аталатын жаңа видео функциясының пилоттық нұсқасын [[Бразилия|Бразилияда]] іске қосқаны хабарланды, кейін ол [[Франция]] мен [[Германия|Германияға]] таралды <ref>{{Cite web|last=Vincent|first=James|date=2019-11-12|title=Instagram is testing a new video editing tool called Reels that copies TikTok’s best features|url=https://www.theverge.com/2019/11/12/20960916/instagram-facebook-tiktok-clone-tool-scenes-clips-jane-wong|accessdate=2020-08-07|work=The Verge|lang=en|archivedate=2020-11-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201111195312/https://www.theverge.com/2019/11/12/20960916/instagram-facebook-tiktok-clone-tool-scenes-clips-jane-wong}}</ref>. Функционалдығы бойынша ол қытайлық [[TikTok]] видеомен алмасу сервисіне ұқсас, және басты назар қолданушыларға басқа жазбалардағы бар дыбыстық үзінділерді қолданып қысқа бейнероликтер жазуға мүмкіндік беруге бағытталған <ref>{{Cite web|last=Vincent|first=James|date=2019-11-12|title=Instagram is testing a new video editing tool called Reels that copies TikTok’s best features|url=https://www.theverge.com/2019/11/12/20960916/instagram-facebook-tiktok-clone-tool-scenes-clips-jane-wong|accessdate=2019-12-29|work=The Verge|archivedate=2020-11-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201111195312/https://www.theverge.com/2019/11/12/20960916/instagram-facebook-tiktok-clone-tool-scenes-clips-jane-wong}}</ref>. Бұл функцияның көмегімен қолданушылар ұзақтығы 15 секундқа дейін бейне түсіре алды <ref>{{Cite web|last=DelhiAugust 4|first=India Today Web Desk New. August 4. 2020. UPDATED: Ist. 2020 20:14|title=5 interesting facts about Instagram Reels|url=https://www.indiatoday.in/information/story/5-interesting-facts-about-instagram-reels-1707765-2020-08-04|accessdate=2020-08-11|work=India Today|lang=en|archivedate=2020-12-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201203083443/https://www.indiatoday.in/information/story/5-interesting-facts-about-instagram-reels-1707765-2020-08-04}}</ref>. Reels сонымен бірге Instagram-ның қолданыстағы фильтрлері мен өңдеу құралдарымен интеграцияланады. 2020 жылдың шілде айында [[Instagram]] Reels сервисін Үндістанда іске қосты, себебі сол елде [[TikTok]] бұғатталған болатын <ref>{{Cite web|last=Porter|first=Jon|date=2020-07-06|title=Instagram’s Reels feature reportedly expands to India following TikTok ban|url=https://www.theverge.com/2020/7/6/21314370/instagram-reels-india-tiktok-video-editing-15-seconds-brazil-france-germany-lasso|accessdate=2020-08-07|work=The Verge|lang=en|archivedate=2020-09-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200929223320/https://www.theverge.com/2020/7/6/21314370/instagram-reels-india-tiktok-video-editing-15-seconds-brazil-france-germany-lasso}}</ref>. 2020 жылдың тамыз айында Reels ресми түрде [[АҚШ]] пен [[Ұлыбритания|Ұлыбританияны]] қоса алғанда 50 елде іске қосылды, бұл қадам Қытайдың TikTok сервисін алмастыруға бағытталған болатын <ref>{{Cite web|last=Alexander|first=Julia|date=2020-08-05|title=Instagram launches Reels, its attempt to keep you off TikTok|url=https://www.theverge.com/2020/8/5/21354117/instagram-reels-tiktok-vine-short-videos-stories-explore-music-effects-filters|accessdate=2020-08-05|work=The Verge|lang=en|archivedate=2020-11-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201130121939/https://www.theverge.com/2020/8/5/21354117/instagram-reels-tiktok-vine-short-videos-stories-explore-music-effects-filters}}</ref>. == Марапаттары == 2011 жылдың қаңтарда Instagram 2010 TechCrunch Crunchies конкурсында «Ең үздік мобильді қосымша» номинациясында екінші орын алды<ref name="crunchies2010">{{cite web|last=|first=|title=Congratulations Crunchies Winners!|url=http://crunchies2010.techcrunch.com/2011/01/congratulations-crunchies-winners/|publisher=TechCrunch: The Crunchies Awards|accessdate=Oct 4, 2011|date=Jan 25, 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/6AAr65few|archivedate=2012-08-25}}{{ref-en}}</ref>. 2011 жылдың мамыр айында Fast Company журналы жасаған «бизнестегі ең жасампаз 100 адам» тізімінің 66-орнына Instagram-ның бас директоры Кевин Систром қойылды<ref name="fcmay2011">{{cite web|last=|first=|title=The 100 Most Creative People in Business in 2011|url=http://www.fastcompany.com/most-creative-people/2011/kevin-systrom-instagram|publisher=FastCompany|accessdate=Oct 4, 2011|date=мамыр 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/6AAr6mwjU|archivedate=2012-08-25}}{{ref-en}}</ref>. 2011 жылы қыркүйекте SF Weekly Web Awards конкурсында Instagram «Ең үздік жергілікті қосымша» номинациясын жеңіп алды<ref name="sfweekly2011">{{cite web|last=Swearingen|first=Jake|title=SF Weekly Web Awards 2011: We Have Some Winners!|url=http://blogs.sfweekly.com/exhibitionist/2011/09/sf_weekly_web_awards_2011_we_h.php|publisher=|accessdate=Oct 4, 2011|date=Sept 2, 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/6AAr9C7nU|archivedate=2012-08-25}}{{ref-en}}</ref>. 2011 жылдың желтоқсан айында Apple Instagram-ды «iPhone-ға арналған жыл қосымшасы» деп таныды<ref>{{cite web|url=http://techcrunch.com/2011/12/08/apple-picks-instagram-as-the-iphone-app-of-the-year/|title=Apple Picks Instagram As The “iPhone App Of The Year”|author=Sarah Perez|date=8 желтоқсан 2011|work=TechCrunch|lang=en|accessdate=2011-12-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6AArAVYVB|archivedate=2012-08-25}}{{ref-en}}</ref>. == Дереккөздер == <references/> == Қызықты деректер == * Instagram желісіне әр секунд сайын 58 жаңа фото жүктеліп отырады.<ref>http://matrix-ca.tv/ehksperty/markkhehm-nolan-kak-otdelit-pravdu-ot-vymysla-onlajjn/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140219205859/http://matrix-ca.tv/ehksperty/markkhehm-nolan-kak-otdelit-pravdu-ot-vymysla-onlajjn/ |date=2014-02-19 }}</ref> == Дереккөз == {{Әлеуметтік желілер}} <references /> == Сілтемелер == <references/> [[Санат:Әлеуметтік желілер]] [[Санат:Facebook]] ac8r3x8az959tbe9s5izl2a00f4sfpa 4 492279 3590413 3589677 2026-04-23T12:02:32Z Jembot 36112 Bot: Рейтингті жаңарту 3590413 wikitext text/x-wiki {{/begin|200}} |- | 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:4251}}]] || {{Permissions|1nter pares}} |- | 2 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1467}}]] || {{Permissions|Мағыпар}} |- | 3 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:1101}}]] || {{Permissions|Sagzhan}} |- | 4 || [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] || [[Special:Contributions/MuratbekErkebulan|{{formatnum:903}}]] || {{Permissions|MuratbekErkebulan}} |- | 5 || [[User:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] || [[Special:Contributions/Rasulbek Adil|{{formatnum:616}}]] || {{Permissions|Rasulbek Adil}} |- | 6 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:459}}]] || {{Permissions|Kasymov}} |- | 7 || [[User:TalgatSnow|TalgatSnow]] || [[Special:Contributions/TalgatSnow|{{formatnum:439}}]] || {{Permissions|TalgatSnow}} |- | 8 || [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TheNomadEditor|{{formatnum:311}}]] || {{Permissions|TheNomadEditor}} |- | 9 || [[User:Ashina|Ashina]] || [[Special:Contributions/Ashina|{{formatnum:309}}]] || {{Permissions|Ashina}} |- | 10 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:212}}]] || {{Permissions|Nurken}} |- | 11 || [[User:Nurkhan|Nurkhan]] || [[Special:Contributions/Nurkhan|{{formatnum:212}}]] || {{Permissions|Nurkhan}} |- | 12 || [[User:Салиха|Салиха]] || [[Special:Contributions/Салиха|{{formatnum:206}}]] || {{Permissions|Салиха}} |- | 13 || [[User:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] || [[Special:Contributions/Tuttiorchestra687|{{formatnum:190}}]] || {{Permissions|Tuttiorchestra687}} |- | 14 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:140}}]] || {{Permissions|Орел Карл}} |- | 15 || [[User:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] || [[Special:Contributions/RaiymbekZh|{{formatnum:138}}]] || {{Permissions|RaiymbekZh}} |- | 16 || [[User:Эльмира Ералиева|Эльмира Ералиева]] || [[Special:Contributions/Эльмира Ералиева|{{formatnum:120}}]] || {{Permissions|Эльмира Ералиева}} |- | 17 || [[User:19642206g|19642206g]] || [[Special:Contributions/19642206g|{{formatnum:117}}]] || {{Permissions|19642206g}} |- | 18 || [[User:Рысмаханов Курманбек|Рысмаханов Курманбек]] || [[Special:Contributions/Рысмаханов Курманбек|{{formatnum:112}}]] || {{Permissions|Рысмаханов Курманбек}} |- | 19 || [[User:Тоғжан Урумова|Тоғжан Урумова]] || [[Special:Contributions/Тоғжан Урумова|{{formatnum:105}}]] || {{Permissions|Тоғжан Урумова}} |- | 20 || [[User:Құралай Мұратқызы|Құралай Мұратқызы]] || [[Special:Contributions/Құралай Мұратқызы|{{formatnum:104}}]] || {{Permissions|Құралай Мұратқызы}} |- | 21 || [[User:Тохтарқызы|Тохтарқызы]] || [[Special:Contributions/Тохтарқызы|{{formatnum:102}}]] || {{Permissions|Тохтарқызы}} |- | 22 || [[User:Жанерке Асылбекқызы|Жанерке Асылбекқызы]] || [[Special:Contributions/Жанерке Асылбекқызы|{{formatnum:102}}]] || {{Permissions|Жанерке Асылбекқызы}} |- | 23 || [[User:Хулкар Абдимоминова|Хулкар Абдимоминова]] || [[Special:Contributions/Хулкар Абдимоминова|{{formatnum:102}}]] || {{Permissions|Хулкар Абдимоминова}} |- | 24 || [[User:Dariga Zhumagaliyeva|Dariga Zhumagaliyeva]] || [[Special:Contributions/Dariga Zhumagaliyeva|{{formatnum:101}}]] || {{Permissions|Dariga Zhumagaliyeva}} |- | 25 || [[User:Sagat Ardak|Sagat Ardak]] || [[Special:Contributions/Sagat Ardak|{{formatnum:99}}]] || {{Permissions|Sagat Ardak}} |- | 26 || [[User:Бекасыл Бейбітұлы|Бекасыл Бейбітұлы]] || [[Special:Contributions/Бекасыл Бейбітұлы|{{formatnum:99}}]] || {{Permissions|Бекасыл Бейбітұлы}} |- | 27 || [[User:Ayala Ulankyzy|Ayala Ulankyzy]] || [[Special:Contributions/Ayala Ulankyzy|{{formatnum:99}}]] || {{Permissions|Ayala Ulankyzy}} |- | 28 || [[User:Гулжайна Усен|Гулжайна Усен]] || [[Special:Contributions/Гулжайна Усен|{{formatnum:99}}]] || {{Permissions|Гулжайна Усен}} |- | 29 || [[User:Gaukhar1980|Gaukhar1980]] || [[Special:Contributions/Gaukhar1980|{{formatnum:99}}]] || {{Permissions|Gaukhar1980}} |- | 30 || [[User:Ақжарқын Шыңғысбаева|Ақжарқын Шыңғысбаева]] || [[Special:Contributions/Ақжарқын Шыңғысбаева|{{formatnum:97}}]] || {{Permissions|Ақжарқын Шыңғысбаева}} |- | 31 || [[User:Асимова Гульнафис|Асимова Гульнафис]] || [[Special:Contributions/Асимова Гульнафис|{{formatnum:95}}]] || {{Permissions|Асимова Гульнафис}} |- | 32 || [[User:Сқақ Зере|Сқақ Зере]] || [[Special:Contributions/Сқақ Зере|{{formatnum:91}}]] || {{Permissions|Сқақ Зере}} |- | 33 || [[User:Kshetunsky|Kshetunsky]] || [[Special:Contributions/Kshetunsky|{{formatnum:82}}]] || {{Permissions|Kshetunsky}} |- | 34 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:80}}]] || {{Permissions|Casserium}} |- | 35 || [[User:ТАШКЕНТ|ТАШКЕНТ]] || [[Special:Contributions/ТАШКЕНТ|{{formatnum:79}}]] || {{Permissions|ТАШКЕНТ}} |- | 36 || [[User:Дәриға Жалынқызы|Дәриға Жалынқызы]] || [[Special:Contributions/Дәриға Жалынқызы|{{formatnum:74}}]] || {{Permissions|Дәриға Жалынқызы}} |- | 37 || [[User:Aigul ao|Aigul ao]] || [[Special:Contributions/Aigul ao|{{formatnum:72}}]] || {{Permissions|Aigul ao}} |- | 38 || [[User:Ержан Айдынбаев|Ержан Айдынбаев]] || [[Special:Contributions/Ержан Айдынбаев|{{formatnum:71}}]] || {{Permissions|Ержан Айдынбаев}} |- | 39 || [[User:Толғанай Нұрахан|Толғанай Нұрахан]] || [[Special:Contributions/Толғанай Нұрахан|{{formatnum:68}}]] || {{Permissions|Толғанай Нұрахан}} |- | 40 || [[User:Бабаханова|Бабаханова]] || [[Special:Contributions/Бабаханова|{{formatnum:65}}]] || {{Permissions|Бабаханова}} |- | 41 || [[User:Қарағанды обл. тіл басқармасы|Қарағанды обл. тіл басқармасы]] || [[Special:Contributions/Қарағанды обл. тіл басқармасы|{{formatnum:63}}]] || {{Permissions|Қарағанды обл. тіл басқармасы}} |- | 42 || [[User:Milenioscuro|Milenioscuro]] || [[Special:Contributions/Milenioscuro|{{formatnum:59}}]] || {{Permissions|Milenioscuro}} |- | 43 || [[User:Almatrkh|Almatrkh]] || [[Special:Contributions/Almatrkh|{{formatnum:58}}]] || {{Permissions|Almatrkh}} |- | 44 || [[User:Digital Jetisu|Digital Jetisu]] || [[Special:Contributions/Digital Jetisu|{{formatnum:57}}]] || {{Permissions|Digital Jetisu}} |- | 45 || [[User:Тіл ортаалығы Шелек|Тіл ортаалығы Шелек]] || [[Special:Contributions/Тіл ортаалығы Шелек|{{formatnum:56}}]] || {{Permissions|Тіл ортаалығы Шелек}} |- | 46 || [[User:Tecumseh*1301|Tecumseh*1301]] || [[Special:Contributions/Tecumseh*1301|{{formatnum:54}}]] || {{Permissions|Tecumseh*1301}} |- | 47 || [[User:Таттибаева Гулжас|Таттибаева Гулжас]] || [[Special:Contributions/Таттибаева Гулжас|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Таттибаева Гулжас}} |- | 48 || [[User:Carlos186|Carlos186]] || [[Special:Contributions/Carlos186|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Carlos186}} |- | 49 || [[User:Турсун Ибраев|Турсун Ибраев]] || [[Special:Contributions/Турсун Ибраев|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Турсун Ибраев}} |- | 50 || [[User:Kaiyr|Kaiyr]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:49}}]] || {{Permissions|Kaiyr}} |- | 51 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:48}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}} |- | 52 || [[User:Dariga Dairbekova|Dariga Dairbekova]] || [[Special:Contributions/Dariga Dairbekova|{{formatnum:47}}]] || {{Permissions|Dariga Dairbekova}} |- | 53 || [[User:QazaqEditor|QazaqEditor]] || [[Special:Contributions/QazaqEditor|{{formatnum:47}}]] || {{Permissions|QazaqEditor}} |- | 54 || [[User:Аида Кажмухановна|Аида Кажмухановна]] || [[Special:Contributions/Аида Кажмухановна|{{formatnum:46}}]] || {{Permissions|Аида Кажмухановна}} |- | 55 || [[User:Жәди|Жәди]] || [[Special:Contributions/Жәди|{{formatnum:44}}]] || {{Permissions|Жәди}} |- | 56 || [[User:Шелек филиалы|Шелек филиалы]] || [[Special:Contributions/Шелек филиалы|{{formatnum:42}}]] || {{Permissions|Шелек филиалы}} |- | 57 || [[User:Қуаныш Гүлайым|Қуаныш Гүлайым]] || [[Special:Contributions/Қуаныш Гүлайым|{{formatnum:41}}]] || {{Permissions|Қуаныш Гүлайым}} |- | 58 || [[User:Арманбекқызы Еркежан НЗМ|Арманбекқызы Еркежан НЗМ]] || [[Special:Contributions/Арманбекқызы Еркежан НЗМ|{{formatnum:40}}]] || {{Permissions|Арманбекқызы Еркежан НЗМ}} |- | 59 || [[User:Itsasau|Itsasau]] || [[Special:Contributions/Itsasau|{{formatnum:39}}]] || {{Permissions|Itsasau}} |- | 60 || [[User:Мақан Айша Бауыржанқызы|Мақан Айша Бауыржанқызы]] || [[Special:Contributions/Мақан Айша Бауыржанқызы|{{formatnum:38}}]] || {{Permissions|Мақан Айша Бауыржанқызы}} |- | 61 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:37}}]] || {{Permissions|ShadZ01}} |- | 62 || [[User:Wikuiser|Wikuiser]] || [[Special:Contributions/Wikuiser|{{formatnum:37}}]] || {{Permissions|Wikuiser}} |- | 63 || [[User:ErnatPointmakker|ErnatPointmakker]] || [[Special:Contributions/ErnatPointmakker|{{formatnum:35}}]] || {{Permissions|ErnatPointmakker}} |- | 64 || [[User:Оразбаева Жанна|Оразбаева Жанна]] || [[Special:Contributions/Оразбаева Жанна|{{formatnum:34}}]] || {{Permissions|Оразбаева Жанна}} |- | 65 || [[User:Гульнар Рысбекқызы|Гульнар Рысбекқызы]] || [[Special:Contributions/Гульнар Рысбекқызы|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|Гульнар Рысбекқызы}} |- | 66 || [[User:Gulimaa|Gulimaa]] || [[Special:Contributions/Gulimaa|{{formatnum:29}}]] || {{Permissions|Gulimaa}} |- | 67 || [[User:Coffee86|Coffee86]] || [[Special:Contributions/Coffee86|{{formatnum:29}}]] || {{Permissions|Coffee86}} |- | 68 || [[User:Шерова Ринат Амангелдиевна|Шерова Ринат Амангелдиевна]] || [[Special:Contributions/Шерова Ринат Амангелдиевна|{{formatnum:28}}]] || {{Permissions|Шерова Ринат Амангелдиевна}} |- | 69 || [[User:Мүсірманқұлқызы Қаракөз|Мүсірманқұлқызы Қаракөз]] || [[Special:Contributions/Мүсірманқұлқызы Қаракөз|{{formatnum:28}}]] || {{Permissions|Мүсірманқұлқызы Қаракөз}} |- | 70 || [[User:Ерекешова Жаныгуль|Ерекешова Жаныгуль]] || [[Special:Contributions/Ерекешова Жаныгуль|{{formatnum:26}}]] || {{Permissions|Ерекешова Жаныгуль}} |- | 71 || [[User:Lanananna|Lanananna]] || [[Special:Contributions/Lanananna|{{formatnum:25}}]] || {{Permissions|Lanananna}} |- | 72 || [[User:Aidana001|Aidana001]] || [[Special:Contributions/Aidana001|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Aidana001}} |- | 73 || [[User:~2026-23396-91|~2026-23396-91]] || [[Special:Contributions/~2026-23396-91|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|~2026-23396-91}} |- | 74 || [[User:Мейрмугамжановна|Мейрмугамжановна]] || [[Special:Contributions/Мейрмугамжановна|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Мейрмугамжановна}} |- | 75 || [[User:Гульназисапанова|Гульназисапанова]] || [[Special:Contributions/Гульназисапанова|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Гульназисапанова}} |- | 76 || [[User:Unknown Alash|Unknown Alash]] || [[Special:Contributions/Unknown Alash|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Unknown Alash}} |- | 77 || [[User:Дауткулова Ақмарал|Дауткулова Ақмарал]] || [[Special:Contributions/Дауткулова Ақмарал|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Дауткулова Ақмарал}} |- | 78 || [[User:TheWikipedian1250|TheWikipedian1250]] || [[Special:Contributions/TheWikipedian1250|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|TheWikipedian1250}} |- | 79 || [[User:SpinnerLaserzthe2nd|SpinnerLaserzthe2nd]] || [[Special:Contributions/SpinnerLaserzthe2nd|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|SpinnerLaserzthe2nd}} |- | 80 || [[User:Bektenbai Bekzhan|Bektenbai Bekzhan]] || [[Special:Contributions/Bektenbai Bekzhan|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|Bektenbai Bekzhan}} |- | 81 || [[User:Мейіржан Ерсаинов|Мейіржан Ерсаинов]] || [[Special:Contributions/Мейіржан Ерсаинов|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|Мейіржан Ерсаинов}} |- | 82 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 83 || [[User:Салима Симбаева|Салима Симбаева]] || [[Special:Contributions/Салима Симбаева|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Салима Симбаева}} |- | 84 || [[User:Айбаса|Айбаса]] || [[Special:Contributions/Айбаса|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Айбаса}} |- | 85 || [[User:Zhanar Orazaliyeva|Zhanar Orazaliyeva]] || [[Special:Contributions/Zhanar Orazaliyeva|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Zhanar Orazaliyeva}} |- | 86 || [[User:Шеримова Сауле|Шеримова Сауле]] || [[Special:Contributions/Шеримова Сауле|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Шеримова Сауле}} |- | 87 || [[User:Смағзам Жансұлу|Смағзам Жансұлу]] || [[Special:Contributions/Смағзам Жансұлу|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Смағзам Жансұлу}} |- | 88 || [[User:Zhaniya yerikovna|Zhaniya yerikovna]] || [[Special:Contributions/Zhaniya yerikovna|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Zhaniya yerikovna}} |- | 89 || [[User:Фыефытр|Фыефытр]] || [[Special:Contributions/Фыефытр|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Фыефытр}} |- | 90 || [[User:Дамир Исиргепов|Дамир Исиргепов]] || [[Special:Contributions/Дамир Исиргепов|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Дамир Исиргепов}} |- | 91 || [[User:Медеууутоп|Медеууутоп]] || [[Special:Contributions/Медеууутоп|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Медеууутоп}} |- | 92 || [[User:Жұмәділ Қаракөз|Жұмәділ Қаракөз]] || [[Special:Contributions/Жұмәділ Қаракөз|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Жұмәділ Қаракөз}} |- | 93 || [[User:Рахматулла Нұрқанат|Рахматулла Нұрқанат]] || [[Special:Contributions/Рахматулла Нұрқанат|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Рахматулла Нұрқанат}} |- | 94 || [[User:Erkerim1988|Erkerim1988]] || [[Special:Contributions/Erkerim1988|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Erkerim1988}} |- | 95 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Gliwi}} |- | 96 || [[User:Careful Soul|Careful Soul]] || [[Special:Contributions/Careful Soul|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Careful Soul}} |- | 97 || [[User:Everest Mountains|Everest Mountains]] || [[Special:Contributions/Everest Mountains|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Everest Mountains}} |- | 98 || [[User:Poundgated|Poundgated]] || [[Special:Contributions/Poundgated|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Poundgated}} |- | 99 || [[User:Нұрғиса Ажиров|Нұрғиса Ажиров]] || [[Special:Contributions/Нұрғиса Ажиров|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Нұрғиса Ажиров}} |- | 100 || [[User:Акмарал Т|Акмарал Т]] || [[Special:Contributions/Акмарал Т|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Акмарал Т}} |- | 101 || [[User:Amherst99|Amherst99]] || [[Special:Contributions/Amherst99|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Amherst99}} |- | 102 || [[User:Тұрысбек Жанеля 7д|Тұрысбек Жанеля 7д]] || [[Special:Contributions/Тұрысбек Жанеля 7д|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Тұрысбек Жанеля 7д}} |- | 103 || [[User:Erkokshe|Erkokshe]] || [[Special:Contributions/Erkokshe|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Erkokshe}} |- | 104 || [[User:Zhandos M|Zhandos M]] || [[Special:Contributions/Zhandos M|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Zhandos M}} |- | 105 || [[User:Ziv|Ziv]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Ziv}} |- | 106 || [[User:Топчикмед|Топчикмед]] || [[Special:Contributions/Топчикмед|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Топчикмед}} |- | 107 || [[User:Kontributor 2K|Kontributor 2K]] || [[Special:Contributions/Kontributor 2K|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Kontributor 2K}} |- | 108 || [[User:Нұрали Н|Нұрали Н]] || [[Special:Contributions/Нұрали Н|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Нұрали Н}} |- | 109 || [[User:Ruslan.dm|Ruslan.dm]] || [[Special:Contributions/Ruslan.dm|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Ruslan.dm}} |- | 110 || [[User:Otepkaliyeva|Otepkaliyeva]] || [[Special:Contributions/Otepkaliyeva|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Otepkaliyeva}} |- | 111 || [[User:Z.Aldyar|Z.Aldyar]] || [[Special:Contributions/Z.Aldyar|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Z.Aldyar}} |- | 112 || [[User:On The Hidden Mountain|On The Hidden Mountain]] || [[Special:Contributions/On The Hidden Mountain|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|On The Hidden Mountain}} |- | 113 || [[User:Baobaba1984|Baobaba1984]] || [[Special:Contributions/Baobaba1984|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Baobaba1984}} |- | 114 || [[User:Тәжі Томирис|Тәжі Томирис]] || [[Special:Contributions/Тәжі Томирис|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Тәжі Томирис}} {{/end}} ox1h6n8ed1dgr8rf2vr30c885lr0hox 0 503553 3590456 3450606 2026-04-23T12:33:50Z Casserium 68287 3590456 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауданы |ауданның атауы = Жангелді ауданы |елтаңба = Torğaý awdanınıñ tañbası.jpg |елтаңба аты = |карта = Zhangeldi District Kazakhstan.png |әкімшілік бірліктің картасы = |lat_dir = N |lat_deg = 49 |lat_min = 48 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 63 |lon_min = 43 |lon_sec = |облысы = Қостанай облысы |құрылған уақыты = [[1928 жыл]] |тұрғыны = 10 759<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |халық саны бойынша орны = |санақ жылы = 2023 |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] (99,72%)<br /> [[татарлар]] (0,09%)<br /> [[орыстар]] (0,09%)<br /> басқалары (0,1%)<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |жер аумағы = 37,6 мың |жер аумағы бойынша орны = |тығыздығы = |телефон коды = |пошта индексі = |аудан орталығы = [[Торғай (Қостанай облысы)|Торғай]] |ауылдық округтер саны = 12 |кенттік әкімдіктер саны = |қалалық әкімдіктер саны = |ауылдар саны = 22 |қалалар саны = |әкімдіктің мекенжайы = Торғай ауылы, Алтынсарин көшесі, №4 |әкімі = Дінмұхамед Серікұлы Бидашев |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/kostanai-zhangeldi-audany-akimat?lang=kk Жангелдин ауданының әкімдігі }} '''Жангелді ауданы''' (1928–1956 жылдары '''Торғай ауданы''') — [[Қостанай облысы]]ның оңтүстік-батыс бөлігіндегі әкімшілік бөлініс. Жер аумағы 37,6 мың км². Аудан орталығы – [[Торғай (Қостанай облысы)|Торғай]] ауылы. == Географиялық орны, жер бедері == Солтүстігінде [[Қамысты ауданы|Қамысты]], [[Науырзым ауданы|Науырзым]] аудандарымен, шығысында [[Амангелді ауданы]]мен, батысында [[Ақтөбе облысы]]ның [[Ырғыз ауданы|Ырғыз]], [[Әйтеке би ауданы|Әйтеке би]] аудандарымен, оңтүстігінде [[Ұлытау облысы]]ның [[Ұлытау ауданы]]мен шектеседі. Жангелді ауылының жері негізінен Торғай даласы деп аталатын шөлейт даланы алып жатыр. Солтүстік-батысы теңіз деңгейінен биіктігі 210 – 310 метр бойлық бағыттағы Теке, Қызбел, Жыланды және Қарғалы таулары орналасқан [[Торғай үстірті]]нің оңтүстік-батыс шетін қамтиды. Жер бедерінің жалпы еңісі оңтүстікке және оңтүстік-батысқа қарай бағытталған. [[Торғай (өзен, Шалқартеңіз алабы)|Торғай]] мен [[Ұлы Жыланшық]] өзендерін бойлай Айғырқұм, [[Тосын құмы|Тосын]] және [[Аққұм (құм, Қостанай облысы)|Аққұм]] құмдары жатыр. Кен байлықтарынан құрылыс материалдары кен орындары бар. == Климаты, өсімдігі мен жануарлар дүниесі == Климаты тым континенттік, қысы біршама суық, жазы ыстық. Қаңтардағы орташа ауа температурасы –16 – 17°С, шілдеде 22 – 25°С. Жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері 225 – 275 мм. Жерінің топырағы негізінен қызғылт қоңыр, бозғылт қоңыр, оңтүстігінде сортаң және құмдақ келеді. Дала өсімдігінен далада қау, шағыр, жусан, сүтемген, бидайық, өзен бойлары мен сай-салаларда тал, жиде, жүзгін, қамыс, құрақ өседі. Жануарлардан қасқыр, түлкі, қарсақ, қоян, жабайы шошқа, ақ бөкен, сарышұнақ, ондатр кездеседі; құстардан қаз, үйрек, аққу, бүркіт, кезқұйрық, шағала, қызғыш бар. {{Қаланың ауа райы |Жер_ілік=Жангелді ауданы |Дерекнама= |Қаң_ор=-12.7 |Қаң_ор_ж-ш=21 |Ақп_ор=-11 |Ақп_ор_ж-ш=19 |Нау_ор=-2.7 |Нау_ор_ж-ш=26 |Сәу_ор=8.7 |Сәу_ор_ж-ш=21 |Мам_ор=17.3 |Мам_ор_ж-ш=22 |Мау_ор=22.9 |Мау_ор_ж-ш=18 |Шіл_ор=24.7 |Шіл_ор_ж-ш=25 |Там_ор=23.6 |Там_ор_ж-ш=18 |Қыр_ор=16.4 |Қыр_ор_ж-ш=13 |Қаз_ор=7.3 |Қаз_ор_ж-ш=25 |Қар_ор=-2 |Қар_ор_ж-ш=25 |Жел_ор=-9 |Жел_ор_ж-ш=28 }} == Су торабы == Жер беті сулары Торғай, [[Өлкейек]], Ұлы Жыланшық және Теке өзендерінің салаларынан және ащылы-тұщылы көлдерден тұрады. Торғайдың Қабырға тармағы жаз бойы суалмайды. Ірі көлдері: Ақкөл, [[Жаман Ақкөл]], [[Сарықопа]], Жаркөл, [[Ащытастысор]]. == Халқы == {| class="wikitable" ! 1939 !! 1959 !! 1970 !! 1979 !! 1989<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/census.php Ресей империясы,  КСРО халық санақтары]</ref> !! 1999 !! 2009<ref>[https://old.stat.gov.kz/for_users/national/ ҚР халық санақтары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231010011948/https://old.stat.gov.kz/for_users/national |date=2023-10-10 }}</ref> !! 2021 |- | 12741 || {{өсім}}14629 || {{өсім}}21077 || {{өсім}}24728 || {{өсім}}28765 || {{құлдырау}}20533 || {{құлдырау}}15690 || {{құлдырау}}11838 |} Тұрғындар саны – 12 251 адам ([[2019 жыл|2019]]). Ұлттық құрамы: [[қазақтар]] – 99,71%, [[татарлар]] – 0,12%, [[орыстар]] – 0,09%, басқа ұлт өкілдері – 0,07%. == Әкімшілік бөлінісі == 20 елді мекен 5 ауылдық әкімдік пен 7 ауылдық округке біріктірілген: {| class="wikitable" !Әкімшілік бірлік !Орталығы !Елді мекендері !Халқы (2021) |- | [[Ақкөл ауылдық әкімдігі]] |[[Ақкөл (Қостанай облысы)|Ақкөл]] ауылы|| 1|| {{құлдырау}}461 |- | [[Ақшығанақ ауылдық округі]] |[[Ақшығанақ (ауыл)|Ақшығанақ]] ауылы|| 1|| {{құлдырау}}906 |- | [[Албарбөгет ауылдық округі]] |[[Көкалат]] ауылы|| 2|| {{құлдырау}}683 |- | [[Аралбай ауылдық әкімдігі]] |[[Аралбай (ауыл)|Аралбай]] ауылы|| 1|| {{құлдырау}}402 |- | [[Ахмет Байтұрсынұлы ауылдық әкімдігі]] |[[Ахмет Байтұрсынұлы ауылы|Ахмет Байтұрсынұлы]] ауылы|| 1|| {{құлдырау}}487 |- | [[Жаркөл ауылдық округі (Жангелді ауданы)|Жаркөл ауылдық округі]] |[[Тәуіш]] ауылы|| 3|| {{құлдырау}}1082 |- | [[Қаламқарасу ауылдық округі]] |[[Қаламқарасу]] ауылы|| 2|| {{құлдырау}}427 |- | [[Қызбел ауылдық округі]] |[[Саға (Қостанай облысы)|Саға]] ауылы|| 4|| {{құлдырау}}764 |- | [[Сужарған ауылдық әкімдігі]] |[[Сужарған]] ауылы|| 1|| {{құлдырау}}404 |- | [[Торғай ауылдық округі (Қостанай облысы)|Торғай ауылдық округі]] |[[Торғай (Қостанай облысы)|Торғай]] ауылы|| 1|| {{құлдырау}}4602 |- | [[Шеген ауылдық әкімдігі]] |[[Шеген]] ауылы|| 1|| {{құлдырау}}436 |- | [[Шилі ауылдық округі (Жангелді ауданы)|Шилі ауылдық округі]] |[[Шилі (Жангелді ауданы)|Шилі]] ауылы|| 2|| {{құлдырау}}423 |} == Ірі елді мекендері == {| class="wikitable" ! Атауы !! Халқы <br>(2021) |- | [[Торғай (Қостанай облысы)|Торғай]] || {{құлдырау}} 4602 |- | [[Тәуіш]] || {{құлдырау}} 847 |- | [[Ақшығанақ (ауыл)|Ақшығанақ]] || {{құлдырау}} 814 |} == Ауыл шаруашылығы == Ауыл шаруашылығына жарамды жері 3759,7 мың га (2008), оның ішінде 27,8 мың га жері егістік, 90,2 мың га шабындық, 338 мың га жайылым. Жангелді ауданында жолаушылар мен жүк тасымалы республикалық маңызы бар [[Арал]] – [[Ырғыз]] – Торғай – Амангелді – Арқалық автомобиль жолдары арқылы жүзеге асырылады. Жангелді ауданы – тарихи өлке. [[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин|Ә. Жангелдиннің]] революция қызметі, [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов|Амангелді Иманов]] бастаған 1916 жылғы патша үкіметіне қарсы азаттық көтеріліс Торғай даласымен байланысты. [[Ыбырай Алтынсарин]] қазақ еліндегі тұңғыш қазақ-орыс мектебін осы ауданда ашты.<ref>[[Қазақ энциклопедиясы]]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қостанай облысы}} {{Жангелді ауданы елді мекендері}} [[Санат:Жангелді ауданы]] iyoah0m7746410wphhbn8ry44boi0i2 3590457 3590456 2026-04-23T12:34:06Z Casserium 68287 3590457 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауданы |ауданның атауы = Жангелді ауданы |елтаңба = Torğaý awdanınıñ tañbası.jpg |елтаңба аты = |карта = Zhangeldi District Kazakhstan.png |әкімшілік бірліктің картасы = |lat_dir = N |lat_deg = 49 |lat_min = 48 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 63 |lon_min = 43 |lon_sec = |облысы = Қостанай облысы |құрылған уақыты = [[1928 жыл]] |тұрғыны = 10 759<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |халық саны бойынша орны = |санақ жылы = 2023 |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] (99,72%)<br /> [[татарлар]] (0,09%)<br /> [[орыстар]] (0,09%)<br /> басқалары (0,1%)<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |жер аумағы = 37,6 мың |жер аумағы бойынша орны = |тығыздығы = |телефон коды = |пошта индексі = |аудан орталығы = [[Торғай (Қостанай облысы)|Торғай]] |ауылдық округтер саны = 12 |кенттік әкімдіктер саны = |қалалық әкімдіктер саны = |ауылдар саны = 20 |қалалар саны = |әкімдіктің мекенжайы = Торғай ауылы, Алтынсарин көшесі, №4 |әкімі = Дінмұхамед Серікұлы Бидашев |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/kostanai-zhangeldi-audany-akimat?lang=kk Жангелдин ауданының әкімдігі }} '''Жангелді ауданы''' (1928–1956 жылдары '''Торғай ауданы''') — [[Қостанай облысы]]ның оңтүстік-батыс бөлігіндегі әкімшілік бөлініс. Жер аумағы 37,6 мың км². Аудан орталығы – [[Торғай (Қостанай облысы)|Торғай]] ауылы. == Географиялық орны, жер бедері == Солтүстігінде [[Қамысты ауданы|Қамысты]], [[Науырзым ауданы|Науырзым]] аудандарымен, шығысында [[Амангелді ауданы]]мен, батысында [[Ақтөбе облысы]]ның [[Ырғыз ауданы|Ырғыз]], [[Әйтеке би ауданы|Әйтеке би]] аудандарымен, оңтүстігінде [[Ұлытау облысы]]ның [[Ұлытау ауданы]]мен шектеседі. Жангелді ауылының жері негізінен Торғай даласы деп аталатын шөлейт даланы алып жатыр. Солтүстік-батысы теңіз деңгейінен биіктігі 210 – 310 метр бойлық бағыттағы Теке, Қызбел, Жыланды және Қарғалы таулары орналасқан [[Торғай үстірті]]нің оңтүстік-батыс шетін қамтиды. Жер бедерінің жалпы еңісі оңтүстікке және оңтүстік-батысқа қарай бағытталған. [[Торғай (өзен, Шалқартеңіз алабы)|Торғай]] мен [[Ұлы Жыланшық]] өзендерін бойлай Айғырқұм, [[Тосын құмы|Тосын]] және [[Аққұм (құм, Қостанай облысы)|Аққұм]] құмдары жатыр. Кен байлықтарынан құрылыс материалдары кен орындары бар. == Климаты, өсімдігі мен жануарлар дүниесі == Климаты тым континенттік, қысы біршама суық, жазы ыстық. Қаңтардағы орташа ауа температурасы –16 – 17°С, шілдеде 22 – 25°С. Жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері 225 – 275 мм. Жерінің топырағы негізінен қызғылт қоңыр, бозғылт қоңыр, оңтүстігінде сортаң және құмдақ келеді. Дала өсімдігінен далада қау, шағыр, жусан, сүтемген, бидайық, өзен бойлары мен сай-салаларда тал, жиде, жүзгін, қамыс, құрақ өседі. Жануарлардан қасқыр, түлкі, қарсақ, қоян, жабайы шошқа, ақ бөкен, сарышұнақ, ондатр кездеседі; құстардан қаз, үйрек, аққу, бүркіт, кезқұйрық, шағала, қызғыш бар. {{Қаланың ауа райы |Жер_ілік=Жангелді ауданы |Дерекнама= |Қаң_ор=-12.7 |Қаң_ор_ж-ш=21 |Ақп_ор=-11 |Ақп_ор_ж-ш=19 |Нау_ор=-2.7 |Нау_ор_ж-ш=26 |Сәу_ор=8.7 |Сәу_ор_ж-ш=21 |Мам_ор=17.3 |Мам_ор_ж-ш=22 |Мау_ор=22.9 |Мау_ор_ж-ш=18 |Шіл_ор=24.7 |Шіл_ор_ж-ш=25 |Там_ор=23.6 |Там_ор_ж-ш=18 |Қыр_ор=16.4 |Қыр_ор_ж-ш=13 |Қаз_ор=7.3 |Қаз_ор_ж-ш=25 |Қар_ор=-2 |Қар_ор_ж-ш=25 |Жел_ор=-9 |Жел_ор_ж-ш=28 }} == Су торабы == Жер беті сулары Торғай, [[Өлкейек]], Ұлы Жыланшық және Теке өзендерінің салаларынан және ащылы-тұщылы көлдерден тұрады. Торғайдың Қабырға тармағы жаз бойы суалмайды. Ірі көлдері: Ақкөл, [[Жаман Ақкөл]], [[Сарықопа]], Жаркөл, [[Ащытастысор]]. == Халқы == {| class="wikitable" ! 1939 !! 1959 !! 1970 !! 1979 !! 1989<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/census.php Ресей империясы,  КСРО халық санақтары]</ref> !! 1999 !! 2009<ref>[https://old.stat.gov.kz/for_users/national/ ҚР халық санақтары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231010011948/https://old.stat.gov.kz/for_users/national |date=2023-10-10 }}</ref> !! 2021 |- | 12741 || {{өсім}}14629 || {{өсім}}21077 || {{өсім}}24728 || {{өсім}}28765 || {{құлдырау}}20533 || {{құлдырау}}15690 || {{құлдырау}}11838 |} Тұрғындар саны – 12 251 адам ([[2019 жыл|2019]]). Ұлттық құрамы: [[қазақтар]] – 99,71%, [[татарлар]] – 0,12%, [[орыстар]] – 0,09%, басқа ұлт өкілдері – 0,07%. == Әкімшілік бөлінісі == 20 елді мекен 5 ауылдық әкімдік пен 7 ауылдық округке біріктірілген: {| class="wikitable" !Әкімшілік бірлік !Орталығы !Елді мекендері !Халқы (2021) |- | [[Ақкөл ауылдық әкімдігі]] |[[Ақкөл (Қостанай облысы)|Ақкөл]] ауылы|| 1|| {{құлдырау}}461 |- | [[Ақшығанақ ауылдық округі]] |[[Ақшығанақ (ауыл)|Ақшығанақ]] ауылы|| 1|| {{құлдырау}}906 |- | [[Албарбөгет ауылдық округі]] |[[Көкалат]] ауылы|| 2|| {{құлдырау}}683 |- | [[Аралбай ауылдық әкімдігі]] |[[Аралбай (ауыл)|Аралбай]] ауылы|| 1|| {{құлдырау}}402 |- | [[Ахмет Байтұрсынұлы ауылдық әкімдігі]] |[[Ахмет Байтұрсынұлы ауылы|Ахмет Байтұрсынұлы]] ауылы|| 1|| {{құлдырау}}487 |- | [[Жаркөл ауылдық округі (Жангелді ауданы)|Жаркөл ауылдық округі]] |[[Тәуіш]] ауылы|| 3|| {{құлдырау}}1082 |- | [[Қаламқарасу ауылдық округі]] |[[Қаламқарасу]] ауылы|| 2|| {{құлдырау}}427 |- | [[Қызбел ауылдық округі]] |[[Саға (Қостанай облысы)|Саға]] ауылы|| 4|| {{құлдырау}}764 |- | [[Сужарған ауылдық әкімдігі]] |[[Сужарған]] ауылы|| 1|| {{құлдырау}}404 |- | [[Торғай ауылдық округі (Қостанай облысы)|Торғай ауылдық округі]] |[[Торғай (Қостанай облысы)|Торғай]] ауылы|| 1|| {{құлдырау}}4602 |- | [[Шеген ауылдық әкімдігі]] |[[Шеген]] ауылы|| 1|| {{құлдырау}}436 |- | [[Шилі ауылдық округі (Жангелді ауданы)|Шилі ауылдық округі]] |[[Шилі (Жангелді ауданы)|Шилі]] ауылы|| 2|| {{құлдырау}}423 |} == Ірі елді мекендері == {| class="wikitable" ! Атауы !! Халқы <br>(2021) |- | [[Торғай (Қостанай облысы)|Торғай]] || {{құлдырау}} 4602 |- | [[Тәуіш]] || {{құлдырау}} 847 |- | [[Ақшығанақ (ауыл)|Ақшығанақ]] || {{құлдырау}} 814 |} == Ауыл шаруашылығы == Ауыл шаруашылығына жарамды жері 3759,7 мың га (2008), оның ішінде 27,8 мың га жері егістік, 90,2 мың га шабындық, 338 мың га жайылым. Жангелді ауданында жолаушылар мен жүк тасымалы республикалық маңызы бар [[Арал]] – [[Ырғыз]] – Торғай – Амангелді – Арқалық автомобиль жолдары арқылы жүзеге асырылады. Жангелді ауданы – тарихи өлке. [[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин|Ә. Жангелдиннің]] революция қызметі, [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов|Амангелді Иманов]] бастаған 1916 жылғы патша үкіметіне қарсы азаттық көтеріліс Торғай даласымен байланысты. [[Ыбырай Алтынсарин]] қазақ еліндегі тұңғыш қазақ-орыс мектебін осы ауданда ашты.<ref>[[Қазақ энциклопедиясы]]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қостанай облысы}} {{Жангелді ауданы елді мекендері}} [[Санат:Жангелді ауданы]] 2dt7ujcx97n5ve59phyjjsbx34bh39i 0 504834 3590459 3577864 2026-04-23T12:45:11Z Шерова Ринат Амангелдиевна 179346 3590459 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Pn-lib-1959-shelf-1.jpg|thumb|Мектеп кітапханасы,1959 ж.]] == Кітапхана жүйесінің жинақты көрсеткіші == '''Кітапхана жүйесінің жинақты көрсеткіші''' - бір жерде (аудан, қала, облыс) орналасқан немесе бір мекемеге қарайтын жеке кітапхананың немесе кітапханалар тобының жұмыс тиімділігінің көрсеткіші. Кітапхана жұмысының жиынтық көрсеткіші өлшем келмейтін, ортақ жұмсалған еңбек, шығын, пайдалы нәтиже немесе шарттық сипаттамалар негізінде өлшеуге келетін атқарылған жұмыс. Кітапхана практикасында кітапхана жұмысының жинақты көрсеткіші * жеке кітапхананың бір мөзгілдегі бірнеше және * турлі-түрлі көрсеткіштері бойынша тұтас қызмөтіне сипаттама беру үшін есептеледі. * Бір топ кітапханалар жиынтығының жұмыс нәтижөсіне сипаттама беру үшін есептеледі. Мұның бірінші сатысы ''кітапхана қызметінің интенсивтілік коэффициентін'' қолдану болып табылады. == Кітапханалық статистикасының бір бөлімі == Кітапханалық статистикасының бір бөлімі кітапханалардың санын, олардың даму дәрежесін түрлі белгілері бойынша топталуын, жүйенің қалыптасу ерекшеліктерін зерттейді. Бүл мәлімет кітапхана жүйесінің өркендеуін, тұрақты кітапханалардың жүмысын көрсетеді. Кітапхама жүйесінің статистикалық мақсаттары үшін кітапханалар мынадай топтарға бөлінеді: көпшілік, гылыми-техникалық кітапханалар, жоғары оқу орындарынын ғылыми кітапханалары, арнаулы кітапханалар, мектеп кітапхаиалары, т.б. Кітапхана жүйесіне талдау жасау үшін мынадай көрсеткіштер қолдапылады == Кітапхана жабдығы == [[Сурет:Bibliotecaestantes.jpg|thumb|200px|]] [[Сурет:HK Wan Chai Library Inside Bookcase a.jpg|thumb|200px|]] Түрлі кітапханалық процестерді атқару үшін қолданылатын материалдық-техникалық құралдар кажет. Кітапхананың негізгі жабдықтары: * кітап беру кафедрасы, * каталог шкафы, * оқырман үстелі, * көрме витринасы, * сөре. Кітапхана жабдығы бөлмелердегі орналасу сипатына қарай бірнеше түрге бөлінеді: # барлық жағын түгелдей ашық орналастыру (оқырман үстелі, екіжақты сөрелер, екіжақты кітап көрмелері мен каталог шкафтары, т.б.); # қабырғаға сүйеп орналастыру (біржақты сөрелер, кітаптар мен журналдарға арналған шкафтар, көрме витриналары мен каталог шкафтары); # қабырғаға іліп орналастыру (қабырғаға қағылған немесе тіреп ілінген витриналар, сөрелер, газеттерге арналған үстатқыштар, түрлі көрсеткіштері бар тақталар, оқырман сұранымының орындалуын хабарлайтын индикатор және т.б. == Кітаптардың орналасу сипаттары == Кітапханаларда қабырғаға ілу арқылы орналастырылатын жабдықтар барған сайын кең қолданылуда. Кітапхана жабдығының, сондай-ақ жылжымайтын, қозғауға келмейтін, кейде тіпті бір орынға мықтап бекітілгөн және мобильді қажетіне қарай орнын ауыстыруға болатын түрлері бар. Мысалы, көшпелі кітапхана сияқты алып жүретін витриналар; ролик типтес дөңгелектер орнатылған жылжымалы витриналар мөн сөрелер, ықшам орналастырылған кітап қоймаларындағы сөрелөр, кітап тасуға арналған арбалар.<ref>Кітапхана энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Кітапханалар]] bj5qlpyfdzmnoa4sf9q6m6bhi3ikqc5 3590460 3590459 2026-04-23T12:46:53Z Шерова Ринат Амангелдиевна 179346 3590460 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Pn-lib-1959-shelf-1.jpg|thumb|Мектеп кітапханасы,1959 ж.]] == Кітапхана жүйесінің жинақты көрсеткіші == '''Кітапхана жүйесінің жинақты көрсеткіші''' - бір жерде (аудан, қала, облыс) орналасқан немесе бір мекемеге қарайтын жеке кітапхананың немесе кітапханалар тобының жұмыс тиімділігінің көрсеткіші. Кітапхана жұмысының жиынтық көрсеткіші өлшем келмейтін, ортақ жұмсалған еңбек, шығын, пайдалы нәтиже немесе шарттық сипаттамалар негізінде өлшеуге келетін атқарылған жұмыс. Кітапхана практикасында кітапхана жұмысының жинақты көрсеткіші * жеке кітапхананың бір мезгілдегі бірнеше және * турлі-түрлі көрсеткіштері бойынша тұтас қызметіне сипаттама беру үшін есептеледі. * Бір топ кітапханалар жиынтығының жұмыс нәтижесіне сипаттама беру үшін есептеледі. Мұның бірінші сатысы ''кітапхана қызметінің интенсивтілік коэффициентін'' қолдану болып табылады. == Кітапханалық статистикасының бір бөлімі == Кітапханалық статистикасының бір бөлімі кітапханалардың санын, олардың даму дәрежесін түрлі белгілері бойынша топталуын, жүйенің қалыптасу ерекшеліктерін зерттейді. Бүл мәлімет кітапхана жүйесінің өркендеуін, тұрақты кітапханалардың жүмысын көрсетеді. Кітапхама жүйесінің статистикалық мақсаттары үшін кітапханалар мынадай топтарға бөлінеді: көпшілік, гылыми-техникалық кітапханалар, жоғары оқу орындарынын ғылыми кітапханалары, арнаулы кітапханалар, мектеп кітапхаиалары, т.б. Кітапхана жүйесіне талдау жасау үшін мынадай көрсеткіштер қолдапылады == Кітапхана жабдығы == [[Сурет:Bibliotecaestantes.jpg|thumb|200px|]] [[Сурет:HK Wan Chai Library Inside Bookcase a.jpg|thumb|200px|]] Түрлі кітапханалық процестерді атқару үшін қолданылатын материалдық-техникалық құралдар кажет. Кітапхананың негізгі жабдықтары: * кітап беру кафедрасы, * каталог шкафы, * оқырман үстелі, * көрме витринасы, * сөре. Кітапхана жабдығы бөлмелердегі орналасу сипатына қарай бірнеше түрге бөлінеді: # барлық жағын түгелдей ашық орналастыру (оқырман үстелі, екіжақты сөрелер, екіжақты кітап көрмелері мен каталог шкафтары, т.б.); # қабырғаға сүйеп орналастыру (біржақты сөрелер, кітаптар мен журналдарға арналған шкафтар, көрме витриналары мен каталог шкафтары); # қабырғаға іліп орналастыру (қабырғаға қағылған немесе тіреп ілінген витриналар, сөрелер, газеттерге арналған үстатқыштар, түрлі көрсеткіштері бар тақталар, оқырман сұранымының орындалуын хабарлайтын индикатор және т.б. == Кітаптардың орналасу сипаттары == Кітапханаларда қабырғаға ілу арқылы орналастырылатын жабдықтар барған сайын кең қолданылуда. Кітапхана жабдығының, сондай-ақ жылжымайтын, қозғауға келмейтін, кейде тіпті бір орынға мықтап бекітілгөн және мобильді қажетіне қарай орнын ауыстыруға болатын түрлері бар. Мысалы, көшпелі кітапхана сияқты алып жүретін витриналар; ролик типтес дөңгелектер орнатылған жылжымалы витриналар мөн сөрелер, ықшам орналастырылған кітап қоймаларындағы сөрелөр, кітап тасуға арналған арбалар.<ref>Кітапхана энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Кітапханалар]] fobc0tjeyrwzjoubp55vwlugtzphayi 3590461 3590460 2026-04-23T12:47:55Z Шерова Ринат Амангелдиевна 179346 3590461 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Pn-lib-1959-shelf-1.jpg|thumb|Мектеп кітапханасы,1959 ж.]] == Кітапхана жүйесінің жинақты көрсеткіші == '''Кітапхана жүйесінің жинақты көрсеткіші''' - бір жерде (аудан, қала, облыс) орналасқан немесе бір мекемеге қарайтын жеке кітапхананың немесе кітапханалар тобының жұмыс тиімділігінің көрсеткіші. Кітапхана жұмысының жиынтық көрсеткіші өлшем келмейтін, ортақ жұмсалған еңбек, шығын, пайдалы нәтиже немесе шарттық сипаттамалар негізінде өлшеуге келетін атқарылған жұмыс. Кітапхана практикасында кітапхана жұмысының жинақты көрсеткіші * жеке кітапхананың бір мезгілдегі бірнеше және * түрлі-түрлі көрсеткіштері бойынша тұтас қызметіне сипаттама беру үшін есептеледі. * Бір топ кітапханалар жиынтығының жұмыс нәтижесіне сипаттама беру үшін есептеледі. Мұның бірінші сатысы ''кітапхана қызметінің интенсивтілік коэффициентін'' қолдану болып табылады. == Кітапханалық статистикасының бір бөлімі == Кітапханалық статистикасының бір бөлімі кітапханалардың санын, олардың даму дәрежесін түрлі белгілері бойынша топталуын, жүйенің қалыптасу ерекшеліктерін зерттейді. Бүл мәлімет кітапхана жүйесінің өркендеуін, тұрақты кітапханалардың жүмысын көрсетеді. Кітапхама жүйесінің статистикалық мақсаттары үшін кітапханалар мынадай топтарға бөлінеді: көпшілік, гылыми-техникалық кітапханалар, жоғары оқу орындарынын ғылыми кітапханалары, арнаулы кітапханалар, мектеп кітапхаиалары, т.б. Кітапхана жүйесіне талдау жасау үшін мынадай көрсеткіштер қолдапылады == Кітапхана жабдығы == [[Сурет:Bibliotecaestantes.jpg|thumb|200px|]] [[Сурет:HK Wan Chai Library Inside Bookcase a.jpg|thumb|200px|]] Түрлі кітапханалық процестерді атқару үшін қолданылатын материалдық-техникалық құралдар кажет. Кітапхананың негізгі жабдықтары: * кітап беру кафедрасы, * каталог шкафы, * оқырман үстелі, * көрме витринасы, * сөре. Кітапхана жабдығы бөлмелердегі орналасу сипатына қарай бірнеше түрге бөлінеді: # барлық жағын түгелдей ашық орналастыру (оқырман үстелі, екіжақты сөрелер, екіжақты кітап көрмелері мен каталог шкафтары, т.б.); # қабырғаға сүйеп орналастыру (біржақты сөрелер, кітаптар мен журналдарға арналған шкафтар, көрме витриналары мен каталог шкафтары); # қабырғаға іліп орналастыру (қабырғаға қағылған немесе тіреп ілінген витриналар, сөрелер, газеттерге арналған үстатқыштар, түрлі көрсеткіштері бар тақталар, оқырман сұранымының орындалуын хабарлайтын индикатор және т.б. == Кітаптардың орналасу сипаттары == Кітапханаларда қабырғаға ілу арқылы орналастырылатын жабдықтар барған сайын кең қолданылуда. Кітапхана жабдығының, сондай-ақ жылжымайтын, қозғауға келмейтін, кейде тіпті бір орынға мықтап бекітілгөн және мобильді қажетіне қарай орнын ауыстыруға болатын түрлері бар. Мысалы, көшпелі кітапхана сияқты алып жүретін витриналар; ролик типтес дөңгелектер орнатылған жылжымалы витриналар мөн сөрелер, ықшам орналастырылған кітап қоймаларындағы сөрелөр, кітап тасуға арналған арбалар.<ref>Кітапхана энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Кітапханалар]] 7ye9i10ctedlf3fpy9dumfq1qoqslsn 3590463 3590461 2026-04-23T12:50:35Z Шерова Ринат Амангелдиевна 179346 3590463 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Pn-lib-1959-shelf-1.jpg|thumb|Мектеп кітапханасы,1959 ж.]] == Кітапхана жүйесінің жинақты көрсеткіші == '''Кітапхана жүйесінің жинақты көрсеткіші''' - бір жерде (аудан, қала, облыс) орналасқан немесе бір мекемеге қарайтын жеке кітапхананың немесе кітапханалар тобының жұмыс тиімділігінің көрсеткіші. Кітапхана жұмысының жиынтық көрсеткіші өлшем келмейтін, ортақ жұмсалған еңбек, шығын, пайдалы нәтиже немесе шарттық сипаттамалар негізінде өлшеуге келетін атқарылған жұмыс. Кітапхана практикасында кітапхана жұмысының жинақты көрсеткіші * жеке кітапхананың бір мезгілдегі бірнеше және * түрлі-түрлі көрсеткіштері бойынша тұтас қызметіне сипаттама беру үшін есептеледі. * Бір топ кітапханалар жиынтығының жұмыс нәтижесіне сипаттама беру үшін есептеледі. Мұның бірінші сатысы ''кітапхана қызметінің интенсивтілік коэффициентін'' қолдану болып табылады. == Кітапханалық статистикасының бір бөлімі == Кітапханалық статистикасының бір бөлімі кітапханалардың санын, олардың даму дәрежесін түрлі белгілері бойынша топталуын, жүйенің қалыптасу ерекшеліктерін зерттейді. Бүл мәлімет кітапхана жүйесінің өркендеуін, тұрақты кітапханалардың жұмысын көрсетеді. Кітапхама жүйесінің статистикалық мақсаттары үшін кітапханалар мынадай топтарға бөлінеді: көпшілік, гылыми-техникалық кітапханалар, жоғары оқу орындарынын ғылыми кітапханалары, арнаулы кітапханалар, мектеп кітапхаиалары, т.б. Кітапхана жүйесіне талдау жасау үшін мынадай көрсеткіштер қолдапылады == Кітапхана жабдығы == [[Сурет:Bibliotecaestantes.jpg|thumb|200px|]] [[Сурет:HK Wan Chai Library Inside Bookcase a.jpg|thumb|200px|]] Түрлі кітапханалық процестерді атқару үшін қолданылатын материалдық-техникалық құралдар кажет. Кітапхананың негізгі жабдықтары: * кітап беру кафедрасы, * каталог шкафы, * оқырман үстелі, * көрме витринасы, * сөре. Кітапхана жабдығы бөлмелердегі орналасу сипатына қарай бірнеше түрге бөлінеді: # барлық жағын түгелдей ашық орналастыру (оқырман үстелі, екіжақты сөрелер, екіжақты кітап көрмелері мен каталог шкафтары, т.б.); # қабырғаға сүйеп орналастыру (біржақты сөрелер, кітаптар мен журналдарға арналған шкафтар, көрме витриналары мен каталог шкафтары); # қабырғаға іліп орналастыру (қабырғаға қағылған немесе тіреп ілінген витриналар, сөрелер, газеттерге арналған үстатқыштар, түрлі көрсеткіштері бар тақталар, оқырман сұранымының орындалуын хабарлайтын индикатор және т.б. == Кітаптардың орналасу сипаттары == Кітапханаларда қабырғаға ілу арқылы орналастырылатын жабдықтар барған сайын кең қолданылуда. Кітапхана жабдығының, сондай-ақ жылжымайтын, қозғауға келмейтін, кейде тіпті бір орынға мықтап бекітілгөн және мобильді қажетіне қарай орнын ауыстыруға болатын түрлері бар. Мысалы, көшпелі кітапхана сияқты алып жүретін витриналар; ролик типтес дөңгелектер орнатылған жылжымалы витриналар мөн сөрелер, ықшам орналастырылған кітап қоймаларындағы сөрелөр, кітап тасуға арналған арбалар.<ref>Кітапхана энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Кітапханалар]] lvkr1y3vla68q1nqe9ek5bz2eoqy3sh 3590464 3590463 2026-04-23T12:51:54Z Шерова Ринат Амангелдиевна 179346 3590464 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Pn-lib-1959-shelf-1.jpg|thumb|Мектеп кітапханасы,1959 ж.]] == Кітапхана жүйесінің жинақты көрсеткіші == '''Кітапхана жүйесінің жинақты көрсеткіші''' - бір жерде (аудан, қала, облыс) орналасқан немесе бір мекемеге қарайтын жеке кітапхананың немесе кітапханалар тобының жұмыс тиімділігінің көрсеткіші. Кітапхана жұмысының жиынтық көрсеткіші өлшем келмейтін, ортақ жұмсалған еңбек, шығын, пайдалы нәтиже немесе шарттық сипаттамалар негізінде өлшеуге келетін атқарылған жұмыс. Кітапхана практикасында кітапхана жұмысының жинақты көрсеткіші * жеке кітапхананың бір мезгілдегі бірнеше және * түрлі-түрлі көрсеткіштері бойынша тұтас қызметіне сипаттама беру үшін есептеледі. * Бір топ кітапханалар жиынтығының жұмыс нәтижесіне сипаттама беру үшін есептеледі. Мұның бірінші сатысы ''кітапхана қызметінің интенсивтілік коэффициентін'' қолдану болып табылады. == Кітапханалық статистикасының бір бөлімі == Кітапханалық статистикасының бір бөлімі кітапханалардың санын, олардың даму дәрежесін түрлі белгілері бойынша топталуын, жүйенің қалыптасу ерекшеліктерін зерттейді. Бұл мәлімет кітапхана жүйесінің өркендеуін, тұрақты кітапханалардың жұмысын көрсетеді. Кітапхама жүйесінің статистикалық мақсаттары үшін кітапханалар мынадай топтарға бөлінеді: көпшілік, гылыми-техникалық кітапханалар, жоғары оқу орындарынын ғылыми кітапханалары, арнаулы кітапханалар, мектеп кітапхаиалары, т.б. Кітапхана жүйесіне талдау жасау үшін мынадай көрсеткіштер қолдапылады == Кітапхана жабдығы == [[Сурет:Bibliotecaestantes.jpg|thumb|200px|]] [[Сурет:HK Wan Chai Library Inside Bookcase a.jpg|thumb|200px|]] Түрлі кітапханалық процестерді атқару үшін қолданылатын материалдық-техникалық құралдар кажет. Кітапхананың негізгі жабдықтары: * кітап беру кафедрасы, * каталог шкафы, * оқырман үстелі, * көрме витринасы, * сөре. Кітапхана жабдығы бөлмелердегі орналасу сипатына қарай бірнеше түрге бөлінеді: # барлық жағын түгелдей ашық орналастыру (оқырман үстелі, екіжақты сөрелер, екіжақты кітап көрмелері мен каталог шкафтары, т.б.); # қабырғаға сүйеп орналастыру (біржақты сөрелер, кітаптар мен журналдарға арналған шкафтар, көрме витриналары мен каталог шкафтары); # қабырғаға іліп орналастыру (қабырғаға қағылған немесе тіреп ілінген витриналар, сөрелер, газеттерге арналған үстатқыштар, түрлі көрсеткіштері бар тақталар, оқырман сұранымының орындалуын хабарлайтын индикатор және т.б. == Кітаптардың орналасу сипаттары == Кітапханаларда қабырғаға ілу арқылы орналастырылатын жабдықтар барған сайын кең қолданылуда. Кітапхана жабдығының, сондай-ақ жылжымайтын, қозғауға келмейтін, кейде тіпті бір орынға мықтап бекітілгөн және мобильді қажетіне қарай орнын ауыстыруға болатын түрлері бар. Мысалы, көшпелі кітапхана сияқты алып жүретін витриналар; ролик типтес дөңгелектер орнатылған жылжымалы витриналар мөн сөрелер, ықшам орналастырылған кітап қоймаларындағы сөрелөр, кітап тасуға арналған арбалар.<ref>Кітапхана энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Кітапханалар]] t0ka74wt1fkmhlifur8hyiqjpmoorzf 3590465 3590464 2026-04-23T12:52:47Z Шерова Ринат Амангелдиевна 179346 3590465 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Pn-lib-1959-shelf-1.jpg|thumb|Мектеп кітапханасы,1959 ж.]] == Кітапхана жүйесінің жинақты көрсеткіші == '''Кітапхана жүйесінің жинақты көрсеткіші''' - бір жерде (аудан, қала, облыс) орналасқан немесе бір мекемеге қарайтын жеке кітапхананың немесе кітапханалар тобының жұмыс тиімділігінің көрсеткіші. Кітапхана жұмысының жиынтық көрсеткіші өлшем келмейтін, ортақ жұмсалған еңбек, шығын, пайдалы нәтиже немесе шарттық сипаттамалар негізінде өлшеуге келетін атқарылған жұмыс. Кітапхана практикасында кітапхана жұмысының жинақты көрсеткіші * жеке кітапхананың бір мезгілдегі бірнеше және * түрлі-түрлі көрсеткіштері бойынша тұтас қызметіне сипаттама беру үшін есептеледі. * Бір топ кітапханалар жиынтығының жұмыс нәтижесіне сипаттама беру үшін есептеледі. Мұның бірінші сатысы ''кітапхана қызметінің интенсивтілік коэффициентін'' қолдану болып табылады. == Кітапханалық статистикасының бір бөлімі == Кітапханалық статистикасының бір бөлімі кітапханалардың санын, олардың даму дәрежесін түрлі белгілері бойынша топталуын, жүйенің қалыптасу ерекшеліктерін зерттейді. Бұл мәлімет кітапхана жүйесінің өркендеуін, тұрақты кітапханалардың жұмысын көрсетеді. Кітапхама жүйесінің статистикалық мақсаттары үшін кітапханалар мынадай топтарға бөлінеді: көпшілік, ғылыми-техникалық кітапханалар, жоғары оқу орындарынын ғылыми кітапханалары, арнаулы кітапханалар, мектеп кітапхаиалары, т.б. Кітапхана жүйесіне талдау жасау үшін мынадай көрсеткіштер қолдапылады == Кітапхана жабдығы == [[Сурет:Bibliotecaestantes.jpg|thumb|200px|]] [[Сурет:HK Wan Chai Library Inside Bookcase a.jpg|thumb|200px|]] Түрлі кітапханалық процестерді атқару үшін қолданылатын материалдық-техникалық құралдар кажет. Кітапхананың негізгі жабдықтары: * кітап беру кафедрасы, * каталог шкафы, * оқырман үстелі, * көрме витринасы, * сөре. Кітапхана жабдығы бөлмелердегі орналасу сипатына қарай бірнеше түрге бөлінеді: # барлық жағын түгелдей ашық орналастыру (оқырман үстелі, екіжақты сөрелер, екіжақты кітап көрмелері мен каталог шкафтары, т.б.); # қабырғаға сүйеп орналастыру (біржақты сөрелер, кітаптар мен журналдарға арналған шкафтар, көрме витриналары мен каталог шкафтары); # қабырғаға іліп орналастыру (қабырғаға қағылған немесе тіреп ілінген витриналар, сөрелер, газеттерге арналған үстатқыштар, түрлі көрсеткіштері бар тақталар, оқырман сұранымының орындалуын хабарлайтын индикатор және т.б. == Кітаптардың орналасу сипаттары == Кітапханаларда қабырғаға ілу арқылы орналастырылатын жабдықтар барған сайын кең қолданылуда. Кітапхана жабдығының, сондай-ақ жылжымайтын, қозғауға келмейтін, кейде тіпті бір орынға мықтап бекітілгөн және мобильді қажетіне қарай орнын ауыстыруға болатын түрлері бар. Мысалы, көшпелі кітапхана сияқты алып жүретін витриналар; ролик типтес дөңгелектер орнатылған жылжымалы витриналар мөн сөрелер, ықшам орналастырылған кітап қоймаларындағы сөрелөр, кітап тасуға арналған арбалар.<ref>Кітапхана энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Кітапханалар]] 71lnmui6poulrpfw5oign74fula2lor 3590467 3590465 2026-04-23T12:53:47Z Шерова Ринат Амангелдиевна 179346 3590467 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Pn-lib-1959-shelf-1.jpg|thumb|Мектеп кітапханасы,1959 ж.]] == Кітапхана жүйесінің жинақты көрсеткіші == '''Кітапхана жүйесінің жинақты көрсеткіші''' - бір жерде (аудан, қала, облыс) орналасқан немесе бір мекемеге қарайтын жеке кітапхананың немесе кітапханалар тобының жұмыс тиімділігінің көрсеткіші. Кітапхана жұмысының жиынтық көрсеткіші өлшем келмейтін, ортақ жұмсалған еңбек, шығын, пайдалы нәтиже немесе шарттық сипаттамалар негізінде өлшеуге келетін атқарылған жұмыс. Кітапхана практикасында кітапхана жұмысының жинақты көрсеткіші * жеке кітапхананың бір мезгілдегі бірнеше және * түрлі-түрлі көрсеткіштері бойынша тұтас қызметіне сипаттама беру үшін есептеледі. * Бір топ кітапханалар жиынтығының жұмыс нәтижесіне сипаттама беру үшін есептеледі. Мұның бірінші сатысы ''кітапхана қызметінің интенсивтілік коэффициентін'' қолдану болып табылады. == Кітапханалық статистикасының бір бөлімі == Кітапханалық статистикасының бір бөлімі кітапханалардың санын, олардың даму дәрежесін түрлі белгілері бойынша топталуын, жүйенің қалыптасу ерекшеліктерін зерттейді. Бұл мәлімет кітапхана жүйесінің өркендеуін, тұрақты кітапханалардың жұмысын көрсетеді. Кітапхама жүйесінің статистикалық мақсаттары үшін кітапханалар мынадай топтарға бөлінеді: көпшілік, ғылыми-техникалық кітапханалар, жоғары оқу орындарынын ғылыми кітапханалары, арнаулы кітапханалар, мектеп кітапханалары, т.б. Кітапхана жүйесіне талдау жасау үшін мынадай көрсеткіштер қолдапылады == Кітапхана жабдығы == [[Сурет:Bibliotecaestantes.jpg|thumb|200px|]] [[Сурет:HK Wan Chai Library Inside Bookcase a.jpg|thumb|200px|]] Түрлі кітапханалық процестерді атқару үшін қолданылатын материалдық-техникалық құралдар кажет. Кітапхананың негізгі жабдықтары: * кітап беру кафедрасы, * каталог шкафы, * оқырман үстелі, * көрме витринасы, * сөре. Кітапхана жабдығы бөлмелердегі орналасу сипатына қарай бірнеше түрге бөлінеді: # барлық жағын түгелдей ашық орналастыру (оқырман үстелі, екіжақты сөрелер, екіжақты кітап көрмелері мен каталог шкафтары, т.б.); # қабырғаға сүйеп орналастыру (біржақты сөрелер, кітаптар мен журналдарға арналған шкафтар, көрме витриналары мен каталог шкафтары); # қабырғаға іліп орналастыру (қабырғаға қағылған немесе тіреп ілінген витриналар, сөрелер, газеттерге арналған үстатқыштар, түрлі көрсеткіштері бар тақталар, оқырман сұранымының орындалуын хабарлайтын индикатор және т.б. == Кітаптардың орналасу сипаттары == Кітапханаларда қабырғаға ілу арқылы орналастырылатын жабдықтар барған сайын кең қолданылуда. Кітапхана жабдығының, сондай-ақ жылжымайтын, қозғауға келмейтін, кейде тіпті бір орынға мықтап бекітілгөн және мобильді қажетіне қарай орнын ауыстыруға болатын түрлері бар. Мысалы, көшпелі кітапхана сияқты алып жүретін витриналар; ролик типтес дөңгелектер орнатылған жылжымалы витриналар мөн сөрелер, ықшам орналастырылған кітап қоймаларындағы сөрелөр, кітап тасуға арналған арбалар.<ref>Кітапхана энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Кітапханалар]] 1mziu008514r0xvnrxwqwjk3wkl6t0t 3590468 3590467 2026-04-23T12:54:31Z Шерова Ринат Амангелдиевна 179346 3590468 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Pn-lib-1959-shelf-1.jpg|thumb|Мектеп кітапханасы,1959 ж.]] == Кітапхана жүйесінің жинақты көрсеткіші == '''Кітапхана жүйесінің жинақты көрсеткіші''' - бір жерде (аудан, қала, облыс) орналасқан немесе бір мекемеге қарайтын жеке кітапхананың немесе кітапханалар тобының жұмыс тиімділігінің көрсеткіші. Кітапхана жұмысының жиынтық көрсеткіші өлшем келмейтін, ортақ жұмсалған еңбек, шығын, пайдалы нәтиже немесе шарттық сипаттамалар негізінде өлшеуге келетін атқарылған жұмыс. Кітапхана практикасында кітапхана жұмысының жинақты көрсеткіші * жеке кітапхананың бір мезгілдегі бірнеше және * түрлі-түрлі көрсеткіштері бойынша тұтас қызметіне сипаттама беру үшін есептеледі. * Бір топ кітапханалар жиынтығының жұмыс нәтижесіне сипаттама беру үшін есептеледі. Мұның бірінші сатысы ''кітапхана қызметінің интенсивтілік коэффициентін'' қолдану болып табылады. == Кітапханалық статистикасының бір бөлімі == Кітапханалық статистикасының бір бөлімі кітапханалардың санын, олардың даму дәрежесін түрлі белгілері бойынша топталуын, жүйенің қалыптасу ерекшеліктерін зерттейді. Бұл мәлімет кітапхана жүйесінің өркендеуін, тұрақты кітапханалардың жұмысын көрсетеді. Кітапхама жүйесінің статистикалық мақсаттары үшін кітапханалар мынадай топтарға бөлінеді: көпшілік, ғылыми-техникалық кітапханалар, жоғары оқу орындарынын ғылыми кітапханалары, арнаулы кітапханалар, мектеп кітапханалары, т.б. Кітапхана жүйесіне талдау жасау үшін мынадай көрсеткіштер қолданылады == Кітапхана жабдығы == [[Сурет:Bibliotecaestantes.jpg|thumb|200px|]] [[Сурет:HK Wan Chai Library Inside Bookcase a.jpg|thumb|200px|]] Түрлі кітапханалық процестерді атқару үшін қолданылатын материалдық-техникалық құралдар кажет. Кітапхананың негізгі жабдықтары: * кітап беру кафедрасы, * каталог шкафы, * оқырман үстелі, * көрме витринасы, * сөре. Кітапхана жабдығы бөлмелердегі орналасу сипатына қарай бірнеше түрге бөлінеді: # барлық жағын түгелдей ашық орналастыру (оқырман үстелі, екіжақты сөрелер, екіжақты кітап көрмелері мен каталог шкафтары, т.б.); # қабырғаға сүйеп орналастыру (біржақты сөрелер, кітаптар мен журналдарға арналған шкафтар, көрме витриналары мен каталог шкафтары); # қабырғаға іліп орналастыру (қабырғаға қағылған немесе тіреп ілінген витриналар, сөрелер, газеттерге арналған үстатқыштар, түрлі көрсеткіштері бар тақталар, оқырман сұранымының орындалуын хабарлайтын индикатор және т.б. == Кітаптардың орналасу сипаттары == Кітапханаларда қабырғаға ілу арқылы орналастырылатын жабдықтар барған сайын кең қолданылуда. Кітапхана жабдығының, сондай-ақ жылжымайтын, қозғауға келмейтін, кейде тіпті бір орынға мықтап бекітілгөн және мобильді қажетіне қарай орнын ауыстыруға болатын түрлері бар. Мысалы, көшпелі кітапхана сияқты алып жүретін витриналар; ролик типтес дөңгелектер орнатылған жылжымалы витриналар мөн сөрелер, ықшам орналастырылған кітап қоймаларындағы сөрелөр, кітап тасуға арналған арбалар.<ref>Кітапхана энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Кітапханалар]] dzqd30t5n078mb4yzmtnq01wajwzl48 3590470 3590468 2026-04-23T12:57:18Z Шерова Ринат Амангелдиевна 179346 3590470 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Pn-lib-1959-shelf-1.jpg|thumb|Мектеп кітапханасы,1959 ж.]] == Кітапхана жүйесінің жинақты көрсеткіші == '''Кітапхана жүйесінің жинақты көрсеткіші''' - бір жерде (аудан, қала, облыс) орналасқан немесе бір мекемеге қарайтын жеке кітапхананың немесе кітапханалар тобының жұмыс тиімділігінің көрсеткіші. Кітапхана жұмысының жиынтық көрсеткіші өлшем келмейтін, ортақ жұмсалған еңбек, шығын, пайдалы нәтиже немесе шарттық сипаттамалар негізінде өлшеуге келетін атқарылған жұмыс. Кітапхана практикасында кітапхана жұмысының жинақты көрсеткіші * жеке кітапхананың бір мезгілдегі бірнеше және * түрлі-түрлі көрсеткіштері бойынша тұтас қызметіне сипаттама беру үшін есептеледі. * Бір топ кітапханалар жиынтығының жұмыс нәтижесіне сипаттама беру үшін есептеледі. Мұның бірінші сатысы ''кітапхана қызметінің интенсивтілік коэффициентін'' қолдану болып табылады. == Кітапханалық статистикасының бір бөлімі == Кітапханалық статистикасының бір бөлімі кітапханалардың санын, олардың даму дәрежесін түрлі белгілері бойынша топталуын, жүйенің қалыптасу ерекшеліктерін зерттейді. Бұл мәлімет кітапхана жүйесінің өркендеуін, тұрақты кітапханалардың жұмысын көрсетеді. Кітапхама жүйесінің статистикалық мақсаттары үшін кітапханалар мынадай топтарға бөлінеді: көпшілік, ғылыми-техникалық кітапханалар, жоғары оқу орындарынын ғылыми кітапханалары, арнаулы кітапханалар, мектеп кітапханалары, т.б. Кітапхана жүйесіне талдау жасау үшін мынадай көрсеткіштер қолданылады == Кітапхана жабдығы == [[Сурет:Bibliotecaestantes.jpg|thumb|200px|]] [[Сурет:HK Wan Chai Library Inside Bookcase a.jpg|thumb|200px|]] Түрлі кітапханалық процестерді атқару үшін қолданылатын материалдық-техникалық құралдар қажет. Кітапхананың негізгі жабдықтары: * кітап беру кафедрасы, * каталог шкафы, * оқырман үстелі, * көрме витринасы, * сөре. Кітапхана жабдығы бөлмелердегі орналасу сипатына қарай бірнеше түрге бөлінеді: # барлық жағын түгелдей ашық орналастыру (оқырман үстелі, екіжақты сөрелер, екіжақты кітап көрмелері мен каталог шкафтары, т.б.); # қабырғаға сүйеп орналастыру (біржақты сөрелер, кітаптар мен журналдарға арналған шкафтар, көрме витриналары мен каталог шкафтары); # қабырғаға іліп орналастыру (қабырғаға қағылған немесе тіреп ілінген витриналар, сөрелер, газеттерге арналған үстатқыштар, түрлі көрсеткіштері бар тақталар, оқырман сұранымының орындалуын хабарлайтын индикатор және т.б. == Кітаптардың орналасу сипаттары == Кітапханаларда қабырғаға ілу арқылы орналастырылатын жабдықтар барған сайын кең қолданылуда. Кітапхана жабдығының, сондай-ақ жылжымайтын, қозғауға келмейтін, кейде тіпті бір орынға мықтап бекітілгөн және мобильді қажетіне қарай орнын ауыстыруға болатын түрлері бар. Мысалы, көшпелі кітапхана сияқты алып жүретін витриналар; ролик типтес дөңгелектер орнатылған жылжымалы витриналар мөн сөрелер, ықшам орналастырылған кітап қоймаларындағы сөрелөр, кітап тасуға арналған арбалар.<ref>Кітапхана энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Кітапханалар]] qxc3l6likesn5xkszc4xhs7g3fxzmm2 3590770 3590470 2026-04-24T04:41:34Z Шерова Ринат Амангелдиевна 179346 3590770 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Pn-lib-1959-shelf-1.jpg|thumb|Мектеп кітапханасы,1959 ж.]] == Кітапхана жүйесінің жинақты көрсеткіші == '''Кітапхана жүйесінің жинақты көрсеткіші''' - бір жерде (аудан, қала, облыс) орналасқан немесе бір мекемеге қарайтын жеке кітапхананың немесе кітапханалар тобының жұмыс тиімділігінің көрсеткіші. Кітапхана жұмысының жиынтық көрсеткіші өлшем келмейтін, ортақ жұмсалған еңбек, шығын, пайдалы нәтиже немесе шарттық сипаттамалар негізінде өлшеуге келетін атқарылған жұмыс. Кітапхана практикасында кітапхана жұмысының жинақты көрсеткіші * жеке кітапхананың бір мезгілдегі бірнеше және * түрлі-түрлі көрсеткіштері бойынша тұтас қызметіне сипаттама беру үшін есептеледі. * Бір топ кітапханалар жиынтығының жұмыс нәтижесіне сипаттама беру үшін есептеледі. Мұның бірінші сатысы ''кітапхана қызметінің интенсивтілік коэффициентін'' қолдану болып табылады. == Кітапханалық статистикасының бір бөлімі == Кітапханалық статистикасының бір бөлімі кітапханалардың санын, олардың даму дәрежесін түрлі белгілері бойынша топталуын, жүйенің қалыптасу ерекшеліктерін зерттейді. Бұл мәлімет кітапхана жүйесінің өркендеуін, тұрақты кітапханалардың жұмысын көрсетеді. Кітапхама жүйесінің статистикалық мақсаттары үшін кітапханалар мынадай топтарға бөлінеді: көпшілік, ғылыми-техникалық кітапханалар, жоғары оқу орындарынын ғылыми кітапханалары, арнаулы кітапханалар, мектеп кітапханалары, т.б. Кітапхана жүйесіне талдау жасау үшін мынадай көрсеткіштер қолданылады == Кітапхана жабдығы == [[Сурет:Bibliotecaestantes.jpg|thumb|200px|]] [[Сурет:HK Wan Chai Library Inside Bookcase a.jpg|thumb|200px|]] Түрлі кітапханалық процестерді атқару үшін қолданылатын материалдық-техникалық құралдар қажет. Кітапхананың негізгі жабдықтары: * кітап беру кафедрасы, * каталог шкафы, * оқырман үстелі, * көрме витринасы, * сөре. Кітапхана жабдығы бөлмелердегі орналасу сипатына қарай бірнеше түрге бөлінеді: # барлық жағын түгелдей ашық орналастыру (оқырман үстелі, екіжақты сөрелер, екіжақты кітап көрмелері мен каталог шкафтары, т.б.); # қабырғаға сүйеп орналастыру (біржақты сөрелер, кітаптар мен журналдарға арналған шкафтар, көрме витриналары мен каталог шкафтары); # қабырғаға іліп орналастыру (қабырғаға қағылған немесе тіреп ілінген витриналар, сөрелер, газеттерге арналған үстатқыштар, түрлі көрсеткіштері бар тақталар, оқырман сұранымының орындалуын хабарлайтын индикатор және т.б. == Кітаптардың орналасу сипаттары == Кітапханаларда қабырғаға ілу арқылы орналастырылатын жабдықтар барған сайын кең қолданылуда. Кітапхана жабдығының, сондай-ақ жылжымайтын, қозғауға келмейтін, кейде тіпті бір орынға мықтап бекітілгөн және мобильді қажетіне қарай орнын ауыстыруға болатын түрлері бар. Мысалы, көшпелі кітапхана сияқты алып жүретін витриналар; ролик типтес дөңгелектер орнатылған жылжымалы витриналар мөн сөрелер, ықшам орналастырылған кітап қоймаларындағы сөрелер, кітап тасуға арналған арбалар.<ref>Кітапхана энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Кітапханалар]] 35f25f874rgjtvs79si4bfxsfpoigax 3590771 3590770 2026-04-24T04:44:41Z Шерова Ринат Амангелдиевна 179346 3590771 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Pn-lib-1959-shelf-1.jpg|thumb|Мектеп кітапханасы,1959 ж.]] == Кітапхана жүйесінің жинақты көрсеткіші == '''Кітапхана жүйесінің жинақты көрсеткіші''' - бір жерде (аудан, қала, облыс) орналасқан немесе бір мекемеге қарайтын жеке кітапхананың немесе кітапханалар тобының жұмыс тиімділігінің көрсеткіші. Кітапхана жұмысының жиынтық көрсеткіші өлшем келмейтін, ортақ жұмсалған еңбек, шығын, пайдалы нәтиже немесе шарттық сипаттамалар негізінде өлшеуге келетін атқарылған жұмыс. Кітапхана практикасында кітапхана жұмысының жинақты көрсеткіші * жеке кітапхананың бір мезгілдегі бірнеше және * түрлі-түрлі көрсеткіштері бойынша тұтас қызметіне сипаттама беру үшін есептеледі. * Бір топ кітапханалар жиынтығының жұмыс нәтижесіне сипаттама беру үшін есептеледі. Мұның бірінші сатысы ''кітапхана қызметінің интенсивтілік коэффициентін'' қолдану болып табылады. == Кітапханалық статистикасының бір бөлімі == Кітапханалық статистикасының бір бөлімі кітапханалардың санын, олардың даму дәрежесін түрлі белгілері бойынша топталуын, жүйенің қалыптасу ерекшеліктерін зерттейді. Бұл мәлімет кітапхана жүйесінің өркендеуін, тұрақты кітапханалардың жұмысын көрсетеді. Кітапхама жүйесінің статистикалық мақсаттары үшін кітапханалар мынадай топтарға бөлінеді: көпшілік, ғылыми-техникалық кітапханалар, жоғары оқу орындарынын ғылыми кітапханалары, арнаулы кітапханалар, мектеп кітапханалары, т.б. Кітапхана жүйесіне талдау жасау үшін мынадай көрсеткіштер қолданылады == Кітапхана жабдығы == [[Сурет:Bibliotecaestantes.jpg|thumb|200px|]] [[Сурет:HK Wan Chai Library Inside Bookcase a.jpg|thumb|200px|]] Түрлі кітапханалық процестерді атқару үшін қолданылатын материалдық-техникалық құралдар қажет. Кітапхананың негізгі жабдықтары: * кітап беру кафедрасы, * каталог шкафы, * оқырман үстелі, * көрме витринасы, * сөре. Кітапхана жабдығы бөлмелердегі орналасу сипатына қарай бірнеше түрге бөлінеді: # барлық жағын түгелдей ашық орналастыру (оқырман үстелі, екіжақты сөрелер, екіжақты кітап көрмелері мен каталог шкафтары, т.б.); # қабырғаға сүйеп орналастыру (біржақты сөрелер, кітаптар мен журналдарға арналған шкафтар, көрме витриналары мен каталог шкафтары); # қабырғаға іліп орналастыру (қабырғаға қағылған немесе тіреп ілінген витриналар, сөрелер, газеттерге арналған үстатқыштар, түрлі көрсеткіштері бар тақталар, оқырман сұранымының орындалуын хабарлайтын индикатор және т.б. == Кітаптардың орналасу сипаттары == Кітапханаларда қабырғаға ілу арқылы орналастырылатын жабдықтар барған сайын кең қолданылуда. Кітапхана жабдығының, сондай-ақ жылжымайтын, қозғауға келмейтін, кейде тіпті бір орынға мықтап бекітілген және мобильді қажетіне қарай орнын ауыстыруға болатын түрлері бар. Мысалы, көшпелі кітапхана сияқты алып жүретін витриналар; ролик типтес дөңгелектер орнатылған жылжымалы витриналар мөн сөрелер, ықшам орналастырылған кітап қоймаларындағы сөрелер, кітап тасуға арналған арбалар.<ref>Кітапхана энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Кітапханалар]] qie64vsy3s5ln0rdnw1sacwllvmmr98 3590772 3590771 2026-04-24T04:46:47Z Шерова Ринат Амангелдиевна 179346 3590772 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Pn-lib-1959-shelf-1.jpg|thumb|Мектеп кітапханасы,1959 ж.]] == Кітапхана жүйесінің жинақты көрсеткіші == '''Кітапхана жүйесінің жинақты көрсеткіші''' - бір жерде (аудан, қала, облыс) орналасқан немесе бір мекемеге қарайтын жеке кітапхананың немесе кітапханалар тобының жұмыс тиімділігінің көрсеткіші. Кітапхана жұмысының жиынтық көрсеткіші өлшем келмейтін, ортақ жұмсалған еңбек, шығын, пайдалы нәтиже немесе шарттық сипаттамалар негізінде өлшеуге келетін атқарылған жұмыс. Кітапхана практикасында кітапхана жұмысының жинақты көрсеткіші * жеке кітапхананың бір мезгілдегі бірнеше және * түрлі-түрлі көрсеткіштері бойынша тұтас қызметіне сипаттама беру үшін есептеледі. * Бір топ кітапханалар жиынтығының жұмыс нәтижесіне сипаттама беру үшін есептеледі. Мұның бірінші сатысы ''кітапхана қызметінің интенсивтілік коэффициентін'' қолдану болып табылады. == Кітапханалық статистикасының бір бөлімі == Кітапханалық статистикасының бір бөлімі кітапханалардың санын, олардың даму дәрежесін түрлі белгілері бойынша топталуын, жүйенің қалыптасу ерекшеліктерін зерттейді. Бұл мәлімет кітапхана жүйесінің өркендеуін, тұрақты кітапханалардың жұмысын көрсетеді. Кітапхана жүйесінің статистикалық мақсаттары үшін кітапханалар мынадай топтарға бөлінеді: көпшілік, ғылыми-техникалық кітапханалар, жоғары оқу орындарынын ғылыми кітапханалары, арнаулы кітапханалар, мектеп кітапханалары, т.б. Кітапхана жүйесіне талдау жасау үшін мынадай көрсеткіштер қолданылады == Кітапхана жабдығы == [[Сурет:Bibliotecaestantes.jpg|thumb|200px|]] [[Сурет:HK Wan Chai Library Inside Bookcase a.jpg|thumb|200px|]] Түрлі кітапханалық процестерді атқару үшін қолданылатын материалдық-техникалық құралдар қажет. Кітапхананың негізгі жабдықтары: * кітап беру кафедрасы, * каталог шкафы, * оқырман үстелі, * көрме витринасы, * сөре. Кітапхана жабдығы бөлмелердегі орналасу сипатына қарай бірнеше түрге бөлінеді: # барлық жағын түгелдей ашық орналастыру (оқырман үстелі, екіжақты сөрелер, екіжақты кітап көрмелері мен каталог шкафтары, т.б.); # қабырғаға сүйеп орналастыру (біржақты сөрелер, кітаптар мен журналдарға арналған шкафтар, көрме витриналары мен каталог шкафтары); # қабырғаға іліп орналастыру (қабырғаға қағылған немесе тіреп ілінген витриналар, сөрелер, газеттерге арналған үстатқыштар, түрлі көрсеткіштері бар тақталар, оқырман сұранымының орындалуын хабарлайтын индикатор және т.б. == Кітаптардың орналасу сипаттары == Кітапханаларда қабырғаға ілу арқылы орналастырылатын жабдықтар барған сайын кең қолданылуда. Кітапхана жабдығының, сондай-ақ жылжымайтын, қозғауға келмейтін, кейде тіпті бір орынға мықтап бекітілген және мобильді қажетіне қарай орнын ауыстыруға болатын түрлері бар. Мысалы, көшпелі кітапхана сияқты алып жүретін витриналар; ролик типтес дөңгелектер орнатылған жылжымалы витриналар мөн сөрелер, ықшам орналастырылған кітап қоймаларындағы сөрелер, кітап тасуға арналған арбалар.<ref>Кітапхана энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Кітапханалар]] qecctctymozf63qtpdc64hw0owrqsk5 0 509380 3590619 2014582 2026-04-23T16:38:50Z Aseke16 30399 3590619 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Burqini.jpg|thumb|Буркини киген әйел]] '''Буркини''' ([[Паранджа|бурқа]] + [[бикини]], сонымен қатар '''бодикини''') — [[мұсылман]] әйелдерге арналған суда шомылатын киім. 100 % полиэстерден жасалады<ref>{{cite web|url=http://www.bt-women.com.ua/style/81.html|title=Бикини и буркини – разные цвета одной радуги|author=Марина Тумовская.|date=2011-02-16|publisher=Beauty Women|accessdate=2012-09-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BehViSQm|archivedate=2012-10-24}}</ref>. Екі бөліктен тұратын киімнің басты жабатын капюшонының арқасында [[шариғат]]тың талаптарына сай болып келеді. Тігісіне қарай, буркини пижамаға жақын келеді және әйел адамның табаны, алақаны және бетінен басқасын жауып тұрады. Жүзумен ғана емес, сонымен қатар басқа да спорт түрлерімен айналысуға арналған нұсқалары бар. == Тағы қараңыз == * [[Хиджаб]] == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Спорттық киімдер]][[Санат:Исламдағы әйел киімі]] 4hhh4xkxao7e9yldsujwjrrmobssixx 0 509499 3590792 3566456 2026-04-24T05:28:08Z TalgatSnow 143530 3590792 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Том Нойвирт |Атауы = {{lang-de|Tom Neuwirth}} |Сурет = Conchita Amadeus Awards 2017 d.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = Вурст, 2017 жыл |Фон = solo_singer |Туылған кездегі есімі = |Толық аты = Томас Нойвирт |Туған күні = 6.11.1988 |Туған жері = {{туғанжері|Гмунден|Гмунденде}}, [[Аустрия]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = 2006—қазіргі күн |Мемлекет = {{Байрақ|Аустрия}} |Мамандықтары = {{әнші|Аустрия}} |Дауыс түрі = |Жанрлары = [[поп-музыка|поп]] |Лақап аты = Кончита Вурст |Ұжымдары = |Қызметтес болған = |Лейблдері = Sony Music Austria |Марапаттары = |Сайты = {{URL|http://conchitawurst.com/}} }} '''Томас Нойвирт''' ({{lang-de|Thomas Neuwirth}}, [[6 қараша]] [[1988 жыл]], [[Гмунден]], [[Аустрия]]) — аустриялық [[поп-әнші]] және [[дрэг-квин]]. '''Кончита Вурст''' ({{lang-de|Conchita Wurst}}) деген әйел алтер-эгосымен көпшілікке мәлім. 2014 жылы Копенгагенде өткен [[Eurovision ән байқауы 2014|Eurovision]] байқауында «Rise Like a Phoenix» әнін шырқап, дүние жүзіне аты шығады.<ref name="biography">{{cite web|url=http://conchitawurst.com/bio|title=biography|accessdate=26 мамыр 2015|publisher=conchitawurst.com}}</ref> ==Өмірбаяны== ===1988—2005: Жастық шағы=== Tом Нойвирт 1988 жылдың 6 қарашасында Гмунденде дүниеге келеді. Бірақ балалық шағын Штириядағы [[Бад-Миттерндорф]] қалашығында өткізеді.<ref>http://www.heute.at/freizeit/musik/art31330,1015548 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140514215615/http://www.heute.at/freizeit/musik/art31330,1015548 |date=2014-05-14 }}</ref><ref name="bild.de">http://www.bild.de/ratgeber/2014/conchita-wurst/mann-frau-wurst-travestie-wie-fuehlt-conchita-35920270.bild.html</ref><ref name="sueddeutsche.de">http://www.sueddeutsche.de/medien/sieben-fakten-ueber-conchita-wurst-phoenix-mit-vollbart-1.1958350</ref> Оның бұл жайында таулы аймақта тұрудың керемет болғандығын, алайда ол "өзгешілігі" үшін әдлетсіздікпен соқтығысқаны жайлы айтуы да бар: "Бозбала болу, гей бозбала болу, осындай кішкентай ауылда керемет нәрсе деу қиын. Мен гей қоғамның бір бөлшегімін, және де көптеген гейлердің бастан кешкені менікіне ұқсас."<ref name=Brookes>{{cite news |title=Bearded Austrian drag queen to take on Eurovision |author=Derek Brooks |url=http://uk.reuters.com/article/2014/04/28/uk-austria-eurovision-drag-idUKKBN0DE06O20140428 |date=28 сәуір 2014 |publisher=Reuters }}</ref> Кішкентайынан өзінің басқалардан өзгеше екендігін сезіп, оны өзімен бірнәрсе "қате" болғандығына жориды. Кей кезде тіпті балабақша мен мектепке белдемше кигені де болғанды.<ref>http://www.pinknews.co.uk/2014/06/12/eurovision-winner-conchita-wurst-i-was-bullied-for-wearing-a-dress-to-school/</ref> Жасөспірімдігінде өзін жігіттерге тартатынын түсінеді.<ref name="bild.de"/> Ал 17 жасында өзін ашық геймін деп жария етеді.<ref>http://www.rp-online.de/panorama/conchita-wurst-ist-tom-neuwirth-der-mann-hinter-dem-bart-aid-1.4233145</ref><ref>http://www.bild.de/unterhaltung/musik/conchita-wurst/conchitas-freund-lernte-sie-als-mann-kennen-35935542.bild.html</ref><ref name="blick.ch">http://www.blick.ch/people-tv/international/sein-freund-lernte-conchita-als-mann-kennen-jetzt-findet-er-ihn-als-frau-attraktiv-id2845056.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140513011131/http://www.blick.ch/people-tv/international/sein-freund-lernte-conchita-als-mann-kennen-jetzt-findet-er-ihn-als-frau-attraktiv-id2845056.html |date=2014-05-13 }}</ref> Алдында жазылғанындай, кішкентай ауылдың тұрғыны болып, гей болғаны үшін көптеген кемсітушілікті бастан өткереді. Мысалға, мектепте оқып жүріп, дәретханаға тек сабақ уақытында, онда ешкім болмаған кезде сұранғанын бір сұхбатында айтып кетеді. Ал тағы бірінде, ата-анасына басында бұл ауыр тигенін, дегенмен қазір оны олар 150%-ға қолдайтынын сөйлеген.<ref name="bild.de"/> Шынымен де, ата-анасы бір сұхбатта баласын "ешқашанда болмаған қызымыз" деп санайтындығын сөз қып кеткен-ді.<ref>http://www.abendblatt.de/vermischtes/promi-news/article128237184/Eltern-von-Conchita-Wurst-bekommen-Polizeischutz-angeboten.html</ref> ===2006—2013: Музыканттықтың бастауында=== 2006 жылы жас дарындарға арналған Starmania кастинг-шоуының үшінші сезонында екінші орынға ие болады. Бір жылдан кейін Jetzt Anders! атты бой-бэндқа мүше болады, бірақ ол сол жылы тарап кетеді.<ref>http://wien.orf.at/news/stories/2602913</ref> [[Сурет:TomNeuwirth.JPG|нобай|left|«Jetzt anders!» құрамындағы Нойвирт, 2007 жыл]] 2011 жылы Грацта сән мектебін бітіріп,<ref name="blick.ch"/>сол жылы "Die große Chance" атты [[Österreichischer Rundfunk|ORF]] каналындағы кастинг-шоуға қатысады. Шоуда бірінші рет [[Селин Дион]]ның "My Heart Will Go On" атты біртуар әнін шырқап, Кончита кейпін қолданады.<ref>http://www.krone.at/Stars-Society/Krone_lueftet_das_Geheimnis_um_Conchita_Wurst-Die_grosse_Chance-Story-297187</ref><ref>http://conchitawurst.com/bio/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150525014439/http://conchitawurst.com/bio/ |date=2015-05-25 }}</ref> Тек қана алтыншы орынға ие болғанына қарамастан, Томас Кончита образын келешек жылдары әр қилы неміс тілді телереалити-шоуларда қолданады. Мысалға, "Аустрияның ең қиын жұмыстары" ({{lang-de|Die härtesten Jobs Österreichs}}) шоуында балық өңдеушісі болса, "Wild Girls – Auf High Heels durch Afrika" шоуында басқада өнер адамдарымен Намибия шөлдерінде "қиыншылықтарға" қарсы тұрады.<ref name="sueddeutsche.de"/> 2012 жылы Кончита Вурст [[Eurovision ән байқауы]]на ұлттық іріктеу конкурсына қатысып, екінші орынға қол жеткізеді.<ref name="spiegel.de">http://www.spiegel.de/kultur/musik/conchita-wurst-oesterreich-gewinnt-esc-eurovision-song-contest-a-968731.html</ref> ==Кончита образы== === Пайда болуы === Сақалды әйел образы Томастың басына жасөспірім кезінде кемсітушілік пен қоғамның әділетсіздігімен соқтыққанынан келіпті. Бұл образ төзімділікті дәріптеу үшін, адамды кейпіне қарап емес, оның ішкі жан-дүниесіне көңіл бөліп қана оның қандай екенін сараптаудың қажеттілігін ескерту үшін пайда болыпты.<ref>http://conchitawurst.com/index.php?id=7</ref> Бұл қазақтағы Қожанасырдың әзіл әңгімесін еске еріксіз түсіреді. Бірақ қанша күлдіргі болса да, Қожанасыр әңгімелерінен де дәріс алуға болатыны ұмытпалық. Ол аңыз Қожанасырдың тойға жаман киіммен барып, құрметтелмей, жақсы киініп келіп, ызаланып, шапанына ет жегізгені жайлы еді.<ref>http://aldiyar.kz/index.php?option=com_content&view=article&id=707:2011-08-26-09-05-21&catid=86:2011-08-23-10-51-48&Itemid=131 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150619162035/http://aldiyar.kz/index.php?option=com_content&view=article&id=707:2011-08-26-09-05-21&catid=86:2011-08-23-10-51-48&Itemid=131 |date=2015-06-19 }}</ref> Нойвирттің бұл образды дүниеге әкеліп, норма мен нормаға жатпайтын нәрселердің шекарасын бұзуға әрекет жасағаны жайлы да қосуға болады. Оның өзі айтқандай: «Тек қана адам ғана маңызды, әр адам басқаға зиян тигізбесе, өзі қалай дұрыс деп есептесе, солай өмір сүруге құқылы». === Лақап аты === Лақап аттың қалай пайда болды дегеннің түпкі нұсқасы болмауы да мүмкін, өйткені Томас ол жайды әртүрлі түсіндіреді. Мысалға, Кончита атын оған бірде Латын Америкасынан келген дос қызы бергенін айтса, бірде ол есім айтылғанда "Латын Америкасының сұлу қыздары ойыңа келетінінен" екендігін айтты.<ref name="SZ-7Fakten">{{cite web|url=cite web|url=http://www.sueddeutsche.de/medien/sieben-fakten-ueber-conchita-wurst-phoenix-mit-vollbart-1.1958350|title=Sieben Fakten über Conchita Wurst|lang=de|publisher=Süddeutsche Zeitung|date=2014-05-12|accessdate=2014-05-12}}</ref>. Ал Вурст фамилиясының "wurst sein"'' деген неміс тұрақты тіркесіне шыққанын бірде айтып кеткен-ді. Ол дегеніміз - "маған бәрібір" деген мағынаны білдіреді екен.<ref name="kurier.at">http://kurier.at/menschen/im-gespraech/conchita-wurst-ein-bart-alleine-reicht-nicht/27.066.462 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140524062231/http://kurier.at/menschen/im-gespraech/conchita-wurst-ein-bart-alleine-reicht-nicht/27.066.462 |date=2014-05-24 }}</ref> Ойдан шығарылған биографияға сүйенсек, Кончитаға әжесінің құрметіне есім берілсе, әкесінің аты Альфред Кнак фон Вурст ({{lang-de|Alfred Knack von Wurst}}) болыпты.<ref name="Im Bett">{{cite web|url=http://www.news.at/a/die-chance-im-bett-wurst-308688|title=Im Bett mit Conchita Wurst|publisher=News.at|lang=de|date=2011-10-06|accessdate=2014-05-13}}</ref>. ==Еurovision== ===Таңдалуы=== 2013 жылдың 10-ыншы қыркүйегінде [[Österreichischer Rundfunk|ORF]] Кончитаны 2014 жылы өткізілетін Eurovision байқауына жіберетіндерін айтты,<ref>http://www.nachrichten.at/nachrichten/kultur/Conchita-Wurst-soll-Oesterreich-beim-Song-Contest-vertreten;art16,1192384</ref> ал ән болса "Rise like a Pһoenix" болатыны белгілі етілді.<ref>http://esctoday.com/78759/austria-conchita-releases-entry/</ref> Бұған дейін Eurovision-ге ЛГБТ қоғамынан қатысушылар болса да, ''[[New Statesman]]'' оның қатысуы "ең гендерквир" болады деп атап өтті.<ref name=Calvocoressi>{{cite news |title=Can a bearded Austrian drag queen give Putin the bird? |newspaper=New Statesman |date=28 сәуір 2014 |author=Thomas Calvocoressi |url=http://www.newstatesman.com/culture/2014/04/can-bearded-austrian-drag-queen-give-putin-bird}}</ref> Оның таңдалуы Еуропада гей мәселесі жайлы дауды жаңа күшпен жандандыруға итермеледі.<ref name=Brookes/><ref name=Calvocoressi/> Аустрияның өзінде [[Facebook]] желісінде құрылған "Anti-Wurst" парақшасына төрт күн ішінде 31000 адам жазылады.<ref>{{cite news|title=Editorial: Why ORF Must Stand By Conchita Wurstl|url=http://wiwibloggs.com/2013/09/14/editorial-why-orf-must-stand-by-conchita-wurst/31701/|newspaper=wiwibloggs.com|accessdate=18 қазан 2013|date=14 September 2013}}</ref> Парақша Кончитаның өзіне емес, тек оның [[Eurovision ән байқауы]]на іріктеусіз жіберілуіне қарсылық білдірсе де, көбінде онда адамдар гомофобтық және де кемсітуге толы пікірлер қалдырды.<ref>http://www.vienna.at/facebook-gruppe-macht-gegen-conchita-wurst-beim-songcontest-mobil/3723821</ref> Баспасөз 2007 жылы Ерик Папалайа да Аустриядан іріктеусіз жіберілсе де, осыншама дау туғызбағанын айтады.<ref name="kurier.at"/> 2003 жылы Eurovision ән байқауына Аустрияның өкілі болған, күлдіргіш әртіс, Альф Пойер, өзінің не әйел, не еркек екендігін білмейтіндердің орны Eurovision ән байқауында емес, жындыханада деп айтыпты. Ал Аустрияның оңшыл Бостандық партиясының басшысы Хайнц-Кристиан Штрахе оны бұл сөздеріне мақтайды.<ref>http://www.news.at/a/song-contest-hc-strache-conchita-wurst</ref> Алайда Пойер оның жеңісінен кейін кешірім сұраса, Хайнц-Кристиан Штрахе Кончитаны Facebook желісі арқылы құттықтайды.<ref>http://www.vienna.at/alf-poier-vs-conchita-wurst-nach-massiven-angriffen-nun-entschuldigung/3958623</ref>[[Ресей]] және [[Беларусь]]тен Кончитаны қатысушылар тізімінен алып тастауға петициялар түсіп, тіпті бір жағы Еуропаны [[либерализм]] содомия орталығына айналдырды деп айтқан-ды.<ref name=Brookes/><ref>{{cite news|title=Will Belarus Remove Conchita Wurst from its Eurovision Broadcast?|url=http://wiwibloggs.com/2013/10/20/will-belarus-remove-conchita-wursts-performance-eurovision-broadcast/32965/|newspaper=wiwibloggs.com|accessdate=20 қазан 2013|date=20 қазан 2013}}</ref><ref>{{cite news|title=Will Russia cut its broadcast of Eurovision 2014 because of Conchita Wurst?|url=http://wiwibloggs.com/2013/12/28/russia-cut-broadcast-conchita-wurst/35965/|newspaper=wiwibloggs.com|accessdate=28 желтоқсан 2013|date=28 желтоқсан 2013}}</ref> [[Виталий Милонов]] деген ресейлік [[Консерватизм|консерват]] саясаткер бұл жарысқа Кончитаның кесірінен бойкот жасауға шақырып, бұны "сорақы гей пропаганданың және Еуропаның рухани шіруінің айқын көрінісі", ал артистті "аустриялық ұятсыз" деп атағаны да бар."<ref>{{cite news |title=Russian politician condemns Eurovision as 'Europe-wide gay parade' |author=Alec Luhn |publisher=The Guardian |date=30 сәуір 2014 |url=http://www.theguardian.com/world/2014/apr/30/russia-boycott-eurovision-gay-parade }}</ref> Арменияның 2014 жылғы «[[Eurovision ән байқауы 2014|Eurovision 2014]]» ән байқауының өкілі, Aram Mp3, Нойвирттің өмір сүру салты "дәстүрлі емес" екендігін, оның өзін не әйел, не еркек екендігін шешуі қажет деп мәлімдеді. Нойвирт былай деп жауап қайырыпты: "Мен оған әйел болғым келмейтіндігін, тек қана әйел болып жұмыс істейтіндігімді, ал үйде болса жай ғана жалқау жігіт екендігімді айттым". Aram Mp3 кейінірек кешірім сұрап, алдында айтылғанды қалжың ғана еді деді.<ref name=Brookes/> Осындай атмосфераны сараптап, ''New Statesman'' осындай ойды жарыққа шығарады: "Кончита Вурстқа дауыс, ол ресейлік гомофобия мен трансфобияға қарсы дауыс, шығысқа бағынбаудың белгісі",<ref name=Calvocoressi/> ал ''[[International Business Times]]'' газет оқушыларды Вурстқа дауыс беріп, гомофобтардың сағын сындыруға шақырды .<ref name=IBT>{{cite news |title=Eurovision 2014: Ten Reasons Why Austrian Drag Queen Conchita Wurst Must Win |author=David Sim |newspaper=International Business Times |date=9 мамыр 2014 |url=http://www.ibtimes.co.uk/eurovision-2014-ten-reasons-why-austrian-drag-queen-conchita-wurst-must-win-1447871}}</ref> Алдыңғы айтылғандарды ескеріп, ''[[Spiked (magazine)|Spiked]]'' Кончитаны көптеген Батыс саясаткерлері "Батысты Шығыстан ұлырақ ететін әр нәрсенің символы" деп санайтындығын және оны Ресей мен өз елдеріндегі "жәдігөйлер мен надандарға" ашылған мәдени соғыстың құрамдас бөлігі дейді.<ref name=Spikes>{{cite news |title=Russia-Bating Reveals its Wurst Side |date=12 мамыр 2014 |author=Tim Black |newspaper=Spiked |url=http://www.spiked-online.com/newsite/article/russia-baiting-reveals-its-wurst-side/15010#.U4UVc3ak3cw }}</ref> ===Жеңісі=== 8 мамырда [[Eurovision ән байқауы 2014|59-Eurovision ән байқауы]]ның жартылай финалында "Rise like Phoenix" ("Феникс құсап оралам") әнімен 169 балл алып, бірінші орынға ие болады.<ref>http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=1873#Scoreboard</ref> 2014 жылдың 10-мамырында [[Копенгаген]]де өткен финалда 290 балл жинап, жеңіске қол жеткізеді.<ref>http://www.bbc.com/news/entertainment-arts-27358560</ref> Бұл Аустрияның Eurovision ән байқауындағы екінші жеңісі болады. Бірінші рет Удо Юргенс Аустрияға жеңісті олжалайды.<ref name="spiegel.de"/> {| class="wikitable sortable" style="margin:5px 0px 10px 10px; float:right; text-align:center; font-size:80%;" |+''Аустрияға дауыс берудің нәтижелері<ref>{{cite web|url=http://www.vienna.at/290-punkte-fuer-oesterreich-so-hat-europa-fuer-conchita-wurst-gestimmt/3958686|title=290 Punkte für Österreich: So hat Europa für Conchita Wurst gestimmt|lang=de|publisher=Vienna.at|date=2014-05-12|accessdate=2014-05-15}}</ref> |- ! Ел !! data-sort-type="number"|Жюри !! data-sort-type="number"|Теле-<br />көрермендер !! data-sort-type="number"|Жалпы<br />нәтиже!! data-sort-type="number"|Баллдар |- | Албания || 6 || өткізілмеді. || - || 5 |- | Армения || 24 ||bgcolor = Silver| 2 || 14 || 0 |- | Әзірбайжан || 24 ||bgcolor = DarkOrange| 3 || 10 || 1 |- | Белорусь || 23 || 4 || 14 || 0 |- bgcolor = gold | Бельгия || 3 || 3 || 1 || 12 |- | Дания ||bgcolor = Silver| 2 ||bgcolor = DarkOrange| 3 || 3 || 8 |- | Эстония || 8 || 8 || 7 || 4 |- | Македония || 14 || 5 || 8 || 3 |- bgcolor = gold | Финляндия || 1 || 1 || 1 || 12 |- | Франция || 4 ||bgcolor = Silver| 2 || 2 || 10 |- | Грузия || болмады ||bgcolor = Silver| 2 || - || 10 |- | Германия || 11 ||bgcolor = Gold| 1 || 4 || 7 |- bgcolor = gold | Греция || 1 || 2 || 1 || 12 |- | Венгрия || 8 ||bgcolor = Silver| 2 || 2 || 10 |- | Исландия ||bgcolor = Silver| 2 ||bgcolor = DarkOrange| 3 || 2 || 10 |- bgcolor = gold | Ирландия || 1 || 3 || 1 || 12 |- bgcolor = gold | Израиль || 1 || 2 || 1 || 12 |- bgcolor = gold | Италия || 3 || 2 || 1 || 12 |- | Латвия || 10 || 5 || 5 || 6 |- | Литва ||bgcolor = Gold| 1 || 5 || 2 || 10 |- | Мальта || 9 ||bgcolor = Gold| 1 || 2 || 10 |- | Молдавия || 4 || 4 || 4 || 7 |- | Черногория || 17 || 5 || 9 || 2 |- | Норвегия || 4 ||bgcolor = Silver| 2 || 2 || 10 |- | Польша || 19 || 4 || 11 || 0 |- bgcolor = gold | Португалия || 6 || 1 || 1 || 12 |- | Румыния || 7 ||bgcolor = Silver| 2 || 3 || 8 |- | Ресей|| 11 ||bgcolor = DarkOrange| 3 || 6 || 5 |- | Сан-Марино || 14 || өткізілмеді || - || 0 |- bgcolor = gold | Словения || 1 || 1 || 1 || 12 |- bgcolor = gold | Испания || 2 || 2 || 1 || 12 |- bgcolor = gold | Швеция || 1 || 1 || 1 || 12 |- bgcolor = gold | Швейцария || 1 || 1 || 1 || 12 |- bgcolor = gold | Нидерланды || 1 || 1 || 1 || 12 |- | Украина ||bgcolor = DarkOrange| 3 || 5 || 3 || 8 |- bgcolor = gold | Ұлыбритания|| 3 || 3 || 1 || 12 |} [[Сурет:Points to Austria ESC14.svg|нобай|left|2014 Eurovision ән байқауында Аустрияның пайдасына барған баллдар. Көкпен Кончитаға ең көп дауыс берген елдер.]] Алынған баллдардың тең жартысы жюрилерден болса, басқа жартысы көрермендерден келді. Солайша мына 13 ел ең жоғары 12 ұпай береді: Бельгия, Финляндия, Греция, Ирландия, Израил, Италия, Португалия, Словения, Испания, Швеция, Швейцария, Нидерланды және Ұлыбритания.<ref>http://www.krone.at/Stars-Society/Conchita_war_deutschem_Juror_Sido_wurst-Debatte_um_Punkte-Story-404011</ref>Вурстты Батыс елдерінен басқа Шығыста Грузия және Украина да жоғары бағалағанын айта кету қажет.<ref name="thequietus.com">http://thequietus.com/articles/15224-eurovision-camp-conchita</ref> Бірақ Еуропада дауыс беру әр қилы өтті: 12 балдан 4.4 баллды ол Кеңес Одағының бұрынғы мүшелерінен алса (Балтық елдерін санамай), 6 балл бұрынғы социалист елдерден, ал 10.5 орташалама балл басқа Шығыс Еуропа елдерінен, Греция, Скандинавия елдері мен Израильден келді.<ref name="balkaninsight.com">http://www.balkaninsight.com/en/article/europe-and-the-region-divided-over-conchita-wurst</ref> Бұған Алан Рэнвик деген Британия Оқу университетінің саясаттанушысы былай деді: "Бұл елдерде билік басындағылар төзімсіздік танытуға шапшаң болса да, қалың бұқара олардан гөрі түсінушілік танытуға бейімірек."<ref name="balkaninsight.com"/> Шынында да, Шығыс Еуропада халық Вурстты жоғары бағаласа да, ол елдердің төрешілері төмен балл береді. Ресейді алатын болсақ, телекөрермендер Аустрияға үшінші орын беріп,<ref>http://www.newyorker.com/culture/culture-desk/an-austrian-drag-queen-wins-eurovision</ref><ref>http://echospb.ru/blogs/varfolomeev/21203.php{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>http://www.mk.ru/social/2014/05/11/borodataya-pevitsa-konchita-vurst-eto-byila-ne-tolko-pesnya-no-i-poslanie.html</ref> «Rise Like a Phoenix» әні iTunes және Яндекс.Музыкада біраз уақыт ресейлік рейтингтердің басында табылды.<ref>http://rustelegraph.ru/news/2014-05-12/Konchita-Vurst-vozglavila-rossiiskii-iTunes-12595/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140524070300/http://rustelegraph.ru/news/2014-05-12/Konchita-Vurst-vozglavila-rossiiskii-iTunes-12595/ |date=2014-05-24 }}</ref> [[File:ESC2014 winner's press conference 11 (crop).jpg|right|thumb|Жеңістен кейін олжасын ұстап тұр]] Марапатталу үстінде олжасын ұстап тұрып Кончита: "Біз біргеміз және бізді тоқтату мүмкін емес", - деп жар салады.<ref name="thequietus.com"/><ref name="theguardian.com">http://www.theguardian.com/tv-and-radio/2014/may/11/conchita-wurst-pledges-to-promote-tolerance</ref> Кейірек бұл ЛГБТ құқықтарын аяққа таптап жүрген саясаткерлерге, оның ішінде Ресей президенті [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путинді]] және оның 2013 жылы маусым айында гей пропагандаға қарсы заңды заңдастырған администрациясын да атап кетті.<ref name="theguardian.com"/> ===Дүниежүзілік реакция=== ====Аустрияда==== Аустрияға келісімен, аэропортта оны сақал тағып, "Rise like Phoenix" әнін шырқаған 1000 адамдық қалың топ қарсы алады.<ref name="theguardian.com"/> Журналисттерге ол бұл жеңістің тек оның ғана емес, бірақ дискриминациясыз болашақ мүмкін деген сенім жүректерін аялаған баршаға ортақ екендігін айтады.<ref name="thequietus.com"/><ref name="theguardian.com"/> Жергілікті радиостанция Кончитаның жеңісін 48 сағат бойы оған жеңіс әкелген әнді ойнатумен мерекелейді.<ref name="theguardian.com"/> Аустрияның Бостандық партиясынан басқа бүкіл партиялар өкілдері оны жеңісімен құттықтап шығады. Тіпті кейбір көрнекті саясаткерлер онымен бетпе-бет кездеседі. Мысалға, Аустрия президенті [[Хайнц Фишер]] [[Facebook]] желісінде Кончитамен кездесудің фотосын және бұның [[Аустрия]]ның ғана жеңісі емес екендігін, барша Еуропадағы төзімділік пен әртүрліліктің жеңісі деген хабарды қалдырады.<ref>http://www.stern.de/kultur/musik/eurovision-song-contest/esc-queen-conchita-wurst-oesterreich-feiert-seine-baertige-kaiserin-2109781.html</ref> Аустрияның мәдениет министрі Йозеф Остермайер Вурсттың жеңісін "Еуропадағы төзімділіктің белгісі" деп мәлімдейді.<ref>http://ria.ru/culture/20140511/1007390688.html</ref> Социал-демократиялық партияның өкілдері бұның келешектегі теңдікті көздейтін саяси реформаларға, соның ішінде біржынысты некелерді заңдастыруды айта кетуге болады, әкелетіндігіне үміт көрсетті.<ref>http://www.bbc.co.uk/russian/society/2014/05/140518_conchita_wurst_concert.shtml</ref> 1966 жылы Аустрияға жеңісті олжалаған әнші, Удо Юргенс, алдымен оның келбетінен шошығанын, дегенмен онымен бір ток-шоуды көрісімен оның қандай тәрбиелі және тартымды адам болғанына таң қалғанын сөйледі.<ref>http://meedia.de/2014/05/12/der-medien-hype-um-conchita-wurst-the-wiener-takes-it-all/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140515115520/http://meedia.de/2014/05/12/der-medien-hype-um-conchita-wurst-the-wiener-takes-it-all/ |date=2014-05-15 }}</ref> Бірақ ел ішінде барлығы да Кончитаның жеңісін қуанышпен қарсы алмады. Еуропарламенттің мүшесі Эвальд Штадлер оған еліне осындай жеңіс үшін қатты ұялғанын айтады. [[Сурет:Conchita Wurst Ballhausplatz 18-05-2014 08.jpg|нобай|2014 жылғы 18 мамырдағы Кончитаның [[Вена]]дағы сөз сөйлеуі]] ====БАҚ==== Британдық [[Daily Mail]] баспасы Вурст жеңісі оны дүние жүзілік супержұлдызға айналдырғанын жазады.<ref>http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2625866/Winner-whisker-Austrias-bearded-lady-conquers-Eurovision-Russias-rage.html#ixzz32xmEdGy3</ref> Frankfurter Allgemeine Zeitung деген неміс газеты травести-әртістің салтанатын "төзімділік жеңісі" десе, итальяндық La Repubblica Кончитаны "ЛГБТ жалауы" деп, және Вурст "бүкіл ғаламтордың басын айналдырғанын" хабарлайды. [[The New York Times]] Кончитаның дауысы "Бродвей үшін жаралған" деп жоғары баға береді.<ref>http://www.salzburg.com/nachrichten/welt/kultur/sn/artikel/voellig-wurst-eine-woche-wahnsinn-um-conchita-wurst-106985/</ref> Немістің Stern журналы бұл тек Аустрияның емес, бүкіл әлемнің ЛГБТ мүшелерінің жеңісі деген ойды қайталап, әннің онша емес, бірақ орындаушымен қосылғанда тамаша шоуға айналғанын атап өтеді. Der Spiegel, Süddeutsche Zeitung және де Die Welt басылымдары "Rise like a Phoenix" әнін Джеймс Бонд фильмдеріндегі саундтректермен салыстырады. Қарсылық білдірулер де бір жағынан болып жатты. Lidove noviny деген чех газеты Вурсттың табысын жоққа шығарып, бұның Батыстың шіруінің айқын айғағы деп атайды. 2012 жылдан бері [[Eurovision ән байқауы]]на қатыспайтын Түркия елінің Hürriyet басылымы енді бұл ән байқауымен өз отанының болашағы жайлы сөздерге нүкте қойылғанын мәлімдейді.<ref>http://www.welt.de/vermischtes/article128008729/Tuerkei-tritt-wegen-Conchita-Wurst-gegen-ESC-nach.html</ref> Венгрияда католик радиостанциясы жеңімпаз Кончита атанатыны айқын болған шақта радиохабарды тоқтатады.<ref>http://www.derwesten.de/panorama/aetzende-kritik-an-conchita-wurst-nach-esc-sieg-aimp-id9342038.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150104002937/http://www.derwesten.de/panorama/aetzende-kritik-an-conchita-wurst-nach-esc-sieg-aimp-id9342038.html |date=2015-01-04 }}</ref> Сербияның RTS деген ұлттық телеканалының жүргізушісі Eurovision ән байқауын "құбыжықтар шоуына" теңестіреді.<ref>http://www.format.at/leben/kultur/conchita-wurst-tschechische-zeitung-eurovision-song-contest-siegerin-quatsch-375076 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150619050409/http://www.format.at/leben/kultur/conchita-wurst-tschechische-zeitung-eurovision-song-contest-siegerin-quatsch-375076 |date=2015-06-19 }}</ref> ====Дін басылары мен консерваторлар көзқарасы==== Польшаның оңшыл-клерикалды Заң және әділет партиясы Еуропаның құлдаруы мен шіріуіның белгісі деп Eurovision ән байқауының нәтежиелерін атап кетеді.<ref>http://www.srf.ch/unterhaltung/events-shows/eurovision-song-contest/von-cher-bis-zur-orthodoxen-kirche-die-wurst-bewegt-die-welt</ref> Түркиенің билеуші партиясының, яғни Әділет және дамудың басшыларының бірі Волкан Бозкин Eurovision ән байқауы "мұсылман моралімен сыйыспайтынын", өйткені "сексуалдық сипаттағы элементтер" және "гей-әртістердің өнері" бар болғаны жайлы сөйледі.<ref>http://ru.tsn.ua/glamur/v-turcii-iz-za-konchity-vurst-obeschayut-bolshe-nikogda-ne-uchastvovat-v-evrovidenii-365722.html</ref> Бұндай ойлар грек "Ұлттық фронт" өкілдерінен, ФИДЕС және Йоббик атты ұлтшыл оңшыл венгр партияларының мүшелерінен, словак христиан-демократтарынан естілді. Серб провослав шіркеуінің митрополиті Амфилохий Балкандағы су басуды құдайдың ашуынан және де Кончитаны "адам табиғатының бұзылуын дәріптейтін" және "Исаның образын қолданып жүрген" деп сөз қылады.<ref>http://www.focus.de/kultur/musik/bischof-aus-montenegro-balkan-flut-als-strafe-gottes-fuer-conchita-wurst_id_3866751.html</ref> Ал Аустрияның Католик шіркеуінің басшысы, Кристоф Шёнборн, Вурсттың жеңісін жылы шыраймен қабылдап, Кончитаның сөздеріндегі төзімділік жолдауын заманауи тақырып екендігін, оған қоса гомосексуалдықтың христиан оқытуы бойынша күнә екендігін ескере отрып, Томас үшін сыйынатындығын хабарлады. ==2014 жылдан бері== [[File:Conchita Wurst at London's Heaven.jpg|thumb|left|Вурст Heaven клубында. Лондон]] 2014 жылдың 28 маусымында Кончита Трафальгар алаңында қалалық прайд кезінде өз өнерін көрсетеді. Оны сахнаға әйгілі әртіст Иэн Маккеллен шақырып, ол 300 мың адамнан тұратын топқа Саманта Фокс және Синиттамен бірге ән шырқайды.<ref>{{cite news |title=Pride around the world: Riot of color as millions turn out in across the globe for annual LGBT festival |newspaper=The Daily Mail |date=28 маусым 2014 |url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-2673299/Pride-London-More-300-000-line-streets-capital-annual-LGBT-festival-includes-performance-Eurovision-bearded-lady-Conchita-Wurst.html }}</ref> Ол ''[[The Observer]]'' деген басылымына былай депті: "Мен басқа прайдтар жаман дегім келмейді, бірақ мен Лондонға келгеннен-ақ ғашық болдым, сондықтан бұл маған ерекше күн. Барлық әртістердің кейпі таңғаларлық."<ref name="ObserverLondon">{{cite news |title=Conchita Wurst: 'Most artists are sensitive and insecure people. I am too' |author=Kathryn Bromwich |newspaper=The Observer |date=7 шілде 2014 |url=http://www.theguardian.com/music/2014/jul/06/conchita-interview-sensitive-insecure-eurovision-gay-pin-up-austrian }}</ref> 2014 жылы 2 шілде күні [[Мадрид]] прайдын ашады,<ref>{{cite news |title=Conchita Wurst joins X Factor star Ruth Lorenzo at Madrid's Gay Pride celebrations |date=3 шілде 2014 |newspaper=Daily Express |url=http://www.express.co.uk/news/showbiz/486537/Conchita-Wurst-joins-X-Factor-star-Ruth-Lorenzo-at-Madrid-s-Gay-Pride-celebrations}}</ref><ref>{{cite news |title=Spain: One million take part in 'Europe's largest' Pride in Madrid |date=6 шілде 2014 |url=http://www.pinknews.co.uk/2014/07/06/spain-one-million-take-part-in-europes-largest-pride-in-madrid/}}</ref> бұдан кейін [[Стокгольм]] прайдында 30 шілдеде,<ref>{{cite news |title=Eurovision Song Contest 2014 winner Conchita Wurst performs at the Stockholm Pride Week 2014 held in Stockholm, Sweden |date=31 шілде 2014 |newspaper=News Wala |url=http://www.newswala.com/Entertainment-News/Eurovision-Song-Contest-2014-winner-Conchita-Wurst-perfoms-at-the-Stockholm-Pride-Week-2014-held-in-Stockholm-Sweden-72234.html }}</ref> [[Антверпен]]де 10 тамызда,<ref>{{cite news |title=Conchita Wurst komt naar Antwerp Gay Pride |newspaper=Nieuwsblad |date=12 мамыр 2014 |url=http://www.nieuwsblad.be/article/detail.aspx?articleid=DMF20140512_024}}</ref> Манчестер прайдында 20 тамызда ән салады.<ref>{{cite news |title=Beard fever sweeps Manchester Pride as Conchita wows the crowds with diva performance |date=24 тамыз 2014 |newspaper=Manchester Evening News |url=http://www.manchestereveningnews.co.uk/whats-on/whats-on-news/beard-fever-sweeps-manchester-pride-7666069}}</ref> 9 шілдеде Кончита модель ретінде бірінші рет өзін Париж подиумында танымал француз модельері Жан-Поль Готьенің қолдауымен сынап көреді.<ref>{{cite news |title=Conchita Wurst becomes a catwalk model for Jean Paul Gaultier: 'She is unstoppable' |newspaper=The Independent |date=9 шілде 2014| url = http://www.independent.co.uk/news/people/conchita-wurst-becomes-a-couture-catwalk-model-for-jean-paul-gaultier-she-is-unstoppable-9595557.html}}</ref> Тамыз айында Карин Ройтфельдтің 'CR Fashion Book'' парақтарына Живанши киімімен басылып шығады.<ref>{{cite news |title=Fashion's new muse: Conchita Wurst models for Givenchy for CR Fashion Book|author=William Lee Adams |publisher=wiwibloggs |date=20 тамыз 2014|access-date=16 желтоқсан 2014|url=http://wiwibloggs.com/2014/08/20/conchita-wurst-models-givenchy-cr-fashion-book/58429/}}</ref> [[Сурет:Life Ball 2014 red carpet 114 Conchita Wurst Jean Paul Gaultier.jpg|нобай|left|Life Ball жиынында Жан Поль Готьемен бірге тұрған Вурст, 2014 жыл]] Қазанның 8-інде [[Брюссель]]дегі [[Еуропалық парламент]] өткізген анти-дискриминациялық іс-шарада ол 2000-дық топ алдында сөз сөйлейді. Өз сөзінде төзімділіктің маңыздылығын басты тақырып етті. Қарашаның сегізі күні [[Вена]]дағы [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]]-ның офисінде БҰҰ-ның сегізінші хатшысы [[Пан Ги Мун]] алдында сөз сөйлейді. Оның өкілі: "Барлық адамдар негізгі құқықтарының қорғалуына және де дискриминациясыз өмір кешуге тиіс. Бұл принцип Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясында жазылған. Кончита бұл ұғымда символ екендігі даусыз. Бұл кездесу ЛГБТ қоғамына олардың да басқа адамдармен бірге тең өмір кешулеріне құқылы екендігін қайтадан растайды", - деп айтыпты.<ref>{{cite news |title=Conchita Wurst to perform for the United Nations next week |author=Nick Duffy |date=1 қараша 2014 |publisher=PinkNews |url=http://www.pinknews.co.uk/2014/11/01/conchita-wurst-to-perform-for-the-united-nations-next-week/}}</ref> Вурст [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путинмен]] оны және оның ЛГБТ қоғамға қатысты саясатын түсіну үшін бір апта өткізсем өкінбеймін деген ойды да бұл отырыста айтып кетеді .<ref>{{cite news |title=Eurovision winner Conchita Wurst wants to visit Russia, hopes to ‘understand Putin’ |date=29 желтоқсан 2014 |publisher=Russia Today |url=http://rt.com/news/218259-conchita-wurst-putin-party/}}; {{cite news |title=Conchita Wurst: I want to meet with Vladimir Putin |author=Nick Duffy |publisher=PinkNews |date=29 желтоқсан 2014 |url=http://www.pinknews.co.uk/2014/12/29/conchita-wurst-i-want-to-meet-with-vladimir-putin/}}</ref> Eurovision ән байқауынан кейінгі "Heroes" атты әні 8 қарашада жарыққа шығады. Кончита бұл әнді бірінші рет ''Wetten, dass..?'' шоуында шырқайды.<ref>{{cite news |title=Austria: Conchita to unveil Heroes next month|author=Jessica Weaver |publisher=Esctoday |date=21 қазан 2014|access-date=22 қазан 2014|url=http://esctoday.com/88616/austria-conchita-unveil-heroes-next-month/}}</ref><ref>{{cite news |title=Conchita Wurst singt "Heroes" bei "Wetten, dass...?" |publisher=Die Welt |date=21 қазан 2014|access-date=22 қазан 2014|url=http://www.welt.de/newsticker/dpa_nt/infoline_nt/boulevard_nt/musik_nt/article133499725/Conchita-Wurst-singt-Heroes-bei-Wetten-dass.html|language=German }}</ref> 2015 жылдың 15 мамырында оның "Conchita" деген альбомы шығады. Оның алдында Вурсттың "You Аre Unstoppable" әні 2015 жылдың 5 наурызында бірінші рет көпшілік назарына ұсынылған еді. ==Жеке өмірі== Нойвирт өзін әйел санамайтынын сұхбаттарда талай қайталаған болатын.<ref name="ReferenceA">http://www.theguardian.com/music/2014/jul/06/conchita-interview-sensitive-insecure-eurovision-gay-pin-up-austrian</ref><ref>http://www.newstatesman.com/culture/2014/04/can-bearded-austrian-drag-queen-give-putin-bird</ref> Өзінін гей екендігін және Кончитаның сахналық образ екендігін сөйлеген-ді. Кончитаға Колумбия тауларында туылып, француз бурлеск бишісіне үйленгені сияқты ойдан шығарылған фактілерді оның биографиясын суреттеуде қолданады. Нойвирт бұл арқылы өзінің жеке өмірін қорғауға тырысатындығын мәлімдейді.<ref name="ReferenceA"/> Ал Томастың өзі болса бойдақ екенін бір сұхбатта айтып кеткен.<ref>http://www.oe24.at/leute/oesterreich/Conchita-Wurst-In-meiner-Brust-schlagen-zwei-Herzen/116033828</ref> == Дискография == === Альбомдары === * 2015 — «Conchita» * 2018 — «From Vienna with Love» * 2019 — «Truth Over Magnitude» === Синглдары === * 2011&nbsp;— «Unbreakable» * 2012&nbsp;— «That’s What I Am» * 2014&nbsp;— «Rise Like a Phoenix» * 2014&nbsp;— «Heroes» * 2014&nbsp;— «My Lights» * 2015&nbsp;— «You Are Unstoppable» === Басқа жинақтардағы әндері === * 2006&nbsp;— «Everything» (Том Нойвирт кейпінде, ''Starmania The Very Best'' альбомі) * 2006&nbsp;— «All By Myself» (Том Нойвирт кейпінде, ''Starmania The Best'' альбомі) * 2011&nbsp;— «I’ll Be There» (Кончита Вурст кейпінде, ''Die Große Chance'' альбомі) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{commons|Category:Conchita Wurst}} {{start box}} {{succession box | before=[[Наталия Келли]]<br/>''[[Shine (өлең)|Shine]]'' өлеңімен| title=[[Аустрия Eurovision ән байқауында]]| years=[[Аустрия Eurovision ән байқауында 2014|2014]] | after=— |}} {{end box}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Eurovision 2014 байқауының қатысушылары}} {{Eurovision ән байқауының жеңімпаздары}} [[Санат:Eurovision ән байқауының жеңімпаздары]] [[Санат:Лақап есімімен танымал әртістер]] [[Санат:Дрэг-квин]] [[Санат:ЛГБТ музыкада]] [[Санат:Ойдан шығарылған әншілер]] [[Санат:Eurovision ән байқауы 2014 қатысушылары]] [[Санат:Eurovision ән байқауындағы Аустрия өкілдері]] 1qijyazkabpc2796qznqgcgxirgz3fo 0 514813 3590742 2485319 2026-04-24T00:10:21Z Sagzhan 29953 3590742 wikitext text/x-wiki '''Орыс ханның Темірге қарсы соғыстары''' (14 ғ.). [[Ұрыс хан]]ның (1361-80 ж. билік құрды) сыртқы саясаты негізінен әмір Темірдің басқыншылық жорығына тойтарыс беруге бағытталды. Өйткені Темір өз мемлекетімен көрші екі ел – [[Ақ Орда]] мен Моғолстанның шаруашылық және әскери-саяси тәуелсіздік жағынан нығайуына бөгет жасамақ болды. Темірдің 14 ғ-дың соңғы ширегінде Шығ. [[Дешті Қыпшақ]] пен Жетісу жерлеріне басып кіріп, талап-тонау әрекетіне жергілікті халық, Ақ Орда билеушісі Орыс хан, феод. билеушілер: Тоқтамыс (1381-95 ж. билік етті), Дулат әмірі Қамараддин (Қамар ад-Дин) және Моғолстан ханы [[Қызыр Қожа]] (1389-99 ж. биледі) қарсы шықты. Ақ Орданың күшеюіне сескенген Темір Орыс ханға Ақ Ордадағы өз қолшоқпары Тоқтамысты айдап салды. Темірдің әскери көмегіне сүйенген Тоқтамыс 1374-75 ж. Орыс ханға қарсы жорыққа аттанды. Соғыста Орыс ханның баласы Құтлұғ-Бұқа өлді, бірақ Тоқтамыс әскері талқандалды. Темірден жаңа әскер алған Тоқтамыстың екінші жорығы да Орыс ханныңұлы [[Тоқтақия]] басқарған Ақ Орда әскерінен жеңілді. 1375-76 ж. қыста Орыс хан темір мен оның қолшоқпарының арандатушылық қимылдарына қарсы өзі жорыққа шықты. Екі жақ Сығанақ түбінде кездескенімен, күннің тым суып кетуіне байланысты ұрыс болмады. Келесі жылы Орыс хан тағы да Темірге қарсы аттанды. Бірақ бұл соғыстың нәтижесі беймәлім., өйткені Темір әулетінің шежірешілері Низам ад-Дин Шами мен Шараф ад-Дин Әли Йезди Орыс хан осы жорық кезінде өліпті-міс (1376-77) деп жазады, ал басқа деректер бойынша 1380-81 ж. қайтыс болған. Аса қауіпті дұшпанынан құтылған Тоқтамыс Ақ Ордаға қысымын күшейтіп, 1377 жылдың ақырында Ақ Орданың [[Сығанақ]], [[Сауран]] қалаларын басып алды (Низам ад-Дин Шамидің мәліметіне қарағанда Сығанақ 1378-79 ж. алынды). 1377-78 ж. [[Тоқтамыс]] [[Сарай-Берке]] мен Еділ маңындағы басқа да қалаларды бағындырды. Ақ Орда мен Алтын Орданы билігіне алған Тоқтамыс бұрынғы жебеушісі Темірдің енді өз қарамағындағы Ақ Орданы әлсіретпек болған әрекеттеріне қарсы шықты. ==Дереккөздер== Қазақ энцеклопедиясы c8ruv4hx6mxnpht4a6q36ias0ua3q2r 3590743 3590742 2026-04-24T00:11:59Z Sagzhan 29953 Sagzhan [[Орыс ханның Темірге қарсы соғыстары]] бетін [[Ұрыс ханның Темірге қарсы соғыстары]] бетіне жылжытты 3590742 wikitext text/x-wiki '''Орыс ханның Темірге қарсы соғыстары''' (14 ғ.). [[Ұрыс хан]]ның (1361-80 ж. билік құрды) сыртқы саясаты негізінен әмір Темірдің басқыншылық жорығына тойтарыс беруге бағытталды. Өйткені Темір өз мемлекетімен көрші екі ел – [[Ақ Орда]] мен Моғолстанның шаруашылық және әскери-саяси тәуелсіздік жағынан нығайуына бөгет жасамақ болды. Темірдің 14 ғ-дың соңғы ширегінде Шығ. [[Дешті Қыпшақ]] пен Жетісу жерлеріне басып кіріп, талап-тонау әрекетіне жергілікті халық, Ақ Орда билеушісі Орыс хан, феод. билеушілер: Тоқтамыс (1381-95 ж. билік етті), Дулат әмірі Қамараддин (Қамар ад-Дин) және Моғолстан ханы [[Қызыр Қожа]] (1389-99 ж. биледі) қарсы шықты. Ақ Орданың күшеюіне сескенген Темір Орыс ханға Ақ Ордадағы өз қолшоқпары Тоқтамысты айдап салды. Темірдің әскери көмегіне сүйенген Тоқтамыс 1374-75 ж. Орыс ханға қарсы жорыққа аттанды. Соғыста Орыс ханның баласы Құтлұғ-Бұқа өлді, бірақ Тоқтамыс әскері талқандалды. Темірден жаңа әскер алған Тоқтамыстың екінші жорығы да Орыс ханныңұлы [[Тоқтақия]] басқарған Ақ Орда әскерінен жеңілді. 1375-76 ж. қыста Орыс хан темір мен оның қолшоқпарының арандатушылық қимылдарына қарсы өзі жорыққа шықты. Екі жақ Сығанақ түбінде кездескенімен, күннің тым суып кетуіне байланысты ұрыс болмады. Келесі жылы Орыс хан тағы да Темірге қарсы аттанды. Бірақ бұл соғыстың нәтижесі беймәлім., өйткені Темір әулетінің шежірешілері Низам ад-Дин Шами мен Шараф ад-Дин Әли Йезди Орыс хан осы жорық кезінде өліпті-міс (1376-77) деп жазады, ал басқа деректер бойынша 1380-81 ж. қайтыс болған. Аса қауіпті дұшпанынан құтылған Тоқтамыс Ақ Ордаға қысымын күшейтіп, 1377 жылдың ақырында Ақ Орданың [[Сығанақ]], [[Сауран]] қалаларын басып алды (Низам ад-Дин Шамидің мәліметіне қарағанда Сығанақ 1378-79 ж. алынды). 1377-78 ж. [[Тоқтамыс]] [[Сарай-Берке]] мен Еділ маңындағы басқа да қалаларды бағындырды. Ақ Орда мен Алтын Орданы билігіне алған Тоқтамыс бұрынғы жебеушісі Темірдің енді өз қарамағындағы Ақ Орданы әлсіретпек болған әрекеттеріне қарсы шықты. ==Дереккөздер== Қазақ энцеклопедиясы c8ruv4hx6mxnpht4a6q36ias0ua3q2r 0 517175 3590476 3550480 2026-04-23T13:06:28Z Еркежан Сейтқазы 180268 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3590476 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Қайрат Нұртасұлы Айдарбеков |Атауы = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туған кездегі есімі = Қайрат Нұртасұлы Айдарбеков |Толық аты = |Туған күні = 25.02.1989 |Туған жері = [[Қазақстан]] [[Түркістан]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = 2000 - қазіргі уақытқа дейін |Мемлекет = {{KAZ}} |Мамандықтары = {{әнші|Қазақстан}}, {{актер|Қазақстан}} |Дауыс түрі = [[Тенор]] |Аспаптары = |Жанрлары = [[Поп]] |Лақап аттары = Қайрат Нұртас, Легенда, Қайрош |Ұжымдары = |Қызметтес болған =[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев|Мейрамбек Бесбаев]], [[Төреғали Төреəліұлы|Төреғали Төреәлі]], [[Бекболат Қанайұлы Тілеухан|Бекболат Тілеухан]], [[Жанар Асылбекқызы Дұғалова|Жанар Дұғалова]] |Лейблдері = Kairat Nurtas Production |Марапаттары = |Сайты = knproduction.com }} '''Қайрат Нұртас''' (25 ақпан 1989 жылы [[Түркістан облысы|Түркістан облысы,]] [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласында дүниеге келген) — Қазақстанның эстрадалық [[әнші]]сі. Бүгінгі таңдағы [[қазақ тілі]]нде ән айтатын жас әншілердің ішіндегі ең танымалы. Тыңдармандар мен әріптестерінің арасында көптеген табынушылары бар. ==Өмірбаяны== [[Қоңырат]] тайпасының [[Жауғашты руы|Жауғашты]] тарауынан шыққан<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tengrinews.kz/show/kayrat-nurtas-nazval-svoy-ru-otvetil-vopros-karakalpak-on-330052/|title=Кайрат Нуртас назвал свой "ру" и ответил на вопрос, каракалпак ли он|author=tengrinews.kz|website=Главные новости Казахстана - Tengrinews.kz|date=2017-11-02|access-date=2023-02-12}}</ref>. 1989 жылы Айдарбеков Қайрат Нұртасұлы 1989 жылы 25-ақпанда [[Түркістан облысы]] [[Түркістан]] қаласында дүниеге келген. 1996 жылы Алматы қаласындағы Мұқағали Мақатаев атындағы №140 мектеп-гимназиясында алғаш қолына қалам алады. 1997 жылы: "Махаббат мұңы" әнімен алғаш 8 жасында экранға шықты. 2005 жылы Эстрада цирк колледжінің студенті атанды. 2006 жылы "Шаншар" әзіл-ысқақ театрында "Әке" әнін орындады. Сол жылы "Арман" әні жазылды. 2007 жылы: Қайрат елге белгілі әндері "Тәтті сезім", "Еркетай қарындасым", "Жаралдың кім үшін", "Аллаға шүкір", "Көз жасың көмектеспейді" сияқты тағы да басқа әндерін тыңдарманға ұсынды. 2008 жылы 25 ақпанда Алматы қаласы Республика сарайында "Тәтті сезім" атты алғашқы шығармашылық ән кешін берді. 2009-2010 жылы белгілі [[хит]] әндер мен бейнебаяндар жарық көрді. Осы уақытта тек Қазақстанда емес, [[Қытай]], [[Қырғызстан]], [[Өзбекстан]] және т.б. елдерде аты мәлім болып, бірнеше шығармашылық кештерін өткізді. 2010 жыл: "Ауырмайды жүрек" әні жазылды. 2011 жылы Қазақстан ұлттық арнасы ұйымдастырған "Екі жұлдыз" байқауына қатысты. 2012 жылы 25 ақпанда [[KN|"KN" журналының]] тұсауы кесілді. 2013 жылы [[Баян Мақсатқызы Есентаева|Баян Есентаева]] продюсерлік еткен "Саз әлемі" байқауына "Ауырмайды жүрек", "Мейлі" әндерімен қатысып, "Атмарозыг", "Жыл әншісі" және "Жыл әні" атағын жеңіп алады. 9 сәуірде [[Өкініш фильмі|"Өкініш" фильмінің]] премьерасы өтті. 2014 жылы «Муззон» ЕМА-2014 премиясында «Жылдың үздік әншісі» атанды Алматы және Астана қалаларында Қазақстанда бұрын соңды болмаған 3D шоу концертін берді. 2015 жылы Ұлттық аспаптар оркестірімен жанды дауыста «Қызыл гүлім-ай» кешіне қатысты. Тұңғыш рет Астана қаласында өткен «МузТВ» арнасының арнайы «Гравитация» премиясында халықтың дауыс беру нәтижесінде Қазақстанның үздік әншісі атанды. == Жеке өмірі == Әкесі - Нұртас Айдарбеков, анасы - Гүлзира Айдарбекова (туған. 1968, қыздың аты Дәрібаева); Аян мен Занғардың інілері бар.2008 жылдан бастап Жұлдыз Әбдікәрімоваға үйленген. 14 сәуір 1988 жыл), некеде бес бала дүниеге келді: қыздары Алау, Сезім, Рабия Сұлтан, ұлдары Нарұл және Хан. == Шығармашылығы == Әнші ретінде ең алғаш [[Байқоңыр]] сахнасынан он жасында көрінді. Бірінші есеп беру кешін 2008 жылы Алматы қаласында өткізді. Атақты [[Шәмші Қалдаяқов]], Әсет Бейсеуов, Ержан Серікбаев сияқты композиторлардың әндерін Қайрат Нұртастың репертуарынан көруге болады. Оның продюсері, әрі демеушісі анасы - Гүлзира Айдарбекова. == Фильмдері == 2013 жылы "Өкініш" атты фильмнің премьерасы болды. Фильм, әншінің мелодрамалық өмірін баяндайды. Фильмде Қайрат Нұртас басты рөлді сомдаса, оның туыстары, профессионалды әншілер мен актерлер де фильмнен қалыс қалмады. Адель (2015) Арман. Когда ангелы спят (2017) Той любой ценой<ref>[https://www.kinopoisk.ru/film/1112595/ Кинопоиск сайты]</ref> (2018) Айналар<ref>[https://www.kinopoisk.ru/film/1319233/ Кинопоиск сайты]</ref> (2019) == Дискография == * 2006: Аңсағаным * 2007: Ана * 2008: Арнау * 2009: Кешегі * 2010: Өкініш * 2011: Ауырмайды жүрек * 2012: Шыда жүрек * 2021: Жаным<ref>{{Cite web|title=""Жалею, что мы встретились": Кайрат Нуртас выпустил грустную песню"|url=https://www.nur.kz/showbiz/1911296-ne-imeet-nichego-obschego-s-lichnoy-zhiznyu-kayrat-nurtas-vypustil-novuyu-lirichnuyu-pesnyu/}}</ref> * 2023: Бәрі дұрыс па? == Меншік және кірістер == ЕМА-2020 нәтижелері бойынша рейтингте қазақстандық атақты адамдар арасында үздік қазақстандық орындаушы бірінші орынға ие болды. Оның табысы 6,5 миллион долларды құрады. == Жетістіктері == 2013 жылы II Еуразиялық музыка жүлдесінің «Үздік орындаушы» номинациясы тізімінде болды, бірақ жеңіске Әли Оқапов жетті. Ал келесі жылдағы III Еуразиялық музыка жүлдесінде Қайрат Нұртас сол номинацияда жеңісті қанжығасына байлады. 2015 жылы Қайрат Нұртас «Қазақстандағы үздік артист» номинациясы бойынша Муз-ТВ сыйлығына ие болды.2016 жылдың қыркүйек айында EMA-2016 «Евразия» музыкалық сыйлығының лауреаты атанды, «Үздік концерт шоуы» номинациясы бойынша. 2016 жылы ҚР Дарын жастар сыйлығының лауреаты. 2016 жылы "Құрмет" (ҚР Құрмет Ордені) орденінің кавалері 2017 жылы "Қазақстан Республикасының Ұлттық Ұлан қызметінің үздігі" алқасы медаль (2017). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Түркістанда туғандар]] [[Санат:Құрмет орденінің (Қазақстан) иегерлері]] [[Санат:Аманат партиясының мүшелері]] [[Санат:Дарын мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Шымкенттің құрметті азаматтары]] [[Санат:YouTube күміс батырма иелері]] [[Санат:YouTube алтын батырма иелері]] 1ntubitp3rdxesy83t3l07q4rhszm1w 3590538 3590476 2026-04-23T13:57:01Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Еркежан Сейтқазы|Еркежан Сейтқазы]] ([[User talk:Еркежан Сейтқазы|т]]) өңдемелерінен [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] соңғы нұсқасына қайтарды 3550480 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Қайрат Нұртасұлы Айдарбеков |Атауы = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туған кездегі есімі = Қайрат Нұртасұлы Айдарбеков |Толық аты = |Туған күні = 25.02.1989 |Туған жері = [[Қазақстан]] [[Түркістан]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = 2000 - қазіргі уақытқа дейін |Мемлекет = {{KAZ}} |Мамандықтары = {{әнші|Қазақстан}}, {{актер|Қазақстан}} |Дауыс түрі = [[Тенор]] |Аспаптары = |Жанрлары = [[Поп]] |Лақап аттары = Қайрат Нұртас, Легенда, Қайрош |Ұжымдары = |Қызметтес болған =[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев|Мейрамбек Бесбаев]], [[Төреғали Төреəліұлы|Төреғали Төреәлі]], [[Бекболат Қанайұлы Тілеухан|Бекболат Тілеухан]], [[Жанар Асылбекқызы Дұғалова|Жанар Дұғалова]] |Лейблдері = Kairat Nurtas Production |Марапаттары = |Сайты = knproduction.com }} '''Қайрат Нұртас''' (25 ақпан 1989 жылы [[Түркістан облысы]] [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласында дүниеге келген) — Қазақстанның эстрадалық [[әнші]]сі. Бүгінгі таңдағы [[қазақ тілі]]нде ән айтатын жас әншілердің ішіндегі ең танымалы. Тыңдармандар мен әріптестерінің арасында көптеген табынушылары бар. ==Өмірбаяны== [[Қоңырат]] тайпасының [[Жауғашты руы|Жауғашты]] тарауынан шыққан<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tengrinews.kz/show/kayrat-nurtas-nazval-svoy-ru-otvetil-vopros-karakalpak-on-330052/|title=Кайрат Нуртас назвал свой "ру" и ответил на вопрос, каракалпак ли он|author=tengrinews.kz|website=Главные новости Казахстана - Tengrinews.kz|date=2017-11-02|access-date=2023-02-12}}</ref>. 1989 жылы Айдарбеков Қайрат Нұртасұлы 1989 жылы 25-ақпанда [[Түркістан облысы]] [[Түркістан]] қаласында дүниеге келген. 1996 жылы Алматы қаласындағы Мұқағали Мақатаев атындағы №140 мектеп-гимназиясында алғаш қолына қалам алады. 1997 жылы: "Махаббат мұңы" әнімен алғаш 8 жасында экранға шықты. 2005 жылы Эстрада цирк колледжінің студенті атанды. 2006 жылы "Шаншар" әзіл-ысқақ театрында "Әке" әнін орындады. Сол жылы "Арман" әні жазылды. 2007 жылы: Қайрат елге белгілі әндері "Тәтті сезім", "Еркетай қарындасым", "Жаралдың кім үшін", "Аллаға шүкір", "Көз жасың көмектеспейді" сияқты тағы да басқа әндерін тыңдарманға ұсынды. 2008 жылы 25 ақпанда Алматы қаласы Республика сарайында "Тәтті сезім" атты алғашқы шығармашылық ән кешін берді. 2009-2010 жылы белгілі [[хит]] әндер мен бейнебаяндар жарық көрді. Осы уақытта тек Қазақстанда емес, [[Қытай]], [[Қырғызстан]], [[Өзбекстан]] және т.б. елдерде аты мәлім болып, бірнеше шығармашылық кештерін өткізді. 2010 жыл: "Ауырмайды жүрек" әні жазылды. 2011 жылы Қазақстан ұлттық арнасы ұйымдастырған "Екі жұлдыз" байқауына қатысты. 2012 жылы 25 ақпанда [[KN|"KN" журналының]] тұсауы кесілді. 2013 жылы [[Баян Мақсатқызы Есентаева|Баян Есентаева]] продюсерлік еткен "Саз әлемі" байқауына "Ауырмайды жүрек", "Мейлі" әндерімен қатысып, "Атмарозыг", "Жыл әншісі" және "Жыл әні" атағын жеңіп алады. 9 сәуірде [[Өкініш фильмі|"Өкініш" фильмінің]] премьерасы өтті. 2014 жылы «Муззон» ЕМА-2014 премиясында «Жылдың үздік әншісі» атанды Алматы және Астана қалаларында Қазақстанда бұрын соңды болмаған 3D шоу концертін берді. 2015 жылы Ұлттық аспаптар оркестірімен жанды дауыста «Қызыл гүлім-ай» кешіне қатысты. Тұңғыш рет Астана қаласында өткен «МузТВ» арнасының арнайы «Гравитация» премиясында халықтың дауыс беру нәтижесінде Қазақстанның үздік әншісі атанды. == Жеке өмірі == Әкесі - Нұртас Айдарбеков, анасы - Гүлзира Айдарбекова (туған. 1968, қыздың аты Дәрібаева); Аян мен Занғардың інілері бар. 2008 жылдан бастап Жұлдыз Әбдікәрімоваға үйленген. 14 сәуір 1988 жыл), некеде бес бала дүниеге келді: қыздары Алау, Сезім, Рабия Сұлтан, ұлдары Нарұл және Хан. == Шығармашылығы == Әнші ретінде ең алғаш [[Байқоңыр]] сахнасынан он жасында көрінді. Бірінші есеп беру кешін 2008 жылы Алматы қаласында өткізді. Атақты [[Шәмші Қалдаяқов]], Әсет Бейсеуов, Ержан Серікбаев сияқты композиторлардың әндерін Қайрат Нұртастың репертуарынан көруге болады. Оның продюсері, әрі демеушісі анасы - Гүлзира Айдарбекова. == Фильмдері == 2013 жылы "Өкініш" атты фильмнің премьерасы болды. Фильм, әншінің мелодрамалық өмірін баяндайды. Фильмде Қайрат Нұртас басты рөлді сомдаса, оның туыстары, профессионалды әншілер мен актерлер де фильмнен қалыс қалмады. Адель (2015) Арман. Когда ангелы спят (2017) Той любой ценой<ref>[https://www.kinopoisk.ru/film/1112595/ Кинопоиск сайты]</ref> (2018) Айналар<ref>[https://www.kinopoisk.ru/film/1319233/ Кинопоиск сайты]</ref> (2019) == Дискография == * 2006: Аңсағаным * 2007: Ана * 2008: Арнау * 2009: Кешегі * 2010: Өкініш * 2011: Ауырмайды жүрек * 2012: Шыда жүрек * 2021: Жаным<ref>{{Cite web|title=""Жалею, что мы встретились": Кайрат Нуртас выпустил грустную песню"|url=https://www.nur.kz/showbiz/1911296-ne-imeet-nichego-obschego-s-lichnoy-zhiznyu-kayrat-nurtas-vypustil-novuyu-lirichnuyu-pesnyu/}}</ref> * 2023: Бәрі дурыс па == Меншік және кірістер == ЕМА-2020 нәтижелері бойынша рейтингте қазақстандық атақты адамдар арасында үздік қазақстандық орындаушы бірінші орынға ие болды. Оның табысы 6,5 миллион долларды құрады. == Жетістіктері == 2013 жылы II Еуразиялық музыка жүлдесінің «Үздік орындаушы» номинациясы тізімінде болды, бірақ жеңіске Әли Оқапов жетті. Ал келесі жылдағы III Еуразиялық музыка жүлдесінде Қайрат Нұртас сол номинацияда жеңісті қанжығасына байлады. 2015 жылы Қайрат Нұртас «Қазақстандағы үздік артист» номинациясы бойынша Муз-ТВ сыйлығына ие болды.2016 жылдың қыркүйек айында EMA-2016 «Евразия» музыкалық сыйлығының лауреаты атанды, «Үздік концерт шоуы» номинациясы бойынша. 2016 жылы ҚР Дарын жастар сыйлығының лауреаты. 2016 жылы "Құрмет" (ҚР Құрмет Ордені) орденінің кавалері 2017 жылы "Қазақстан Республикасының Ұлттық Ұлан қызметінің үздігі" алқасы медаль (2017). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Түркістанда туғандар]] [[Санат:Құрмет орденінің (Қазақстан) иегерлері]] [[Санат:Аманат партиясының мүшелері]] [[Санат:Дарын мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Шымкенттің құрметті азаматтары]] [[Санат:YouTube күміс батырма иелері]] [[Санат:YouTube алтын батырма иелері]] 9nyhcx4hyx3lagjrepl1ynz7qdkwssq 0 518564 3591028 2772716 2026-04-24T11:33:19Z Rasulbek Adil 176232 3591028 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Белгібай Бектүрғанов |Шынайы есімі = |Суреті = |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 1894 |Туған жері = Шымкент облысы, Түлкібас ауданы, Майлыкент |Қайтыс болған күні = 1967 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{URS}} |Ұлты = Қазақ |Мансабы = Ақын |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = Ескі жыр-дастан, толғау-термелер |Жанры = |Шығармалардың тілі = |Дебюті = |Марапаттары = |Сыйлықтары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Белгібай Бектұрғанов''' (1894-1967) - халық [[ақын]]ы. [[Түркістан облысы|ОҚО]], [[Түлкібас ауданы]]ндағы [[Майлыкент]] деген жерде кедей шаруа отбасында туған. Ескі жыр-дастан, толғау-термелерді көп білген. Өзі де өлеңдері жергілікті баспасөзде жарияланған. Ауылды советтендіруге, байларды конфискелеу, коллективтендіру жұмысына белсене қатыскан .<ref>Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ. Қаратаев - Алматы, 1972, 2 том, 245 бет</ref> == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Түркістан облысында туғандар]] [[Санат:Қазақстан ақындары]] m7wzgdwly3v31xgfm3v7q4c4m94ce7q 0 526350 3590437 2752392 2026-04-23T12:21:34Z Casserium 68287 3590437 wikitext text/x-wiki '''Елді мекендер:''' * [[Жалтыркөл (Ақмола облысы)|Жалтыркөл]] – [[Ақмола облысы]] [[Аршалы ауданы]]ндағы ауыл. * [[Жалтыркөл (Әулиекөл ауданы)|''Жалтыркөл'']] – [[Қостанай облысы]] [[Әулиекөл ауданы]]ндағы таратылған ауыл. * [[Жалтыркөл (Денисов ауданы)|Жалтыркөл]] – [[Қостанай облысы]] [[Денисов ауданы]]ндағы ауыл. * [[Жалтыркөл (Жітіқара ауданы)|''Жалтыркөл'']] – [[Қостанай облысы]] [[Жітіқара ауданы]]ндағы таратылған ауыл. '''Көлдер''': * [[Жалтыркөл (көл, Ақмола облысы)|Жалтыркөл]] – [[Есіл]] алабындағы көл. * [[Жалтыркөл (көл, Жаңақала ауданы)|Жалтыркөл]] – [[Батыс Қазақстан облысы]] [[Жаңақала ауданы]] жеріндегі көл. * [[Жалтыркөл (көл, Ақжайық ауданы)|Жалтыркөл]] – [[Батыс Қазақстан облысы]] [[Ақжайық ауданы]] жеріндегі көл. * [[Жалтыркөл (көл, Сырым ауданы)|Жалтыркөл]] – [[Батыс Қазақстан облысы]] [[Сырым ауданы]] жеріндегі көл. * [[Жалтыркөл (көл, Қызылорда облысы)|Жалтыркөл]] – [[Қызылорда облысы]] [[Қазалы ауданы]] жеріндегі көл. * [[Жалтыркөл (көл, Солтүстік Қазақстан облысы)|Жалтыркөл]] – [[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы)|Есіл ауданы]] жеріндегі көл. {{айрық}} rpt89fq1w2rc64qcnyzrrdhgo7h6mq8 0 527309 3590503 2967175 2026-04-23T13:33:31Z Еркежан Сейтқазы 180268 тыныс белгі қатесі 3590503 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Ральф Баер |Шынайы есімі = {{lang-en|Ralph H. Baer}} |Сурет = Ralph-Baer.jpg |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туылған кездегі есімі = |Туылған күні = 8.3.1922 |Туылған жері = [[Родальбен]] |Мансабы = инженер, ғалым, құрастырушы |Азаматтығы = |Ұлты = |Қайтыс болған күні = 6.12.2014 |Қайтыс болған жері = [[Манчестер]] |Әкесі = Лео Бауэр |Анасы = Лотте Бауэр |Жұбайы = Дена Уинстон (1952—2006) |Балалары = Джеймс, Марк, Нэнси |Марапаттары = |Сайты = http://www.ralphbaer.com/ |Басқалары = |Commons = Ralph Baer }} '''Ральф Баер'''({{lang-en|Ralph Henry Baer}}) – видео ойын өнеркәсібінде кеңінен танымал болған адам. Себебі, ол ең алғашқы ойын консолы болған Magnavox Odyssey ойынын 1972 жылы жасаған.<ref name="gam1">''Бендж Эдвардс.'' [http://www.gamasutra.com/view/feature/1690/the_right_to_baer_games__an_.php The Right to Baer Games — An Interview with Ralph Baer, the Father of Video Games] {{ref-en}} ''gamasutra.com'' сайтында, 23 наурыз 2007 жыл</ref> ==Өмірбаяны== Ральф 1922 жылы Германияның Родальбен қаласында дүниеге келген. Ал 11 жасында Германияның қатаң саясатынан қашып АҚШ-қа көшіп кетеді. Ральф Баер Нью-Йорк қаласында аптасына 20 доллар жалақыға жұмыс істей бастайды. Кейіннен электроникамен айналысып бірталай жетістіктерге де жетеді. 1940 жылы Ұлттық Радио Институтында «Радиотехниканың сервистік қызметі» мамандығы бойынша білім алып шығады.<ref>[http://archive.computerhistory.org/resources/text/Oral_History/Baer_Ralph_1/Baer_Ralph_1and2.2006.102657972_final.pdf Oral History of Ralph Baer]</ref><ref>[http://www.taynh.org/_kd/Items/actions.cfm?action=Show&item_id=2249&destination=ShowItem Temple Adath Yeshurun (йорцайт)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141210172057/http://www.taynh.org/_kd/Items/actions.cfm?action=Show&item_id=2249&destination=ShowItem |date=2014-12-10 }}</ref> 1943 жылы әскерге шақырылып, АҚШ әскерінің Лондондағы штаб-пәтерінде барлаушы болып қызмет етеді. Соғыстан кейін Қорғаныс Министрі оған қосымша білім алуы үшін қаржы бөліп, Баер Чикаго Технология Институтында бакалавр дәрежесін иемденеді. Өмірінің келесі 15 жылын әр түрлі компанияларда жұмыс істеумен өткізеді. Ральф алғаш рет видео ойындармен 1966 жылы айналыса бастайды. Жаңа идеяның құрылымдық алгоритмін бірнеше айда жасап шығарады. Бұл алғашқы теледидарға қосыла алатын консолдың жобасы еді.<ref>[http://www.usinflationcalculator.com/ Калькулятор инфляции в США] {{ref-en}}</ref>) 1968 жылдың қаңтарында Баер видео ойындарға патент алады. Ал сол жылдың қазан айына келіп қарапайым футбол, баскетбол және пинг-понг ойнауға болатын функционалды ойын консолын шығарады. 1969 жылы қаңтарда Ральф Баер бірқатар компанияларға «Brown Box» деген атауға ие ойын консолының прототипін таныстырады. Ресми келісім шартқа қол қойылғаннан кейін Magnavox компаниясы Magnavox Odyssey ойын приставкасын құрастырумен айналыса бастайды. Көп өтпей ойын консолдары 1972 жылы АҚШ дүкендерінде 99.95 АҚШ доллары көлемінде сатуға шығады. Ральфтің туындысы кейінгі үш жылда 330 мың дана сатылым деңгейіне жетіп, сәтті өнеркәсіп ретінде тарихта қалады.<ref>[http://www.rolentapress.com/Products/Videogames%20-%20In%20The%20Beginning/Preview.htm Videogames: In the Beginning] {{ref-en}} '''(2005)''' ISBN 0-9643848-1-7</ref>. Содан кейінгі жылдары да Ральф Баер өз патенті мен өнертабысы үшін сыйақы алып отырады. Сондай-ақ, видео ойындарды дамыту межесінде жұмыс істеуді өмірінің соңына дейін тоқтатпайды. Ральф Баер босқа «видео ойындардың әкесі» атағын иемденген жоқ. Себебі оның арқасында Sony, Nintendo және Microsoft ойын консолдары шығып келеді. 2006 жылдың ақпанында Баер АҚШ президенті Джордж Буштың қолынан «Технологияда сіңірген еңбегі үшін» ұлттық медалін алды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ae8d0njs6c4corbixuquckhdxglneab 0 527968 3590520 3368458 2026-04-23T13:46:38Z Еркежан Сейтқазы 180268 грамматикалық қате 3590520 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Ерлан Стамбеков | Шынайы есімі = | Суреті = Erlan Stambekov (2023-04-06).jpg | Сурет ені = | Атауы = Стамбеков, 2023 жыл | Титулы = [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Мәжілісі]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII шақырылымы]]ның депутаты | Ту = Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg | Басқара бастады = 29 наурыз 2023 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Сайлау округі = [[Алматы]], №4 | Көпшілігі = 15,930 (20.7%) | Ізашары = ''сайлау округі қайта құрылды'', [[Сергей Иванович Бояркин|Сергей Бояркин]] (2007) | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Алматы қаласы мәслихаты]] VI шақырылымының депутаты | Ту_2 = Almaty City Maslihat.svg | Ту2_2 = Flag of Almaty.svg | Басқара бастады_2 = 25 наурыз 2016 | Басқаруын аяқтады_2 = 3 сәуір 2018 | Сайлау округі_2 = №25 | Ізашары_2 = [[Сейілбек Машайұлы Қалақов|Сейілбек Қалақов]] | Ізбасары_2 = [[Асхат Қайратұлы Шілікбаев|Асхат Шілікбаев]] | Титулы_3 = [[Алматы халық депутаттарының қалалық кеңесі|Алматы қалалық кеңесі]]нің халық депутаты | Ту_3 = Soviet Coat of arms of Almaty.gif | Ту2_3 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_3 = наурыз 1989 | Басқаруын аяқтады_3 = қараша 1993 | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 17.12.1966 | Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = 4 | Партиясы = [[Аманат (партия)|Нұр Отан]] (2000–2019)<br>[[Партиясыз]] (2019–) | Білімі = [[Қазақ бас сәулет-құрылыс академиясы|Алматы сәулет-құрылыс институты]] | Мамандығы = инженер-экономист | Қызмет еткен жылдары = 1985–1987 | Әскер түрі = [[КСРО Қарулы Күштері]] | Қолтаңбасы = | Сайты = {{URL|https://stambekov.kz/kz}} | Commons = Erlan Stambekov | Марапаттары = }} '''Ерлан Дәулетұлы Стамбеков''' ([[17 желтоқсан]] [[1966 жыл]], [[Алматы]]) — [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|кеңестік]] және [[қазақстан]]дық саясаткер, кәсіпкер, ақын, әнші және 2023 жылдан бері [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты. Ол бұған дейін жергілікті өзін-өзі басқару органдарында 2016–2019 жылдары [[Алматы қаласы мәслихаты]]ның депутаты, 1989–1993 жылдары [[Алматы халық депутаттарының қалалық кеңесі|Алматы қалалық кеңесінің халық депутаты]] болған. Стамбеков өзінің бүкіл мансабында бизнесте, мемлекеттік және энергетикалық салаларда әртүрлі қызметтерді атқарды. == Ерте жылдары және мансабы == [[Алматы]]да туып-өскен Стамбеков 1984 жылы Алматыдағы №36 орта мектепте білім алып, 1991 жылы [[Қазақ бас сәулет-құрылыс академиясы|Алматы сәулет-құрылыс институты]]нда инженер-экономист мамандығын алды. Бірінші курстан кейін ол 1985 жылдан 1987 жылға дейін [[КСРО Қарулы Күштері]] қатарында екі жыл қызмет етті.<ref name="majilis">{{Cite web|url= https://www.parlam.kz/kk/blogs/stambekov/Biography |title= Стамбеков Ерлан Дәулетұлы: Өмірбаяны |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]]тің ресми сайты |accessdate= 2024-03-27}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230811044050/https://www.parlam.kz/kk/blogs/stambekov/Biography |date= 2023-08-11}}</ref> Институтты бітіргеннен кейін ол Алматы қор биржасында [[брокер]] болып еңбек жолын бастады. Одан кейін 1992–1997 жылдар аралығында ол «Анар» халықаралық сауда үйінің директоры қызметін атқарды.<ref name="majilis" /> Осыдан кейін Стамбеков серіктестерімен Қазақстанның жанармай құю станциялары нарығында корпоративтік клиенттерге арналған смарт-карта Alacard жобасын ойлап шығарды. Бұл бастама сәтті болды да, елде қаржы және отын секторында смарт-карталар алғаш рет енгізіледі.<ref>{{Cite web|url= https://www.ismet.kz/ru/community/successstories/mi-sozdali-chipy-ewe-25-let-nazad-kazakhstanec-rasskazyvaet-o-svoem-biznese.html |title= «Мы первыми внедрили смарт-карты еще 25 лет назад», - казахстанец рассказывает о своем бизнесе |lang= ru |publisher= ISMET |author= Ашимова, Куралай |date= 2022-06-30}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220930123341/https://www.ismet.kz/ru/community/successstories/mi-sozdali-chipy-ewe-25-let-nazad-kazakhstanec-rasskazyvaet-o-svoem-biznese.html |date= 2022-09-30}}</ref> 2000 жылдардың басында ол мұнай-газ секторына кірісті, алдымен [[Қазақстан Республикасы Энергетика және минералды ресурстар министрлігі|Энергетика және минералды ресурстар министрлігі]]не қарасты Мұнай-газ кешені Бас диспетчерлік департаменті РМК директорының бірінші орынбасары болды. Стамбеков қоғамдық міндеттерімен қатар, кәсіпкерлердің мүддесін қорғады. Еңбек жолында алға жылжыған ол 2001 жылы Энергетика және минералды ресурстар министрлігі бас директорының бірінші орынбасары қызметін атқарды. 2001–2003 жылдар аралығында Стамбеков ALA Data Systems ltd. бас директоры қызметін атқарды. Одан кейін 2003–2004 жылдары «[[ҚазТрансОйл]]<nowiki/>» АҚ корпоративтік даму департаментінің директоры қызметін атқарды.<ref name="majilis" /> Стамбеков 2004 жылы ALA Data Systems ltd бас директоры қызметіне қайта оралды. Сонымен қатар, ол Alacard Petroltech президенті қызметін атқарды.<ref name="majilis" /> Оның бұл міндеттемесі Қазақстандық өнеркәсіпшілер мен кәсіпкерлер одағының президенті, сондай-ақ 2013 жылғы қазаннан 2014 жылғы шілдеге дейін [[Алматы]] қаласы «[[Атамекен Ұлттық кәсіпкерлер палатасы|Атамекен]]<nowiki/>» Ұлттық кәсіпкерлер палатасының директоры және 2015 жылғы 18 желтоқсаннан 2018 жылға дейін «Атамекен» Өңірлік Кеңесінің төрағасы қызметтерін атқарды.<ref>{{Cite web|url= https://atameken.kz/ru/news/20814-erlan-stambekov-vozglavil-regsovet-rpp-almaty |title= ЕРЛАН СТАМБЕКОВ ВОЗГЛАВИЛ РЕГСОВЕТ ПАЛАТЫ АЛМАТЫ |lang= ru |publisher= atameken.kz |date= 2015-12-18 |accessdate= 2024-03-27}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230810230444/https://atameken.kz/ru/news/20814-erlan-stambekov-vozglavil-regsovet-rpp-almaty |date= 2023-08-10}}</ref> «Атамекенді» басқарған кезінде ол салық заңнамасын қайта қарап, борышкер кәсіпкерлерге рақымшылық жасау арқылы дағдарысқа қарсы шара қолдануды ұсынып, салық өкілдерін «бопсалаушы дерлік» деп сипаттады.<ref>{{Cite web|url= https://zonakz.net/2015/11/04/erlan-stambekov-gosudarstvo-stalo-totalnym-kontrolerom-s-molchalivogo-soglasija-biznesa/ |title= Ерлан Стамбеков: Государство стало тотальным контролером с молчаливого согласия бизнеса |lang= ru |publisher= KazTAG |author= Родионов, Владимир |date= 2015-11-04 |accessdate= 2024-03-27}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240327025602/https://zonakz.net/2015/11/04/erlan-stambekov-gosudarstvo-stalo-totalnym-kontrolerom-s-molchalivogo-soglasija-biznesa/ |date= 2024-03-27}}</ref> == Саяси мансабы == Стамбеков саяси сахнаға алғашында 1989 жылы [[Алматы халық депутаттарының қалалық кеңесі|Алматы халық депутаттары кеңесі]]нің мүшесі болып келді де, ол [[Алматы әкімі|әкім]] [[Заманбек Нұрқаділов|Заманбек Нұрқаділов]] жанындағы кеңестің жастар ісі, дене шынықтыру және спорт, ауған жауынгерлері жөніндегі комиссиясын басқарып кетті.<ref>{{Cite web|url= https://365info.kz/2015/12/pochemu-kazahstan-ne-samoe-plohoe-mesto-na-zemle |title= Лучше быть на своей земле рабом, чем на чужой султаном — бизнесмен |lang= ru |publisher= 365info.kz |author= Исабекова, Карлыгаш |date= 2015-12-07 |accessdate= 2024-03-27}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230811043934/https://365info.kz/2015/12/pochemu-kazahstan-ne-samoe-plohoe-mesto-na-zemle |date= 2023-08-11}}</ref> Сол жылы Стамбеков Тай-Қазан киелі жерінің [[Санкт-Петербург]]тен Қазақстанға қайтарылуына үлес қосты. Ол [[Алматы]] қаласындағы [[Қазақстанның №7 сайлау округі|№7 сайлау округі]]нен [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2004)|2004 жылы өткен заң шығарушы сайлау]]да [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] төменгі палатасына тәуелсіз кандидат ретінде депутаттық мандатқа үміткер болды, алайда сайлана алмады.<ref>{{Cite web|url= https://nomad.su/?a=3-200408200013 |title= Информация |lang= ru |publisher= nomad.su |date= 2004-08-20 |accessdate= 2024-03-25}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230810235812/https://nomad.su/?a=3-200408200013 |date= 2024-03-27}}</ref> 2016 жылғы наурызда Стамбеков [[Жетісу ауданы]]ндағы №25 сайлау округінен [[Алматы қаласы мәслихаты|Алматы қалалық мәслихаты]]ның депутаты болып сайланды.<ref>{{Cite web|url= https://kapital.kz/gosudarstvo/48876/kto-pobedil-na-vyborakh-v-maslikhat-almaty.html |title= Кто победил на выборах в маслихат Алматы? |lang= ru |publisher= KAPITAL.kz |date= 2016-03-23 |accessdate= 2024-03-25}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20231225083228/https://kapital.kz/gosudarstvo/48876/kto-pobedil-na-vyborakh-v-maslikhat-almaty.html |date= 2023-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://vlast.kz/novosti/16416-izbirkom-almaty-podvel-itogi-vyborov-v-maslihat-spisok-deputatov-po-okrugam.html |title= Избирком Алматы подвел итоги выборов в маслихат: список депутатов по округам |lang= ru |publisher= vlast.kz |author= Троценко, Пётр; Зарина, Ахматова |date= 2016-03-23 |accessdate= 2024-03-25}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230811001753/https://vlast.kz/novosti/16416-izbirkom-almaty-podvel-itogi-vyborov-v-maslihat-spisok-deputatov-po-okrugam.html |date= 2023-08-11}}</ref> Ол сол қызметте 2018 жылғы 3 сәуірдегі отставкасына дейін қызмет етті; депутаттығының тоқтатқан себебі «бірқатар халықаралық жобалар» болды.<ref>{{Cite web|url= https://www.inform.kz/ru/deputat-maslihata-almaty-erlan-stambekov-podal-v-otstavku_a3207022 |title= Избирком Алматы подвел итоги выборов в маслихат: список депутатов по округам |lang= ru |publisher= kazinform |author= Оразбекова, Шолпан |date= 2018-04-03}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230810230609/https://www.inform.kz/ru/deputat-maslihata-almaty-erlan-stambekov-podal-v-otstavku_a3207022 |date= 2023-08-10}}</ref> === Мәжілістегі депутаттығы === 2023 жылғы 29 наурызда Стамбеков ресми түрде [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|Мәжілістің 8-шақырылымының депутаты]] болып сайланды да, бірден Қаржы және бюджет комитетінің мүшесі болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://kz.kursiv.media/2023-03-29/zhnr-komitet/ |title= Мажилис утвердил составы комитетов: экс-глава Минобразования возглавил один из них |lang= ru |publisher= КУРСИВ Медиа Казахстан |author= Уранкаева, Жания |date= 2023-03-29 |accessdate= 2024-03-27}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230726075900/https://kz.kursiv.media/2023-03-29/zhnr-komitet/ |date= 2023-07-26}}</ref> ==== Сайлаулары ==== ;2023 [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2023)|2023 жылы парламент сайланып жатқан]]да Стамбеков [[Алматы]] қаласындағы [[Қазақстанның №4 сайлау округі|№4 сайлау округі]]нен депутаттыққа тәуелсіз кандидат ретінде өз үміткерлігін ұсынған.<ref>{{Cite web|url= https://informburo.kz/novosti/opublikovan-polnyi-spisok-kandidatov-v-deputaty-mazilisa-po-odnomandatnym-okrugam-v-almaty |title= Опубликован полный список кандидатов в депутаты мажилиса по одномандатным округам в Алматы |lang= ru |publisher= informburo |author= Уммат, Әйгерім |date= 2023-02-20 |accessdate= 2024-03-27}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230321043435/https://informburo.kz/novosti/opublikovan-polnyi-spisok-kandidatov-v-deputaty-mazilisa-po-odnomandatnym-okrugam-v-almaty |date= 2023-03-21}}</ref> Сайлау кезінде сайлау округінде бәсеке орын алды, өйткені барлық сауалнамаларда үміктердің ешқайсысы 7% аспайтын қолдау көрген.<ref>{{Cite web|url= https://www.inform.kz/kz/almaty-turgyndary-arasyndagy-saualnama-partiyalar-reytingi-anyktaldy_a4043416 |title= Алматы тұрғындары арасындағы сауалнама: Партиялар рейтингі анықталды |lang= kk |publisher= kazinform |author= Ғаббасов, Руслан |date= 2023-03-07 |accessdate= 2024-03-27}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230810234926/https://www.inform.kz/kz/almaty-turgyndary-arasyndagy-saualnama-partiyalar-reytingi-anyktaldy_a4043416 |date= 2023-08-10}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://election2023.kz/tpost/utnv11onb1-kandidat-v-deputati-mazhilisa-togzhan-ko |title= Кандидат в депутаты Мажилиса Тогжан Кожалы набрала 48% голосов - опрос |lang= ru |publisher= election2023.kz |date= 2023-02-27}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230809055642/https://election2023.kz/tpost/utnv11onb1-kandidat-v-deputati-mazhilisa-togzhan-ko |date= 2023-08-09}}</ref> Стамбеков саяси бақылаушылар тарапынан аз қолдау көрген үміткерлердің бірі ретінде қарастырылды.<ref>{{Cite web|url= https://kaztag.kz/kz/news/belgili-sayasatkerler-almatydan-m-zhiliske-t-sip-zhat-an-kandidattardy-bedeldilerin-atady- |title= Белгілі саясаткерлер Алматыдан мәжіліске түсіп жатқан кандидаттардың беделділерін атады |lang= kk |publisher= KazTAG |date= 2023-02-21 |accessdate= 2024-03-27}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230810231804/https://kaztag.kz/kz/news/belgili-sayasatkerler-almatydan-m-zhiliske-t-sip-zhat-an-kandidattardy-bedeldilerin-atady- |date= 2023-08-10}}</ref> Жалпы болжамға қарамастан, Стамбеков 15,930 дауыс (20.7%) жинап, Мәжіліс мандатын жеңіп алды. Бұл оның екінші орындағы қарсыласы [[Санжар Омарұлы Боқаев|Санжар Боқаев]]тың сайлау нәтижелеріне қарсы шығуына әкелді, ол Стамбековті заңсыз түрде дауыс санын бұрмалады деп айыптады.<ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/32326236.html |title= "Бөгет көп болған" сайлау қорытындысы жарияланды. Көп мандатты биліктегі "Аманат" партиясы алады |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2023-03-20 |accessdate= 2024-03-27}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230810230902/https://www.azattyq.org/a/32326236.html |date= 2023-08-10}}</ref> Боқаевтың қолында 101 сайлау хаттамасы бар, ол жерде Стамбековтің бар болғаны 2,825 дауыс жинап, [[Константин Константинович Малиновский|Константин Малиновский]]ден кейін үшінші орын алғаны көрсетілген.<ref>{{Cite web|url= https://abai.kz/post/166682 |title= Боқаев: Ерлан Стамбеков, өтірік жеңістің дәмі қандай екен? |lang= kk |publisher= abai.kz |date= 2023-03-21 |accessdate= 2024-03-27}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230810230249/https://abai.kz/post/166682 |date= 2023-08-10}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://qaz.ulysmedia.kz/news/5084-sanzhar-bokaev-biz-barlyk-khattamalardy-zhinap-sotka-beremiz/ |title= Санжар Боқаев: Біз барлық хаттамаларды жинап, сотқа береміз |lang= kk |publisher= ulysmedia.kz |date= 2023-03-21 |accessdate= 2024-03-27}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230415121201/https://qaz.ulysmedia.kz/news/5084-sanzhar-bokaev-biz-barlyk-khattamalardy-zhinap-sotka-beremiz/ |date= 2023-04-15}}</ref> Стамбеков Боқаев пен оның сайлауалды тобының айыптауларын «қудалау және айла-шарғы жасау» деп бағалады.<ref>{{Cite web|url= https://365info.kz/2023/03/pobedivshij-na-vyborah-erlan-stambekov-pozhalovalsya-na-travlyu |title= Победивший на выборах Ерлан Стамбеков пожаловался на травлю |lang= ru |publisher= 365info.kz |author= Захарова, Марина |date= 2023-03-24 |accessdate= 2024-03-27}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230811003455/https://365info.kz/2023/03/pobedivshij-na-vyborah-erlan-stambekov-pozhalovalsya-na-travlyu |date= 2023-08-11}}</ref> Ulysmedia.kz сайтына берген сұхбатында Стамбеков сайлаудың адалдығына және «барлығына тең және әділ жағдайлар жасалғанына» сенім білдірді. Боқаевпен округтік дауыс берудің даулы нәтижелері туралы талқы жүргізуге де болады деді.<ref>{{Cite web|url= https://qaz.ulysmedia.kz/u-raiting/5246-stambekov-sailau-dil-otkenin-aityp-bokaev-kalasa-sotka-barsyn-dep-kenes-berdi/ |title= «Боқаев қаласа сотқа барсын»: Стамбеков сайлау әділ өткеніне сенімді |lang= kk |publisher= ulysmedia.kz |author= Өрібай, Аян |date= 2023-03-29 |accessdate= 2024-03-27}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230811000114/https://qaz.ulysmedia.kz/u-raiting/5246-stambekov-sailau-dil-otkenin-aityp-bokaev-kalasa-sotka-barsyn-dep-kenes-berdi/ |date= 2023-08-11}}</ref> == Қалған қызметі == Стамбеков белсенді түрде қайырымдылықпен айналысады, 2004 жылдан бері «Парыз» қайырымдылық қорын басқарады және балаларға қымбат ота жасауға көмектесетін түрлі жобаларды басқарады.<ref>{{Cite web|url= https://el.kz/content-29050_18454/ |title= Стамбеков Ерлан |lang= ru |publisher= el.kz |date= 2013-11-12 |accessdate= 2024-03-27}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230811020335/https://el.kz/content-29050_18454/ |date= 2023-08-11}}</ref> Ол сондай-ақ Қазақстан халқының ұлттық тағамдарын дәріптейтін жыл сайынғы «Тойқазан» фестивалі сияқты туристік шараларды өткізеді.<ref>{{Cite web|url= https://365info.kz/2018/07/erlan-stambekov-ya-staryj-soldat-no-devushkam-pomoch-mogu |title= Ерлан Стамбеков: «Я старый солдат, но девушкам помочь могу» |lang= ru |publisher= 365info.kz |author= Скалей, Евгения |date= 2018-07-13 |accessdate= 2024-03-27}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230811000155/https://365info.kz/2018/07/erlan-stambekov-ya-staryj-soldat-no-devushkam-pomoch-mogu |date= 2023-08-11}}</ref> 2016 жылы Tengrinews.kz тілшісіне берген сұхбатында Стамбеков Тойқазан фестивалін [[Октоберфест]] сияқты дамытуға мүдделі екенін білдірді.<ref>{{Cite web|url= https://tengrinews.kz/story/kak-prohodil-v-almatyi-festival-natsionalnoy-kuhni-toy-kazan-301542/ |title= Как проходил в Алматы фестиваль национальной кухни "Той Казан" |lang= ru |publisher= tengrinews.kz |author= Өндіріс, Айнаш |date= 2016-09-04 |accessdate= 2024-03-27}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230810230301/https://tengrinews.kz/story/kak-prohodil-v-almatyi-festival-natsionalnoy-kuhni-toy-kazan-301542/ |date= 2023-08-10}}</ref> Қоршаған ортаны қорғау мәселесіне алаңдаған ол 2014 жылы жыл сайынғы Алма-Қала алма көшеттерін отырғызу науқанын өткізуге бастамашы болды және AlES компаниясының Алматы 2-ЖЭО-ны [[табиғи газ]]ға көшіру мәселесі бойынша қоғамдық тыңдаулар ұйымдастырды.<ref>{{Cite web|url= https://www.inform.kz/kz/almatyda-biyl-alma-qala-akciyasy-ayasynda-30-000-ga-zhuyk-agash-koshetteri-otyrgyzylady-e-stambekov_a2879568 |title= Алматыда биыл «Alma-Qala» акциясы аясында 30 000-ға жуық ағаш көшеттері отырғызылады - Е. Стамбеков |lang= kk |publisher= kazinform |date= 2016-03-10 |accessdate= 2024-03-27}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230811054627/https://www.inform.kz/kz/almatyda-biyl-alma-qala-akciyasy-ayasynda-30-000-ga-zhuyk-agash-koshetteri-otyrgyzylady-e-stambekov_a2879568 |date= 2023-08-11}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://almaty.tv/kz/news/dgizn-megapolisa/1230-almatyda-ala-dgazuy-formasyndagy-bak-payda-bolady |title= Алматыда ALA жазуы формасындағы бақ пайда болады |lang= kk |publisher= almaty.tv |date= 2022-11-17 |accessdate= 2024-03-27}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230810232706/https://almaty.tv/kz/news/dgizn-megapolisa/1230-almatyda-ala-dgazuy-formasyndagy-bak-payda-bolady |date= 2023-08-10}}</ref> Стамбеков өзінің іскерлік және әлеуметтік міндеттерінен бөлек, поэзия мен музыка жазуда шығармашылық шабыт табады. 2014 жылы ол ақын Василий Гаврилилидимен бірге ''Бір жерде'' (Где-то) атты альбом шығарды.<ref>{{Cite web|url= https://tengrinews.kz/music/biznesmen-metsenat-erlan-stambekov-vyipustil-debyutnyiy-256034/ |title= Бизнесмен и меценат Ерлан Стамбеков выпустил дебютный альбом |lang= ru |publisher= tengrinews.kz |author= Көсенов, Алдияр |date= 2014-01-27 |accessdate= 2024-03-27}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20230811061924/https://tengrinews.kz/music/biznesmen-metsenat-erlan-stambekov-vyipustil-debyutnyiy-256034/ |date= 2023-08-11}}</ref> Стамбеков сонымен қатар «Көшпенділер сиқыры» музыкалық тобының негізін қалаушылардың бірі.<ref>{{Cite web|url= https://esquire.kz/gaziza-gabdrahimova/ |title= Газиза Габдрахимова |lang= ru |publisher= esquire.kz |date= 2020-01-14 |accessdate= 2024-03-27}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20210301193314/https://esquire.kz/gaziza-gabdrahimova/ |date= 2021-03-01}}</ref> == Өз өмірі == Стамбеков үйленген, төрт баласы бар. Стамбеков спортқа құмар, [[каратэ]]мен айналысады, [[футбол]] ойнайды және жаяу серуендегенді ұнатады.<ref>{{Cite web|url= https://stambekov.kz/kz/biografia |title= Өмірбаяны |lang= kk |publisher= stambekov.kz |accessdate= 2024-03-26}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20231210102947/https://stambekov.kz/kz/biografia |date= 2023-12-10}}</ref> == Дискографиясы == === Альбомдары === * ''Бір жерде'' (Где-то) (2014) == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://stambekov.kz/kz Стамбектовтің ресми сайты] * [https://www.parlam.kz/kk/blogs/stambekov/Biography Мәжілістің ресми сайтындағы өмірбаяны] [[Санат:Қазақ бас сәулет-құрылыс академиясы түлектері]] [[Санат:Қазақстан кәсіпкерлері]] [[Санат:Қазақстан әншілері]] [[Санат:Қазақстан саясаткерлері]] [[Санат:Қазақстан инженерлері]] [[Санат:Қазақстан экономистері]] [[Санат:Алматы қаласы мәслихатының VI шақырылымының депутаты]] [[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің VIII шақырылымының депутаттары]] 5s7t4bl8fen1kq58g47mhcgl5wt9bpj 0 528799 3590494 3169537 2026-04-23T13:30:04Z Еркежан Сейтқазы 180268 грамматикалық қате 3590494 wikitext text/x-wiki '''OSI''' эталондық моделі. Желілік программалық жабдықтарды құруды реттеу мақсатында және кез келген есептеу жүйелерінің әрекеттесу мүмкіндіктерін қамтамасыз ету үшін [[Халықаралық стандарттау ұйымы]] (International Standart Organisation — [[ISO]]) ашық жүйелер әрекеттестігі эталондық моделін (Open System Interconnection - OSI) құрды. ==Деңгейлері== * [[физикалық деңгей]] * [[арналық деңгей]] * [[желілік деңгей]] * [[көліктік деңгей]] * [[сеанстық деңгей]] * [[көрсетімдік деңгей]] * [[қолданбалы деңгей ]] Бұлардың алғашқы үшеуі (физикалық, арналық, желілік) мәліметтер жеткізу мен бағдарлауға, көліктік деңгей алғашқы үшеуі мен жоғарғы деңгейлер арасындағы байланысты жасақтауға, соңғы үш (сеанстық, көрсетімдік, қолданбалы) деңгей пайдаланушы қолданбаларына қызмет көрсетуге негізделген. әрбір деңгей салыстырмалы тәуелсіз, әрбір деңгей желілік құрылғылардың қатаң анықталған әрекеттесу функцияларын сипаттайды. Барлық деңгейлер иерархиялық құрылым құрады, мұнда қандай да бір деңгейде жасалған сұраныс орындалуға одан төмен деңгейге беріледі. Сұранысты өңдеу нәтижелері жоғарғы деңгейге қайтарылады. Деңгейлердің программалық және аппараттық әрекеттесуін сипаттау үшін интерфейстер және хаттамалар қолданылады. Екі көршілес деңгейлер арасындағы әрекеттесуді және олардың арасындағы берілетін мәліметтердің пішімін сипаттау үшін интерфейс (мысалы, Х.25 ) деп аталатын ережелер мен келісімдер орнатылады. Бір деңгейдегі объектілердің әрекеттесуінің, сонымен қатар бір деңгейдегі объектілер арасында берілетін хабарламалардың көрсетім пішімдерін бекітетін ережелер жиынтығы хаттамалар деп аталады. '''Ауқымды есептеу желілері''' – бір-бірінен алыс орналасқан жергілікті желілер мен жеке компьютерлерді байланыстыратын есептеу желісі. Ауқымды есептеу желілері үш құрауыштан тұрады: желінің түйіні ретінде қарастырылатын жергілікті есептеу желілері; жергілікті есептеу желілерін байланыстыратын арналар; байланыс арналарына байланыс құруға мүмкіндік беретін жабдықтар мен программалар. Ең әйгілі ауқымды есептеу желісі – [[Internet]]. '''Internet''' – түрлі хаттамалармен жұмыс істейтін, әр түрлі есептеу машиналарын байланыстыратын, мәліметтерді тасығыштардың (телефон сымдары, оптикалық талшық, радиомодемдер, т.б.) барлық түрлерімен тасымалдайтын компьютерлік желілердің бірлестігі. Оның өзінің атауы “желі арасында” мағынасын білдіреді. Желілерді біріктіру үлкен мүмкіндіктерге ие болады. Өз компьютерінен, гаджеттерінен кез келген Internet абоненті басқа қалаға мәліметтерді жібере алады, Вашингтондағы Конгрес кітапханасының каталогын көре алады, Нью–Йорктағы Метрополитен музейінің соңғы көрмесінің суреттерімен таныса алады, [[IEEE]] конференциясына және әр түрлі мемлекеттердің желі абоненттерімен ойындарға қатыса алады. [[Internet]] – тің аса маңызды ерекшелігі - оның әр түрлі желілерді біріктіре отыра ешқандай иерархияны құрмайтыны, желіге қосылған барлық компьютерлер тең құқықты. ==Тағы қараңыз== * [[Компьютерлік желі]] * [[Internet]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер жетіспейді|OSI моделі мақаласында}}{{дереккөздер}} [[Санат:OSI]] [[Санат:Бағдарлама жасақтамалары]] eyvgtuji1tg1jldfzdni22wki18lk6a 0 529312 3591025 3385275 2026-04-24T11:25:20Z Rasulbek Adil 176232 3591025 wikitext text/x-wiki '''Александр Павлович Самойленко''' – ([[1948 жыл]], [[14 тамыз]], [[Алматы облысы]], [[Талғар қаласы]]) – [[жазушы]], аудармашы. ==Еңбек жолы== [[1971 жыл]]ы [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]-ды бітірген. “Простор” журналының бөлім меңгерушісі, “Литературна газетаның” [[Қазақстан]] бойынша меншікті [[тілші]]сі болған. Қазір “Столичная жизнь” газетінің бас [[редактор]]ы. Бірнеше [[повесть]], [[әңгіме]]лер жинақтары шыққан. [[Қазақ]] [[жазушы]]лары Т. Иманбеков, Х. Абдуллин, Қ. Жұмаділов шығармаларын [[орыс тілі]]не аударған. ==Белгілі шығармасы== Год журавлей. Повесть, Рассказы. Алматы, 1979.<ref>Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Аруна LTD." ЖШС, 2010. - 576 б. ISBN 9965-26-096-6</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1948 жылы туғандар]] [[Санат:Талғарда туғандар]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] 4ttahumyxv7firmjtbred07vk24dxm3 4 537752 3590774 3590149 2026-04-24T05:00:16Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3590774 wikitext text/x-wiki '''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|editcount}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (<span class="plainlinks">[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]</span>) == Деңгей сипаттамасы == [[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]] [[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500 — 999 өңдеме) [[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000 — 2 499 өңдеме) [[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500 — 4 999 өңдеме) [[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000 — 9 999 өңдеме) [[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}} — Қоңыртүлек (10 000 — 24 999 өңдеме) [[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000 — 49 999 өңдеме) [[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000 — 99 999 өңдеме) [[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар (100 000+ өңдеме) == Рейтинг == {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> <center> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !№ !Қатысушы аты !Өңдеме саны !Мақала тексеруі !Тіркелген уақыты ![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]] |- |1 |{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}} | data-sort-value="120022" |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 022] | data-sort-value="109" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109] |2012-12-28 |{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}} |- |2 |{{Қатысушы-түж6|Kasymov}} | data-sort-value="95283" |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 95 283] | data-sort-value="1075" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1075] |2011-10-03 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |3 |{{Қатысушы-түж6|Салиха}} | data-sort-value="86275" |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 275] | data-sort-value="170" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170] |2012-07-28 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |4 |{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}} | data-sort-value="84034" |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 034] | data-sort-value="194" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194] |2017-08-21 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |5 |{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}} | data-sort-value="80641" |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 80 641] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2020-06-29 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |6 |{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}} | data-sort-value="55503" |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 503] | data-sort-value="64" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 64] |2012-03-14 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |7 |{{Қатысушы-түж6|Casserium}} | data-sort-value="48143" |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 48 143] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2017-06-26 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |8 |{{Қатысушы-түж6|Sibom}} | data-sort-value="41112" |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 112] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2010-01-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |9 |{{Қатысушы-түж6|Ulan}} | data-sort-value="30436" |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2007-12-01 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |10 |{{Қатысушы-түж6|AlefZet}} | data-sort-value="25095" |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095] | data-sort-value="0" |0 |2006-05-18 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |11 |{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}} | data-sort-value="24505" |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505] | data-sort-value="979" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979] |2013-10-20 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |12 |{{Қатысушы-түж6|1nter pares}} | data-sort-value="22858" |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 22 858] | data-sort-value="43" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 43] |2023-12-17 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |13 |{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}} | data-sort-value="21868" |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |14 |{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}} | data-sort-value="21258" |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 21 258] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2018-10-22 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |15 |{{Қатысушы-түж6|Nurken}} | data-sort-value="17501" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 17 501] | data-sort-value="34" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 34] |2021-07-07 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |16 |{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}} | data-sort-value="16944" |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 16 944] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2009-06-18 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |17 |{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}} | data-sort-value="16067" |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 067] | data-sort-value="173" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173] |2010-05-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |18 |{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}} | data-sort-value="15933" |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 15 933] | data-sort-value="103" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 103] |2014-01-01 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |19 |{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}} | data-sort-value="14709" |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 709] | data-sort-value="73" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73] |2013-06-16 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |20 |{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}} | data-sort-value="13716" |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 716] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2014-09-25 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |21 |{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}} | data-sort-value="12577" |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |22 |{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}} | data-sort-value="11661" |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-10 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |23 |{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}} | data-sort-value="11051" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 051] | data-sort-value="56" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 56] |2009-09-23 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |24 |{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}} | data-sort-value="9995" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 9995] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2012-02-12 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |25 |{{Қатысушы-түж6|Тұран}} | data-sort-value="8361" |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8361] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2022-06-01 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |26 |{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}} | data-sort-value="8335" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8335] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2012-11-25 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |27 |{{Қатысушы-түж6|Kas77777}} | data-sort-value="8187" |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8187] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |28 |{{Қатысушы-түж6|Daniyar}} | data-sort-value="8001" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |29 |{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}} | data-sort-value="7898" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 7898] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2020-01-06 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |30 |{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}} | data-sort-value="7842" |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |31 |{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}} | data-sort-value="7703" |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 7703] | data-sort-value="42" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42] |2022-05-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |32 |{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}} | data-sort-value="7596" |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |33 |{{Қатысушы-түж6|Ashina}} | data-sort-value="7352" |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 7352] | data-sort-value="15" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 15] |2011-03-07 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |34 |{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}} | data-sort-value="7012" |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012] | data-sort-value="12" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12] |2010-04-22 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |35 |{{Қатысушы-түж6|SSE}} | data-sort-value="6974" |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |36 |{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}} | data-sort-value="6950" |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 6950] | data-sort-value="20" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 20] |2023-11-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |37 |{{Қатысушы-түж6|GaiJin}} | data-sort-value="6703" |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6703] | data-sort-value="0" |0 |— |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |38 |{{Қатысушы-түж6|Bekus}} | data-sort-value="6528" |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |39 |{{Қатысушы-түж6|Alamgir}} | data-sort-value="6196" |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196] | data-sort-value="0" |0 |2007-09-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |40 |{{Қатысушы-түж6|Аскаров}} | data-sort-value="6193" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |41 |{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}} | data-sort-value="6142" |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-31 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |42 |{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}} | data-sort-value="6101" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |43 |{{Қатысушы-түж6|Aghia7}} | data-sort-value="6046" |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |44 |{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}} | data-sort-value="5455" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |45 |{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}} | data-sort-value="5200" |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5200] | data-sort-value="0" |0 |2010-12-18 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |46 |{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}} | data-sort-value="5000" |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2021-05-11 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |47 |{{Қатысушы-түж6|Nick jan}} | data-sort-value="4652" |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-16 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |48 |{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}} | data-sort-value="4522" |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-03-06 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |49 |{{Қатысушы-түж6|Coffee86}} | data-sort-value="4321" |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4321] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-25 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |50 |{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}} | data-sort-value="4161" |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4161] | data-sort-value="20" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 20] |2012-09-21 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |51 |{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}} | data-sort-value="3759" |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2020-09-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |52 |{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}} | data-sort-value="3683" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683] | data-sort-value="0" |0 |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |53 |{{Қатысушы-түж6|Majilis}} | data-sort-value="3630" |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630] | data-sort-value="0" |0 |2012-05-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |54 |{{Қатысушы-түж6|Esetok}} | data-sort-value="3578" |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3578] | data-sort-value="0" |0 |2012-11-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |55 |{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}} | data-sort-value="3545" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |56 |{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}} | data-sort-value="3516" |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |57 |{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}} | data-sort-value="3396" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3396] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2022-11-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |58 |{{Қатысушы-түж6|Makenzis}} | data-sort-value="3329" |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3329] | data-sort-value="0" |0 |2017-11-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |59 |{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}} | data-sort-value="3310" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |60 |{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}} | data-sort-value="3273" |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-18 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |61 |{{Қатысушы-түж6|Hardworking}} | data-sort-value="3272" |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |62 |{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}} | data-sort-value="3227" |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |63 |{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}} | data-sort-value="3168" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |64 |{{Қатысушы-түж6|Qanattan}} | data-sort-value="3117" |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3117] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2024-02-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |65 |{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}} | data-sort-value="3041" |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |66 |{{Қатысушы-түж6|Meruyert}} | data-sort-value="2952" |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-30 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |67 |{{Қатысушы-түж6|Абылай}} | data-sort-value="2950" |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |68 |{{Қатысушы-түж6|Dauren}} | data-sort-value="2871" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |69 |{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}} | data-sort-value="2822" |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2015-12-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |70 |{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}} | data-sort-value="2806" |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 2806] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2016-03-26 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |71 |{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}} | data-sort-value="2700" |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |72 |{{Қатысушы-түж6|Merey}} | data-sort-value="2684" |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |73 |{{Қатысушы-түж6|Магпар}} | data-sort-value="2680" |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680] | data-sort-value="0" |0 |2014-12-11 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |74 |{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}} | data-sort-value="2532" |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |75 |{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}} | data-sort-value="2530" |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |76 |{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}} | data-sort-value="2473" |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2473] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2016-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |77 |{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}} | data-sort-value="2471" |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |78 |{{Қатысушы-түж6|G55}} | data-sort-value="2468" |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |79 |{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}} | data-sort-value="2455" |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 2455] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2024-10-23 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |80 |{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}} | data-sort-value="2447" |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2447] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |81 |{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}} | data-sort-value="2445" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |82 |{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}} | data-sort-value="2424" |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |83 |{{Қатысушы-түж6|Рахман999}} | data-sort-value="2304" |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2022-10-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |84 |{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}} | data-sort-value="2247" |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2014-02-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |85 |{{Қатысушы-түж6|Drift}} | data-sort-value="2233" |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |86 |{{Қатысушы-түж6|Egorkz}} | data-sort-value="2232" |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |87 |{{Қатысушы-түж6|Mira01}} | data-sort-value="2229" |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-30 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |88 |{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}} | data-sort-value="2215" |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |89 |{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}} | data-sort-value="2208" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |90 |{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}} | data-sort-value="2175" |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175] | data-sort-value="0" |0 |2012-07-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |91 |{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}} | data-sort-value="2071" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 2071] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2026-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |92 |{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}} | data-sort-value="2036" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036] | data-sort-value="0" |0 |2010-04-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |93 |{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}} | data-sort-value="1981" |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 1981] | data-sort-value="0" |0 |2020-03-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |94 |{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}} | data-sort-value="1938" |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2019-11-22 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |95 |{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |96 |{{Қатысушы-түж6|Daneker}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |97 |{{Қатысушы-түж6|Esen48}} | data-sort-value="1808" |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |98 |{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}} | data-sort-value="1800" |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800] | data-sort-value="0" |0 |2021-12-25 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |99 |{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}} | data-sort-value="1795" |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795] | data-sort-value="101" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101] |2015-11-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |100 |{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}} | data-sort-value="1770" |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 1770] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2025-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |101 |{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}} | data-sort-value="1710" |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710] | data-sort-value="0" |0 |2011-01-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |102 |{{Қатысушы-түж6|Nelli}} | data-sort-value="1666" |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |103 |{{Қатысушы-түж6|Araichik}} | data-sort-value="1622" |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |104 |{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}} | data-sort-value="1613" |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613] | data-sort-value="0" |0 |2019-08-27 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |105 |{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}} | data-sort-value="1597" |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1597] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2018-05-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |106 |{{Қатысушы-түж6|2rk}} | data-sort-value="1552" |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |107 |{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}} | data-sort-value="1519" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1519] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2022-04-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |108 |{{Қатысушы-түж6|Gliwi}} | data-sort-value="1503" |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1503] | data-sort-value="0" |0 |2017-05-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |109 |{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}} | data-sort-value="1496" |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |110 |{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}} | data-sort-value="1490" |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490] | data-sort-value="0" |0 |2013-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |111 |{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}} | data-sort-value="1480" |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |112 |{{Қатысушы-түж6|DinDK}} | data-sort-value="1383" |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |113 |{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}} | data-sort-value="1371" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |114 |{{Қатысушы-түж6|Tulya}} | data-sort-value="1344" |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |115 |{{Қатысушы-түж6|Ayauly}} | data-sort-value="1337" |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |116 |{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}} | data-sort-value="1314" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314] | data-sort-value="0" |0 |2015-09-06 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |117 |{{Қатысушы-түж6|Tarih}} | data-sort-value="1304" |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |118 |{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}} | data-sort-value="1283" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283] | data-sort-value="0" |0 |2011-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |119 |{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}} | data-sort-value="1278" |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2020-04-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |120 |{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}} | data-sort-value="1277" |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277] | data-sort-value="65" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65] |2016-06-23 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |121 |{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}} | data-sort-value="1248" |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248] | data-sort-value="0" |0 |2011-10-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |122 |{{Қатысушы-түж6|Шілде}} | data-sort-value="1223" |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |123 |{{Қатысушы-түж6|IL68}} | data-sort-value="1215" |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1215] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:IL68|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2017-05-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |124 |{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}} | data-sort-value="1178" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |125 |{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}} | data-sort-value="1156" |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2021-01-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |126 |{{Қатысушы-түж6|Aimanber}} | data-sort-value="1150" |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |127 |{{Қатысушы-түж6|Ziv}} | data-sort-value="1138" |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1138] | data-sort-value="0" |0 |2024-12-09 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |128 |{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}} | data-sort-value="1136" |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |129 |{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}} | data-sort-value="1126" |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-11-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |130 |{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}} | data-sort-value="1119" |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |131 |{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}} | data-sort-value="1096" |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1096] | data-sort-value="16" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16] |2024-02-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |132 |{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}} | data-sort-value="1096" |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |133 |{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}} | data-sort-value="1083" |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |134 |{{Қатысушы-түж6|Kafarik}} | data-sort-value="1075" |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075] | data-sort-value="0" |0 |2009-12-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |135 |{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}} | data-sort-value="1054" |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |136 |{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}} | data-sort-value="1049" |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |137 |{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}} | data-sort-value="996" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 996] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |138 |{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}} | data-sort-value="993" |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |139 |{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}} | data-sort-value="987" |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987] | data-sort-value="0" |0 |2016-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |140 |{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}} | data-sort-value="976" |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976] | data-sort-value="0" |0 |2014-11-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |141 |{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}} | data-sort-value="973" |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |142 |{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}} | data-sort-value="964" |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |143 |{{Қатысушы-түж6|Aselhan}} | data-sort-value="948" |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |144 |{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}} | data-sort-value="931" |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |145 |{{Қатысушы-түж6|Adiladil}} | data-sort-value="906" |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-09 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |146 |{{Қатысушы-түж6|NErnur98}} | data-sort-value="880" |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |147 |{{Қатысушы-түж6|Касымхан}} | data-sort-value="866" |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |148 |{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}} | data-sort-value="865" |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865] | data-sort-value="0" |0 |2016-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |149 |{{Қатысушы-түж6|Mukhin}} | data-sort-value="850" |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |150 |{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}} | data-sort-value="830" |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |151 |{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}} | data-sort-value="820" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |152 |{{Қатысушы-түж6|Dambler}} | data-sort-value="819" |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |153 |{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}} | data-sort-value="813" |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |154 |{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}} | data-sort-value="801" |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801] | data-sort-value="0" |0 |2018-11-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |155 |{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}} | data-sort-value="794" |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |156 |{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}} | data-sort-value="790" |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790] | data-sort-value="0" |0 |2014-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |157 |{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}} | data-sort-value="789" |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |158 |{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}} | data-sort-value="787" |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |159 |{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}} | data-sort-value="785" |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |160 |{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}} | data-sort-value="780" |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |161 |{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}} | data-sort-value="777" |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777] | data-sort-value="0" |0 |2022-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |162 |{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}} | data-sort-value="763" |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763] | data-sort-value="0" |0 |2014-01-22 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |163 |{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}} | data-sort-value="743" |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2022-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |164 |{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}} | data-sort-value="739" |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |165 |{{Қатысушы-түж6|Mariko}} | data-sort-value="734" |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-26 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |166 |{{Қатысушы-түж6|Rake}} | data-sort-value="726" |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |167 |{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}} | data-sort-value="723" |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 723] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2008-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |168 |{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}} | data-sort-value="723" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |169 |{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}} | data-sort-value="722" |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2015-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |170 |{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}} | data-sort-value="720" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |171 |{{Қатысушы-түж6|Alfiya}} | data-sort-value="719" |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |172 |{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}} | data-sort-value="697" |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 697] | data-sort-value="0" |0 |2013-02-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |173 |{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}} | data-sort-value="695" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |174 |{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}} | data-sort-value="693" |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2023-01-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |175 |{{Қатысушы-түж6|Cekli829}} | data-sort-value="690" |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690] | data-sort-value="0" |0 |2009-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |176 |{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}} | data-sort-value="684" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |177 |{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}} | data-sort-value="676" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |178 |{{Қатысушы-түж6|Saken kun}} | data-sort-value="673" |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673] | data-sort-value="0" |0 |2012-01-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |179 |{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}} | data-sort-value="671" |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-08-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |180 |{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}} | data-sort-value="663" |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 663] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-06 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |181 |{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}} | data-sort-value="659" |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 659] | data-sort-value="0" |0 |2024-05-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |182 |{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}} | data-sort-value="658" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658] | data-sort-value="0" |0 |2011-03-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |183 |{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}} | data-sort-value="656" |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |184 |{{Қатысушы-түж6|Баха}} | data-sort-value="654" |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |185 |{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}} | data-sort-value="651" |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651] | data-sort-value="0" |0 |2012-03-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |186 |{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}} | data-sort-value="645" |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |187 |{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}} | data-sort-value="642" |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |188 |{{Қатысушы-түж6|IArhunI}} | data-sort-value="640" |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 640] | data-sort-value="0" |0 |2011-12-15 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |189 |{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}} | data-sort-value="639" |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |190 |{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}} | data-sort-value="622" |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |191 |{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}} | data-sort-value="620" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2017-09-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |192 |{{Қатысушы-түж6|Aseke16}} | data-sort-value="617" |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 617] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2014-01-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |193 |{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}} | data-sort-value="615" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 615] | data-sort-value="19" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 19] |2022-01-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |194 |{{Қатысушы-түж6|Makhanov}} | data-sort-value="613" |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |195 |{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}} | data-sort-value="601" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601] | data-sort-value="0" |0 |2016-01-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |196 |{{Қатысушы-түж6|Inkar}} | data-sort-value="600" |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |197 |{{Қатысушы-түж6|Mma}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |198 |{{Қатысушы-түж6|Юкке}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |199 |{{Қатысушы-түж6|Mary}} | data-sort-value="597" |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |200 |{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}} | data-sort-value="587" |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587] | data-sort-value="0" |0 |2014-03-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |201 |{{Қатысушы-түж6|Аскар}} | data-sort-value="584" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584] | data-sort-value="0" |0 |2008-03-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |202 |{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}} | data-sort-value="575" |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575] | data-sort-value="0" |0 |2012-08-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |203 |{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |204 |{{Қатысушы-түж6|Badyroff}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |205 |{{Қатысушы-түж6|Нурия}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |206 |{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}} | data-sort-value="565" |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |207 |{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}} | data-sort-value="562" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |208 |{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}} | data-sort-value="558" |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 558] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |209 |{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2022-08-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |210 |{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |211 |{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}} | data-sort-value="553" |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 553] | data-sort-value="0" |0 |2008-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |212 |{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}} | data-sort-value="547" |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |213 |{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}} | data-sort-value="541" |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |214 |{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}} | data-sort-value="534" |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |215 |{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}} | data-sort-value="533" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |216 |{{Қатысушы-түж6|Olkikz}} | data-sort-value="529" |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |217 |{{Қатысушы-түж6|Fornax}} | data-sort-value="528" |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528] | data-sort-value="0" |0 |2024-03-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |218 |{{Қатысушы-түж6|Dzhos}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |219 |{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2014-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |220 |{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |221 |{{Қатысушы-түж6|Arachn0}} | data-sort-value="523" |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523] | data-sort-value="0" |0 |2009-02-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |222 |{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}} | data-sort-value="522" |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |223 |{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |224 |{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2014-12-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |225 |{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}} | data-sort-value="518" |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-05-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |226 |{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}} | data-sort-value="518" |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 518] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |227 |{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |228 |{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |229 |{{Қатысушы-түж6|Albergenius}} | data-sort-value="510" |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-30 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |230 |{{Қатысушы-түж6|Friction27}} | data-sort-value="506" |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506] | data-sort-value="0" |0 |2020-08-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |} </center> <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Анықтама]] [[Санат:Уикипедия:Қауым]] 0vijkuddeil4tk3nnhha3ffrq95ofvy 0 546404 3590546 2998695 2026-04-23T14:00:49Z Еркежан Сейтқазы 180268 сөз мағынасын өзгерттім 3590546 wikitext text/x-wiki {{Уақыт белдеуі |Аумақ =950000 |Сурет = Timezones2008 UTC-5 gray.png |Легенда = |Коды = U |жылжыту = 5 |Бойлық = 120° б.б. |Қамту = |Жұрты = |Тығыздық =44000000 |Елдер/аумақтар =5 }} '''[[Дүниежүзілік үйлестірілген уақыт|UTC]]−5''' — төмендегі елдер мен аумақтарда қолданылатын [[уақыт белдеуі]]: == Жыл бойы == * {{Байрақ|Канада}}: :* [[Саутгемптон (арал)|Саутгемптон аралы]] * {{Байрақ|Гаити}} * {{Байрақ|Кайман аралдары}} ({{Байрақ|Ұлыбритания}}) * {{Байрақ|Ямайка}} * {{Байрақ|Панама}} * {{Байрақ|Колумбия}} * {{Байрақ|Эквадор}}: :* Құрлықтық бөлік * {{Байрақ|Перу}} == [[Солтүстік жарты шар]]дағы [[Қыс|Қысқы]] == * {{Байрақ|Канада}}: :* {{Байрақ|Нунавут}}: ::* шығысқа қарай 85° ендіктегі аумақ (Шығыс Нунавут) :* {{Байрақ|Квебек}}: ::* Үлкен бөлік (батысқа қарай 63° ендік) :* {{Байрақ|Онтарио}}: ::* Үлкен бөлік (шығыс) * {{Байрақ|АҚШ}}: :* {{Байрақ|Мэн}} :* {{Байрақ|Нью-Гэмпшир}} :* {{Байрақ|Вермонт}} :* {{Байрақ|Массачусетс}} :* {{Байрақ|Род-Айленд}} :* {{Байрақ|Коннектикут}} :* {{Байрақ|Нью-Йорк}} :* {{Байрақ|Нью-Джерси}} :* {{Байрақ|Делавэр}} :* {{Байрақ|Колумбия округі}} :* {{Байрақ|Мэриленд}} :* {{Байрақ|Пенсильвания}} :* {{Байрақ|Огайо}} :* {{Байрақ|Мичиган}}: ::* Үлкен бөлік :* {{Байрақ|Индиана}}: ::* Үлкен бөлік :* {{Байрақ|Кентукки}}: ::* Шығыс бөлік :* {{Байрақ|Батыс Вирджиния}} :* {{Байрақ|Вирджиния}} :* {{Байрақ|Теннесси}}: ::* Шығыс бөлік :* {{Байрақ|Солтүстік Каролина}} :* {{Байрақ|Оңтүстік Каролина}} :* {{Байрақ|Джорджия}} :* {{Байрақ|Флорида}}: ::* Үлкен бөлік ([[Апалачикола (өзен)|Апалачикола]] шығыс өзендері) * {{Байрақ|Багамдар}} * {{Байрақ|Куба}} * {{Байрақ|Тёркс және Кайкос}} ({{Байрақ|Ұлыбритания}}) == Солтүстік жарты шардағы [[жаз]] == * {{Байрақ|Канада}}: :* {{Байрақ|Нунавут}}: ::* Орталық бөлік :* {{Байрақ|Манитоба}} :* {{Байрақ|Онтарио}}: ::* Батыс бөлік * {{Байрақ|АҚШ}}: :* {{Байрақ|Айова}} :* {{Байрақ|Алабама}} :* {{Байрақ|Арканзас}} :* {{Байрақ|Висконсин}} :* {{Байрақ|Иллинойс}} :* {{Байрақ|Луизиана}} :* {{Байрақ|Миннесота}} :* {{Байрақ|Миссисипи}} :* {{Байрақ|Миссури}} :* {{Байрақ|Оклахома}} :* {{Байрақ|Канзас}}: ::* Штаттың үлкен бөлігі) :* {{Байрақ|Небраска}}: ::* Штаттың үлкен бөлігі :* {{Байрақ|Солтүстік Дакота}}: ::* Штаттың үлкен бөлігі :* {{Байрақ|Теннесси}}: ::* Штаттың үлкен бөлігі :* {{Байрақ|Техас}}: ::* Штаттың үлкен бөлігі :* {{Байрақ|Оңтүстік Дакота}}: ::* Штаттың үлкен бөлігі :* {{Байрақ|Индиана}}: ::* Штаттың батысы :* {{Байрақ|Кентукки}}: ::* Штаттың батысы :* {{Байрақ|Мичиган}}: ::* Штаттың батысы :* {{Байрақ|Флорида}}: ::* Штаттың батысы * {{Байрақ|Мексика}}: :* Елдің шығысы мен орталығы == Оңтүстік жарты шардағы [[жаз]] == * {{Байрақ|Чили}}: :* {{Байрақ|Вальпараисо облысы}}: ::* {{Байрақ|Пасха аралдары}} == Сыртқы сілтемелер== * [http://www.timegenie.com/utc.time/UTC-5 UTC−5 қалалары] {{timezone-stub}} {{Уақыт белдеулері}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} [[Санат:Уақыт белдеулері]] qi0hv7btl13hofdmizf8xzyg6yp1wwh 0 555590 3590422 3168227 2026-04-23T12:08:53Z Casserium 68287 3590422 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауылдық округі |Атауы = Тасты ауылдық округі |Облысы = Қостанай облысы |Ауданы = [[Амангелді ауданы]] |Құрылған уақыты = |Орталығы = [[Тасты (Қостанай облысы)|Тасты]] |Енеді = 2 ауыл |Тұрғыны = 797 |Санақ жылы = [[2009 жыл|2009]] |Тығыздығы = |Жер аумағы = |Әкімі = |Телефон коды = |Пошта индексі = }} {{мағына|Тасты ауылдық округі}} '''Тасты ауылдық округі''' – [[Қостанай облысы]] [[Амангелді ауданы]]ндағы әкімшілік бірлік. [[2019 жыл|2019]] жылы құрамына таратылған [[Қарынсалды ауылдық округі]]нен 2 елді мекен қосылды. == Әкімшілік құрамы == Құрамына [[Тасты (Қостанай облысы)|Тасты]], [[Қарынсалды (ауыл)|Қарынсалды]] ауылдары кіреді. Орталығы – Тасты ауылы.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, Х том</ref> Округ құрамында болған [[Горняк (Қостанай облысы)|''Горняк'']] ауылы [[2026 жыл]]ы таратылған.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/G26N0000059 Қостанай облысының кейбір әкімшілік-аумақтық бірліктерін тарату және қайта құру туралы]</ref> == Халқы == [[2009 жыл]]ғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 797 адамды құрады.<ref>[https://stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032719 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190514025447/http://stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032719 |date=2019-05-14 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Амангелді ауданы ауылдық округтері}} [[Санат:Амангелді ауданы ауылдық округтері]] kfzeelswkiqmm845dbisppr6421c7c3 0 558949 3590866 3590180 2026-04-24T06:06:02Z Баюш Нұрсұлтанқызы 180319 3590866 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Зейiн көлемi''' — ерекше құбылыс. Адам бiр уақытта əртүрлi заттар жөнiнде теңдей ойлап, əрқилы жұмыстарды орындауы мүмкiн емес. Осыдан сырттан келiп жатқан ақпараттарды адам өзiнiң өңдеу мүмкiндiктерiне орай топтап, жiктейдi. Сондайақ, адамның бiр уақытта өзара байланысы жоқ бiрнеше нысандарды қабылдау мүмкiндiгi де шектеулi. Осы шектер арасын танып, қабылдауы адам зейiнiнiң көлемiн бiлдiредi. Зейiн көлемiн зерттеу үшiн адамға бiр уақытта талдануы қажет бiр топ элементтер ұсынылып (сан, əрiп т.б.), солардың iшiнен саналы есте қалғаны есептеледi. Мұндай есептi жүргiзу үшiн тахитоскоп аппараты қолданылады. Зейiн көлемi өзгермелi құбылыс. Зейiн аймағына түсетiн элементтер саны олардың мазмұндық бiртұтастығына жəне олар арасындағы байланыстарды саналы түсiнуге тəуелдi келедi. Осыдан, педагогикалық қызметте оқу материалын жүйелестiрiп беруге мəн аударып, оқушылар зейiнiнiң көлемiне нұқсан келтiрмеудi ойластырған жөн. == Зейін көлеміне мысалдар == == Әдебиет == * Б 12 Жантану негіздері. (Жалпы психология). Жоғарғы оқу орындары студенттеріне арналған дəрісбаяндар жинағы. Алматы, 2006. — 306 бет. bu1b2ajl1jrqupqccsbamxgkhbm3g1i 0 560421 3590537 3090452 2026-04-23T13:56:53Z Еркежан Сейтқазы 180268 грамматикалық қате 3590537 wikitext text/x-wiki {{АҚШ штаты |атауы = Монтана |шынайы атауы = {{lang-en|Montana}} |ту = Flag of Montana.svg |белгісі = Great Seal of Montana.svg |карта = Montana in United States.svg{{!}}300px |лақапаты = «қазына штаты» |ұраны = [[Oro y Plata]] |әні = [[Монтана (ән)|Монтана]] |астанасы = [[Хелена (Монтана)|Хелена]] |ірі қаласы = [[Мизула]], [[Грейт-Фолс]], [[Бозмен (Монтана)|Бозмен]], [[Бьютт (Монтана)|Бьютт]], Хелена |тұрғыны ={{өсім}} {{nts|1015165}} |санақ жылы = 2013 |тығыздығы = 2,65 |тұрғыныОрны |ПлотностьНомер = 48 |НаселениеНомер = 44 |ауданы = {{nts|381154}} |құрлық ауданы= {{nts|376951}} |су ауданы = 3880 |су пайызы = 1 |ауданыОрны = 4 |ені = 1015 |ұзындығы = 410 |ендік1 = 44° 21′ |ендік2 = 49° |бойлық1 = 104° 2′ |бойлық2 = 116° 3′ |максимал биіктігі= 3903,5 |орташа биіктігі = 1040 |минимал биіктігі= 550 |штат реті = 41 |штат стасусы = [[8 қараша]] [[1889 жыл]] |штатқа дейін = [[Территория Монтана]] |губернаторы = [[Баллок, Стив|Стив Баллок]] |вице губернатор = Майк Куни |заң шығару органы= Монтана легислатурасы |жоғарғы палатасы = Монтана сенаты |төменгі палатасы= Өкілдер палатасы (Монтана) |сенат мүшелері = [[Стив Дайнс]]<br />[[Джон Тестер]] |өкілдер палатасы= Райан Зинке |уақыт белдеуі = [[Реттелген әмбебап уақыт|UTC]]-7/-6 |қысқаша = MT |сайты = http://mt.gov/ }} '''Монта́на'''<ref>{{Әлем атласы|2010|168—169|Америка Құрама Штаттары}}</ref><ref>{{Кітап:СГНЗС|235}}</ref> ({{lang-en|Montana}} {{IPA|[mɒnˈtænə]}}) — [[АҚШ әкімшілік бөлінуі|штат]]<ref>{{Әлем атласы|2010|230|Географиялық атауларының индексі}}</ref> [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-тың]] солтүстік батысындағы, 41-ші штат, одаққа қосылған. Астанасы — [[Хелена (Монтана)|Хелена]], ірі [[қала]]сы — [[Биллингс (Монтана)|Биллингс]]. Халқы— 1 015 165 адам (АҚШ-та 44-ші орында, [[2013 жыл]]ғы деректер). [[АҚШ штаттары лақапаттар тізімі|Ресми лақап аты]] — «Қазына штаты». == Тарихы == Айтарлықтай ұзақ уақыт бұрын болашақ Монтана [[үндістер|үндіс]] тайпалары мекендеген жер болған * [[шайенналар]], * [[Кроу (халық)|кроу]], * [[блэкфуттар]], * [[ассинибойндар]], * [[гровантрлар]], * [[Сиу (халық)|сиу]] (олар — дакоттар мен лакоттар) және т.б. Француздар 1742 жылы [[Жартасты таулар]]дан шығысқа қарай ағымдағы Монтана аймағында пайда болды — бұл 1803 жылы Франциядан сатып алынған [[Луизиана]]ның бөлігі. [[ХІХ ғасыр]]дың басында аудан [[Льюис және Кларк экспедициясы]]ның барысында зерттелді. Аң саудагерлері мен миссионерлер XIX ғасырдың басында бірқатар елдімекендердің негізін қалаған. 1848-1864 жж. кезеңде Монтана түрлі Федералды аумақтардың бөліктерге кірді. Олар: * Орегон (1848—1859), * Вашингтон (1853—1863), * Айдахо (1863—1864) и * Дакота (1861—1864). Болашақ Монтана шегінде 1850 жылы тұтас алтын мен мысты кен орындарын ашылды. 26 мамырда, 1864 жылы Монтана Америка Құрама Штаттарының федералдық аймағы мәртебесін алды. Аумақ (содан кейін штат) атауы [[испан тілі|испан]] сөзі ''montaña'' (тау) алынған. Алдымен Баннак (Bannack) астанасы болды. Бірінші губернаторы [[Сидни Эджертон]] (Sidney Edgerton) болды. 1865 жылы, астананың аумағы [[Верджиния-Сити]]ге ауыстырылды, және 1875 жылы — [[Хелена (Монтана)|Хелена]] қаласына. 1860 жылдың соңында бірнеше әскери форттар құрылған, олар: [[Форт-Шоу]], [[Кемп-Кук]] және Форт-Смит. Монтананы отарлау үндіс тайпаларымен шайқас арқылы жүрді; ең танымалы 1876 жылы орын алған [[Литтл-Бигхорн түбіндегі шайқас]]. 1883 жылы Солтүстік Тынық мұхит теміржол құрылысын салынуы халықтың күрт өсуіне әкелді. [[Монтана аймағы]] [[26 мамыр]]да [[1864 жыл]]ы Америка Құрама Штаттарының құрамына кірді, 1889 жылы8 қарашада Монтана штат болып жарияланды. == Халқы == [[Сурет:Montana population map.png|230px|right|thumb|Монтана халқының тығыздығы]] [[Сурет:BozemanMainStreetEast2011.jpg|230px|right|thumb|Бозмен қаласы]] 2013 жыл соңындағы [[АҚШ халық санағының бюросы]] дерегі бойынша Монтанада 1.015.165 халқы бар; ұлғайуы 2010 жылғы санақпен салыстырғанда 2,6%-ды құрады.<ref name="PopEstUS">{{cite web|url=http://www.census.gov/popest/data/state/totals/2013/tables/NST-EST2013-01.csv|title=Table 1. Annual Estimates of the Population for the United States, Regions, States, and Puerto Rico: April 1, 2010 - 1 шілде 2013|format=[[comma-separated values|CSV]]|work=[http://www.census.gov/popest/ 2013 Population Estimates]|publisher=[[United States Census Bureau]], Population Division|date=желтоқсан 30, 2013|accessdate=January 5, 2014}}</ref> 2010 жылғы санақ бойынша штаттың нәсілдік құрамы төмендегідей: ақ (89,4%), қара (0,4%), түпамерикандықтар (6,3%), азиялықтар (0,6%), гавайлықтар және мұхиттықтар (0,1 %), басқа да нәсілдер (0,6%), екі немесе одан да көп нәсілдердің өкілдері (2,5%).<ref>[http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=DEC_10_DP_DPDP1&prodType=table factfinder2.census.gov]</ref> Ақ нәсілді халықтың шығу тегі негізінен немістер (29,3%), ирландиялық (16,4%) және ағылшын (13,1%) және норвегиялық (10%). 5 жастан асқан Монтана тұрғындарының шамамен 94,8%-ы үйде ағылшын тілінде сөйлейді.<ref>[http://www.mla.org/map_data_results&state_id=30&mode=state_tops Language Map Data Center<!-- Bot generated title -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130524191838/http://www.mla.org/map_data_results%26state_id%3D30%26mode%3Dstate_tops |date=2013-05-24 }}</ref> Монтана тұрғындарының шамамен 55% - протестанттар, 24% - католиктер, 5% - мормондар, 18% ешқандай дінге кірмейді, 1%-дан кемі басқа да діндерді ұстайды. '''Халықтың динамикасы:''' * 1950: 591 024 адам * 1960: 674 767 адам * 1970: 694 409 адам * 1980: 786 690 адам * 1990: 799 065 адам * 2000: 902 195 адам * 2010: 989 415 адам<ref>[http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php 2010.census.gov] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110817034911/http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php |date=2011-08-17 }}</ref> * 2013: 1 015 165 адам '''Ірі қалалары:''' * [[Биллингс (Монтана)|Биллингс]]: 104 700 адам * [[Мизула]]: 66 788 адам * [[Грейт-Фолс]]: 58 505 адам * [[Бозмен (Монтана)|Бозмен]]: 37 280 адам == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://mt.gov/ State of Montana Website] * [http://www.montanacapitol.com Montana State Capitol Information] * [http://www.bigskyfishing.com/Photo-Gallery/photo_gallery.htm Photographs of Montana] * [http://www.montanahistory.net/ Montana History] * [http://www.his.state.mt.us/ Montana Historical Society] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080223063412/http://www.his.state.mt.us/ |date=2008-02-23 }} * [http://montana.historical-markers.org Montana Historical Markers]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{weld|{{Монтана}} |{{АҚШ әкімшілік бөлінуі}}}} [[Санат:Монтана| ]] pprw0sog7onu91dcj5xo5u5ale1h8eu 0 560490 3590524 3446842 2026-04-23T13:47:50Z Еркежан Сейтқазы 180268 грамматикалық қате 3590524 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Алтай Сейдірұлы Көлгінов | Шынайы есімі = | Суреті = Altai Kölginov 01 (2023-04-03) (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = Көлгінов, 2023 жыл | Титулы = [[Қазақстан елшілерінің тізімі#Эстония|Қазақстанның Эстониядағы елшісі]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Flag of Estonia.svg | Басқара бастады = 27 наурыз 2024 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = [[Нұрлан Мұсатайұлы Сейтімов|Нұрлан Сейтімов]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары]] | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_2 = 8 желтоқсан 2022 | Басқаруын аяқтады_2 = 8 маусым 2023 | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер_2 = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]] | Ізашары_2 = [[Ералы Лұқпанұлы Тоғжанов|Ералы Тоғжанов]] | Ізбасары_2 = [[Тамара Босымбекқызы Дүйсенова|Тамара Дүйсенова]] | Титулы_3 = [[Астана]] қаласының 10-[[Астана әкімі|әкімі]] | Ту_3 = Flag of Astana, Kazakhstan (latin).svg | Ту2_3 = Emblem of Astana (latin).svg | Басқара бастады_3 = 13 маусым 2019 | Басқаруын аяқтады_3 = 8 желтоқсан 2022 | Президент_3 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_3 = [[Бақыт Тұрлыханұлы Сұлтанов|Бақыт Сұлтанов]] | Ізбасары_3 = [[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек|Жеңіс Қасымбек]] | Титулы_4 = [[Батыс Қазақстан облысы]]ның 7-[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі|әкімі]] | Ту_4 = Coat of Arms Batys Oblysy.png | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = 26 сәуір 2016 | Басқаруын аяқтады_4 = 13 маусым 2019 | Президент_4 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br />[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_4 = [[Нұрлан Асқарұлы Ноғаев|Нұрлан Ноғаев]] | Ізбасары_4 = [[Ғали Нәжімеденұлы Есқалиев|Ғали Есқалиев]] | Титулы_5 = [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі|Орал қаласының әкімі]] | Ту_5 = Oral seal.svg | Ту2_5 = | Реті_4 = | Басқара бастады_5 = 4 сәуір 2013 | Басқаруын аяқтады_5 = 26 сәуір 2016 | Президент_5 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Ізашары_5 = [[Болат Әдиетұлы Шәкімов|Болат Шәкімов]] | Ізбасары_5 = [[Нариман Төреғалиұлы Төреғалиев|Нариман Төреғалиев]] | Туған күні = 15.01.1978 | Туған жері = {{туғанжері|Түркістан (қала){{!}}Түркістан|Түркістанда}}, [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] (қазіргі [[Түркістан облысы]], [[Қазақстан]]) | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = Сердар Көлгінов | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Аманат (партия)|Аманат]] | Білімі = 1) Қ.А.Яссауи атындағы Халықаралық Қазақ-Түрік университеті<br>2) Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару Академиясы<br>3) Абердин университеті (2006–2007) | Мамандығы = заңгер | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = Алтай Сейдірұлы Көлгінов | Марапаттары = {{Қатар |{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} |{{Астанаға 20 жыл медалі}} }} }} '''Алтай Сейдірұлы Көлгінов''' ([[15 қаңтар]] [[1978 жыл|1978]], [[Түркістан (қала)|Түркістан]]) — [[қазақстан]]дық мемлекеттік қайраткер, 2024 жылғы наурыздан қызметтегі [[Қазақстан елшілерінің тізімі#Эстония|Қазақстанның Эстониядағы елшісі]].<ref name="estonia">{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-altay-seydiruly-kolginov-kazakstan-respublikasynyn-estoniya-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymyna-tagayyndaldy-272344 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Алтай Сейдірұлы Көлгінов Қазақстан Республикасының Эстония Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымына тағайындалды |lang= kk |website= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2024-03-27 |accessdate= 2024-04-05}}</ref> Көпшілікке 2022–2023 жылдары [[Қазақстан премьер-министрі]] [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]тың әлеуметтік мәселелер бойынша [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|орынбасары]] және 2019–2022 жылдары [[Астана әкімі]] ретіндегі қызметі үшін белгілі. Көлгінов саяси мансабының көбі әкімдіктерде өткізді: ол [[Орал]] қаласының (2013–2016), [[Батыс Қазақстан облысы]]ның (2016–2019), [[Астана]] қаласының әкімі (2019–2022) ретінде қызмет еткен. == Өмірбаяны == Алтай Көлгінов 1978 жылғы 15 қаңтар күні Оңтүстік Қазақстан облысына қарасты Абай ауылында дүниеге келген. [[Сіргелі]] тайпасының Жайдақ руынан шыққан.<ref>{{кітап|автор= Рахаев, Нұрғали Баймаханұлы; Қамбарова, Зухра Медеуқызы |тақырыбы= Сіргелі Батыр-Жайдақ шежіресі; редакторы — Өскенқызы, Раушан |жыл= 2022 |орны= Алматы |баспасы= Нұрлы Әлем |беттері= 888 |isbn= 978-601-205-708-9}}</ref> [[Халықаралық қазақ-түрік университеті|Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті]] - құқықтану мамандығы; [[аквизитор|Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы]] - мамандандырылған мемлекеттік және жергілікті басқару; [[Абердин университеті]], [[Ұлыбритания]], «[[Болашақ стипендиясы|Болашақ]]» президенттік бағдарламасы - халықаралық коммерциялық құқық мамандығы. === Қызмет жолы === 2000–2001 жылы [[Қазақстан Қарулы Күштері]]нде қызмет еткен. 2001–2008 жылдары [[Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі|Әділет Министрлігі]], [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік қызмет істері агенттігі|Мемлекеттік қызмет істері агенттігі]] және [[Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасы|Бас прокуратура]] органдарында қызмет атқарады. 2008–2010 жылдары — «Алаш Медиа Групп» ЖШС бас директорының орынбасары. 2010–2012 жылдары [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|президент Әкімшілігінің]] аймақтық-ұйымдастыру және мемлекеттік бақылау жұмыстары бөлімінің мемлекеттік инспекторы. 2012–2013 жылдары [[Батыс Қазақстан облысы]] әкімінің орынбасары. 2013 жылғы 4 сәуірден [[Орал қаласы]]ның әкімі. 2016 жылғы 26 наурыздан Батыс Қазақстан облысының әкімі.<ref>[https://www.nur.kz/kk/1081887-altay-kolginov-batys-qazaqstan-oblys.html Алтай Көлгінов Батыс Қазақстан облысының әкімі болды]</ref> === Астана қаласының әкімі === 2019 жылғы 13 маусымнан бастап президент Тоқаевтың жарлығымен [[Астана әкімі]] болып тағайындалды <ref>[https://sputniknews.kz/spravka/20190613/10532175/Altay-Kolginov-atqaran-qyzmetteri-men-lauazymdary.html Қасым Жомарт Тоқаевтың жарлығымен Астана қаласының әкімі болып Алтай Көлгінов тағайындалды]</ref>. 2022 жылғы 8 желтоқсан күні Астана қаласының әкімі қызметінен босатылды. === Премьер-Министрдің орынбасары === 2022 жылғы 9 желтоқсан күні Президент Жарлығымен [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Қазақстан Республикасы Премьер-Министірінің орынбасары]] болып тағайындалды. Үкіметте ол әлеуметтік мәселелерге қатысты блоктың басшылығында болған еді.<ref name="inbus" /> 2023 жылғы 8 маусымда Президент жарғысы бойынша Алтай Көлгіновтің қызметінен босатылғаны белгілі болды.<ref name="inbus">{{Cite web|url=https://inbusiness.kz/kz/news/altaj-kolginov-kyzmetinen-bosatyldy|title=Алтай Көлгінов қызметінен босатылды|lang=kk|publisher=inbusiness|date=2023-06-08|accessdate=2023-06-10}}</ref> Оның ізбасары [[Тамара Босымбекқызы Дүйсенова|Тамара Дүйсенова]] болды. Бірнеше күннен кейін Көлгінов өз [[Facebook]] парақшасында осы жайлы үндеу жасады, ол жерде ол атқарған жұмыстарын тізіп шықты. === Эстониядағы елші === 2024 жылғы 27 наурызда ол [[Қазақстан елшілерінің тізімі#Эстония|Қазақстанның Эстониядағы елшісі]] болып тағайындалды да,<ref name="estonia" /> саяси мансабын жалғастыра берді. == Сын == 2020 жылы жұмысын оң бағалайтын әлеуметтік желідегі пікірлерге 125 миллион теңге жұмсамақ болғаны үшін сынға ұшырады.<ref>{{cite web|author= [[Михаил Валерьевич Козачков|КОЗАЧКОВ, Михаил]] |title= Деньги ничто, имидж - всё! |url= https://time.kz/articles/zloba/2020/05/01/dengi-nichto-imidzh-vsyo |accessdate= 2020-06-08 |publisher= Время общественная политическая газета |date= 2020-05-01}} {{Wayback|date= 2020-06-08 |url= https://web.archive.org/web/20200608091121/https://time.kz/articles/zloba/2020/05/01/dengi-nichto-imidzh-vsyo}}</ref> Көлгінов әкімдігі тұсында Астанадағы [[Талдыкөл (көл, Астана)|Талдыкөл]] көлі жойылды.<ref>{{Cite web|lang= kz |url= https://malim.kz/article/society/kulginov-taldykol-ili-kak-akim-ogradilsya-ot-grazdanskix-aktivistov-17513 |title= Кульгинов Талдыколь или как аким оградился от гражданских активистов |publisher= malim.kz |accessdate= 2023-06-20}} {{Wayback|date= 2023-06-20 |url= https://web.archive.org/web/20230620151425/https://malim.kz/article/society/kulginov-taldykol-ili-kak-akim-ogradilsya-ot-grazdanskix-aktivistov-17513}}</ref><ref>{{Cite web|lang= ru |url= https://vlast.kz/novosti/46814-malyj-taldykol-prodolzaut-zasypat-nesmotra-na-obesania-zamakima-priostanovit-process.html |title= Малый Талдыколь продолжают засыпать, несмотря на обещания замакима приостановить процесс - Аналитический интернет-журнал Власть |publisher= vlast.kz |date= 2021-09-26 |accessdate= 2023-06-20}} {{Wayback|date= 2023-06-20 |url= https://web.archive.org/web/20230620152931/https://vlast.kz/novosti/46814-malyj-taldykol-prodolzaut-zasypat-nesmotra-na-obesania-zamakima-priostanovit-process.html}}</ref><ref>{{Cite web|lang= ru |url= https://inbusiness.kz/ru/news/pochemu-zatyagivayut-sudebnye-tyazhby-po-malomu-taldykolyu |title= Почему затягивают судебные тяжбы по Малому Талдыколю? |publisher= inbusiness.kz |date= 2022-04-14 |accessdate= 2023-06-20}} {{Wayback|date= 2023-06-20 |url= https://web.archive.org/web/20230620151428/https://inbusiness.kz/ru/news/pochemu-zatyagivayut-sudebnye-tyazhby-po-malomu-taldykolyu}}</ref><ref>{{Cite web|lang= ru |url= https://exclusive.kz/expertiza/obshhestvo/125867/ |title= Может ли Кульгинов, уничтожив Малый Талдыколь, потопить левый берег Нур-Султана? |publisher= Exclusive |date= 2021-10-11 |accessdate= 2023-06-20}} {{Wayback|date= 2023-06-20 |url= https://web.archive.org/web/20230620154436/https://exclusive.kz/expertiza/obshhestvo/125867/}}</ref> Көлгінов [[Астана әкімі]] болған кезінде «Көлгінов – 20%» деген лақап атқа ие болды. Бұл сан әкімнің мемлекеттік сатып алу мәмілелерінен алатын болжамды компенсациялар туралы айтады.<ref name="uralskie">{{Cite web|url= https://www.uralskweek.kz/2023/06/06/kulginov-20-eks-akim-poprosil-ne-veshat-na-nego-yarlyki/ |title= «Кульгинов 20%»: экс-аким попросил не вешать на него ярлыки |lang= ru |publisher= Уральская неделя |date= 2024-06-06 |accessdate= 2024-04-05}}</ref> 2024 жылғы 6 маусымда оның бұл лақап ат туралы пікірін сұрағанда,<ref name="azattyq">{{Cite web|url= https://rus.azattyq.org/a/32449798.html |title= Токаев освободил Алтая Кульгинова от должности вице-премьер-министра |language= ru |publisher= [[Radio Free Europe]] |date= 8 June 2024 |access-date= 5 April 2024}}</ref> сол кезде [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары]] болған Көлгінов лақап атын сынап, оны «айып» деп атап, журналистке ондай нәрселерді сұрамауды сұрап, «солар жауапты болады» деп жауап беріп, «мемлекеттік қызметкерлерге осындай шабуылдар [басқа біреудің бұйрығымен] болып тұрады» деп мәлімдеді де, «Өтінемін, бұлай етпеңіз. Мен әкім ретінде тұрғындардың мүддесі үшін әріптестеріммен бірге адал жұмыс жасадым. Мен өз жұмысымнан ұялмаймын» деп те қосты.<ref name="uralskie" /> Осы оқиғадан бірнеше күн өткен соң Көлгінов вице-премьер қызметінен босатылды.<ref name="azattyq" /> == Марапаттары == * Халықаралық "Болашақ" стипендиясының иегері (2006-2007) * [[Сурет:Medal25RK.png|35px|«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл» медалі (2016)]] «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл» медалі (2016) * [[Сурет:Medal20Astana.png|35px|«Астанаға 20 жыл» медалі (2018)]] «Астанаға 20 жыл» медалі (2018) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Әлихан Смайыловтың министрлер кабинеті}} {{Қазақстан облыс әкімдері}} [[Санат:Орал әкімдері]] [[Санат:Батыс Қазақстан облысының әкімдері]] [[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]] [[Санат:Абердин университеті түлектері]] [[Санат:Астана әкімдері]] [[Санат:Қазақстан премьер-министрінің орынбасарлары]] [[Санат:Қазақстанның Эстониядағы елшілері]] o485xjvbo0t9leofgv7su8qytl3fb0u 0 562608 3590516 3513976 2026-04-23T13:45:04Z Еркежан Сейтқазы 180268 сөз қостым 3590516 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Қуандық Уәлиханұлы Бишімбаев | Шынайы есімі = | Суреті = Quandyq Bishimbaev (2016-09-13).jpg | Сурет ені = | Атауы = Бишімбаев, 2016 жыл | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Ұлттық экономика министрі]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 6 мамыр 2016 | Басқаруын аяқтады = 28 желтоқсан 2016 | Президент = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Премьер = [[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Кәрім Мәсімов]] | Вице-президент = | Ізашары = [[Ерболат Асқарбекұлы Досаев|Ерболат Досаев]] | Ізбасары = [[Тимур Мұратұлы Сүлейменов|Тимур Сүлейменов]] | Туған күні = 11.4.1980 | Туған жері = {{туғанжері|Қызылорда|Қызылордада}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Туған кездегі есімі = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Уәлихан Қозыкеұлы Бишімбаев]] | Анасы = | Жұбайы = {{Unbulleted list |{{marriage|Назым Қаһарманова<ref name="zakonkz" />||2020|reason=divorced}}<ref name="nazim" /> |{{marriage|[[#Салтанат Нүкенованы өлтіргені|Салтанат Нүкенова]]||2023|end=died}}<ref name="azattiq">{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/326781|title=БАҚ: Экс-министр Қуандық Бишімбаев ұсталды. Ол әйелін сабап өлтірді деген күдікке ілінген|lang=kk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|date=2023-11-09|accessdate=2023-11-11}}</ref> }} | Балалары = 3 ұлы және 1 қызы<ref name="beknazar" /> | Партиясы = | Білімі = 1) [[Нархоз университеті|Қазақ мемлекеттік басқару академиясы]] (1999)<br>2) [[М.Х. Дулати атындағы Тараз өңірлік университеті|М.Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университеті]] (2001)<br>3) "[[Болашақ стипендиясы|Болашақ]]" бағдарламасы бойынша [[Джордж Вашингтон университеті]] (2001) | Мамандығы = | Ғылыми дәрежесі = экономика ғылымдарының кандидаты<br>бизнес-әкімшілендіру магистрі (2001) | Сайты = | Commons = | Атағы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = }} '''Қуандық Уәлиханұлы Бишімбаев''' ([[11 сәуір]] [[1980 жыл]], [[Қызылорда]]) — қазақстандық экономист, саясаткер және тұтқын, 2016 жылы бірнеше ай бойы [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Қазақстан Республикасының Ұлттық экономика министрі]] лауазымында болған, экономика ғылымдарының кандидаты. 2023 жылғы қарашада оны [[#Салтанат Нүкенованы өлтіргені|әйелін өлтірді деген айыппен]] сотқа тартты. Сәуір айында сот үдерісі барысында ол өз кәнісін мойындады.<ref>[https://inbusiness.kz/kz/last/bishimbaev-kinasin-mojyndady Бишімбаев кінәсін мойындады]</ref> 13 мамыр күні сот оны 24 жыл түрмеге кесті.<ref>[https://smartnews.kz/news/10838-kuandyk-bishimbaev-24-zhylga-sottaldy Қуандық Бишімбаев 24 жылға сотталды]</ref> == Жастық шағы және білімі == Қуандық Бишімбаев 1980 жылғы 11 сәуірде [[Қызылорда]] қаласында дүниеге келген. Дулат тайпасы [[Шымыр]] руы Темір бөлімінен шыққан.<ref>https://www.tiktok.com/@dosonalbaeb/video/7357057087307812102?_t=8lTzfw2WrdV&_r=1</ref> <ref>{{кітап|авторы= Құрастырушы авторы Асангелді Отаров|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Шымыр.|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2007|томы= |беттері= |барлық беті= 816 |сериясы= |isbn= 978-601-209-017-8|тиражы= }}</ref> * 1999 жылы [[Нархоз университеті|Қазақ мемлекеттік басқару академиясы]]н бітірген. * 2001 жылы [[М.Х. Дулати атындағы Тараз өңірлік университеті|М.Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университеті]]н бітірген. * 2001 жылы "[[Болашақ стипендиясы|Болашақ]]" бағдарламасы бойынша [[Джордж Вашингтон университеті]]нің бизнес-әкімшілендіру магистрі дәрежесін алды. == Мансабы == * Еңбек жолын 2001 жылы "[[Қазақстан даму банкі]]" АҚ бас менеджері болып бастаған. * 2002–2003 жылдары ол — [[Қазақстан Республикасы Экономика және бюджеттік жоспарлау министрлігі]]нің Стратегиялық жоспарлау және инвестициялық саясат департаментінің Бюджеттік саясат және жоспарлау департаментінің функционалдық талдау бөлімінің бастығы, Инвестициялық жоспарлау және талдау басқармасы бастығының орынбасары. * 2003–2004 жылдары — "Ұлттық инновациялық қор" АҚ басқарушы директоры, басқарма мүшесі. * 2004–2005 жылдары — "Маркетингтік және аналитикалық зерттеу орталығы" АҚ басқарма бастығының орынбасары, басқарма мүшесі. * 2005 жылы — "Ордабасы" корпорациясы" АҚ вице-перезиденті, "Интеркомшина" АҚ директорлар кеңесінің төрағасы. * 2005–2006 жылдары — [[Қазақстан Республикасы Экономика және бюджеттік жоспарлау министрлігі|Экономика және бюджеттік жоспарлау министрі]]нің кеңесшісі, [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-министр орынбасары]]ның кеңесшісі. * 2006–2007 жылдары — [[Қазақстан Республикасы Индустрия және сауда министрлігі|Индустрия және сауда министрлігі]]нің "Сауда саясатын дамыту оратылығы" АҚ президенті. * 2007 жылы — Қазақстан Республикасы Индустрия және сауда министрінің орынбасары. * 2008 жылы — [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігі]]нің Әлеуметітк-экономикалық мониторинг бөлімінің меңгерушісі. * 2008–2009 жылдары — "[[Арна Медиа]]" Ұлттық ақпарат холдингі" АҚ басқармасының төрағасы. * 2009–2010 жылдары — [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің көмекшісі. * 2010–2011 жылдары — Қазақстан Республикасы Экономикалық даму және сауда министрінің орынбасары. * 2011–2013 жылдары — "[[Самұрық-Қазына]]" АҚ басқармасы төрағасының орынбасары. * 2012 жылғы 13 наурыздан — "Қазақстан Даму Банкі" АҚ директорлар кеңесінің мүшесі. * 2013 жылғы 30 мамырдан — "[[Бәйтерек (ұлттық холдинг)|Бәйтерек]]" Ұлттық басқару холдингі" АҚ басқармасының төрағасы. * 2014 жылғы сәуірден — "Қазақстан Даму Банкі" АҚ директорлар кеңесінің төрағасы * 2015 жылғы наурыздан — "Болашақ" ассоциациясы кеңесінің төрағасы. * 2016 жылғы 6 мамыр мен сол жылғы 28 желтоқсан аралығында — [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Ұлттық экономика министрі]].<ref>[https://kapital.kz/dossier/bishimbaev-kuandyk/ Бишимбаев Куандык Валиханович]</ref> == Жеке өмірі == * Атасы: [[Қозыке Бишімбайұлы Бишімбаев]] * Әкесі: [[Уәлихан Қозыкеұлы Бишімбаев]] Қуандық Бишімбаев екі рет неке қиған. Тұңғыш әйелі Назым Қаһарманқызы Қаһармановамен некесі 14 жыл бойы созылды, олар 2020 жылғы 5 қазанда, күйеуінің түрмеден шыққанынан кейін ресми түрде ажырасты, екеуінің үш баласы бар.<ref name="nazim">{{Cite web|url= https://el.kz/shok-boldym-bishimbaevtyn-14-zhyl-nekede-bolgan-ayeli-pikir-bildirdi_96379/ |title= "Шок болдым". Бишімбаевтың 14 жыл некеде болған әйелі пікір білдірді |lang= kk |publisher= el.kz |author= АҒЗАМҚЫЗЫ, Ақмарал |date= 2023-11-10 |accessdate= 2023-11-11}}</ref> Бірінші некесінен кейін ол 1992 жылы туған<ref name="zakonkz">{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30178127&pos=1;6#pos=1;6|title=Бишимбаев Куандык Валиханович|lang=ru|publisher=online.zakon.kz|accessdate=2023-11-11}}</ref> [[#Салтанат Нүкенованы өлтіргені|Салтанат Амангелдіқызы Нүкенова]]ға үйленген. Бишімбаевтың жалпы төрт баласы, үш ұл, бір қызы бар.<ref name="beknazar" /> == Тұтқынға алынуы == === Жемқорлық үшін тұтқынға алынуы === 2017 жылғы 10 қаңтарда Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл ұлттық бюросы Бишімбаевты алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобында аса ірі мөлшерде бірнеше рет пара алғаны үшін ұстады.<ref>{{Cite web|url=http://anticorruption.gov.kz/rus/infocentr/news/?cid=0&rid=288|title=Национальным бюро по противодействию коррупции задержан бывший Министр национальной экономики РК Куандык Бишимбаев|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20170202023350/http://anticorruption.gov.kz/rus/infocentr/news/?cid=0&rid=288|2017-01-25}}</ref> 12 қаңтар күні оны сол себеппен тұтқынға алды.<ref>{{Cite web|url=http://anticorruption.gov.kz/rus/infocentr/news/?cid=0&rid=289|title=Ранее задержанный Куандык Бишимбаев арестован|lang=ru}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20170202024210/http://anticorruption.gov.kz/rus/infocentr/news/?cid=0&rid=289 |date= 2017-02-02}}</ref> 2018 жылғы 14 наурызда<ref name="lishonsvobody">{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4908644-kuandyka-bishimbaeva-prigovorili-k-10.html|title=Бишимбаев приговорен к 10 годам лишения свободы|lang=kk|publisher=zakon.kz|author=КОВАЛЕВА, Татьяна|date=2018-03-14|accessdate=2023-11-11}}</ref> Қуандық Бишімбаев "[[Бәйтерек (ұлттық холдинг)|Бәйтерек]]" ұлттық холдингін басқарып тұрғанда [[Қызылорда]]дағы әйнек зауытына бөлінген қаржыдан бір миллиард теңге жымқырған деп айыппен<ref name="azattiq" /> [[Астана]] қаласының қылмыстық істер жөніндегі ауданаралық мамандандырылғант соты Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 189-бабының 3-бөлігі, 4-бөлігінің 2-тармағымен бас бостандығынан айыру жазасы тағайындалып, оны өмір бойына басшылық қызметпен айналысу құқығынан айыра отырып, 10 жылға бас бостандығынан айыру жазасын қатаң тәртіптегі қылмыстық-атқару жүйесі мекемесінде өтеуге үкім шығарды.<ref name="lishonsvobody" /> 2018 жылғы 28 желтоқсанда [[Түркістан облысы]] [[Төлеби ауданы|Төлеби аудан]]дық соты Қуандық Бишімбаевтың қамауда ұстау шарттарын жеңілдету туралы өтінішін ішінара қанағаттандырып, жалпы режимдегі колонияда өтеуді ұйғарды.<ref>{{Cite web|url=https://rus.azattyq.org/a/29683667.html|title=https://rus.azattyq.org/a/29683667.html|title=Осуждённого Бишимбаева переведут в колонию общего режима|lang=ru|publisher=[[Азаттық радиосы]]|author=ИСА, Дилара|date=2018-12-30|accessdate=2023-11-11}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20230104220339/https://rus.azattyq.org/a/29683667.html}}</ref> 2019 жылғы 25 қыркүйекте Қуандық Бишімбаев бостандыққа шықты, [[Шымкент]]тің Абай аудандық соты экс-министрді шартты түрде мерзімінен бұрын босату туралы өтінішті қанағаттандырды.<ref>{{Cite web|url=https://rus.azattyq.org/a/30211555.html|title=Осуждённый по делу о коррупции экс-министр Бишимбаев освободился условно-досрочно|lang=ru|publisher=[[Азаттық радиосы]]|author=ИСА, Дилара|accessdate=2023-11-11}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20230104220337/https://rus.azattyq.org/a/30211555.html}}</ref> === Салтанат Нүкенованы өлтіргені === {{Толық мақала|Бишімбаев ісі}} '''Салтанат Амангелдіқызы Нүкенова''' ([[15 мамыр]] [[1992 жыл]] – [[9 қараша]] [[2023 жыл]], [[Астана]])<ref name="azattiq" /> — Бишімбаевтың екінші<ref name="zakonkz" /> әйелі, Астананың Достық көшесінің бойындағы<ref name="beknazar">{{Cite web|url=https://aikyn.kz/258310/eks-ministr-bishimbaev-astanadag-y-meyramhanasynda-ozinin---yelin-u-ryp-oltirgen|title=Экс-министр Бишімбаев Астанадағы мейрамханасында әйелін ұрып өлтірді деген күдікпен ұсталды|lang=kk|publisher=Айқын|author=БЕКНАЗАР, Бағлан|date=2023-11-09|accessdate=2023-11-11}}</ref> "Бау" мейрамханасында күйеуі басынан қатты соқты да,<ref name="nikiforyak" /> нәтижесінде жедел жәрдем жетпей тұра<ref name="nazim" /> ол көз жұмған. Өлтірушілік орын алған күні Бишімбаевтың ұсталғаны<ref name="azattiq" /> және адам өліміне әкеп соқтырған денсаулыққа ауыр зиян келтірді деген күдікпен уақытша ұстау изоляторына қамалғаны белгілі болды. Камералардан табылған ақпарат бойынша, Бишімбаев өз әйелін 8 сағат бойы ұрып-соққан. <ref name="beknazar" /> Бишімбаевтың тұңғыш әйелі, Назым Қаһарманова,<ref name="zakonkz" /> орын алған оқиға жайлы білгенде «таң қалдым» деді, оны «қайғылы жағдай» деп атады да, Салтанаттың отбасына көңіл айтты.<ref name="nazim" /> 11 қазан күні мамандар гастробардағы күзет камераларынан жойылған видеоларды қайтарып ала алғаны белгілі болды. Видеоларда Бишімбаевтың сағат 7:00-де әйелін ұрып соққаны табылды. Бишімбаевтың інісі берген мазмұндамасы камераларда табылған видеолармен сәйкес келді, оның сөзінше ол гастробарда «ұйықтап жатқан» Нүкенованың сағат 16:40-та пульсін тексерген кезде оның өмірден озғанын білді. Нүкенованы 9 қараша күні ешкім көрмегені белгілі және сарапшылар мәліметінше денесінде пышақтау іздері жоқ, болжам бойынша, басына моқал затпен қатты соққы тиюі оның өліміне әкелді.<ref name="nikiforyak">{{Cite web|url=https://orda.kz/bishimbaev-v-700-izbival-zhenu-vosstanovleno-udalennoe-video-s-kamer-nabljudenija-gastrocentra-378953/|title=Бишимбаев в 7:00 избивал жену — восстановлено удаленное видео с камер наблюдения гастроцентра|lang=ru|publisher=orda.kz|author=НИКИФОРЯК, Ксения|date=2023-11-11|accessdate=2023-11-11}}</ref> 11 қараша күні [[Павлодар]]да Салтанат Нүкеновамен қоштасу рәсімі өтті. Ол Мәшһүр Жүсіп мешітінде орын алды, туыстары және достары қатысты.<ref>{{Cite web|url=https://orda.kz/v-pavlodare-prostilis-s-ubitoj-zhenoj-kuandyka-bishimbaeva-378945/|title=В Павлодаре простились с убитой женой Куандыка Бишимбаева|lang=ru|publisher=orda.kz|author=НИКИФОРЯК, Ксения|date=2023-11-11|accessdate=2023-11-11}}</ref> Сол күні Бишімбаевтың екі айға қамалғаны белгілі болды.<ref>{{Cite web|url=https://ducxtkh49pxkp.cloudfront.net/a/32681259.html|title=Астана соты: Экс-министр Қуандық Бишімбаев екі айға қамалды|lang=kk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|date=2023-11-12|accessdate=2023-11-12}}</ref> Сотта жәбірленуші тараптың адвокаты Игорь Вранчев Бишімбаевты «элитарлық және тоталитарлық паразит»ке теңеп, оны түрмеге отырғызудың бүкіл Қазақстан үшін маңыздылығын айтты.<ref>[https://abai.kz/post/182960 Бишімбаев жазадан құтылып кетсе, онда елде болашақ жоқ деген сөз!]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Бақытжан Сағынтаевтың министрлер кабинеті}} {{Кәрім Мәсімовтің II министрлер кабинеті}} [[Санат:Қазақстан экономистері]] [[Санат:Экономика ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Қазақстан вице-министрлері]] [[Санат:Қазақстан экономика министрлері]] [[Санат:Қазақстан тұтқындары]] [[Санат:Жаңа экономикалық университеті түлектері]] [[Санат:Джордж Вашингтон университеті түлектері]] [[Санат:Мұхаммед Хайдар Дулати атындағы Тараз өңірлік университеті түлектері]] [[Санат:Кешірім алған қылмыскерлер]] [[Санат:Қазақстандағы тұрмыстық зорлық-зомбылық]] [[Санат:Қазақстан қылмыскерлері]] [[Санат:Қазақстан өлтірушілері]] f7dimj2tpoyq5nf9befpfrvyb8iobkh 0 564701 3590451 3161497 2026-04-23T12:31:29Z Casserium 68287 3590451 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауылдық округі |Атауы = Жаркөл ауылдық округі |Облысы = Қостанай облысы |Ауданы = [[Жангелді ауданы]] |Құрылған уақыты = |Орталығы = [[Тәуіш]] |Енеді = 3 ауыл |Тұрғыны = 1732 |Санақ жылы = [[2009 жыл|2009]] |Тығыздығы = |Жер аумағы = |Әкімі = |Телефон коды = |Пошта индексі = }} {{мағына|Жаркөл ауылдық округі}} '''Жаркөл ауылдық округі''' – [[Қостанай облысы]] [[Жангелді ауданы]]ндағы әкімшілік бірлік. == Әкімшілік құрамы == Құрамына [[Тәуіш]], [[Сарысу (Қостанай облысы)|Сарысу]], [[Тоқанай]] ауылдары кіреді. Орталығы – Тәуіш ауылы.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, Х том.</ref> Округ құрамында болған [[Тентексай (Қостанай облысы)|''Тентексай'']] ауылы [[2026 жыл]]ы таратылған.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/G26N0000059 Қостанай облысының кейбір әкімшілік-аумақтық бірліктерін тарату және қайта құру туралы]</ref> == Халқы == [[2009 жыл]]ғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1732 адамды құрады.<ref>[https://stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032719 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190514025447/http://stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032719 |date=2019-05-14 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жангелді ауданы ауылдық округтері}} [[Санат:Жангелді ауданы ауылдық округтері]] oeziejtfsjvwui9wjp072a47f1vlocr 0 565702 3590486 3578450 2026-04-23T13:19:28Z Айша Искакова 164905 Дереккөздерден нақты ақпарат алып қостым, кейбір сөздердің жазылуын түзедім. 3590486 wikitext text/x-wiki {{жаңарту}} {{Грамматикасы тексерілсін}} {{Метро бекеті |Атауы = Автовокзал |Бағыт = [[Бірінші бағыт (Алматы)]] |сурет = |өлшемі = |Сурет атауы = |Орналасуы = [[Наурызбай ауданы]] |Ашылған күні = [[2025 жыл]] |Жобалық атауы = |Түрі = |Тереңдігі = |Платформалар саны = |Платформалар түрі = |Платформалар ұзындығы = |Платформалар ені = |Сәулетшілер = |Әрлеушілер = |Кіру-шығу = Алатау даңғылы,<br>Ташкент даңғыл жолы |Жұмыс уақыты = |Ортаққорда = }} '''«Автовокзал»''' — [[Алматы метросы]]ның жобаланған [[бекет|бекеті]]. Бұл [[Бірінші бағыт (Алматы)|Бірінші бағыттың]] соңғы бекеті болады. == Құрылысы == 2018 жылы «Автовокзал» бастапқы бөлігінің құрамында пайдалануға жоспарланған болатын<ref>[http://www.vecher.kz/?S=10-200812110800 Вечерний Алматы: Метро запустят 31 желтоқсан 2009 года]</ref>. 2023 жылы бекеттің құрылысы басталды, ал 2025 жылы ашылуы жарық көрді. == Жоба == Жоба бойынша бекет терең іргетаспен қаланып, жабық әдіспен салынады. Бұл «[[Қалқаман (метро бекеті)|Қалқаман]]<nowiki/>» бекетінен кейін орналасты. Станция Әшімов көшесі бойында, Райымбек даңғылының солтүстігіндегі бос жерде салынатын болады. "Қалқаман" — "Қарасай" іске қосу учаскесінің құрамында пайдалануға арналған барлық мүмкіндіктер жоспарлануда. Метро станциясы мен Батыс автовокзал базасында көлік-трансплантациялау торабын құру көзделіп отыр. 2018 жылы Батыс автовокзалы мен метро станциясының құрылысы бойынша жобалау-сметалық құжаттаманы әзірлеу жұмыстары басталды. Станцияны құру бойынша жұмыстар 2021 жылы басталып, 2025 жылы сәтті аяқталды. '''2021 жылғы 17 қыркүйекте қала басшысының Қарасай атауын өзгерту ұсынысы''' 2022 жылы "[[Алматы]]" қаласының әкімдігі "Қарасай" метрополитенін салу идеясынан бас тартып, оның орнына метрополитеннің қызыл сызығын "Барлық" базарына дейін созу туралы шешім қабылдады. Ал бұл "Батыс автовокзалының" жанында Метрополитен станциясын салу идеясының жабылу фактісі болды. == Орналасуы == [[Райымбек батыр даңғылы (Алматы)|Райымбек даңғылының]] жол жүру бөлігінің астында орналасты. == Архитектурасы == «Автовокзал» — метро бекеті терең жер астында орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.kp.kz/index.php?s=563 Бекеттің безендірілуі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080327003037/http://www.kp.kz/index.php?s=563|date=2008-03-27}} {{Бірінші бағыт (Алматы)}} [[Санат:Алматы метро бекеттері]] 25ctqhg8ay8a1phsozm5ewqrozc95ol 0 567820 3590873 3581303 2026-04-24T06:11:51Z Анжела Ижановна 180307 3590873 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Марципан''' (нем. Marzipan, итал. Marzapane) — ұн, қиыршықталған бадам және қант шәрбәтінің [[қоспа]]сы. Егер, бадам орнына шабдалы дәнектері қолданылса ол марципан емес, персипан деп аталады. == Мазмұны == * Тарихы * Әртүрлі халық асханаларындағы марципан * Марципанның жасалу жолдары * Марципан музейлері * Ірі өндірушілер * Дереккөздер == Тарихы == Марципанның пайда болған орны белгісіз. XIX ғасырда [[Европа]]да любек және кенингсберлік марципандар көп қолданылды. Аңыз бойынша, марципанның пайда болу себебі - аштық. Себебі,ол кезде нанға келетін тек бадам болатын. Ал кейде марципанды адамды адам жанының күйзелуінен емдеу үшін шығарды дейді. == Марципанның қолданылуы: == * Конфет * Бояғыштары бар, глазурі жоқ жеміс және басқада бейнелер * Марципандық ликер * Марципанды нан немесе печенье * Тортты безендіру мақсатында * Торт және басқа да кондитерлік өнімдердің салмалары ретінде == Марципанның жасалу жолдары == Марципанның негізгі ингредиенттері: * Тәтті бадам * Ашшы бадам * Қант Ашшы бадам бадам ликерімен, ашшы бадам майымен ауыстырылады. Соңғы жағдайда, марципан жаппай безендіру үшін пайдаланылуы мүмкін, бірақ оның ешқандай нақты «марципан» дәмі болмайды. Қант шәрбәт не ұнтақ түрінде болуы мүмкін немесе өзге тәтті дәмі бар затпен ауыстырылады. Қосымша инредиенттер: * Иістендіргіштер (какао, ликеры және т.б.) * Бояғыштар * Жұмыртқа == Марципан музейлері == * Эгер, Венгрия * Сентендр, Венгрия * Таллин, Эстония * Любек, Германия * Кфар Тавор, Израиль * Кестхе, Венгрия * Будапешт, Венгрия == Ірі өндірушілер == * «Niederegger», Любек, Германия. * «George Lemke & Co», Берлин, Германия. * «Grondard», Санкт-Петербург, Россия. Ресейдегі жалғыз марципан зауыты == Дереккөздер: == http://kuking.net/4_263.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150320230415/http://kuking.net/4_263.htm |date=2015-03-20 }} http://rus.postimees.ee/121206/glavnaja/estonija/tallinn/9256.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070107050900/http://rus.postimees.ee/121206/glavnaja/estonija/tallinn/9256.php |date=2007-01-07 }} [[Санат:Тағамдар]] [[Санат:Қоспа]] gx9ltm3mc7nvm0gsvhtr5j001fw6haj 3590989 3590873 2026-04-24T09:42:15Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Анжела Ижановна|Анжела Ижановна]] ([[User talk:Анжела Ижановна|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3573646 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Марципан''' (нем. Marzipan, итал. Marzapane) — ұн, қиыршықталған бадам және қант шәрбәтінің [[қоспа]]сы. Егер, бадам орнына шабдалы дәнектері қолданылса ол марципан емес, персипан деп аталады. == Мазмұны == * Тарихы * Әртүрлі халық асханаларындағы марципан * Марципанның жасалу жолдары * Марципан музейлері * Ірі өндірушілер * Дереккөздер == Тарихы == Марципанның пайда болған орны белгісіз. XIX ғасырда [[Европа]]да любек және кенингсберлік марципандар көп қолданылды. Аңыз бойынша, марципанның пайда болу себебі - аштық. Себебі,ол кезде нанға келетін тек бадам болатын. Ал кейде марципанды адамды адам жанының күйзелуінен емдеу үшін шығарды дейді. == Марципанның қолданылуы: == * Конфет * Бояғыштары бар, глазурі жоқ жеміс және басқада бейнелер * Марципандық ликер * марципанды нан немесе печенье * тортты безендіру мақсатында * торт және басқа да кондитерлік өнімдердің салмалары ретінде == Марципанның жасалу жолдары == Марципанның негізгі ингредиенттері: * Тәтті бадам * Ащы бадам * Қант Ащы бадам бадам ликерімен, ащы бадам майымен ауыстырылады. Соңғы жағдайда, марципан жаппай безендіру үшін пайдаланылуы мүмкін, бірақ оның ешқандай нақты «марципан» дәмі болмайды. Қант шәрбәт не ұнтақ түрінде болуы мүмкін немесе өзге тәтті дәмі бар затпен ауыстырылады. Қосымша инредиенттер: * Иістендіргіштер (какао, ликеры және т.б.) * Бояғыштар * Жұмыртқа == Марципан музейлері == * Эгер, Венгрия * Сентендр, Венгрия * Таллин, Эстония * Любек, Германия * Кфар Тавор, Израиль * Кестхе, Венгрия * Будапешт, Венгрия == Ірі өндірушілер == * «Niederegger», Любек, Германия. * «George Lemke & Co», Берлин, Германия. * «Grondard», Санкт-Петербург, Россия. Ресейдегі жалғыз марципан зауыты == Дереккөздер: == http://kuking.net/4_263.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150320230415/http://kuking.net/4_263.htm |date=2015-03-20 }} http://rus.postimees.ee/121206/glavnaja/estonija/tallinn/9256.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070107050900/http://rus.postimees.ee/121206/glavnaja/estonija/tallinn/9256.php |date=2007-01-07 }} [[Санат:Тағамдар]] [[Санат:Қоспа]] 3hmrv8ou7cp6p3kr0ty21s4kon3znb3 0 568501 3590870 3305548 2026-04-24T06:08:42Z Bkozhykov 180197 3590870 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Парфюмер (роман)''' - неміс драматургы [[Патрик Зюскинд]] әйгілі романы болып есептелінеді. Ең алғаш рет [[1985 жыл]]ы басылып шықты. Жанр: [[детектив]], [[фэнтази]]. Бұл роман өзінің басты арманы болған махаббат әтірін жасау жолында өте қауіпті қылмысқа барған Жан-Батис Гренуй жайлы. ==&nbsp;&nbsp;'''Кейіпкерлер:'''&nbsp;== * ''Жан-Батис Гренуй- басты кейіпкер. Ол иіске өте сезімтал алайда өзінің иісінен айырылған.'' * ''Гренуйдың анасы''- бала өлтірді деген айып тағылған. * ''Террье әке-'' шіркеу қызметкер * ''Мадам Гайер''- балалар үйінің бас қызметкері * ''Грималь''- тері сатушы.Өте қатігез адам * ''Марэ көшесіндегі бейтаныс қыз''- Гренуйдың алғашқы құрбаны * ''Джузеппе Бальдини''- париждік парфюмер * ''Пелисье''- Бальдинидің бақталасы * ''Маркиз де ла Тайад-Эспинасс''- флюидальді теорияның негізін қалаушы * ''Мадам Арнульфи''- Грасстағы парфюмердік жесірі * ''Доминик Дрюо''- Грасстағы парфюмердік ұстасы әрі Мадам Арнульфидің көңілдесі * ''Антуан Риши''-Грасстың екінші Консулы * ''Лаура Риши''- Гренуйдің соңғы құрбаны, Антуан Ришидің қызы. ==&nbsp; &nbsp;'''Оқиға желісі:'''&nbsp;== [[Франция]]да он тоғызыншы ғасырдың ең данышпан және ең жексұрын тұлғасы болған адам тұрған. Оны Жан-Батис Гренуй деп атаған. 18 ғасыр. Париж. Жазда өте жағымсыз иіспен қапырықтың ортасында Жан-Батис Гренуй өмірге келеді. Гренуйдің анасы балық сататын базарда балық бастарының арасында оны &nbsp;өмірге әкеледі. Оның анасын бала қастандығы үшін дарға асады, ал жаңа туған сәбиді тәртіп қызметкерлері бала емізушіге береді. Бала емімуші одан бас тартады оған себеп ретінде ол сәбидің “басқа балалар секілді иісі жоқ, иіссіз ” деп баланы сайтанға теңейді. Сонан соң оны Мадам Гайярдың балалар үйіне өткізеді. Бұнда Гренуй сегіз жасына дейін өмір сүреді. Басқа балалар оны шеттетіп одан алшақ жүреді әрі ол ұсқынсыз болады. Бірақ оның өткір иіссезгіштігі жайлы ешкім білмейді де сезбейді де. Сонан соң мадам Гайяр оны терішіге қара жұмысқа береді. Гренуй өте ауыр жағдайда жұмыс істейді, қара еденде қалдықпен ғана тамақтанады, сонымен қатар түрлі ауруды басынан кешіреді. Бірақ та ол барлық қиындыққа қарсы тұрып, қаймықпады. Оның жалғыз қуанышы бұл жаңа иістерді танып білу. Өткір иіс сезгіштігінен бөлек оның иіске деген өте керемет жады болды. Кез келген иісті бір сезген соң миында мәңгі сақтап қала алатын қабілеті болды. Осылай уақыт өтіп күндердің бір күні керемет хош иісті сезеді және бұл иіс оны магнитше тартады. Хош иістің көзі жас қыз болатын. Хош иіске мастанған Гренуй қызды қылғындырып өлтіреді де ештеңе болмағандай кетіп қалады. Оны ар-ождан мазаламайды, ол хош иістің тұтқынында болады. Бір күні Гренуй тері жеткізу үшін Бальдини деген парфюмерге келеді. Бальдини - парфюмер және ол сол уақытта бәсекелесі Пелисье секілді атақты емес болып шықты. Ол өзінің бәсекелісінің әтірінің формуласын таба алмай бас қатырады. Гренуй кездейсоқтықтан Бальдинидің әтір жасайтын зертханасында тап болады. Ол өзінің жоғары иіссезгіштігің арқасында сол әтірді Бальдинидің көз алдында жасап береді. Бальдини бұндайды өмірінде бұрын соңды көрмеген соң аса қатты таңырқайды. Сол уақыттан бастап Гренуй оның шәкірті атанады. Бальдини оны сублимация әдісін қолдана отырып түрлі гүлдерден хош иісті қалай алуға болатынын үйретеді. Бұл әдістің арқасында Гренуй ереже бойынша әтір шығаруды үйренді. Алайда барлық денелердің иістін бұл әдіспен алуға болмайтынын біліп қайғыға батады. Сонан соң Гренуй адамдардан бөлектеніп үңгірге тап болады. Ол өзінің жеке иісінің жоқ екенін біліп адамдар одан шеттеніп, бөлек көрмес үшін арнайы өзіне әтір ойлап табуды көздейді. Өз панасынан шығып Гренуй маркиз Тайад-Эспинасса “флюид теориясының” негізін қалаған адамның қолында болады. Кейін ол маркизді тастап Грас деген жерге аттанады.Ол жерде мадам Арнульфидің қол астында жұмыс жасайды. Кенеттен ол біреудін бақшасының жанында қайтадан керемет хош иісті сезеді бірақ бұл алдыңға тұншықтырып өлтірген қыздың иісінен анағұрлым керемет болады. Бұл керемет иістің иесі Лаура Риши. Гренуй бұл иісті барлық әтірледің шыңы деп есептейді және өмірің басты туынды: нағыз сұлулықты хош иісі деп біледі. Ол екі жыл бойы иісті алу ғылымында биік белестерге жетіп адамның шашының терісінің иісін маймен өңделеген мата жақсы тартып алатынына көз жеткізді. Сонан кейін қалада түрлі түсініксіз&nbsp; адам өлімдері болады. Өлім құрбандары жас қыздар болып табылады. Бұл Гренуйдің ісі болатын. Ол жас қыздарды өлтіріп олардың иісін майдың арқасында тартып алып отырды. Тұрғындар өлімнің не себептен болғанын түсінбей дал болады. Тек Грасса тұрғындарының арасында бір адам ғана басқаларынан бұрын бұл істердің себебін түсінеді. Бұл адам Лаураның әкесі консул Риши болатын. Ол барлық қайтыс болған қыздардың сұлу болғанын естіп өзінің туған қызын да дәл осылай өлтіріп кетуі мүмкін деп оны жасырын түрде қаладан тыс жерге жасырады. Алайда Гренуй оны тауып алып оны өлтіріп оның иісін тартып алып құтыға сақтап қояды. Енді Гренуй қажетті иістерді жинақтап оларды араластырып мінсіз әтір жасайды. Алайды оны түбінде тауып, алып кетеді. Гренуйді өлім жазасына кесу туралы шешім қабылданады. Гренуйді дарға асу алдында ол өзіне сол әтірді себеді. Әтірдің керемет болғаны сонша халық қаншама жас қыздың қыршынын қиған қаныпезер Гренуйді кешіріп оның аяғына жығылады. Адамдар есінен айырылады. Гренуй осының барлығына қарап тұрып адамдардың осалдығын пайдаланып көзден ғайып болады.Келесі күні халық кеше істеген істерін ұмытуды шешіп Гренуйдің орнына басқа адамның басын шаба салады. Гренуй енді бостандықта. Алайда өте қайғылы. Ол адамдардың өзі жасаған туындыны бағалай алмайтыны жайлы түсінеді. Осылайша ол Париждегі қайтыс болған адамдарды тастайтын зиратқа келеді. Бұл жерде ол оттың басына жиналған үйсіздер мен ұры-қараны көреді. Ол басынан аяғына дейін әтірін сеуіп алады.Жұпар иіске масайған ұры-қараның барлығы бас салып оны аяқ- қолын парша паршасын шығарып ең керемет парфюмер Жан-Батис Гренуйді жеп талап тастайды. Әрине бір жағынан қорқынышты болғанымен өте керемет роман екендігі сөзсіз.Қазіргі таңда неміс тілінде жазылған ең танымал кітап болып есептелінеді. Кітап 45 тілге аударылған. Бұдан бөлек кітап бойынша 2006ж фильм түсірілген.<ref>Зюскинд Патрик ,"Парфюмер: История одного убийцы: Роман",Азбука, 2007 г.</ref> &nbsp; == Порфюмер романының өзге романдардан айырмашылығы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ==Сыртқы сілтемелер == * [https://briefly.ru/zjuskind/parfjumer/ Парфюмер. История одного убийцы] [[Санат:Алфавит бойынша кітаптар]] [[Санат:Патрик Зюскинд романдары]] [[Санат:Сериялық өлтірулер туралы кітаптар]] [[Санат:Неміс тіліндегі романдар]] [[Санат:Париж туралы романдар]] 9d8z8t9pcknsdpx5xvvihuh7wyqmlgl 3590991 3590870 2026-04-24T09:44:00Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Bkozhykov|Bkozhykov]] ([[User talk:Bkozhykov|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 2735724 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Парфюмер (роман)''' - неміс драматургы [[Патрик Зюскинд]] әйгілі романы болып есептелінеді. Ең алғаш рет [[1985 жыл]]ы басылып шықты. Жанр: [[детектив]], [[фэнтази]]. Бұл роман өзінің басты арманы болған махаббат әтірін жасау жолында өте қауіпті қылмысқа барған Жан-Батис Гренуй жайлы. ==&nbsp;&nbsp;'''Кейіпкерлер:'''&nbsp;== * ''Жан-Батис Гренуй- басты кейіпкер. Ол иіске өте сезімтал алайда өзінің иісінен айырылған.'' * ''Гренуйдың анасы''- бала өлтірді деген айып тағылған. * ''Террье әке-'' шіркеу қызметкер * ''Мадам Гайер''- балалар үйінің бас қызметкері * ''Грималь''- тері сатушы.Өте қатігез адам * ''Марэ көшесіндегі бейтаныс қыз''- Гренуйдың алғашқы құрбаны * ''Джузеппе Бальдини''- париждік парфюмер * ''Пелисье''- Бальдинидің бақталасы * ''Маркиз де ла Тайад-Эспинасс''- флюидальді теорияның негізін қалаушы * ''Мадам Арнульфи''- Грасстағы парфюмердік жесірі * ''Доминик Дрюо''- Грасстағы парфюмердік ұстасы әрі Мадам Арнульфидің көңілдесі * ''Антуан Риши''-Грасстың екінші Консулы * ''Лаура Риши''- Гренуйдің соңғы құрбаны, Антуан Ришидің қызы. ==&nbsp; &nbsp;'''Оқиға желісі:'''&nbsp;== [[Франция]]да он тоғызыншы ғасырдың ең данышпан және ең жексұрын тұлғасы болған адам тұрған. Оны Жан-Батис Гренуй деп атаған. 18 ғасыр. Париж. Жазда өте жағымсыз иіспен қапырықтың ортасында Жан-Батис Гренуй өмірге келеді. Гренуйдің анасы балық сататын базарда балық бастарының арасында оны &nbsp;өмірге әкеледі. Оның анасын бала қастандығы үшін дарға асады, ал жаңа туған сәбиді тәртіп қызметкерлері бала емізушіге береді. Бала емімуші одан бас тартады оған себеп ретінде ол сәбидің “басқа балалар секілді иісі жоқ, иіссіз ” деп баланы сайтанға теңейді. Сонан соң оны Мадам Гайярдың балалар үйіне өткізеді. Бұнда Гренуй сегіз жасына дейін өмір сүреді. Басқа балалар оны шеттетіп одан алшақ жүреді әрі ол ұсқынсыз болады. Бірақ оның өткір иіссезгіштігі жайлы ешкім білмейді де сезбейді де. Сонан соң мадам Гайяр оны терішіге қара жұмысқа береді. Гренуй өте ауыр жағдайда жұмыс істейді, қара еденде қалдықпен ғана тамақтанады, сонымен қатар түрлі ауруды басынан кешіреді. Бірақ та ол барлық қиындыққа қарсы тұрып, қаймықпады. Оның жалғыз қуанышы бұл жаңа иістерді танып білу. Өткір иіс сезгіштігінен бөлек оның иіске деген өте керемет жады болды. Кез келген иісті бір сезген соң миында мәңгі сақтап қала алатын қабілеті болды. Осылай уақыт өтіп күндердің бір күні керемет хош иісті сезеді және бұл иіс оны магнитше тартады. Хош иістің көзі жас қыз болатын. Хош иіске мастанған Гренуй қызды қылғындырып өлтіреді де ештеңе болмағандай кетіп қалады. Оны ар-ождан мазаламайды, ол хош иістің тұтқынында болады. Бір күні Гренуй тері жеткізу үшін Бальдини деген парфюмерге келеді. Бальдини - парфюмер және ол сол уақытта бәсекелесі Пелисье секілді атақты емес болып шықты. Ол өзінің бәсекелісінің әтірінің формуласын таба алмай бас қатырады. Гренуй кездейсоқтықтан Бальдинидің әтір жасайтын зертханасында тап болады. Ол өзінің жоғары иіссезгіштігің арқасында сол әтірді Бальдинидің көз алдында жасап береді. Бальдини бұндайды өмірінде бұрын соңды көрмеген соң аса қатты таңырқайды. Сол уақыттан бастап Гренуй оның шәкірті атанады. Бальдини оны сублимация әдісін қолдана отырып түрлі гүлдерден хош иісті қалай алуға болатынын үйретеді. Бұл әдістің арқасында Гренуй ереже бойынша әтір шығаруды үйренді. Алайда барлық денелердің иістін бұл әдіспен алуға болмайтынын біліп қайғыға батады. Сонан соң Гренуй адамдардан бөлектеніп үңгірге тап болады. Ол өзінің жеке иісінің жоқ екенін біліп адамдар одан шеттеніп, бөлек көрмес үшін арнайы өзіне әтір ойлап табуды көздейді. Өз панасынан шығып Гренуй маркиз Тайад-Эспинасса “флюид теориясының” негізін қалаған адамның қолында болады. Кейін ол маркизді тастап Грас деген жерге аттанады.Ол жерде мадам Арнульфидің қол астында жұмыс жасайды. Кенеттен ол біреудін бақшасының жанында қайтадан керемет хош иісті сезеді бірақ бұл алдыңға тұншықтырып өлтірген қыздың иісінен анағұрлым керемет болады. Бұл керемет иістің иесі Лаура Риши. Гренуй бұл иісті барлық әтірледің шыңы деп есептейді және өмірің басты туынды: нағыз сұлулықты хош иісі деп біледі. Ол екі жыл бойы иісті алу ғылымында биік белестерге жетіп адамның шашының терісінің иісін маймен өңделеген мата жақсы тартып алатынына көз жеткізді. Сонан кейін қалада түрлі түсініксіз&nbsp; адам өлімдері болады. Өлім құрбандары жас қыздар болып табылады. Бұл Гренуйдің ісі болатын. Ол жас қыздарды өлтіріп олардың иісін майдың арқасында тартып алып отырды. Тұрғындар өлімнің не себептен болғанын түсінбей дал болады. Тек Грасса тұрғындарының арасында бір адам ғана басқаларынан бұрын бұл істердің себебін түсінеді. Бұл адам Лаураның әкесі консул Риши болатын. Ол барлық қайтыс болған қыздардың сұлу болғанын естіп өзінің туған қызын да дәл осылай өлтіріп кетуі мүмкін деп оны жасырын түрде қаладан тыс жерге жасырады. Алайда Гренуй оны тауып алып оны өлтіріп оның иісін тартып алып құтыға сақтап қояды. Енді Гренуй қажетті иістерді жинақтап оларды араластырып мінсіз әтір жасайды. Алайды оны түбінде тауып, алып кетеді. Гренуйді өлім жазасына кесу туралы шешім қабылданады. Гренуйді дарға асу алдында ол өзіне сол әтірді себеді. Әтірдің керемет болғаны сонша халық қаншама жас қыздың қыршынын қиған қаныпезер Гренуйді кешіріп оның аяғына жығылады. Адамдар есінен айырылады. Гренуй осының барлығына қарап тұрып адамдардың осалдығын пайдаланып көзден ғайып болады.Келесі күні халық кеше істеген істерін ұмытуды шешіп Гренуйдің орнына басқа адамның басын шаба салады. Гренуй енді бостандықта. Алайда өте қайғылы. Ол адамдардың өзі жасаған туындыны бағалай алмайтыны жайлы түсінеді. Осылайша ол Париждегі қайтыс болған адамдарды тастайтын зиратқа келеді. Бұл жерде ол оттың басына жиналған үйсіздер мен ұры-қараны көреді. Ол басынан аяғына дейін әтірін сеуіп алады.Жұпар иіске масайған ұры-қараның барлығы бас салып оны аяқ- қолын парша паршасын шығарып ең керемет парфюмер Жан-Батис Гренуйді жеп талап тастайды. Әрине бір жағынан қорқынышты болғанымен өте керемет роман екендігі сөзсіз.Қазіргі таңда неміс тілінде жазылған ең танымал кітап болып есептелінеді. Кітап 45 тілге аударылған. Бұдан бөлек кітап бойынша 2006ж фильм түсірілген.<ref>Зюскинд Патрик ,"Парфюмер: История одного убийцы: Роман",Азбука, 2007 г.</ref> &nbsp; == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ==Сыртқы сілтемелер == * [https://briefly.ru/zjuskind/parfjumer/ Парфюмер. История одного убийцы] [[Санат:Алфавит бойынша кітаптар]] [[Санат:Патрик Зюскинд романдары]] [[Санат:Сериялық өлтірулер туралы кітаптар]] [[Санат:Неміс тіліндегі романдар]] [[Санат:Париж туралы романдар]] 8wq1mvang2gd9tf1jcch8xrjw6e2brq 10 571864 3590425 3264709 2026-04-23T12:11:00Z Casserium 68287 3590425 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |тақырыбы = [[Қостанай облысы]] [[Амангелді ауданы]] елді мекендері |мазмұны = {{nobr| [[Ағаштыкөл (ауыл)|Ағаштыкөл]] •}} {{nobr| [[Айтбай (Қостанай облысы)|Айтбай]] •}} {{nobr| [[Ақайдар (Қостанай облысы)|Ақайдар]] •}} {{nobr| [[Ақкісі (ауыл)|Ақкісі]] •}} {{nobr| [[Ақсай (Қостанай облысы)|Ақсай]] •}} {{nobr| [[Амангелді (Амангелді ауданы)|'''Амангелді''']] •}} {{nobr| [[Амантоғай]] •}} {{nobr| [[Әбу Сыздықов ауылы|Әбу Сыздықов]] •}} {{nobr| [[Байғабыл (Қостанай облысы)|Байғабыл]] •}} {{nobr| [[Есенбаев (ауыл)|Есенбаев]] •}} {{nobr| [[Есір]] •}} {{nobr| [[Жалдама (ауыл)|Жалдама]] •}} {{nobr| [[Жаңатай]] •}} {{nobr| [[Жетібай (Қостанай облысы)|Жетібай]] •}} {{nobr| [[Кемер (Қостанай облысы)|Кемер]] •}} {{nobr| [[Қабырға (Қостанай облысы)|Қабырға]] •}} {{nobr| [[Қарасу (Амангелді ауданы)|Қарасу]] •}} {{nobr| [[Қарашатөбе]] •}} {{nobr| [[Қарынсалды (ауыл)|Қарынсалды]] •}} {{nobr| [[Қоғалыкөл (Қостанай облысы)|Қоғалыкөл]] •}} {{nobr| [[Қосжан]] •}} {{nobr| [[Құмкешу]] •}} {{nobr| [[Степняк (Қостанай облысы)|Степняк]] •}} {{nobr| [[Тасты (Қостанай облысы)|Тасты]] •}} {{nobr| [[Үрпек]] •}} {{nobr| [[Үштоғай]] •}} {{nobr| [[Шақпақ (Қостанай облысы)|Шақпақ]] }} }} <noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Аудан бойынша елді мекендер:Қостанай облысы|Амангелді ауданы]] </noinclude> 93jw5sf1b9hcw3wvsxqrsr94y0ykcav 10 571928 3590443 3298069 2026-04-23T12:26:36Z Casserium 68287 3590443 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |тақырыбы = [[Қостанай облысы]] [[Әулиекөл ауданы]] елді мекендері |мазмұны = {{nobr| [[Аққұдық (Әулиекөл ауданы)|Аққұдық]] •}} {{nobr| [[Аманқарағай]] •}} {{nobr| '''[[Әулиекөл]]''' •}} {{nobr| [[Бағаналы (ауыл)|Бағаналы]] •}} {{nobr| [[Диевка]] •}} {{nobr| [[Дүзбай]] •}} {{nobr| [[Жосалы (Қостанай облысы)|Жосалы]] •}} {{nobr| [[Калинин (Қостанай облысы)|Калинин]] •}} {{nobr| [[Көктал (Қостанай облысы)|Көктал]] •}} {{nobr| [[Қабидолла Тұрғымбаев ауылы|Қабидолла Тұрғымбаев]] •}} {{nobr| [[Қазанбасы]] •}} {{nobr| [[Қарақалпақ (Қостанай облысы)|Қарақалпақ]] •}} {{nobr| [[Қосағал]] •}} {{nobr| [[Қоскөл (Әулиекөл ауданы)|Қоскөл]] •}} {{nobr| [[Құрқуыс]] •}} {{nobr| [[Құсмұрын (кент)|Құсмұрын]] •}} {{nobr| [[Лесное (Әулиекөл ауданы)|Лесное]] •}} {{nobr| [[Москалёвка (Қостанай облысы)|Москалёвка]] •}} {{nobr| [[Новонежинка]] •}} {{nobr| [[Новосёловка (Әулиекөл ауданы)|Новосёловка]] •}} {{nobr| [[Озёрное (Әулиекөл ауданы)|Озёрное]] •}} {{nobr| [[Октябрь (Әулиекөл ауданы)|Октябрь]] •}} {{nobr| [[Первомайское (Әулиекөл ауданы)|Первомайское]] •}} {{nobr| [[Сосновка (Қостанай облысы)|Сосновка]] •}} {{nobr| [[Тимофеевка (Қостанай облысы)|Тимофеевка]] •}} {{nobr| [[Үшқарасу (Қостанай облысы)|Үшқарасу]] •}} {{nobr| [[Федосеевка (Қостанай облысы)|Федосеевка]] •}} {{nobr| [[Харьковка (Қостанай облысы)|Харьковка]] •}} {{nobr| [[Черниговка (Қостанай облысы)|Черниговка]] •}} {{nobr| [[Юльевка]] }} }} <noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Аудан бойынша елді мекендер:Қостанай облысы|Әулиекөл ауданы]] </noinclude> g7o4f1spgygm4niikx4l2g1ae3e95al 3590444 3590443 2026-04-23T12:26:57Z Casserium 68287 3590444 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |тақырыбы = [[Қостанай облысы]] [[Әулиекөл ауданы]] елді мекендері |мазмұны = {{nobr| [[Аққұдық (Әулиекөл ауданы)|Аққұдық]] •}} {{nobr| [[Аманқарағай]] •}} {{nobr| '''[[Әулиекөл]]''' •}} {{nobr| [[Бағаналы (ауыл)|Бағаналы]] •}} {{nobr| [[Диевка]] •}} {{nobr| [[Дүзбай]] •}} {{nobr| [[Жосалы (Қостанай облысы)|Жосалы]] •}} {{nobr| [[Калинин (Қостанай облысы)|Калинин]] •}} {{nobr| [[Көктал (Қостанай облысы)|Көктал]] •}} {{nobr| [[Қабидолла Тұрғымбаев ауылы|Қабидолла Тұрғымбаев]] •}} {{nobr| [[Қазанбасы]] •}} {{nobr| [[Қарақалпақ (Қостанай облысы)|Қарақалпақ]] •}} {{nobr| [[Қосағал]] •}} {{nobr| [[Құрқуыс]] •}} {{nobr| [[Құсмұрын (кент)|Құсмұрын]] •}} {{nobr| [[Лесное (Әулиекөл ауданы)|Лесное]] •}} {{nobr| [[Москалёвка (Қостанай облысы)|Москалёвка]] •}} {{nobr| [[Новонежинка]] •}} {{nobr| [[Новосёловка (Әулиекөл ауданы)|Новосёловка]] •}} {{nobr| [[Озёрное (Әулиекөл ауданы)|Озёрное]] •}} {{nobr| [[Октябрь (Әулиекөл ауданы)|Октябрь]] •}} {{nobr| [[Первомайское (Әулиекөл ауданы)|Первомайское]] •}} {{nobr| [[Сосновка (Қостанай облысы)|Сосновка]] •}} {{nobr| [[Тимофеевка (Қостанай облысы)|Тимофеевка]] •}} {{nobr| [[Үшқарасу (Қостанай облысы)|Үшқарасу]] •}} {{nobr| [[Федосеевка (Қостанай облысы)|Федосеевка]] •}} {{nobr| [[Харьковка (Қостанай облысы)|Харьковка]] •}} {{nobr| [[Черниговка (Қостанай облысы)|Черниговка]] •}} {{nobr| [[Юльевка]] }} }} <noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Аудан бойынша елді мекендер:Қостанай облысы|Әулиекөл ауданы]] </noinclude> jrnlokmewcw5dxnxwmb3lfbvec1rywc 10 572486 3590455 3253073 2026-04-23T12:33:23Z Casserium 68287 3590455 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |тақырыбы = [[Қостанай облысы]] [[Жангелді ауданы]] елді мекендері |мазмұны = {{nobr| [[Ақкөл (Қостанай облысы)|Ақкөл]] •}} {{nobr| [[Ақшығанақ (ауыл)|Ақшығанақ]] •}} {{nobr| [[Аралбай (ауыл)|Аралбай]] •}} {{nobr| [[Ахмет Байтұрсынұлы ауылы|Ахмет Байтұрсынұлы]] •}} {{nobr| [[Бидайық (Қостанай облысы)|Бидайық]] •}} {{nobr| [[Көкалат]] •}} {{nobr| [[Көлқамыс (ауыл)|Көлқамыс ]] •}} {{nobr| [[Қаламқарасу]] •}} {{nobr| [[Милысай (Қостанай облысы)|Милысай]] •}} {{nobr| [[Ошағанды (Қостанай облысы)|Ошағанды]] •}} {{nobr| [[Саға (Қостанай облысы)|Саға]] •}} {{nobr| [[Сарысу (Қостанай облысы)|Сарысу]] •}} {{nobr| [[Сужарған]] •}} {{nobr| [[Тәуіш]] •}} {{nobr| [[Тоқанай]] •}} {{nobr| [[Торғай (Қостанай облысы)|'''Торғай''']] •}} {{nobr| [[Ұзынқарасу]] •}} {{nobr| [[Шеген]] •}} {{nobr| [[Шилі (Жангелді ауданы)|Шилі]] •}} {{nobr| [[Шұбалаң]] }} }} <noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Аудан бойынша елді мекендер:Қостанай облысы|Жангелді ауданы]] </noinclude> 11wcrsat3jyqevz9tskl3zk6w5vxqls 0 576622 3590420 3330097 2026-04-23T12:07:20Z Casserium 68287 3590420 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Жаңатұрмыс |сурет = |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =50 |lat_min = 09|lat_sec = 53 |lon_deg =65|lon_min =08|lon_sec =31 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Қостанай облысы |кестедегі облыс = Қостанай облысы{{!}}Қостанай |ауданы = Амангелді ауданы |кестедегі аудан = Амангелді ауданы{{!}}Амангелді |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Байғабыл ауылдық округі{{!}}Байғабыл |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны =73 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} {{мағына|Жаңатұрмыс}} '''Жаңатұрмыс''' — [[Қостанай облысы]] [[Амангелді ауданы]], [[Байғабыл ауылдық округі]]нің құрамында болған ауыл, [[2026 жыл]]ы таратылған.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/G26N0000059 Қостанай облысының кейбір әкімшілік-аумақтық бірліктерін тарату және қайта құру туралы]</ref> == Географиялық орны == Аудан ортылығы - [[Амангелді (Амангелді ауданы)|Амангелді]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 4 км-ге жуық жерде. == Халқы == [[1999 жыл]]ғы есептеу бойынша жергілікті тұрғындар саны 160 адам (81 ер адам және 79 әйел адам) болса, [[2009 жыл]]ы 73 адамды (30 ер адам және 43 әйел адам) құрады.<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Амангелді ауданы елді мекендері}} [[Санат:Амангелді ауданының таратылған елді мекендері]] 21g5jno1ye077rqdylqc1c6wrgcyrzs 0 576625 3590423 3328775 2026-04-23T12:09:24Z Casserium 68287 3590423 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Горняк |сурет = |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =50 |lat_min = 42|lat_sec = 35 |lon_deg =65|lon_min =51|lon_sec =38 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Қостанай облысы |кестедегі облыс = Қостанай облысы{{!}}Қостанай |ауданы = Амангелді ауданы |кестедегі аудан = Амангелді ауданы{{!}}Амангелді |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Тасты ауылдық округі (Қостанай облысы){{!}}Тасты |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны =121 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Горняк''' — [[Қостанай облысы]] [[Амангелді ауданы]], [[Тасты ауылдық округі (Қостанай облысы)|Тасты ауылдық округі]] құрамында болған ауыл, [[2026 жыл]]ы таратылған.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/G26N0000059 Қостанай облысының кейбір әкімшілік-аумақтық бірліктерін тарату және қайта құру туралы]</ref>. [[2019 жыл|2019]] жылға дейін қысқарған "Қарынсалды ауылдық округі" құрамында болды. == Географиялық орны == Аудан ортылығы - [[Амангелді (Амангелді ауданы)|Амангелді]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 92 км-дей жерде. == Халқы == [[1999 жыл]]ы жергілікті тұрғындар саны 307 адам (161 ер адам және 146 әйел адам) болса, [[2009 жыл]]ы 121 адамды (44 ер адам және 77 әйел адам) құрады.<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Амангелді ауданы елді мекендері}} [[Санат:Амангелді ауданының таратылған елді мекендері]] 9x9nabgud8097gz2ccj04dfrwhxm34n 3590424 3590423 2026-04-23T12:09:50Z Casserium 68287 3590424 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Горняк |сурет = |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =50 |lat_min = 42|lat_sec = 35 |lon_deg =65|lon_min =51|lon_sec =38 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Қостанай облысы |кестедегі облыс = Қостанай облысы{{!}}Қостанай |ауданы = Амангелді ауданы |кестедегі аудан = Амангелді ауданы{{!}}Амангелді |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Тасты ауылдық округі (Қостанай облысы){{!}}Тасты |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны =121 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Горняк''' — [[Қостанай облысы]] [[Амангелді ауданы]], [[Тасты ауылдық округі (Қостанай облысы)|Тасты ауылдық округі]] құрамында болған ауыл, [[2026 жыл]]ы таратылған.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/G26N0000059 Қостанай облысының кейбір әкімшілік-аумақтық бірліктерін тарату және қайта құру туралы]</ref> [[2019 жыл|2019]] жылға дейін қысқарған "Қарынсалды ауылдық округі" құрамында болды. == Географиялық орны == Аудан ортылығы - [[Амангелді (Амангелді ауданы)|Амангелді]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 92 км-дей жерде. == Халқы == [[1999 жыл]]ы жергілікті тұрғындар саны 307 адам (161 ер адам және 146 әйел адам) болса, [[2009 жыл]]ы 121 адамды (44 ер адам және 77 әйел адам) құрады.<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Амангелді ауданы елді мекендері}} [[Санат:Амангелді ауданының таратылған елді мекендері]] hj1rfz1px3wumoasm7o1ew44wcfixz5 0 576630 3590417 3323496 2026-04-23T12:04:39Z Casserium 68287 3590417 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Қарақұдық |сурет = |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =50 |lat_min = 23|lat_sec = 56 |lon_deg =65|lon_min =32|lon_sec =44 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Қостанай облысы |кестедегі облыс = Қостанай облысы{{!}}Қостанай |ауданы = Амангелді ауданы |кестедегі аудан = Амангелді ауданы{{!}}Амангелді |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Амантоғай ауылдық округі{{!}}Амантоғай |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны =53 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} {{мағына|Қарақұдық}} '''Қарақұдық''' — [[Қостанай облысы]] [[Амангелді ауданы]], [[Амантоғай ауылдық округі]] құрамында болған ауыл, [[2026 жыл]]ы таратылған.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/G26N0000059 Қостанай облысының кейбір әкімшілік-аумақтық бірліктерін тарату және қайта құру туралы]</ref> == Географиялық орны == Аудан ортылығы - [[Амангелді (Амангелді ауданы)|Амангелді]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 35 км-дей жерде. == Халқы == [[1999 жыл]]ы тұрғылықты тұрғындары болмады, [[2009 жыл]]ы тұрғындар саны 53 адамды (24 ер адам және 29 әйел адам) құрады.<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Амангелді ауданы елді мекендері}} [[Санат:Амангелді ауданының таратылған елді мекендері]] m7uibraxwkvur5t1p7bk1xe378lc149 0 577609 3590448 3337700 2026-04-23T12:30:02Z Casserium 68287 3590448 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Түйемойнақ |сурет = |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =49|lat_min = 18|lat_sec =29 |lon_deg =62|lon_min = 54|lon_sec =52 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Қостанай облысы |кестедегі облыс = Қостанай облысы{{!}}Қостанай |ауданы = Жангелді ауданы |кестедегі аудан = Жангелді ауданы{{!}}Жангелді |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Ақшығанақ ауылдық округі{{!}}Ақшығанақ |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны =183 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} {{мағына|Түйемойнақ}} '''Түйемойнақ''' — [[Қостанай облысы]] [[Жангелді ауданы]], [[Ақшығанақ ауылдық округі]] құрамында болған ауыл, [[2026 жыл]]ы таратылған.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/G26N0000059 Қостанай облысының кейбір әкімшілік-аумақтық бірліктерін тарату және қайта құру туралы]</ref> == Географиялық орны == Аудан орталығы - [[Торғай (Қостанай облысы)|Торғай]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 58 км-дей жерде. == Халқы == [[1999 жыл]]ы жергілікті тұрғындар саны 231 адам (120 ер адам және 111 әйел адам) болса, [[2009 жыл]]ы 183 адамды (84 ер адам және 99 әйел адам) құрады.<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жангелді ауданы елді мекендері}} [[Санат:Жангелді ауданының таратылған елді мекендері]] b5tc03w92a9nan7kwjqcwmngtsl56n8 0 577735 3590452 3337377 2026-04-23T12:32:00Z Casserium 68287 3590452 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Тентексай |сурет = |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =49|lat_min = 58|lat_sec =22 |lon_deg =64|lon_min = 09|lon_sec =39 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Қостанай облысы |кестедегі облыс = Қостанай облысы{{!}}Қостанай |ауданы = Жангелді ауданы |кестедегі аудан = Жангелді ауданы{{!}}Жангелді |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Жаркөл ауылдық округі (Жангелді ауданы){{!}}Жаркөл |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны =80 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} {{мағына|Тентексай}} '''Тентексай''' — [[Қостанай облысы]]ның [[Жангелді ауданы]], [[Жаркөл ауылдық округі (Жангелді ауданы)|Жаркөл ауылдық округі]] құрамында болған ауыл, [[2026 жыл]]ы таратылған.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/G26N0000059 Қостанай облысының кейбір әкімшілік-аумақтық бірліктерін тарату және қайта құру туралы]</ref> == Географиялық орны == Аудан орталығы - [[Торғай (Қостанай облысы)|Торғай]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 71 км-дей жерде. == Халқы == [[1999 жыл]]ы жергілікті тұрғындар саны 174 адам (89 ер адам және 85 әйел адам) болса, [[2009 жыл]]ы 80 адамды (48 ер адам және 32 әйел адам) құрады.<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жангелді ауданы елді мекендері}} [[Санат:Жангелді ауданының таратылған елді мекендері]] il1bzaqsne8mo4cqm7d1ylivi1voll0 0 580327 3590441 3329211 2026-04-23T12:24:50Z Casserium 68287 3590441 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Дәңгірбай |сурет = |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =52 |lat_min = 37|lat_sec = 19 |lon_deg =63|lon_min = 41|lon_sec =05 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Қостанай облысы |кестедегі облыс = Қостанай облысы{{!}}Қостанай |ауданы = Әулиекөл ауданы |кестедегі аудан = Әулиекөл ауданы{{!}}Әулиекөл |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Қазанбасы ауылдық округі{{!}}Қазанбасы |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = 138 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Дәңгірбай''' — [[Қостанай облысы]] [[Әулиекөл ауданы]], [[Қазанбасы ауылдық округі]] құрамында болған ауыл, [[2026 жыл]]ы таратылған.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/G26N0000059 Қостанай облысының кейбір әкімшілік-аумақтық бірліктерін тарату және қайта құру туралы]</ref> == Географиялық орны == Аудан орталығы - [[Әулиекөл]] ауылынан солтүстік-батысқа қарай 42 км-дей жерде. == Халқы == [[1999 жыл]]ы ауыл тұрғындарының саны 397 адам (209 ер адам және 188 әйел адам) болса, [[2009 жыл]]ы 138 адамды (67 ер адам және 71 әйел адам) құрады.<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Әулиекөл ауданы елді мекендері}} [[Санат:Әулиекөл ауданының таратылған елді мекендері]] m86usdqy9ixi633g501tsh8pr0xfr27 0 580332 3590439 3260077 2026-04-23T12:22:39Z Casserium 68287 3590439 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауылдық округі |Атауы = Сұлукөл ауылдық округі |Облысы = Қостанай облысы |Ауданы = [[Әулиекөл ауданы]] |Құрылған уақыты = |Орталығы = [[Юльевка]] |Енеді = 2 ауыл |Тұрғыны = 1934 |Санақ жылы = [[2009 жыл|2009]] |Тығыздығы = |Жер аумағы = |Әкімі = |Телефон коды = |Пошта индексі = }} {{мағына|Сұлукөл ауылдық округі}} '''Сұлукөл ауылдық округі''' – [[Қостанай облысы]] [[Әулиекөл ауданы]]ндағы әкімшілік бірлік. == Әкімшілік құрамы == Құрамына [[Юльевка]], [[Федосеевка (Қостанай облысы)|Федосеевка]] ауылдары кіреді. Орталығы – Юльевка ауылы. Округ құрамында болған [[Шилі (Әулиекөл ауданы)|''Шилі'']] ауылы [[2026 жыл]]ы таратылған.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/G26N0000059 Қостанай облысының кейбір әкімшілік-аумақтық бірліктерін тарату және қайта құру туралы]</ref> == Халқы == [[2009 жыл]]ғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1934 адамды құрады.<ref>[https://stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032719 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190514025447/http://stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032719 |date=2019-05-14 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Әулиекөл ауданы ауылдық округтері}} [[Санат:Әулиекөл ауданы ауылдық округтері]] 7mr0pgz8w502l62mkp1erskjocfzf9o 0 580407 3590440 3322393 2026-04-23T12:23:48Z Casserium 68287 3590440 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Шилі |сурет = |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =52 |lat_min = 13|lat_sec = 10 |lon_deg =64|lon_min = 25|lon_sec =27 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Қостанай облысы |кестедегі облыс = Қостанай облысы{{!}}Қостанай |ауданы = Әулиекөл ауданы |кестедегі аудан = Әулиекөл ауданы{{!}}Әулиекөл |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Сұлукөл ауылдық округі (Қостанай облысы){{!}}Сұлукөл |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны =199 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} {{мағына|Шилі}} '''Шилі''' — [[Қостанай облысы]] [[Әулиекөл ауданы]], [[Сұлукөл ауылдық округі (Қостанай облысы)|Сұлукөл ауылдық округі]] құрамында болған ауыл, [[2026 жыл]]ы таратылған.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/G26N0000059 Қостанай облысының кейбір әкімшілік-аумақтық бірліктерін тарату және қайта құру туралы]</ref> == Географиялық орны == Аудан орталығы - [[Әулиекөл]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 25 км-дей жерде. == Халқы == [[1999 жыл]]ы ауыл тұрғындарының саны 313 адам (152 ер адам және 161 әйел адам) болса, [[2009 жыл]]ы 199 адамды (92 ер адам және 107 әйел адам) құрады.<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Әулиекөл ауданы елді мекендері}} [[Санат:Әулиекөл ауданының таратылған елді мекендері]] 4ejpq7nl14pj4pbvmq04ojruw6xd8eg 0 580414 3590436 3329802 2026-04-23T12:20:50Z Casserium 68287 3590436 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Жалтыркөл |сурет = |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =52 |lat_min = 19|lat_sec = 51 |lon_deg =63|lon_min = 23|lon_sec =49 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Қостанай облысы |кестедегі облыс = Қостанай облысы{{!}}Қостанай |ауданы = Әулиекөл ауданы |кестедегі аудан = Әулиекөл ауданы{{!}}Әулиекөл |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Москалёв ауылдық округі{{!}}Москалёв |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны =205 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} {{мағына|Жалтыркөл}} '''Жалтыркөл''' — [[Қостанай облысы]] [[Әулиекөл ауданы]], [[Москалёв ауылдық округі]] құрамында болған ауыл, [[2026 жыл]]ы таратылған.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/G26N0000059 Қостанай облысының кейбір әкімшілік-аумақтық бірліктерін тарату және қайта құру туралы]</ref> == Географиялық орны == Аудан орталығы - [[Әулиекөл]] ауылынан батысқа қарай 51 км-дей жерде. == Халқы == [[1999 жыл]]ы ауыл тұрғындарының саны 288 адам (139 ер адам және 149 әйел адам) болса, [[2009 жыл]]ы 205 адамды (104 ер адам және 101 әйел адам) құрады.<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Әулиекөл ауданы елді мекендері}} [[Санат:Әулиекөл ауданының таратылған елді мекендері]] 64ky87j88bcyxfyh4n978xnskn06gn0 0 580553 3590431 3451787 2026-04-23T12:16:03Z Casserium 68287 3590431 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Қоскөл |сурет = |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =51|lat_min = 58|lat_sec = 12 |lon_deg =63|lon_min = 30|lon_sec =59 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Қостанай облысы |кестедегі облыс = Қостанай облысы{{!}}Қостанай |ауданы = Әулиекөл ауданы |кестедегі аудан = Әулиекөл ауданы{{!}}Әулиекөл |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Диев ауылдық округі{{!}}Диев |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны =116 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} {{мағына|Қоскөл}} '''Қоскөл''' — [[Қостанай облысы]] [[Әулиекөл ауданы]], [[Диев ауылдық округі]] құрамында болған ауыл, [[2026 жыл]]ы таратылған.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/G26N0000059 Қостанай облысының кейбір әкімшілік-аумақтық бірліктерін тарату және қайта құру туралы]</ref> == Географиялық орны == Аудан орталығы - [[Әулиекөл]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 62 км-дей жерде. == Халқы == [[1999 жыл]]ы ауыл тұрғындарының саны 262 адам (136 ер адам және 126 әйел адам) болса, [[2009 жыл]]ы 116 адамды (67 ер адам және 49 әйел адам) құрады.<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Әулиекөл ауданы елді мекендері}} [[Санат:Әулиекөл ауданының таратылған елді мекендері]] plktlhmvo7264416rwkidx924obbkok 0 594796 3590898 3090220 2026-04-24T07:05:36Z Сагидуллиева Сандугаш 180295 3590898 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Жансая Ғалымжанқызы Мусина |Туған күні = 12.03.1985 |Туған жері = [[Батыс Қазақстан облысы]] <br /> {{туғанжері|Бөкей ордасы ауданы|Бөкей ордасы ауданында}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[айтыс|айтыскер]] [[ақын]] |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = |Жанры = |Шығармалардың тілі = [[қазақ тілі]] |Дебюті = |Марапаттары = {{{!}} {{!}} {{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}} {{!}}} {{{!}} {{!}} {{!}}} |Сыйлықтары = |Қолтаңбасы = }} '''Жансая Ғалымжанқызы Мусина''' ([[1985 жыл]]ы [[12 наурыз]]да [[Батыс Қазақстан облысы]] [[Бөкей ордасы ауданы]]нда туған) — [[айтыс]] [[ақын]]ы. [[Ерен еңбегі үшін медалі]]нің иегері ([[2017]]). == Толығырақ == * Жансая Ғалымжанқызы Мусина [[1985 жыл]]ы [[12 наурыз]]да [[Батыс Қазақстан облысы]] [[Бөкей ордасы ауданы]]ның орталығы Сайқын ауылында дүниеге келген. * [[2002 жыл]]ы Махамбет Өтемісұлы атындағы Батыс Қазақстан мемлекеттік университетінің жанындағы дарынды балаларға арналған мамандандырылған мектеп-интернатын бітірген. * [[2002]] - [[2006 жыл]]дары [[Батыс Қазақстан мемлекеттік университеті|Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан мемлекеттік университеті]]н бітірген. * [[2013 жыл]]ы [[Батыс Қазақстан мемлекеттік университеті|Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан мемлекеттік университеті]]нің магистранты. * [[2005 жыл]]дан [[айтыс]] өнерінде. == Шығармашылығы == * Жансая Мусина [[2005 жыл]]дан [[айтыс]] өнерінде. * Қарағанды қаласында студенттер арасында өткен «Жас толқын» фестивалінің бас жүлде (2005), Сырым Датұлының 265 жылдығына арналған республикалық ақындар айтысында бас жүлде (2007). Талдықорған қаласында Сүйінбай Аронұлының 190 жылдығына арналған халықаралық ақындар айтысында ақын Сара атындағы 2-жүлде, Шымкентте өткен дәстүрлі «Наурыз» айтысында бірінші орын (2010), Маңғыстау облысында өткен Қашаған Күржіманұлының 170 жылдығына арналған республикалық ақындар айтысында бас жүлде (2011), Шымкент қаласында өткен Абылайханның 300, Төле бидің 350 жылдығына арналған республикалық ақындар айтысында Абылайхан атындағы Бас Жүлдені (2013) иеленді. * Ақын қыздың айтыс үлгісі «Жайықтың айтысына жарты ғасыр» атты жинаққа енген. 2009 жылы Батыс Қазақстан облысы әкімі тағайындаған Ақұштап Бақтыгереева атындағы стипендияның тұңғыш иегері атанды. == Марапаттары == * [[2016 жыл]]ы - [[Бөкей ордасы ауданы]]ның [[құрметті азамат]]ы * [[2017 жыл]]ы - ҚР Президентінің жарлығымен [[Ерен еңбегі үшін медалі]]нің иегері атанды. [[Санат:Айтыс ақындары]] [[Санат:Батыс Қазақстан мемлекеттік университеті оқытушылары]] [[Санат:Батыс Қазақстан мемлекеттік университеті түлектері]] suhykq2691vtc24mjouey6xkw6wk5wv 0 599159 3590418 3428809 2026-04-23T12:05:05Z Casserium 68287 3590418 wikitext text/x-wiki '''Елді мекендер''': * [[Қарақұдық (Ақтөбе облысы)|Қарақұдық]] – [[Ақтөбе облысы]] [[Ырғыз ауданы]]ндағы ауыл. * [[Қарақұдық (Алға ауданы)|Қарақұдық]] – [[Ақтөбе облысы]] [[Алға ауданы]]ндағы ауыл. * [[Қарақұдық (Бөрлі ауданы)|Қарақұдық]] – [[Батыс Қазақстан облысы]] [[Бөрлі ауданы]]ндағы ауыл. * [[Қарақұдық (Бұлдырты ауылдық округі)|Қарақұдық]] – [[Батыс Қазақстан облысы]] [[Сырым ауданы]], [[Бұлдырты ауылдық округі]]ндегі ауыл. * [[Қарақұдық (Жетікөл ауылдық округі)|''Қарақұдық'']] – [[Батыс Қазақстан облысы]] [[Сырым ауданы]], [[Жетікөл ауылдық округі (Батыс Қазақстан облысы)|Жетікөл ауылдық округіндегі]] таратылған ауыл. * [[Қарақұдық (Қарағанды облысы)|Қарақұдық]] – [[Қарағанды облысы]] [[Бұқар жырау ауданы]]ндағы ауыл. * [[Қарақұдық (Қостанай облысы)|''Қарақұдық'']] – [[Қостанай облысы]] [[Амангелді ауданы]]ндағы таратылған ауыл. * [[Қарақұдық (Павлодар облысы)|Қарақұдық]] – [[Павлодар облысы]] [[Ертіс ауданы]]ндағы ауыл. '''Басқа мағыналар''': * [[Қарақұдық (Қараторғай алабындағы өзен)]] * [[Қарақұдық мұнай кен орны]] * [[Қарақұдық (құдық)|Қарақұдық]] — [[Ментеке]] құмының орта бөлігіндегі құдық. {{айрық}} [[Санат:Айрық беттер]] iy64xyumkan60jtkpg9zja5j4ll61bv 0 599983 3590432 3244450 2026-04-23T12:16:24Z Casserium 68287 3590432 wikitext text/x-wiki '''Ауылдар''': * [[Қоскөл (Ақмола облысы)|Қоскөл]] – [[Ақмола облысы]] [[Астрахан ауданы]]ндағы ауыл. * [[Қоскөл (Қоскөл ауылдық округі, Қаратөбе ауданы)|Қоскөл]] – [[Батыс Қазақстан облысы]] [[Қаратөбе ауданы]], [[Қоскөл ауылдық округі (Батыс Қазақстан облысы)|Қоскөл ауылдық округі]] құрамындағы ауыл. * [[Қоскөл (Қаракөл ауылдық округі)|Қоскөл]] – [[Батыс Қазақстан облысы]] [[Қаратөбе ауданы]], [[Қаракөл ауылдық округі (Батыс Қазақстан облысы)|Қаракөл ауылдық округі]] құрамындағы ауыл. * [[Қоскөл (Әулиекөл ауданы)|''Қоскөл'']] – [[Қостанай облысы]] [[Әулиекөл ауданы]]ндағы таратылған ауыл. * [[Қоскөл (Сарыкөл ауданы)|Қоскөл]] – [[Қостанай облысы]] [[Сарыкөл ауданы]]ндағы ауыл. * [[Қоскөл (Ұзынкөл ауданы)|Қоскөл]] – [[Қостанай облысы]] [[Ұзынкөл ауданы]]нда болған ауыл, 2017 жылы таратылған. * [[Қоскөл (Павлодар облысы)|Қоскөл]] – [[Павлодар облысы]] [[Ертіс ауданы]]ндағы ауыл. * [[Қоскөл (Айыртау ауданы)|Қоскөл]] – [[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Айыртау ауданы]]ндағы ауыл. * [[Қоскөл (Успен ауылдық округі)|Қоскөл]] – [[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Мағжан Жұмабаев ауданы]], [[Успен ауылдық округі (Мағжан Жұмабаев ауданы)|Успен ауылдық округі]] құрамындағы ауыл. * [[Қоскөл (Ұзынкөл ауылдық округі)|Қоскөл]] – [[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Мағжан Жұмабаев ауданы]], [[Ұзынкөл ауылдық округі (Солтүстік Қазақстан облысы)|Ұзынкөл ауылдық округі]] құрамындағы ауыл. * [[Қоскөл (Қоскөл ауылдық округі, Ұлытау ауданы)|Қоскөл]] – [[Ұлытау облысы]] [[Ұлытау ауданы]], [[Қоскөл ауылдық округі (Ұлытау облысы)|Қоскөл ауылдық округі]] құрамындағы ауыл. * [[Қоскөл (Терісаққан ауылдық округі)|Қоскөл]] – [[Ұлытау облысы]] [[Ұлытау ауданы]], [[Терісаққан ауылдық округі (Ұлытау облысы)|Терісаққан ауылдық округі]] құрамындағы ауыл. '''Көлдер''': * [[Қоскөл (көл, Ұлытау облысы)|Қоскөл]] – [[Қараторғай (өзен)|Қараторғай]] өзені алабындағы көл. * [[Қоскөл (көл, Атбасар ауданы)|Қоскөл]] – [[Теңіз]] алабындағы көл. * [[Қоскөл (көл, Қостанай облысы)|Қоскөл]] – [[Тобыл]] алабындағы тұзды көл. {{айрық}} qp619iyixhc0ywup7ellw0d0ywgz5e5 0 604076 3590508 3236364 2026-04-23T13:39:25Z Еркежан Сейтқазы 180268 шылау бөлек жазылады 3590508 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Columbia Pictures Entertainment |логотипі = Columbia Pictures logotype.png |түрі = Sony еншілес компаниясы |биржадағы листингі = |қызметі = |ұраны = |құрылды = 1919 |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бұрынғы атауы = CBC |құрушы = Гэри Кон |орналасуы = Калвер сити, [[Калифорния]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |басты адамдары = Гери Кон, Джек Кон, Джо Брендт |саласы = киноөндіріс |өнімі = кинофильмдер |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = |қызметкерлер саны = |басшы компания = [[Sony Pictures Entertainment]] |бағынышты компания = TriStar Pictures, MGM |сайты = }} '''Columbia Pictures Industries''' — Columbia TriStar Motion Picture Group компаниясына тиесілі америкалық кинокомпания. 1989 жылдан бері [[Sony Pictures Entertainment]] компаниясының меншігі болып табылады. Columbia-ның ең ірі бөлімшелерінің бірі TriStar Pictures компаниясы. Дәл сондай бағынышты компаниялардың қатарына MGM студиясы жатады. Студия Джеймс Бонд (2006—2015) жайлы фильмдердің авторы болып саналады. == Тарихы == CBC Film Sales Corporation компаниясының негізін [[1919 жыл]]ы Гэри Кон бауырлары Джек Кон және Джо Брендтпен бірге қалады. Жұмысшылардың көпшілігі Кон әулетімен оның туыстарынан құралған еді. Фирманың дәрежесінің төмендігі соншалық «CBC» сөзін көпшілік «ашыған орамжапырақ пен ысталған ет» (Corned Beef and Cabbage) деп талдап жүрді. Фирманың абыройын сәл болсада көтеру үшін Кон [[1924 жыл]]ы оның атауын Columbia Pictures деп өзгертті. Кон кино өндірістің басы-қасында 1958 жылға дейін болды. XX ғасырдағы киноиндустрия саласында Columbia Pictures өте шағын бюджетпен өз орнын тапты.<ref>[https://mydiscoveries.ru/devushka-s-logotipa-columbia-pictures-kto-ona Студияның логотипиндегі кімнің суреті?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180618175239/https://mydiscoveries.ru/devushka-s-logotipa-columbia-pictures-kto-ona |date=2018-06-18 }}</ref> 1930-жылдары фирманың тапқан табысының көп бөлігі Говард Хоукс пен Фрэнк Капраның («Это случилось однажды ночью», «Мистер Смит едет в Вашингтон») комедияларының арқасында жиналды. Көрермендердің сүйіспеншілігіне ие болған Three Stooges командасының сәтті шыққан қойылымдары да жақсы табыс әкелді. Шығындарды азайту үшін бір ғана декорациямен бірнеше фильмдер жасалды. <ref>[https://mydiscoveries.ru/devushka-s-logotipa-columbia-pictures-kto-ona Студия тарихына шолу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180618175239/https://mydiscoveries.ru/devushka-s-logotipa-columbia-pictures-kto-ona |date=2018-06-18 }}</ref>Әуелде [[Уолт Дисней]] Columbia компаниясы арқылы өзінің Микки Маус жайлы мультфильмдерін прокатқа шығарды. 1940-жылдары Капра студиядан кетуге шешім қабылдайды. Осыдан кейін компанияның жұмысы алға баспады. Компания Гэри Конның Рита Хейвортпен келісімге отырғанынан кейін ғана тығырықтан шыға бастады. «Гильда» фильмінен кейін Хейворт ең танымал тұлғалардың біріне айналды. Ол алғашқы болып 1950-жылдардағы телевизиялық өзгерістерден пайда тауып үйренген магнаттардың бірі болды. Оның басшылығымен Screen Gems сияқты арзан анимация жасауды тоқтатып, «Моя жена меня приворожила» сияқты телесериалдардың өндірісіне баса назар аударды. Columbia-ның кинотеатрлар желісі бәлендей бір үлкен емес болатын. Сондықтан 1940-жылдардағы кинотресттердің құлдырауы студияға ешқандай әсер етпеді. Бәсекелестердің көпшілігі шығынға ұшырап жатқан кезде, Конның компаниясы алға жылжи берді. 1954-1957 жылдар аралығындағы қысқа мерзімнің ішінде Columbia Pictures-тің үш фильмі «Оскар» сыйлығына ие болды. Жеңімпаз фильмдердің қатарына Дэв «Лоуренс Аравийский» (1962) фильмі қосылды. Columbia шағын отбасылық компаниядан ұлттық киноиндустрияның флагманына айналды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[https://mobile.twitter.com/columbiapicph Twitter official] *[https://www.instagram.com/columbiapictures/ Instagram Official] [[Санат:АҚШ кинокомпаниялары]] [[Санат:Sony]] [[Санат:Columbia Pictures]] 25lltdvgsdqfe2vcixqqsjdt5oeohlo 0 614022 3590863 3586348 2026-04-24T06:04:38Z FiruzaAkhmetova 180294 3590863 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Expo 2023 logo.svg|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Expo 2023''' — 2023 жылғы 15 қаңтардан 15 сәуірге дейін [[Буэнос-Айрес|Буэнос-Айресте]] ([[Аргентина]]) алғаш рет [[Латын Америкасы]]нда өтетін алдағы мамандандырылған көрме. Бұл қала [[Халықаралық көрмелер бюросы]]ның Бас ассамблеясында 2017 жылдың 15 қарашасында таңдалды.<ref>http://en.expo2023argentina.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171116083324/http://en.expo2023argentina.com/ |date=2017-11-16 }}</ref><ref>https://www.bie-paris.org/site/en/news-announcements/bie-activity/argentina-elected-host-country-of-specialised-expo-2023</ref> [[Технополис]] қаласында өтеді, ауданы - 124 580 м².<ref>http://en.expo2023argentina.com/masterplan/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171116185344/http://en.expo2023argentina.com/masterplan/ |date=2017-11-16 }}</ref> Көрменің тақырыбы: «Ғылым, инновация, өнер және адам дамуы үшін шығармашылық». Сандық эволюциядағы шығармашылық индустрия. (Ғылым, инновация, адам дамуы үшін өнер шығармашылығы, сандық конвергенциядағы шығармашылық салалары). Ықтимал үміткерлердің қатарына Лодз ([[Польша]]) және Миннеаполис ([[АҚШ]]) кірді.<ref>http://www.expobids.com/2022-2023.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141022193656/http://www.expobids.com/2022-2023.htm |date=2014-10-22 }}</ref> == Дүниежүзілік көрменің тарихы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Дүниежүзілік көрмелер]] 05wigdfx0w3s2gmb9lsx037sth43d1u 0 614497 3590449 3044971 2026-04-23T12:30:26Z Casserium 68287 3590449 wikitext text/x-wiki * [[Түйемойнақ (Қостанай облысы)|''Түйемойнақ'']] – [[Қостанай облысы]] [[Жангелді ауданы]]ндағы таратылған ауыл. * [[Түйемойнақ (Жезқазған қалалық әкімдігі)|Түйемойнақ]] – [[Ұлытау облысы]] [[Жезқазған қалалық әкімдігі]]не қарайтын ауыл. * [[Түйемойнақ (Ұлытау ауданы)|Түйемойнақ]] – [[Ұлытау облысы]] [[Ұлытау ауданы]]ндағы ауыл. {{айрық}} 78ychq2ot8p6shfbti4adct5uigk3rk 0 616011 3590454 2676806 2026-04-23T12:32:47Z Casserium 68287 3590454 wikitext text/x-wiki * [[Тентексай (Қостанай облысы)|''Тентексай'']] – [[Қостанай облысы]] [[Жангелді ауданы]]ндағы таратылған ауыл. * [[Тентексай (Түркістан облысы)|Тентексай]] – [[Түркістан облысы]] [[Келес ауданы]]ндағы ауыл. {{айрық}} tdycnqnzomre6gzbs4q379npeuckn25 0 619759 3590969 3506600 2026-04-24T08:49:38Z Makenzis 71333 3590969 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{Flagicon|Қазақстан}} Оңтүстік Академия |ағымдағы маусым = [[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2023|Футболдан Қазақстан бірінші лигасы 2023]] |логотипі = |толық атауы = Оңтүстік Академия футбол клубы |лақап аты = |құрылған = [[2018 жыл]] |таратылды = |стадионы = |сыйымдылығы = |иесі = |президенті = |директоры = |бас директоры = |жаттықтырушы = {{Flagicon|Қазақстан}} Файзулла Ордабаев |капитаны = |рейтингі = |бюджеті = |жарыс = [[Футболдан Қазақстан бірінші лигасы|Бірінші лига]] |маусым = 2025 |орын = 7 орын |сайты = | pattern_la1=_blueborder|pattern_b1=_bluecollar|pattern_ra1=_blueborder | leftarm1=FFFFFF|body1=FFFFFF|rightarm1=FFFFFF|shorts1=FFFFFF|socks1=FFFFFF | pattern_la2=_|pattern_b2=_1617halifaxhome|pattern_ra2=_ | leftarm2=0000FF|body2=091F92|rightarm2=091F92|shorts2=0000FF|socks2=0000FF }} '''Оңтүстік Академия''' '''футбол клубы''' — 2018 жылы [[Шымкент|Шымкентте]] құрылған жастар футбол клубы. 2018 жылға дейін ''БИІК, [[СДЮШОР № 7 (футбол клубы)|СДЮШОР №7]]'' деген атаулармен ойнаған клубтың жолын жалғастырушы ұжым. "Оңтүстік" футбол академиясының түлектерінен құралған команда. 2018 жылы [[Футболдан Қазақстан екінші лигасы|Қазақстан екінші лигасына]] қатысып, екінші орын алды да, бірінші лигаға жолдама алды. Өз алаңындағы ойындарын '''БИІК футбол орталығындағы''' стадиондарда өткізеді. == Тарихы == === Қазақстан чемпионаттарында === 2018 жылы екінші лигада жақсы өнер көрсетті. 40 кездесудің 27-сінде жеңіске жетіп, Астана жастар клубынан соң екінші орынды иеденді. Бұл жетістік оларға бірінші лигаға жолдама әперді. [[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2019|2019 жылы бірінші лигада]] өнер көрсетуге мүмкіндік алып, маусымды сәтті бастады. Әуелі жерлестері "[[Қыран (футбол клубы)|Қыранды]]" 3:1 есебімен тізе бүктірді. Екінші турда сырт алаңда "[[Екібастұз (футбол клубы, 2003)|Екібастұзды]]" 1:0 есебімен ұтып, алты ұпаймен екінші орынға шықты. ===[[Футболдан Қазақстан Кубогы|Қазақстан кубогында]]=== 2018 жылғы Қазақстан кубогында бірінші кезеңнен аса алмады. 2019 жылы бірінші кезеңде «СДЮСШОР №8» (Астана), "[[Тұран (футбол клубы, Түркістан)|Арыс]]", [[SD Family|Дидар Сыдықбек ФО]] (Астана) клубтарымен бір топқа түсіп, бірінші орын алды. 1/8 финалда "[[Қайсар (футбол клубы)|Қайсардан]]" 1:2 есебімен ұтылып, жарыстан шығып қалды. == Жетістіктері == * Қазақстан екінші лигасында 2-орын: 2018 == Сілтемелер == *[http://footballfacts.ru/clubs/2382051-akademiya-ontstik-chimkent Футболшылары] [[Санат:Қазақстан футбол клубтары]] [[Санат:Шымкент футбол клубтары]] [[Санат:2018 жылы құрылған футбол клубтары]] [[Санат:Шымкент спорт клубтары]] hqwhav732b5stog370hmxqyvsiig5yw 0 634073 3590490 3547866 2026-04-23T13:26:51Z Еркежан Сейтқазы 180268 грамматикалық қате 3590490 wikitext text/x-wiki {{Бағдарлама карточкасы |name = ТикТок |logo = Tiktok logo text.svg |screenshot = |caption = |author = |developer = <!-- немесе developers -->ByteDance |genre = қолданбалы бағдарлама |programming language = [[ағылшын тілі]] |user interface = |language = 40 тіл<ref>https://itunes.apple.com/app/tiktok-real-short-videos/id835599320</ref> |operating system = [[iOS]], [[Android]] |released = қыркүйек 2016 |platform = [[бейнежазба]] |latest release version = |latest release date = |latest preview version = |latest preview date = |latest rc version = |latest rc date = |latest beta version = |latest beta date = |latest alpha version = |latest alpha date = |status = белсенді |license = |website =[https://www.tiktok.com tiktok.com]|size = 308.3 MB (iOS)<ref>https://itunes.apple.com/app/tiktok-real-short-videos/id835599320?mt=8</ref> 55.21 MB (Android)<ref>https://play.google.com/store/apps/details?id=com.ss.android.ugc.trill</ref> }} '''«ТикТок»''' ({{lang-en|TikTok}}) — [[қытай]]лық әлеуметтік желі, ол қысқа музыкалық бейнелерді, тікелей эфирді жасауға және түрлі хабарлармен алмасуға мүмкіндік береді. [[Қытай|Қытайда]] '''Douyin''' атымен танымал. Онда 15-тен 1 минутқа (60 секундқа) дейінгі музыкалық видеолар жасап, өзгелермен бөлісуге болатын еді. Musical.ly басқа қытайлық стартаптардай емес, халықаралық нарыққа бағытталып, тез танымал бола бастады. 2016 жылы 100 миллион қолданушы межесін бағындырды. Дегенмен аталған әлеуметтік желі [[Қытай]] мен [[Үндістан]] арасындағы [[Кашмир]]дегі территория таласына байланысты аталған сайт "ақпарат ұрлайды, ұлттық қауіпсіздікке қатер төндіреді" деген себептермен 2020 жылдың шілдесінде Үндістанда шектелген 50 шақты қытай сайтының тізіміне енді. Аталған сайт сондай-ақ [[АҚШ]]-та [[Huawei]] (Қазақша "хуа" - қытай, "вей" - үшін) секілді Қытай коммунистік партиясы үшін қызмет етеді делініп, шектеулерге ұшырады. [[2018]] жылдың жазында іске қосылды. Қазіргі кезде барлық елдерде танымал, ең жылдам дамып келе жатқан және ең көп жүктелген әлеуметтік желілердің<ref>{{Cite news|title=Tik Tok, a Global Music Video Platform and Social Network, Launches in Indonesia|url=https://en.prnasia.com/releases/apac/Tik_Tok_a_Global_Music_Video_Platform_and_Social_Network_Launches_in_Indonesia-187963.shtml}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://qz.com/1272285/bytedances-music-video-app-douyin-tik-tok-is-the-most-downloaded-iphone-app-in-2018s-first-quarter/|title=The world’s most popular iPhone app isn’t Facebook or WhatsApp|author=Zheping Huang, Zheping Huang|publisher=Quartz|lang=en|accessdate=2019-01-12}}</ref> бірі. Қазіргі уақытта әлеуметтік желіні әлемнің 150 елінен<ref>{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2018/11/15/18095446/tiktok-jimmy-fallon-tony-hawk-downloads-revenue|title=TikTok surges past 6M downloads in the US as celebrities join the app|author=Julia Alexander|date=2018-11-15|publisher=The Verge|accessdate=2018-12-14}}</ref> 500 миллионнан астам қолданушы қолданады. Желінің негізгі аудиториясы ретінде жасөспірімдер<ref>{{Cite web|url=https://tjournal.ru/internet/79497-chto-takoe-tiktok-muzykalnaya-socset-s-korotkimi-video-obognavshaya-po-kolichestvu-zagruzok-youtube-i-instagram|title=Что такое TikTok — музыкальная соцсеть с короткими видео, обогнавшая по количеству загрузок [[YouTube]] и [[Instagram]] — Интернет на TJ|author=Женя Кузьмин|date=2018-11-06|publisher=TJ|accessdate=2018-12-14}}</ref> саналады. Алайда, Қытайда қолданушылардың 60% 25-44 жас аралығында, ал өзге жерлерде 24 жастан асқан қолданушылар саны 43% құрайды<ref>{{Cite web|url=https://blog.globalwebindex.com/chart-of-the-week/time-against-tiktok/|title=Is Time Against TikTok? - GlobalWebIndex|date=2019-08-27|publisher=GlobalWebIndex Blog|lang=en-GB|accessdate=2019-10-08}}</ref>. == Бағдарламаның жұмыс істеуі == TikTok – 15 секундтық және 1 минуттық музыкалық видеороликтер түсіріп, бөлісуге болатын әлеуметтік желі. Видеоға сай келетін музыка таңдап, ән мәтініне немесе фильм сөздеріне ілесіп орындауға болады. TikTok '''Instagram''' мен [[Snapchat]]-тың қоспасы іспеттес. Желіде екі лента бар: жазылымдар мен ұсынылатын видеолар. Видеоға лайк басып, пікір жазуға, өзге қолданушыларға жазылуға болады. Бағдарлама шеті жоқтай көрінетін лентаны ақтарып отыратын қолданушыны дәл Instagram сияқты жіпсіз байлап қояды. == Тарихы == [[2016]] жылдың қыркүйек айында ByteDance қытай компаниясы '''Douyin''' әлеуметтік желісін іске қосты. Кейіннен бұл желінің халықаралық нарыққа арналған '''TikTok''' атты көшірмесі шығарылды<ref>{{Cite web|url=https://en.prnasia.com/story/187963-0.shtml|title=Tik Tok, a Global Music Video Platform and Social Network, Launches in Indonesia|publisher=en.prnasia.com|lang=en-us|accessdate=2018-12-28}}</ref>. Бұл компанияға өз еліндегі заңдарды бұзбай, оның халықаралық аренада әрі қарай дамуына мүмкіндік берді<ref>{{Cite web|url=https://vc.ru/story/55229-pervyy-kitayskiy-startap-bez-investiciy-ot-baidu-tencent-ili-alibaba-istoriya-vladelca-tiktok-kompanii-bytedance|title=Первый китайский стартап без инвестиций от Baidu, Tencent или Alibaba: история владельца TikTok — компании ByteDance — Истории на vc.ru|author=Andrey Sergeev|date=2019-01-11|publisher=vc.ru|accessdate=2019-01-12}}</ref>. [[2017]] жылдың 9 қарашасында '''ByteDance''' [[musical.ly]] әлеуметтік желісін сатып алып, 2018 жылдың 2 тамызында оны TikTok деп бекітті<ref>{{Cite news|title=Владельцы караоке-приложения Musical.ly закрыли проект и перевели пользователей в похожий сервис|first=Andrey|last=Frolov|url=https://vc.ru/43094-vladelcy-karaoke-prilozheniya-musical-ly-zakryli-proekt-i-pereveli-polzovateley-v-pohozhiy-servis|work=vc.ru|date=2018-08-02|accessdate=2018-08-04}}</ref>. == Әлеуметтік желінің қатысушыларымен байланысты жанжалдар == '''Заңсыз түрде мәліметтерді жинау''' 2018 жылдың ақпанында [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] – тағы қысқа бейнематериалдарымен алмасу қызметі мобильдік жүктемені ата- ананың рұқсатынсыз 13 жасқа толмаған балалардың заңсыз түрде деректерін жинауда кінәлады. Қызметкерлерге 5,7 миллион доллар көлемінде айыппұл салынды. Айыппұл төлемі бойынша шешімді АҚШ Федералды сауда комиссиясы қабылдады. Ашық қол жетімділікте кәмелетке толмағандардың жеке ақпараты – есімі, телефон нөмірі, суреті және видео – болғаны хабарланады. Сонымен қатар, коммисия 13 жасқа толмаған бар балалардың бейне материалдарын өшіріп тастауға міндет етті. Келтірілген заң бойынша, қызметкерлер жас қолданушылардың жеке ақпаратын қорғап қалу мақсатында, оларға өз бейнематериалдарын бағдарламаға жүктеуге тиым салған. '''Қолдануға тыйым салу''' 2019 жылдың желтоқсан айында АҚШ билігі мобильдік жүктемені қолданушылардың жеке ақпаратын ұрлауында күддіктеніп, әскери офицерлеріне TikTok әлеуметтік желісін қолдануға тиым салынды. Бұл шешім желінің төндіріп отырған қаупі туралы ескерту ретінде, 2019 жылы 16 желтоқсанда АҚШ қорғаныс министрлігімен қабылданды. 2020 жылы 4 қаңтарда АҚШ Мемлекеттік департаменті және Ішкі қауіпсіздік Министрлігі өз қызметкерлеріне қызметтік құрылғыларда TikTok әлеуметтік желісін қолдануға тиым салды. '''Руслан Ахмедов''' Руслан Ахмедов – Санкт-Петербург полиция колледжінің студенті – өз TikTok парақшасына жанжалды бейнематериалды жүктеді. Бейнематериалда студент билеп, Ішкі істер органдарындағы қызметтің артықшылықтарын тізімдеді. Ол бейнематериалдағы тізімінің ішіне есірткіні адамдарға тарату мүмкіндігін атап шықты. Бұл күлкі мақсатында жарияланған видео БАҚ ішінде резонанс тудырды. Қазіргі кезде жанжалды видео әлеуметтік желіден толық өшірілген. '''Вова Горяинов''' 2020 жылдың 9 қаңтарында Горияновтың [[ЛГБТ]] қоғамдастық бойынша қате тұжырымы активистердің көптеген шағымдарын туғызуына әкелді. Бұл оның әлеуметтік парақшасының бұғаттауына әкелді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Әлеуметтік желілер}} [[Санат:TikTok| ]] [[Санат:Әлеуметтік желілер]] [[Санат:ByteDance]] 65su3ltq554pqd05y6lrvdsvudm7ex2 0 638374 3590510 3553131 2026-04-23T13:40:52Z Еркежан Сейтқазы 180268 тыныс белгі 3590510 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Өрмекші-адам: Қайта оралу |Шынайы атауы = Spider-Man: Homecoming |Суреті = Spider-Man- Homecoming.jpeg |Сурет ені = |Жанры = [[қиял-ғажайып]]<br>[[шытырман оқиға]]<ref>name="LATimes"</ref><br>[[экшн]]<br>[[атыс-шабыс]]<ref>name="LATimes">{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2017/06/29/movies/spider-man-homecoming-review.html|title=Review: Spider-Man (Again) and All That Sticky Kid Stuff|first=Manohla|last=Dargis|website=[[Los Angeles Times]]|date=June 29, 2017|lang=en|accessdate=2020-04-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170630032116/https://www.nytimes.com/2017/06/29/movies/spider-man-homecoming-review.html|archivedate=2017-06-30}}</ref> |Режиссёрі = [[Джон Уоттс]] |Продюсері = [[Виктория Алонсо]]<br>[[Ави Арад]]<br>[[Кэвин Файги]]<br>[[Эми Паскал]] |Сценарист = [[Джон Франсис Дэйли]]<br>[[Джонатан М. Голдстайн]]<br>[[Крис МакКэнна]]<br>[[Эрик Соммерс]]<br>[[Джон Уоттс]] |Актерлер = [[Роберт Дауни (кіші)|Кіші Роберт Дауни]]<br>[[Мариса Томей]]<br>[[Том Холланд]]<br>[[Джон Фавро]]<br>[[Гвинет Пэлтроу]]<br>[[Майкл Китон]]<br>[[Доналд Гловер]]<br>[[Хэннибал Бересс]]<br>[[Тони Рэволори]]<br>[[Зендея]]<br>[[Тайн Дэйли]] |Операторы = [[Сальваторе Тотино]] |Композиторы = [[Майкл Джаккино]] |Компания = <small>'''Өндіріс:'''</small> <br>[[Marvel Studios]]<br>[[Columbia Pictures]]<br>Pascal Pictures<br><small>'''Дистрибуция:'''</small> <br>[[Sony Pictures Entertainment|Sony Pictures Releasing]] |Бюджеті = 175 млн $<ref>name="BOM"</ref> |Түсім = 880 166 924 $<ref>name="BOM">{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=spiderman2017.htm|title=Spider-Man: Homecoming (2017)|publisher=[[Box Office Mojo]]|accessdate=2017-09-10|lang=en}}</ref> |Мемлекет = {{USA}} |Тілі = [[ағылшын]] |Ұзақтығы = 133 мин<ref>name="BBFC">{{cite web|url=http://www.bbfc.co.uk/releases/spider-man-homecoming-2017|title=Spider-Man: Homecoming (2017)|publisher=[[British Board of Film Classification]]|accessdate=2017-06-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/6rLVSUYLI|archivedate=2017-06-19|lang=en}}</ref> |Жыл = 2017 |Алдыңғы фильм = [[Галактика сақшылары. 2 бөлім]]<br><small>(Marvel хронологиясында)</small> |Келесі фильм = [[Өрмекші-адам: Үйден жырақта]]<br><small>(Өрмекші-адам трилогиясында)</small><br>[[Тор: Рагнарок]]<br><small>(Marvel хронологиясында)</small> |imdb_id = 2250912 }} '''Өрмекші-адам: Қайта оралу''' (кейде қателесіп '''Өрмекші-адам: Үйге оралу''') ({{lang-en|Spider-Man:Homecoming}}) — [[Том Холланд]] пен [[Майкл Китон]]ның басты рөлдерін сомдаған Джон Уоттстың 2017 жылғы көркем фильмі. Сценарий «[[Өрмекші-адам]]» супер қаһарманының оқиғалары туралы [[Marvel Comics|Marvel]] комикстеріне негізделген. Франшизаның екінші қайта басталуы және Marvel кинематографиялық әлеміндегі (МКӘ) 16-фильм. «[[Капитан Америка: Азамат соғысы]]» комедиялық оқиғасынан кейін [[Питер Паркер]] мектеп өмірі мен қылмысқа қарсы күресті үйлестіруге тырысады, сөйтіп көп ұзамай Құзғын атты жауызға тап болады. 2015 жылдың ақпан айында [[Marvel Studios]] және [[Sony Pictures Entertainment|Sony]] ''Өрмекші-адам'' кейіпкерінің құқықтарын бірлесіп пайдалану туралы келісімге қол жеткізді. Келесі маусымда [[Том Холланд]] бас кейіпкер ретінде таңдалды және [[Джон Уоттс]] режиссер ретінде жалданды. Көп ұзамай сюжеттік желісіне ''Дэйли'' мен ''Голдстайн''ның жұмысқа қабылдауы болды. 2016 жылдың сәуір айында фильмнің атауы, сондай-ақ қосымша актерлік құрам, оның ішінде [[Marvel кинематографиялық әлемі|МКӘ]]-дегі [[Тони Старк / Темір адам]] рөліндегі [[Кіші Роберт-Дауни|Роберт-Дауни]] болды. Негізгі түсірілім 2016 жылдың маусым айында [[Джорджия]] штаты Файетт округінде ''Pinewood Atlanta Studios''-та басталды және [[Атланта]], Лос-Анджелесте және Нью-Йоркте жалғасты. Басқа сценаристер 2016 жылдың қазан айында [[Берлин]]де аяқталған түсірілім кезінде анықталды. Түсірілім тобы бұл фильмді алдыңғы ''Өрмекші-адам'' туралы фильмдерден ажырату үшін бар күш-жігерін жұмсады. Фильмнің премьерасы 2017 жылдың 28 маусымында [[Голливуд]]та өтті. Фильм 6 шілдеде [[3D]], [[IMAX]] және [[IMAX 3D]] форматтарында кең таралды. «'''Өрмекші-адам: Қайта оралу'''» бүкіл әлем бойынша 880 миллион доллардан астам қаражат жинады, бұл Өрмекші-Адамның екінші жоғары деңгейдегі бейімделуі және 2017 жылғы ең табысты алтыншы фильм болды. Фильмдер қоспасы сыншылардың жағымсыз пікірлерін, Паркердің мектеп өміріне, [[Том Холланд]] пен [[Майкл Китон]]ның актерлік шеберлігіне деген көңілін мақтады. [[Өрмекші-адам: Үйден жырақта]] фильмі 2019 жылдың 2 шілдесінде жарық көрді. Олар үшінші фильмді 2021 жылы 16 шілдеде шығаруды жоспарлап отыр. == Сюжет == Нью-Йорк үшін шайқас аяқталғаннан кейін, Эдриан Тумс және оның құтқару тобы қаланы тазарту туралы келісімшартқа қол қойды, бірақ олардың жұмысын «[[АҚШ үкіметі]]» мен «[[Stark Industries]]» бірлескен кәсіпорындары Дамуды Бақылау Департаменті (ДБД) бөгеп тастады. Оның бизнестен шығарылуына ашуланған Тумс өз қызметкерлерін Читаури технологиясын сақтауға және оны қара нарықта сатылуға, дамыған қару жасау үшін қолдануға көндіреді. Төрт жылдан кейін [[Тони Старк]] ''«Кек алушылар»'' командасындағы ішкі келіспеушілікті шешуге көмектесу үшін, Куинстегі Питер Паркер тағылымдамадан өтеді, ал Питер Германияға барғанын өзінің смартфонында құжаттайды. Кейінірек Тони Паркердің ''Кек алушы'' болуға дайын еместігін шешіп, одан оқуды жалғастыруды сұрайды, дегенмен ол Питерге арнайы костюмді өзіне алып қалуға мүмкіндік береді. '''«Өрмекші адам»''' ретінде қылмысқа қарсы күреске көп уақыт бөлу үшін Паркер өзінің мектебіндегі академиялық ондық командасын тастайды. Бір түнде, қылмыскерлер Тумстың жетілдірілген қаруын пайдаланып банкомат ұрлағаннан кейін, Паркер өзінің ең жақсы досы Нед өзінің құпия тұлғасын ашқан Куинсдегі пәтеріне оралады. Келесі түні Паркер Тумстың серіктері Джексон Брайс/Шокер және Герман Шульцпен бірге жергілікті қылмыскер Аарон Дэвиске қару сатқан кезде кездеседі. Паркер Құзғынды ұстап алады,бірақ Құзғын оны суға лақтырады, сол жерде Старк Питерді судан шығарып құтқарып алады. Операцияға қауіп төндірген Брайске ашуланған Тумс оны кездейсоқ өлтіреді, ал Шульц жаңа ''Шокер'' болады. Паркер мен Нед, Брайс қалдырған қаруды зерттеп, оның қуат өзегін алып тастайды. Шульцтағы қате Мэрилендке апарған кезде, Петр «Ондық» командасына қосылып, оларды ұлттық турнирге Вашингтонға апарады. Нед пен Паркер ''Өрмекші-адам'' костюміне салынған Stark трекерін өшіреді, сонымен бірге оның барлық функцияларын ашады. Паркер Тумсты ДБД-ден қаруды ұрлаудан қорғауға тырысады, бірақ жүк көлігіне қамалып қалады, сондықтан ол «Ондық» жарысын өткізіп алады. Ол қуат ядросының тұрақсыз Читаури гранатасы екенін білгенде, Паркер Вашингтон монументіне бет алады, онда ядро ​​жарылып кетеді, ал Нед және оның достары лифтен түсіп қалады. Жергілікті биліктен аулақ бола отырып, Паркер өзінің достарын, оның сыныптасы Лизді құтқарады. Нью-Йоркке оралған Паркер Дэвисті Тумсты табуға кіріседі. ''Staten Island'' паромында Паркер паромдағы ол Тумс Мак Гарган деген жаңа сатып алушыны табады, бірақ Тумс қашып кетеді және ақаулы қару паромды екіге бөледі. Старк Паркерге жолаушыларды құтқаруға көмектеседі, содан кейін ол Питерді абайсыздық үшін ұрсып, костюмді қайтарып алады. Паркер бірте-бірте жақсарып келе жатқан мектеп өміріне оралады және соңында Лизді өзімен бірге демалыста жүруді сұрайды. Би кешінде Паркер Лиздің Тумстың қызы екенін біледі. Паркерді Өрмекші адамның дауысы арқылы танып, Тумс егер оның жоспарларына араласуға тырысса, кек қайтарады. Тумсты жібергісі келмей, Паркер оны ұстап алуды шешеді. Недтің көмегімен Паркер Тумстың қаруланған ұшақты Кек алушылар мұнарасынан команданың жаңа штабына айдап әкетуді жоспарлап жатқанын түсінеді. Ол өзінің ескі өрмекші костюмін киіп, Тумсқа жол тартады. Шульц Питерге тосқауыл болады, бірақ Недтің көмегімен оны жеңеді. Өз аумағында Тумс ғимараттың тіректерін бұзады және Паркерді өлімге қалдырады. Петр үйіндіден босап, ұшақты ұстап алып, оны Кони аралының жанындағы жағажайға бағыттады. Ол және Тумс ашық қарама-қайшылыққа түседі, ол Тумстың жеңісімен аяқталады, бірақ оның костюмі бұзылады. Питер Тумсудың өмірін сақтап, оны полицияға қалдырады. Әкесі қамауға алынғаннан кейін, Лиз анасымен бірге Нью-Йорктен кетеді. Паркер Старктың Кек алушыларға қосылу шақыруын қабылдамайды. Старк Пмтердің Өрмекші адам костюмін қайтарады, ал Мэй тәте бөлменің есігінде тұрып, Питердің '''Өрмекші-адам''' екенін көреді. Жазулардан кейінгі алғашқы көріністе тұтқын Гарган түрмеде Тумсқа қарай жүреді. Гарган Тумстың Өрмекші адамның шынайы тұлғасын білетіндігі жайлы айтады, бірақ ол мұны жоққа шығарады; екінші көріністе, [[Капитан Америка]] төртінші қабырғаны бұзып жатқан жерде мемлекеттік қызмет туралы [[жарнама]] пайда болады. == Команда == === Түсірілім тобы === * '''Дыбысрежиссёр:''' Дэйв Джордан * '''Визуалды өңдеу бөлімінің жетекшісі:''' Райан Майнердинг * '''Визуалды эффект супервайзері:''' Джанэк Симс * '''Костюм шебері:''' Луиз Фрогли * '''Монтаж:''' Дэн Лебентал, Дэбби Бэрман * '''Қоюшы-суретші:''' Оливер Шолль === Рөлдерде === {| class="wikitable" style="width:100%;" |- ! Актер ! Рөлі |- | style="width:50%;"| [[Том Холланд]]<ref name="SpideyActors">{{cite web|url=http://www.thewrap.com/spider-man-shortlist-includes-paper-towns-star-nat-wolff-hugos-asa-butterfield-exclusive/ |title='Spider-Man' Shortlist Includes 'Paper Towns' Star Nat Wolff, 'Hugo's' Asa Butterfield (Exclusive) |publisher=TheWrap |date=2015-04-22 |accessdate=2015-04-23 |last=Sneider |first=Jeff |archiveurl=https://www.webcitation.org/6Y0PZmbCb?url=http://www.thewrap.com/spider-man-shortlist-includes-paper-towns-star-nat-wolff-hugos-asa-butterfield-exclusive/ |archivedate=2015-04-23 |lang=en }}</ref><ref name="SpideyFinalists">{{cite web|url=http://collider.com/new-spider-man-actor-narrowed-to-tom-holland-asa-butterfield/ |title=Spider-Man Finalists Reportedly Down to Tom Holland and Asa Butterfield |publisher=Collider |date=2015-05-01 |accessdate=2015-05-01 |last=Chitwood |first=Adam |archiveurl=https://www.webcitation.org/6YJCoJCQR?url=http://collider.com/new-spider-man-actor-narrowed-to-tom-holland-asa-butterfield/ |archivedate=2015-05-05 |lang=en }}</ref><ref name="HollandWatts">{{cite web|url=http://marvel.com/news/movies/24758/sony_pictures_and_marvel_studios_find_their_spider-man_star_and_director |title=Sony Pictures and Marvel Studios Find Their 'Spider-Man' Star and Director |publisher=[[Marvel Comics|Marvel.com]] |date=2015-06-23 |accessdate=2015-06-23 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6ZWEoSWCY?url=http://marvel.com/news/movies/24758/sony_pictures_and_marvel_studios_find_their_spider-man_star_and_director |archivedate=2015-06-24 |lang=en }}</ref> | style="width:50%;"| Питер Паркер / Өрмекші-адам |- | [[Майкл Китон]]<ref name="Keaton">{{cite web|url=http://variety.com/2016/film/news/michael-keaton-spider-man-villain-homecoming-2-1201752759/ |title=Michael Keaton Eyed to Play Villain in 'Spider-Man: Homecoming' (EXCLUSIVE) |last=Kroll |first=Justin |work=[[Variety]] |date=2016-04-13 |accessdate=2016-04-13 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6gkRnjSpg?url=http://variety.com/2016/film/news/michael-keaton-spider-man-villain-homecoming-2-1201752759/ |archivedate=2016-04-13 |lang=en }}</ref><ref name="SDCC2016">{{cite web|url=http://marvel.com/news/movies/26510/sdcc_2016_spider-man_homecoming_introduces_its_villain |title=SDCC 2016: 'Spider-Man: Homecoming' Introduces Its Villain |last=Strom |first=Marc |publisher=[[Marvel Comics|Marvel.com]] |date=2016-07-23 |accessdate=2016-07-23 |archiveurl=https://archive.is/20160724125157/http://marvel.com/news/movies/26510/sdcc_2016_spider-man_homecoming_introduces_its_villain |archivedate=2016-07-24 |lang=en }}</ref><ref name="KeatonIsVulture">{{cite web|url=http://www.torontosun.com/2016/11/02/marvels-kevin-feige-on-doctor-strange-replacing-downey-and-the-blueprint-for-the-mcu |title=Marvel's Kevin Feige on 'Doctor Strange', replacing Downey and the blueprint for the MCU |last=Daniell |first=Mark |work=Toronto Sun |date=2016-11-02 |accessdate=2016-11-09 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6ltbkxnfp?url=http://www.torontosun.com/2016/11/02/marvels-kevin-feige-on-doctor-strange-replacing-downey-and-the-blueprint-for-the-mcu |archivedate=2016-11-09 |lang=en }}</ref> | Эдриан Тумс / Құзғын |- | [[Джон Фавро]]<ref name="Favreau">{{cite web|url=http://variety.com/2016/film/news/jon-favreau-spider-man-homecoming-happy-iron-man-1201850442/ |title=Jon Favreau to Reprise ‘Iron Man’ Role in ‘Spider-Man: Homecoming’ (EXCLUSIVE) |last=Kroll |first=Justin |work=[[Variety]] |date=2016-09-01 |accessdate=2016-09-01 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6kCuBZsSL?url=http://variety.com/2016/film/news/jon-favreau-spider-man-homecoming-happy-iron-man-1201850442/ |archivedate=2016-09-01 |lang=en }}</ref> | Харолд «Хәппи» Хоган |- | [[Зендея]]<ref name="Zendaya2" /><ref name="Zendaya">{{cite web|url=http://deadline.com/2016/03/zendaya-spider-man-tom-holland-marvel-sony-1201715599/ |title=Zendaya Lands A Lead In Spider-Man Reboot At Sony And Marvel Studios |last=Fleming Jr. |first=Mike |publisher=[[Deadline.com]] |date=2016-03-07 |accessdate=2016-03-07 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6fptdEYed?url=http://deadline.com/2016/03/zendaya-spider-man-tom-holland-marvel-sony-1201715599/ |archivedate=2016-03-07 |lang=en }}</ref><ref name="FeigeDenOfGeek">{{cite web|url=http://www.denofgeek.com/us/movies/spider-man/266148/spider-man-homecoming-ending-kevin-feige-talks-some-surprises|title=Spider-Man: Homecoming Ending – Kevin Feige Talks Some Surprises|last=Crow|first=David|publisher=Den of Geek|date=2017-07-08|accessdate=2017-07-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6roFjC5NB?url=http://www.denofgeek.com/us/movies/spider-man/266148/spider-man-homecoming-ending-kevin-feige-talks-some-surprises|archivedate=2017-07-08|lang=en}}</ref> | Мишэл «ЭмДжэй» Джонз |- | [[Доналд Гловер]]<ref name="Glover">{{cite web|url=https://deadline.com/2016/06/donald-glover-spider-man-homecoming-1201772429/ |title=Donald Glover Joins ‘Spider-Man: Homecoming’ |last=Fleming Jr. |first=Mike |publisher=[[Deadline.com]] |date=2016-06-14 |accessdate=2016-06-14 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6iGSuUQKW?url=https://deadline.com/2016/06/donald-glover-spider-man-homecoming-1201772429/ |archivedate=2016-06-14 |lang=en }}</ref><ref name="GloverRole">{{cite web|url=http://www.latimes.com/entertainment/movies/la-et-mn-spider-man-homecoming-donald-glover-20170706-story.html |title=How Donald Glover wound up in 'Spider-Man: Homecoming,' and what it might mean for an inclusive future |last=Yamato |first=Jen |work=[[Los Angeles Times]] |date=2017-07-06 |accessdate=2017-07-06 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6rlkWuRLf?url=http://www.latimes.com/entertainment/movies/la-et-mn-spider-man-homecoming-donald-glover-20170706-story.html |archivedate=2017-07-07 |lang=en }}</ref> | Аарон Дэвис |- | [[Мариса Томей]]<ref name="Zendaya2">{{cite web|url=http://variety.com/2016/film/news/spider-man-reboot-zendaya-1201724216/ |title=Zendaya Joins 'Spider-Man' Reboot |last=Kroll |first=Justin |work=[[Variety (magazine)|Variety]] |date=2016-03-07 |accessdate=2016-03-07 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6fpuM9eld?url=http://variety.com/2016/film/news/spider-man-reboot-zendaya-1201724216/ |archivedate=2016-03-07 |lang=en }}</ref><ref name="Tomei">{{cite web|url=http://variety.com/2015/film/news/marisa-tomei-spider-man-1201536080/ |title=Marisa Tomei to Play Aunt May in New 'Spider-Man' Movie (EXCLUSIVE) |last=Kroll |first=Justin |work=[[Variety (magazine)|Variety]] |date=2015-07-08 |accessdate=2015-07-08 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6ZsGWfvj2?url=http://variety.com/2015/film/news/marisa-tomei-spider-man-1201536080/ |archivedate=2015-07-08 |lang=en }}</ref><ref name="TomeiBacklash">{{cite news|last1=Child |first1=Ben |title=Twitter backlash after 'too hot' Marisa Tomei cast as Spider-Man's Aunt May |url=https://www.theguardian.com/film/2015/jul/09/marisa-tomei-spider-man-aunt-too-hot-twitter-backlash |accessdate=2015-07-13 |work=[[The Guardian]] |date=2015-07-09 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6Zzwd5J9p?url=http://www.theguardian.com/film/2015/jul/09/marisa-tomei-spider-man-aunt-too-hot-twitter-backlash |archivedate=2015-07-13 |lang=en }}</ref> | Мэй тәте |- | [[Роберт Дауни (кіші)|Кіші Роберт-Дауни]]<ref name="Downey">{{cite web|url=http://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/robert-downey-jr-joins-spider-885829 |title=Robert Downey Jr. Joins 'Spider-Man: Homecoming' |last=Kit |first=Borys |work=[[The Hollywood Reporter]] |date=2016-04-21 |accessdate=2016-04-21 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6gwJpLINa?url=http://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/robert-downey-jr-joins-spider-885829 |archivedate=2016-04-21 |lang=en }}</ref> | Тони Старк / Темір адам |- | [[Гвинет Пэлтроу]]<ref name="Paltrow">{{cite web|url=http://www.thisisinsider.com/spider-man-homecoming-pepper-potts-2017-7 |title='Spider-Man: Homecoming' features the return of a character we never thought we'd see again — and it's all the better for it |last=Acuna |first=Kirsten |publisher=Insider |date=2017-07-06 |accessdate=2017-07-07 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6rloJjylJ?url=http://www.thisisinsider.com/spider-man-homecoming-pepper-potts-2017-7 |archivedate=2017-07-07 |lang=en }}</ref> | Пэппер Поттс |- | [[Кэрри Кондон]]<ref name="ConnellyCast">{{cite web|url=http://io9.gizmodo.com/yes-jennifer-connelly-is-the-voice-of-spider-mans-home-1796655173 |title=Yes, Jennifer Connelly Is the Voice of Spider-Man's Homecoming Suit |last=Lussier |first=Germain |publisher=[[io9]] |date=2017-07-05 |accessdate=2017-07-07 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6rloPq7bg?url=http://io9.gizmodo.com/yes-jennifer-connelly-is-the-voice-of-spider-mans-home-1796655173 |archivedate=2017-07-07 |lang=en }}</ref> | жасанды интеллект Ж.Ұ.М.А (дауыс) |- | [[Крис Эванс]] | Стив Роджерс / Капитан Америка |- | [[Джэйкоб Баталон]] | Нед |- | [[Лора Хәрриер]] | Лиз |- | [[Тони Рэволори]] | Юджин «Флэш» Томпсон |- | [[Гарсэлл Боувэ]] | Лиздің анасы «Дорис Тумс» |- | [[Джэннифер Коннелли]] | жасанды интеллект «Карэн» (дауыс) |- | [[Боким Вудбайн]] | Херман Шульц / Шокер #2 |- | [[Логан Маршалл Грин]] | Джәксон Брайс / Шокер #1 |- | [[Стэн Ли]] | Гари (камео) |} == Маркетинг == [[File:Spider-Man Homecoming by Gage Skidmore.jpg|thumb|250px|(сол жақтан) [[Том Холланд]], [[Лора Хәрриер]], [[Тони Рэволори]], [[Джэйкоб Баталон]], [[Зендея]] және режиссёр [[Джон Уоттс]] [[San Diego Comic-Con International]] 2016 жылы.]] Уоттс, Холланд, Баталон, Хәрриер, Рэволори және Зендея2016 жылы Сан-Диегодағы Комик-Кон-да болып, онда олар фильмнің эксклюзивті трейлерін ұсынды<ref name="SDCC20162">{{cite web|url=http://marvel.com/news/movies/26510/sdcc_2016_spider-man_homecoming_introduces_its_villain|title=SDCC 2016: 'Spider-Man: Homecoming' Introduces Its Villain|first=Marc|last=Strom|date=2016-07-23|publisher=[[Marvel Comics|Marvel.com]]|lang=en|accessdate=2016-07-23|archiveurl=https://archive.is/20160724125157/http://marvel.com/news/movies/26510/sdcc_2016_spider-man_homecoming_introduces_its_villain|archivedate=2016-07-24}}</ref><ref name="SDCC2016CBR">{{cite web|url=http://www.comicbookresources.com/article/sdcc-marvel-studios-reveals-latest-phase-3-secrets|title=SDCC: Marvel Studios Reveals Latest Phase 3 Secrets|first=Albert|last=Ching|date=2016-07-23|publisher=Comic Book Resources|lang=en|accessdate=2016-07-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160725143033/http://www.comicbookresources.com/article/sdcc-marvel-studios-reveals-latest-phase-3-secrets|archivedate=2016-07-25}}</ref>. [[Comic Con Experience]] 2016 көрмесінде фильмдер панелі ұсынылды<ref>{{cite web|url=http://comicbook.com/marvel/2016/10/28/sony-marvel-bringing-spider-man-homecoming-to-brazil-convention/|title=Sony & Marvel Bringing Spider-Man: Homecoming To Brazil Convention|first=Megan|last=Peters|date=2016-10-28|publisher=Comicbook.com|lang=en|accessdate=2016-10-28|archiveurl=https://www.webcitation.org/6lbxUAzFH|archivedate=2016-10-28}}</ref>. Бірінші трейлердің премьерасы 2016 жылдың 8 желтоқсанында [[Джимми Киммел тікелей эфирде!]] ток-шоуында жарық көрді<ref>{{cite web|url=http://io9.gizmodo.com/spider-man-takes-flight-in-the-first-tiny-glimpse-at-s-1789773454|title=Spider-Man Takes Flight In The First, Tiny Glimpse at Spider-Man: Homecoming|first=James|last=Whitbrook|date=2016-12-07|publisher=io9|lang=en|accessdate=2016-12-07|archiveurl=https://www.webcitation.org/6mZxhNIdV|archivedate=2016-12-07}}</ref>. Екі нұсқасы шығарылды - біреуі Джимми Киммел-де ойнады, екіншісі - әртүрлі кадрлар мен диалогтары бар халықаралық нұсқа. Кэвин Файги олардың арасында жеткілікті айырмашылық бар деп ойлады: «Егер адамдар екеуін көрсе, күлкілі болар еді».<ref>name="USATodayDec2016"</ref> Екінші трейлер 2017 жылы 28 наурызда, кеш қарсаңында «CinemaCon 2017» фестивалінде көрсетілгеннен кейін пайда болды<ref name="CinemaCon2017Trailer">{{cite web|url=http://ew.com/movies/2017/03/28/spider-man-homecoming-trailer-2/|title=Peter Parker suits up in new Spider-Man: Homecoming trailer|first=Devan|last=Coggan|date=2017-03-28|lang=en|accessdate=2017-03-28|archiveurl=https://www.webcitation.org/6pItsIJkZ?url=http://ew.com/movies/2017/03/28/spider-man-homecoming-trailer-2/|archivedate=2017-03-28|work=[[Entertainment Weekly]]}}</ref>. Эксклюзивті үзінді «MTV Movie & TV Awards 2017» байқауының барысында көрсетілді<ref name="MTVAwardsClip">{{cite web|url=http://deadline.com/2017/05/spider-man-homecoming-clip-tom-holland-zendaya-1202086558/|title=‘Spider-Man: Homecoming’ Clip: “You’re the Spider-Man from YouTube!”|first=Amanda|last=N'Duka|date=2017-05-07|publisher=[[Deadline.com]]|lang=en|accessdate=2017-05-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6qJlPAs4j?url=http://deadline.com/2017/05/spider-man-homecoming-clip-tom-holland-zendaya-1202086558/|archivedate=2017-05-08}}</ref>. 24 мамыр 2017 Sony және Marvel үшінші отандық және халықаралық трейлер шығарды<ref>{{Cite news|title=Появился финальный трейлер фильма «Человек-паук: Возвращение домой»|first=Дарико|last=Цулая|url=https://www.kinopoisk.ru/news/2957828/|work=[[КиноПоиск]]|date=2017-05-24|accessdate=2017-05-25|language=ru}}</ref><ref name="ThirdTrailersAndPosters">{{cite web|url=http://www.comingsoon.net/movies/trailers/851113-new-spider-man-homecoming-trailer#/slide/1|title=New Spider-Man: Homecoming Trailer Swings Onto the Web|first=Max|last=Evry|date=2017-05-24|publisher=ComingSoon.net|lang=en|accessdate=2017-05-24|archiveurl=https://www.webcitation.org/6qhYSdlvc?url=http://www.comingsoon.net/movies/trailers/851113-new-spider-man-homecoming-trailer|archivedate=2017-05-24}}</ref>. Итан Андертон ([[/Film]] блогынан) екі трейлерді де көріп, ''«Өрмекші-адам туралы ең жақсы кинокартина болуға мүмкіндігі бар. Marvel кинематографиялық әлемінің бір бөлігі ретінде уэб-бейненің болуы дұрыс сияқты»'' деп ұнамды пікірін мәлімдеді.<ref name="/FilmThirdTrailers">{{cite web|url=http://www.slashfilm.com/final-spider-man-homecoming-trailer/|title=‘Spider-Man: Homecoming’ Final Trailers: Webslinging Never Looked So Good|first=Ethan|last=Anderton|date=2017-05-24|publisher=[[/Film]]|lang=en|accessdate=2017-05-24|archiveurl=https://www.webcitation.org/6qhhsAZLE?url=http://www.slashfilm.com/final-spider-man-homecoming-trailer/|archivedate=2017-05-24}}</ref> == Шығарылым == === Театр === [[Сурет:World premiere of Spider-Man Homecoming at TCL Chinese Theatre.jpg|thumb|right|200px]] Картинаның әлемдік премьерасы 2017 жылдың 28 маусымында [[Голливуд]]тағы TCL [[Қытай]] театрында өтті<ref>name="LAPremiere">{{cite web|url=http://www.comingsoon.net/movies/trailers/863303-spider-man-homecoming-premiere-livestream#/slide/1|title=Watch the Spider-Man: Homecoming Premiere Livestream!|first=Jenna|last=Busch|date=2017-06-28|publisher=ComingSoon.net|lang=en|accessdate=2017-06-28|archiveurl=https://www.webcitation.org/6rZae1gG8?url=http://www.comingsoon.net/movies/trailers/863303-spider-man-homecoming-premiere-livestream|archivedate=2017-06-29}}</ref> және 5 шілдеде [[Ұлыбритания]]да<ref>name="UKRelease">{{cite web|url=http://www.digitalspy.com/movies/spider-man/news/a828943/spider-man-homecoming-release-uk-cinemas-earlier-than-expected/|title=Spider-Man: Homecoming is swinging into UK cinemas earlier than expected|first=Rachel|last=Babbage|date=2017-05-22|lang=en|accessdate=2017-05-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/6qgaH85Tp?url=http://www.digitalspy.com/movies/spider-man/news/a828943/spider-man-homecoming-release-uk-cinemas-earlier-than-expected/|archivedate=2017-05-23|work=[[Digital Spy]]}}</ref>, 6 шілдеде [[Ресей]]де<ref>name="WDSSPR">{{Cite web|url=http://wdsspr.ru/soon/00302/|title=Человек-паук: Возвращение домой (2017)|publisher=Walt Disney Studios Sony Pictures Releasing|lang=ru|accessdate=2017-06-29}}</ref>, 7 шілдеде [[АҚШ]]-та<ref>name="NewReleaseDate2">{{cite web|url=http://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/jumanji-release-date-pushed-spider-857644|title='Jumanji' Release Date Pushed, 'Spider-Man' Shifts Up|first=Rebecca|last=Ford|date=2016-01-20|lang=en|accessdate=2016-01-20|archiveurl=https://www.webcitation.org/6ega8ptzY?url=http://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/jumanji-release-date-pushed-spider-857644|archivedate=2016-01-20|work=[[The Hollywood Reporter]]}}</ref>[[3D]], [[IMAX]]<ref>name="HollandWatts2">{{cite web|url=http://marvel.com/news/movies/24758/sony_pictures_and_marvel_studios_find_their_spider-man_star_and_director|title=Sony Pictures and Marvel Studios Find Their 'Spider-Man' Star and Director|date=2015-06-23|publisher=[[Marvel Comics|Marvel.com]]|lang=en|accessdate=2015-06-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/6ZWEoSWCY?url=http://marvel.com/news/movies/24758/sony_pictures_and_marvel_studios_find_their_spider-man_star_and_director|archivedate=2015-06-24}}</ref> және [[IMAX 3D]]<ref>name="IMAX3D2">{{cite web|url=http://www.ign.com/articles/2016/01/27/spider-man-reboot-will-be-released-in-imax|title=Spider-Man Reboot Will Be Released In IMAX|first=Alex|last=Osborn|date=2016-01-26|publisher=[[IGN]]|lang=en|accessdate=2016-01-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/6eqA1FSew?url=http://www.ign.com/articles/2016/01/27/spider-man-reboot-will-be-released-in-imax|archivedate=2016-01-27}}</ref> форматында шығарылды. Бастапқыда фильм 2017 жылдың 28 шілдесінде шығуы керек<ref>name="NewReleaseDate2"</ref>. === Медиа === Өрмекші-адам: Қайта оралу «''Sony Pictures Home Entertainment''» сандық жүктеуінде 2017 жылдың 26 ​​қыркүйегінде, ал Blu-ray, Blu-ray 3D, Ultra HD Blu-ray және [[DVD]]-де 2017 жылдың 17 қазанында шығарылды. Сандық және [[Blu-ray Disc|Blu-ray]] шығарылымға сахна артындағы функциялар, жойылған көріністер және кинодағы қателіктер кіреді.<ref>name="HomeMediaReleaseDate"</ref> NPD VideoScan мәліметтеріне сәйкес, сатылымның алғашқы аптасында физикалық шығарылымдар басты медиа-шығарылым болды. Blu-ray нұсқасы сатылымның 79% құрады, сатылымдардың жалпы көлемінің 13% Ultra HD Blu-ray нұсқасынан келеді.<ref>name="HomeMediaSales"</ref> == Көзқарастар == === Рейтинг === [[File:Tom Holland by Gage Skidmore.jpg|thumb|left|upright|[[Том Холланд]] — Өрмекші адам рөлінде өнер көрсеткені үшін кеңінен танылды. ]] [[Rotten Tomatoes]] уэб-сайтында фильмнің рейтингі 92%, 306 шолу негізінде орташа 7,6 / 10, оның 282-сі оң, ал қалған 24-і теріс. Сайттың сыни пәтуасы: «''Өрмекші-адам: Қайта оралу'', екінші рет қайта іске қосылды, ол Marvel кинотуындысына франшиза құруға бейімделмейтін ыңғайлы үйлесетін түрлі-түсті, қызықты шытырман оқиға берді» делінген.<ref>name="Rotten Tomatoes"</ref> [[Metacritic]] уэб-сайтында рейтингтер орташа [[арифметикалық орта]]ға негізделген, 51 шолу негізінде 100 кинофильмнің орташа рейтингі «''жалпы жағымды пікірлерді''» көрсетеді.<ref>name="Metacritic"</ref> [[CinemaScore]] сауалнамасы бойынша көрермендер фильмге F-тен «А» -дан А+ -ге дейінгі шкала бойынша орташа баға берді, ал [[PostTrak]]-тің хабарлауынша, фильм түсірушілер оған 89% оң баға және 74% «''белгілі ұсыныс''» берді.<ref>name="DeadlineWknd1"</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[https://www.sonypictures.com/movies/spider-man Ресми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190325215557/http://www.sonypictures.com/movies/spider-man/ |date=2019-03-25 }} {{commons|Category:Spider-Man: Homecoming}} {{Marvel кинематографиялық әлемі}} [[Санат:2017 жылғы АҚШ фильмдері]] [[Санат:3D форматтағы АҚШ фильмдері]] [[Санат:3D форматтағы 2017 жылғы фильмдер]] [[Санат:Marvel кинематографиялық әлемінің фильмдері]] [[Санат:Өрмекші-адам туралы фильмдер]] [[Санат:Қайталама фильмдер]] [[Санат:2017 жылғы фантастикалық фильмдер]] [[Санат:2017 жылғы шытырман оқиғалы фильмдер]] [[Санат:Студенттер туралы фильмдер]] [[Санат:Қосалқы фильмдер]] [[Санат:Джон Уоттс фильмдері]] [[Санат:Қару-жарақ саудасы туралы фильмдер]] 4hndaeu0rscr9lfliu3z38hkubikezg 3590682 3590510 2026-04-23T18:33:48Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Еркежан Сейтқазы|Еркежан Сейтқазы]] ([[User talk:Еркежан Сейтқазы|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3095900 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Өрмекші-адам: Қайта оралу |Шынайы атауы = Spider-Man: Homecoming |Суреті = Spider-Man- Homecoming.jpeg |Сурет ені = |Жанры = [[қиял-ғажайып]]<br>[[шытырман оқиға]]<ref>name="LATimes"</ref><br>[[экшн]]<br>[[атыс-шабыс]]<ref>name="LATimes">{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2017/06/29/movies/spider-man-homecoming-review.html|title=Review: Spider-Man (Again) and All That Sticky Kid Stuff|first=Manohla|last=Dargis|website=[[Los Angeles Times]]|date=June 29, 2017|lang=en|accessdate=2020-04-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170630032116/https://www.nytimes.com/2017/06/29/movies/spider-man-homecoming-review.html|archivedate=2017-06-30}}</ref> |Режиссёрі = [[Джон Уоттс]] |Продюсері = [[Виктория Алонсо]]<br>[[Ави Арад]]<br>[[Кэвин Файги]]<br>[[Эми Паскал]] |Сценарист = [[Джон Франсис Дэйли]]<br>[[Джонатан М. Голдстайн]]<br>[[Крис МакКэнна]]<br>[[Эрик Соммерс]]<br>[[Джон Уоттс]] |Актерлер = [[Роберт Дауни (кіші)|Кіші Роберт Дауни]]<br>[[Мариса Томей]]<br>[[Том Холланд]]<br>[[Джон Фавро]]<br>[[Гвинет Пэлтроу]]<br>[[Майкл Китон]]<br>[[Доналд Гловер]]<br>[[Хэннибал Бересс]]<br>[[Тони Рэволори]]<br>[[Зендея]]<br>[[Тайн Дэйли]] |Операторы = [[Сальваторе Тотино]] |Композиторы = [[Майкл Джаккино]] |Компания = <small>'''Өндіріс:'''</small> <br>[[Marvel Studios]]<br>[[Columbia Pictures]]<br>Pascal Pictures<br><small>'''Дистрибуция:'''</small> <br>[[Sony Pictures Entertainment|Sony Pictures Releasing]] |Бюджеті = 175 млн $<ref>name="BOM"</ref> |Түсім = 880 166 924 $<ref>name="BOM">{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=spiderman2017.htm|title=Spider-Man: Homecoming (2017)|publisher=[[Box Office Mojo]]|accessdate=2017-09-10|lang=en}}</ref> |Мемлекет = {{USA}} |Тілі = [[ағылшын]] |Ұзақтығы = 133 мин<ref>name="BBFC">{{cite web|url=http://www.bbfc.co.uk/releases/spider-man-homecoming-2017|title=Spider-Man: Homecoming (2017)|publisher=[[British Board of Film Classification]]|accessdate=2017-06-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/6rLVSUYLI|archivedate=2017-06-19|lang=en}}</ref> |Жыл = 2017 |Алдыңғы фильм = [[Галактика сақшылары. 2 бөлім]]<br><small>(Marvel хронологиясында)</small> |Келесі фильм = [[Өрмекші-адам: Үйден жырақта]]<br><small>(Өрмекші-адам трилогиясында)</small><br>[[Тор: Рагнарок]]<br><small>(Marvel хронологиясында)</small> |imdb_id = 2250912 }} '''Өрмекші-адам: Қайта оралу''' (кейде қателесіп '''Өрмекші-адам: Үйге оралу''') ({{lang-en|Spider-Man:Homecoming}}) — [[Том Холланд]] пен [[Майкл Китон]]ның басты рөлдерін сомдаған Джон Уоттстың 2017 жылғы көркем фильмі. Сценарий «[[Өрмекші-адам]]» супер қаһарманының оқиғалары туралы [[Marvel Comics|Marvel]] комикстеріне негізделген. Франшизаның екінші қайта басталуы және Marvel кинематографиялық әлеміндегі (МКӘ) 16-шы фильм. «[[Капитан Америка: Азамат соғысы]]» комедиялық оқиғасынан кейін [[Питер Паркер]] мектеп өмірі мен қылмысқа қарсы күресті үйлестіруге тырысады, сөйтіп көп ұзамай Құзғын атты жауызға тап болады. 2015 жылдың ақпан айында [[Marvel Studios]] және [[Sony Pictures Entertainment|Sony]] ''Өрмекші-адам'' кейіпкерінің құқықтарын бірлесіп пайдалану туралы келісімге қол жеткізді. Келесі маусымда [[Том Холланд]] бас кейіпкер ретінде таңдалды және [[Джон Уоттс]] режиссер ретінде жалданды. Көп ұзамай сюжеттік желісіне ''Дэйли'' мен ''Голдстайн''ның жұмысқа қабылдауы болды. 2016 жылдың сәуір айында фильмнің атауы, сондай-ақ қосымша актерлік құрам, оның ішінде [[Marvel кинематографиялық әлемі|МКӘ]]-дегі [[Тони Старк / Темір адам]] рөліндегі [[Кіші Роберт-Дауни|Роберт-Дауни]] болды. Негізгі түсірілім 2016 жылдың маусым айында [[Джорджия]] штаты Файетт округінде ''Pinewood Atlanta Studios''-та басталды және [[Атланта]], Лос-Анджелесте және Нью-Йоркте жалғасты. Басқа сценаристер 2016 жылдың қазан айында [[Берлин]]де аяқталған түсірілім кезінде анықталды. Түсірілім тобы бұл фильмді алдыңғы ''Өрмекші-адам'' туралы фильмдерден ажырату үшін бар күш-жігерін жұмсады. Фильмнің премьерасы 2017 жылдың 28 маусымында [[Голливуд]]та өтті. Фильм 6 шілдеде [[3D]], [[IMAX]] және [[IMAX 3D]] форматтарында кең таралды. «'''Өрмекші-адам: Қайта оралу'''» бүкіл әлем бойынша 880 миллион доллардан астам қаражат жинады, бұл Өрмекші-Адамның екінші жоғары деңгейдегі бейімделуі және 2017 жылғы ең табысты алтыншы фильм болды. Фильмдер қоспасы сыншылардың жағымсыз пікірлерін, Паркердің мектеп өміріне, [[Том Холланд]] пен [[Майкл Китон]]ның актерлік шеберлігіне деген көңілін мақтады. [[Өрмекші-адам: Үйден жырақта]] фильмі 2019 жылдың 2 шілдесінде жарық көрді. Олар үшінші фильмді 2021 жылы 16 шілдеде шығаруды жоспарлап отыр. == Сюжет == Нью-Йорк үшін шайқас аяқталғаннан кейін, Эдриан Тумс және оның құтқару тобы қаланы тазарту туралы келісімшартқа қол қойды, бірақ олардың жұмысын «[[АҚШ үкіметі]]» мен «[[Stark Industries]]» бірлескен кәсіпорындары Дамуды Бақылау Департаменті (ДБД) бөгеп тастады. Оның бизнестен шығарылуына ашуланған Тумс өз қызметкерлерін Читаури технологиясын сақтауға және оны қара нарықта сатылуға, дамыған қару жасау үшін қолдануға көндіреді. Төрт жылдан кейін [[Тони Старк]] ''«Кек алушылар»'' командасындағы ішкі келіспеушілікті шешуге көмектесу үшін, Куинстегі Питер Паркер тағылымдамадан өтеді, ал Питер Германияға барғанын өзінің смартфонында құжаттайды. Кейінірек Тони Паркердің ''Кек алушы'' болуға дайын еместігін шешіп, одан оқуды жалғастыруды сұрайды, дегенмен ол Питерге арнайы костюмді өзіне алып қалуға мүмкіндік береді. '''«Өрмекші адам»''' ретінде қылмысқа қарсы күреске көп уақыт бөлу үшін Паркер өзінің мектебіндегі академиялық ондық командасын тастайды. Бір түнде, қылмыскерлер Тумстың жетілдірілген қаруын пайдаланып банкомат ұрлағаннан кейін, Паркер өзінің ең жақсы досы Нед өзінің құпия тұлғасын ашқан Куинсдегі пәтеріне оралады. Келесі түні Паркер Тумстың серіктері Джексон Брайс/Шокер және Герман Шульцпен бірге жергілікті қылмыскер Аарон Дэвиске қару сатқан кезде кездеседі. Паркер Құзғынды ұстап алады,бірақ Құзғын оны суға лақтырады, сол жерде Старк Питерді судан шығарып құтқарып алады. Операцияға қауіп төндірген Брайске ашуланған Тумс оны кездейсоқ өлтіреді, ал Шульц жаңа ''Шокер'' болады. Паркер мен Нед, Брайс қалдырған қаруды зерттеп, оның қуат өзегін алып тастайды. Шульцтағы қате Мэрилендке апарған кезде, Петр «Ондық» командасына қосылып, оларды ұлттық турнирге Вашингтонға апарады. Нед пен Паркер ''Өрмекші-адам'' костюміне салынған Stark трекерін өшіреді, сонымен бірге оның барлық функцияларын ашады. Паркер Тумсты ДБД-ден қаруды ұрлаудан қорғауға тырысады, бірақ жүк көлігіне қамалып қалады, сондықтан ол «Ондық» жарысын өткізіп алады. Ол қуат ядросының тұрақсыз Читаури гранатасы екенін білгенде, Паркер Вашингтон монументіне бет алады, онда ядро ​​жарылып кетеді, ал Нед және оның достары лифтен түсіп қалады. Жергілікті биліктен аулақ бола отырып, Паркер өзінің достарын, оның сыныптасы Лизді құтқарады. Нью-Йоркке оралған Паркер Дэвисті Тумсты табуға кіріседі. ''Staten Island'' паромында Паркер паромдағы ол Тумс Мак Гарган деген жаңа сатып алушыны табады, бірақ Тумс қашып кетеді және ақаулы қару паромды екіге бөледі. Старк Паркерге жолаушыларды құтқаруға көмектеседі, содан кейін ол Питерді абайсыздық үшін ұрсып, костюмді қайтарып алады. Паркер бірте-бірте жақсарып келе жатқан мектеп өміріне оралады және соңында Лизді өзімен бірге демалыста жүруді сұрайды. Би кешінде Паркер Лиздің Тумстың қызы екенін біледі. Паркерді Өрмекші адамның дауысы арқылы танып, Тумс егер оның жоспарларына араласуға тырысса, кек қайтарады. Тумсты жібергісі келмей, Паркер оны ұстап алуды шешеді. Недтің көмегімен Паркер Тумстың қаруланған ұшақты Кек алушылар мұнарасынан команданың жаңа штабына айдап әкетуді жоспарлап жатқанын түсінеді. Ол өзінің ескі өрмекші костюмін киіп, Тумсқа жол тартады. Шульц Питерге тосқауыл болады, бірақ Недтің көмегімен оны жеңеді. Өз аумағында Тумс ғимараттың тіректерін бұзады және Паркерді өлімге қалдырады. Петр үйіндіден босап, ұшақты ұстап алып, оны Кони аралының жанындағы жағажайға бағыттады. Ол және Тумс ашық қарама-қайшылыққа түседі, ол Тумстың жеңісімен аяқталады, бірақ оның костюмі бұзылады. Питер Тумсудың өмірін сақтап, оны полицияға қалдырады. Әкесі қамауға алынғаннан кейін, Лиз анасымен бірге Нью-Йорктен кетеді. Паркер Старктың Кек алушыларға қосылу шақыруын қабылдамайды. Старк Пмтердің Өрмекші адам костюмін қайтарады, ал Мэй тәте бөлменің есігінде тұрып, Питердің '''Өрмекші-адам''' екенін көреді. Жазулардан кейінгі алғашқы көріністе тұтқын Гарган түрмеде Тумсқа қарай жүреді. Гарган Тумстың Өрмекші адамның шынайы тұлғасын білетіндігі жайлы айтады, бірақ ол мұны жоққа шығарады; екінші көріністе, [[Капитан Америка]] төртінші қабырғаны бұзып жатқан жерде мемлекеттік қызмет туралы [[жарнама]] пайда болады. == Команда == === Түсірілім тобы === * '''Дыбысрежиссёр:''' Дэйв Джордан * '''Визуалды өңдеу бөлімінің жетекшісі:''' Райан Майнердинг * '''Визуалды эффект супервайзері:''' Джанэк Симс * '''Костюм шебері:''' Луиз Фрогли * '''Монтаж:''' Дэн Лебентал, Дэбби Бэрман * '''Қоюшы-суретші:''' Оливер Шолль === Рөлдерде === {| class="wikitable" style="width:100%;" |- ! Актер ! Рөлі |- | style="width:50%;"| [[Том Холланд]]<ref name="SpideyActors">{{cite web|url=http://www.thewrap.com/spider-man-shortlist-includes-paper-towns-star-nat-wolff-hugos-asa-butterfield-exclusive/ |title='Spider-Man' Shortlist Includes 'Paper Towns' Star Nat Wolff, 'Hugo's' Asa Butterfield (Exclusive) |publisher=TheWrap |date=2015-04-22 |accessdate=2015-04-23 |last=Sneider |first=Jeff |archiveurl=https://www.webcitation.org/6Y0PZmbCb?url=http://www.thewrap.com/spider-man-shortlist-includes-paper-towns-star-nat-wolff-hugos-asa-butterfield-exclusive/ |archivedate=2015-04-23 |lang=en }}</ref><ref name="SpideyFinalists">{{cite web|url=http://collider.com/new-spider-man-actor-narrowed-to-tom-holland-asa-butterfield/ |title=Spider-Man Finalists Reportedly Down to Tom Holland and Asa Butterfield |publisher=Collider |date=2015-05-01 |accessdate=2015-05-01 |last=Chitwood |first=Adam |archiveurl=https://www.webcitation.org/6YJCoJCQR?url=http://collider.com/new-spider-man-actor-narrowed-to-tom-holland-asa-butterfield/ |archivedate=2015-05-05 |lang=en }}</ref><ref name="HollandWatts">{{cite web|url=http://marvel.com/news/movies/24758/sony_pictures_and_marvel_studios_find_their_spider-man_star_and_director |title=Sony Pictures and Marvel Studios Find Their 'Spider-Man' Star and Director |publisher=[[Marvel Comics|Marvel.com]] |date=2015-06-23 |accessdate=2015-06-23 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6ZWEoSWCY?url=http://marvel.com/news/movies/24758/sony_pictures_and_marvel_studios_find_their_spider-man_star_and_director |archivedate=2015-06-24 |lang=en }}</ref> | style="width:50%;"| Питер Паркер / Өрмекші-адам |- | [[Майкл Китон]]<ref name="Keaton">{{cite web|url=http://variety.com/2016/film/news/michael-keaton-spider-man-villain-homecoming-2-1201752759/ |title=Michael Keaton Eyed to Play Villain in 'Spider-Man: Homecoming' (EXCLUSIVE) |last=Kroll |first=Justin |work=[[Variety]] |date=2016-04-13 |accessdate=2016-04-13 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6gkRnjSpg?url=http://variety.com/2016/film/news/michael-keaton-spider-man-villain-homecoming-2-1201752759/ |archivedate=2016-04-13 |lang=en }}</ref><ref name="SDCC2016">{{cite web|url=http://marvel.com/news/movies/26510/sdcc_2016_spider-man_homecoming_introduces_its_villain |title=SDCC 2016: 'Spider-Man: Homecoming' Introduces Its Villain |last=Strom |first=Marc |publisher=[[Marvel Comics|Marvel.com]] |date=2016-07-23 |accessdate=2016-07-23 |archiveurl=https://archive.is/20160724125157/http://marvel.com/news/movies/26510/sdcc_2016_spider-man_homecoming_introduces_its_villain |archivedate=2016-07-24 |lang=en }}</ref><ref name="KeatonIsVulture">{{cite web|url=http://www.torontosun.com/2016/11/02/marvels-kevin-feige-on-doctor-strange-replacing-downey-and-the-blueprint-for-the-mcu |title=Marvel's Kevin Feige on 'Doctor Strange', replacing Downey and the blueprint for the MCU |last=Daniell |first=Mark |work=Toronto Sun |date=2016-11-02 |accessdate=2016-11-09 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6ltbkxnfp?url=http://www.torontosun.com/2016/11/02/marvels-kevin-feige-on-doctor-strange-replacing-downey-and-the-blueprint-for-the-mcu |archivedate=2016-11-09 |lang=en }}</ref> | Эдриан Тумс / Құзғын |- | [[Джон Фавро]]<ref name="Favreau">{{cite web|url=http://variety.com/2016/film/news/jon-favreau-spider-man-homecoming-happy-iron-man-1201850442/ |title=Jon Favreau to Reprise ‘Iron Man’ Role in ‘Spider-Man: Homecoming’ (EXCLUSIVE) |last=Kroll |first=Justin |work=[[Variety]] |date=2016-09-01 |accessdate=2016-09-01 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6kCuBZsSL?url=http://variety.com/2016/film/news/jon-favreau-spider-man-homecoming-happy-iron-man-1201850442/ |archivedate=2016-09-01 |lang=en }}</ref> | Харолд «Хәппи» Хоган |- | [[Зендея]]<ref name="Zendaya2" /><ref name="Zendaya">{{cite web|url=http://deadline.com/2016/03/zendaya-spider-man-tom-holland-marvel-sony-1201715599/ |title=Zendaya Lands A Lead In Spider-Man Reboot At Sony And Marvel Studios |last=Fleming Jr. |first=Mike |publisher=[[Deadline.com]] |date=2016-03-07 |accessdate=2016-03-07 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6fptdEYed?url=http://deadline.com/2016/03/zendaya-spider-man-tom-holland-marvel-sony-1201715599/ |archivedate=2016-03-07 |lang=en }}</ref><ref name="FeigeDenOfGeek">{{cite web|url=http://www.denofgeek.com/us/movies/spider-man/266148/spider-man-homecoming-ending-kevin-feige-talks-some-surprises|title=Spider-Man: Homecoming Ending – Kevin Feige Talks Some Surprises|last=Crow|first=David|publisher=Den of Geek|date=2017-07-08|accessdate=2017-07-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6roFjC5NB?url=http://www.denofgeek.com/us/movies/spider-man/266148/spider-man-homecoming-ending-kevin-feige-talks-some-surprises|archivedate=2017-07-08|lang=en}}</ref> | Мишэл «ЭмДжэй» Джонз |- | [[Доналд Гловер]]<ref name="Glover">{{cite web|url=https://deadline.com/2016/06/donald-glover-spider-man-homecoming-1201772429/ |title=Donald Glover Joins ‘Spider-Man: Homecoming’ |last=Fleming Jr. |first=Mike |publisher=[[Deadline.com]] |date=2016-06-14 |accessdate=2016-06-14 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6iGSuUQKW?url=https://deadline.com/2016/06/donald-glover-spider-man-homecoming-1201772429/ |archivedate=2016-06-14 |lang=en }}</ref><ref name="GloverRole">{{cite web|url=http://www.latimes.com/entertainment/movies/la-et-mn-spider-man-homecoming-donald-glover-20170706-story.html |title=How Donald Glover wound up in 'Spider-Man: Homecoming,' and what it might mean for an inclusive future |last=Yamato |first=Jen |work=[[Los Angeles Times]] |date=2017-07-06 |accessdate=2017-07-06 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6rlkWuRLf?url=http://www.latimes.com/entertainment/movies/la-et-mn-spider-man-homecoming-donald-glover-20170706-story.html |archivedate=2017-07-07 |lang=en }}</ref> | Аарон Дэвис |- | [[Мариса Томей]]<ref name="Zendaya2">{{cite web|url=http://variety.com/2016/film/news/spider-man-reboot-zendaya-1201724216/ |title=Zendaya Joins 'Spider-Man' Reboot |last=Kroll |first=Justin |work=[[Variety (magazine)|Variety]] |date=2016-03-07 |accessdate=2016-03-07 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6fpuM9eld?url=http://variety.com/2016/film/news/spider-man-reboot-zendaya-1201724216/ |archivedate=2016-03-07 |lang=en }}</ref><ref name="Tomei">{{cite web|url=http://variety.com/2015/film/news/marisa-tomei-spider-man-1201536080/ |title=Marisa Tomei to Play Aunt May in New 'Spider-Man' Movie (EXCLUSIVE) |last=Kroll |first=Justin |work=[[Variety (magazine)|Variety]] |date=2015-07-08 |accessdate=2015-07-08 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6ZsGWfvj2?url=http://variety.com/2015/film/news/marisa-tomei-spider-man-1201536080/ |archivedate=2015-07-08 |lang=en }}</ref><ref name="TomeiBacklash">{{cite news|last1=Child |first1=Ben |title=Twitter backlash after 'too hot' Marisa Tomei cast as Spider-Man's Aunt May |url=https://www.theguardian.com/film/2015/jul/09/marisa-tomei-spider-man-aunt-too-hot-twitter-backlash |accessdate=2015-07-13 |work=[[The Guardian]] |date=2015-07-09 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6Zzwd5J9p?url=http://www.theguardian.com/film/2015/jul/09/marisa-tomei-spider-man-aunt-too-hot-twitter-backlash |archivedate=2015-07-13 |lang=en }}</ref> | Мэй тәте |- | [[Роберт Дауни (кіші)|Кіші Роберт-Дауни]]<ref name="Downey">{{cite web|url=http://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/robert-downey-jr-joins-spider-885829 |title=Robert Downey Jr. Joins 'Spider-Man: Homecoming' |last=Kit |first=Borys |work=[[The Hollywood Reporter]] |date=2016-04-21 |accessdate=2016-04-21 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6gwJpLINa?url=http://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/robert-downey-jr-joins-spider-885829 |archivedate=2016-04-21 |lang=en }}</ref> | Тони Старк / Темір адам |- | [[Гвинет Пэлтроу]]<ref name="Paltrow">{{cite web|url=http://www.thisisinsider.com/spider-man-homecoming-pepper-potts-2017-7 |title='Spider-Man: Homecoming' features the return of a character we never thought we'd see again — and it's all the better for it |last=Acuna |first=Kirsten |publisher=Insider |date=2017-07-06 |accessdate=2017-07-07 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6rloJjylJ?url=http://www.thisisinsider.com/spider-man-homecoming-pepper-potts-2017-7 |archivedate=2017-07-07 |lang=en }}</ref> | Пэппер Поттс |- | [[Кэрри Кондон]]<ref name="ConnellyCast">{{cite web|url=http://io9.gizmodo.com/yes-jennifer-connelly-is-the-voice-of-spider-mans-home-1796655173 |title=Yes, Jennifer Connelly Is the Voice of Spider-Man's Homecoming Suit |last=Lussier |first=Germain |publisher=[[io9]] |date=2017-07-05 |accessdate=2017-07-07 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6rloPq7bg?url=http://io9.gizmodo.com/yes-jennifer-connelly-is-the-voice-of-spider-mans-home-1796655173 |archivedate=2017-07-07 |lang=en }}</ref> | жасанды интеллект Ж.Ұ.М.А (дауыс) |- | [[Крис Эванс]] | Стив Роджерс / Капитан Америка |- | [[Джэйкоб Баталон]] | Нед |- | [[Лора Хәрриер]] | Лиз |- | [[Тони Рэволори]] | Юджин «Флэш» Томпсон |- | [[Гарсэлл Боувэ]] | Лиздің анасы «Дорис Тумс» |- | [[Джэннифер Коннелли]] | жасанды интеллект «Карэн» (дауыс) |- | [[Боким Вудбайн]] | Херман Шульц / Шокер #2 |- | [[Логан Маршалл Грин]] | Джәксон Брайс / Шокер #1 |- | [[Стэн Ли]] | Гари (камео) |} == Маркетинг == [[File:Spider-Man Homecoming by Gage Skidmore.jpg|thumb|250px|(сол жақтан) [[Том Холланд]], [[Лора Хәрриер]], [[Тони Рэволори]], [[Джэйкоб Баталон]], [[Зендея]] және режиссёр [[Джон Уоттс]] [[San Diego Comic-Con International]] 2016 жылы.]] Уоттс, Холланд, Баталон, Хәрриер, Рэволори және Зендея2016 жылы Сан-Диегодағы Комик-Кон-да болып, онда олар фильмнің эксклюзивті трейлерін ұсынды<ref name="SDCC20162">{{cite web|url=http://marvel.com/news/movies/26510/sdcc_2016_spider-man_homecoming_introduces_its_villain|title=SDCC 2016: 'Spider-Man: Homecoming' Introduces Its Villain|first=Marc|last=Strom|date=2016-07-23|publisher=[[Marvel Comics|Marvel.com]]|lang=en|accessdate=2016-07-23|archiveurl=https://archive.is/20160724125157/http://marvel.com/news/movies/26510/sdcc_2016_spider-man_homecoming_introduces_its_villain|archivedate=2016-07-24}}</ref><ref name="SDCC2016CBR">{{cite web|url=http://www.comicbookresources.com/article/sdcc-marvel-studios-reveals-latest-phase-3-secrets|title=SDCC: Marvel Studios Reveals Latest Phase 3 Secrets|first=Albert|last=Ching|date=2016-07-23|publisher=Comic Book Resources|lang=en|accessdate=2016-07-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160725143033/http://www.comicbookresources.com/article/sdcc-marvel-studios-reveals-latest-phase-3-secrets|archivedate=2016-07-25}}</ref>. [[Comic Con Experience]] 2016 көрмесінде фильмдер панелі ұсынылды<ref>{{cite web|url=http://comicbook.com/marvel/2016/10/28/sony-marvel-bringing-spider-man-homecoming-to-brazil-convention/|title=Sony & Marvel Bringing Spider-Man: Homecoming To Brazil Convention|first=Megan|last=Peters|date=2016-10-28|publisher=Comicbook.com|lang=en|accessdate=2016-10-28|archiveurl=https://www.webcitation.org/6lbxUAzFH|archivedate=2016-10-28}}</ref>. Бірінші трейлердің премьерасы 2016 жылдың 8 желтоқсанында [[Джимми Киммел тікелей эфирде!]] ток-шоуында жарық көрді<ref>{{cite web|url=http://io9.gizmodo.com/spider-man-takes-flight-in-the-first-tiny-glimpse-at-s-1789773454|title=Spider-Man Takes Flight In The First, Tiny Glimpse at Spider-Man: Homecoming|first=James|last=Whitbrook|date=2016-12-07|publisher=io9|lang=en|accessdate=2016-12-07|archiveurl=https://www.webcitation.org/6mZxhNIdV|archivedate=2016-12-07}}</ref>. Екі нұсқасы шығарылды - біреуі Джимми Киммел-де ойнады, екіншісі - әртүрлі кадрлар мен диалогтары бар халықаралық нұсқа. Кэвин Файги олардың арасында жеткілікті айырмашылық бар деп ойлады: «Егер адамдар екеуін көрсе, күлкілі болар еді».<ref>name="USATodayDec2016"</ref> Екінші трейлер 2017 жылы 28 наурызда, кеш қарсаңында «CinemaCon 2017» фестивалінде көрсетілгеннен кейін пайда болды<ref name="CinemaCon2017Trailer">{{cite web|url=http://ew.com/movies/2017/03/28/spider-man-homecoming-trailer-2/|title=Peter Parker suits up in new Spider-Man: Homecoming trailer|first=Devan|last=Coggan|date=2017-03-28|lang=en|accessdate=2017-03-28|archiveurl=https://www.webcitation.org/6pItsIJkZ?url=http://ew.com/movies/2017/03/28/spider-man-homecoming-trailer-2/|archivedate=2017-03-28|work=[[Entertainment Weekly]]}}</ref>. Эксклюзивті үзінді «MTV Movie & TV Awards 2017» байқауының барысында көрсетілді<ref name="MTVAwardsClip">{{cite web|url=http://deadline.com/2017/05/spider-man-homecoming-clip-tom-holland-zendaya-1202086558/|title=‘Spider-Man: Homecoming’ Clip: “You’re the Spider-Man from YouTube!”|first=Amanda|last=N'Duka|date=2017-05-07|publisher=[[Deadline.com]]|lang=en|accessdate=2017-05-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6qJlPAs4j?url=http://deadline.com/2017/05/spider-man-homecoming-clip-tom-holland-zendaya-1202086558/|archivedate=2017-05-08}}</ref>. 24 мамыр 2017 Sony және Marvel үшінші отандық және халықаралық трейлер шығарды<ref>{{Cite news|title=Появился финальный трейлер фильма «Человек-паук: Возвращение домой»|first=Дарико|last=Цулая|url=https://www.kinopoisk.ru/news/2957828/|work=[[КиноПоиск]]|date=2017-05-24|accessdate=2017-05-25|language=ru}}</ref><ref name="ThirdTrailersAndPosters">{{cite web|url=http://www.comingsoon.net/movies/trailers/851113-new-spider-man-homecoming-trailer#/slide/1|title=New Spider-Man: Homecoming Trailer Swings Onto the Web|first=Max|last=Evry|date=2017-05-24|publisher=ComingSoon.net|lang=en|accessdate=2017-05-24|archiveurl=https://www.webcitation.org/6qhYSdlvc?url=http://www.comingsoon.net/movies/trailers/851113-new-spider-man-homecoming-trailer|archivedate=2017-05-24}}</ref>. Итан Андертон ([[/Film]] блогынан) екі трейлерді де көріп, ''«Өрмекші-адам туралы ең жақсы кинокартина болуға мүмкіндігі бар. Marvel кинематографиялық әлемінің бір бөлігі ретінде уэб-бейненің болуы дұрыс сияқты»'' деп ұнамды пікірін мәлімдеді.<ref name="/FilmThirdTrailers">{{cite web|url=http://www.slashfilm.com/final-spider-man-homecoming-trailer/|title=‘Spider-Man: Homecoming’ Final Trailers: Webslinging Never Looked So Good|first=Ethan|last=Anderton|date=2017-05-24|publisher=[[/Film]]|lang=en|accessdate=2017-05-24|archiveurl=https://www.webcitation.org/6qhhsAZLE?url=http://www.slashfilm.com/final-spider-man-homecoming-trailer/|archivedate=2017-05-24}}</ref> == Шығарылым == === Театр === [[Сурет:World premiere of Spider-Man Homecoming at TCL Chinese Theatre.jpg|thumb|right|200px]] Картинаның әлемдік премьерасы 2017 жылдың 28 маусымында [[Голливуд]]тағы TCL [[Қытай]] театрында өтті<ref>name="LAPremiere">{{cite web|url=http://www.comingsoon.net/movies/trailers/863303-spider-man-homecoming-premiere-livestream#/slide/1|title=Watch the Spider-Man: Homecoming Premiere Livestream!|first=Jenna|last=Busch|date=2017-06-28|publisher=ComingSoon.net|lang=en|accessdate=2017-06-28|archiveurl=https://www.webcitation.org/6rZae1gG8?url=http://www.comingsoon.net/movies/trailers/863303-spider-man-homecoming-premiere-livestream|archivedate=2017-06-29}}</ref> және 5 шілдеде [[Ұлыбритания]]да<ref>name="UKRelease">{{cite web|url=http://www.digitalspy.com/movies/spider-man/news/a828943/spider-man-homecoming-release-uk-cinemas-earlier-than-expected/|title=Spider-Man: Homecoming is swinging into UK cinemas earlier than expected|first=Rachel|last=Babbage|date=2017-05-22|lang=en|accessdate=2017-05-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/6qgaH85Tp?url=http://www.digitalspy.com/movies/spider-man/news/a828943/spider-man-homecoming-release-uk-cinemas-earlier-than-expected/|archivedate=2017-05-23|work=[[Digital Spy]]}}</ref>, 6 шілдеде [[Ресей]]де<ref>name="WDSSPR">{{Cite web|url=http://wdsspr.ru/soon/00302/|title=Человек-паук: Возвращение домой (2017)|publisher=Walt Disney Studios Sony Pictures Releasing|lang=ru|accessdate=2017-06-29}}</ref>, 7 шілдеде [[АҚШ]]-та<ref>name="NewReleaseDate2">{{cite web|url=http://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/jumanji-release-date-pushed-spider-857644|title='Jumanji' Release Date Pushed, 'Spider-Man' Shifts Up|first=Rebecca|last=Ford|date=2016-01-20|lang=en|accessdate=2016-01-20|archiveurl=https://www.webcitation.org/6ega8ptzY?url=http://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/jumanji-release-date-pushed-spider-857644|archivedate=2016-01-20|work=[[The Hollywood Reporter]]}}</ref>[[3D]], [[IMAX]]<ref>name="HollandWatts2">{{cite web|url=http://marvel.com/news/movies/24758/sony_pictures_and_marvel_studios_find_their_spider-man_star_and_director|title=Sony Pictures and Marvel Studios Find Their 'Spider-Man' Star and Director|date=2015-06-23|publisher=[[Marvel Comics|Marvel.com]]|lang=en|accessdate=2015-06-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/6ZWEoSWCY?url=http://marvel.com/news/movies/24758/sony_pictures_and_marvel_studios_find_their_spider-man_star_and_director|archivedate=2015-06-24}}</ref> және [[IMAX 3D]]<ref>name="IMAX3D2">{{cite web|url=http://www.ign.com/articles/2016/01/27/spider-man-reboot-will-be-released-in-imax|title=Spider-Man Reboot Will Be Released In IMAX|first=Alex|last=Osborn|date=2016-01-26|publisher=[[IGN]]|lang=en|accessdate=2016-01-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/6eqA1FSew?url=http://www.ign.com/articles/2016/01/27/spider-man-reboot-will-be-released-in-imax|archivedate=2016-01-27}}</ref> форматында шығарылды. Бастапқыда фильм 2017 жылдың 28 шілдесінде шығуы керек<ref>name="NewReleaseDate2"</ref>. === Медиа === Өрмекші-адам: Қайта оралу «''Sony Pictures Home Entertainment''» сандық жүктеуінде 2017 жылдың 26 ​​қыркүйегінде, ал Blu-ray, Blu-ray 3D, Ultra HD Blu-ray және [[DVD]]-де 2017 жылдың 17 қазанында шығарылды. Сандық және [[Blu-ray Disc|Blu-ray]] шығарылымға сахна артындағы функциялар, жойылған көріністер және кинодағы қателіктер кіреді.<ref>name="HomeMediaReleaseDate"</ref> NPD VideoScan мәліметтеріне сәйкес, сатылымның алғашқы аптасында физикалық шығарылымдар басты медиа-шығарылым болды. Blu-ray нұсқасы сатылымның 79% құрады, сатылымдардың жалпы көлемінің 13% Ultra HD Blu-ray нұсқасынан келеді.<ref>name="HomeMediaSales"</ref> == Көзқарастар == === Рейтинг === [[File:Tom Holland by Gage Skidmore.jpg|thumb|left|upright|[[Том Холланд]] — Өрмекші адам рөлінде өнер көрсеткені үшін кеңінен танылды. ]] [[Rotten Tomatoes]] уэб-сайтында фильмнің рейтингі 92%, 306 шолу негізінде орташа 7,6 / 10, оның 282-сі оң, ал қалған 24-і теріс. Сайттың сыни пәтуасы: «''Өрмекші-адам: Қайта оралу'', екінші рет қайта іске қосылды, ол Marvel кинотуындысына франшиза құруға бейімделмейтін ыңғайлы үйлесетін түрлі-түсті, қызықты шытырман оқиға берді» делінген.<ref>name="Rotten Tomatoes"</ref> [[Metacritic]] уэб-сайтында рейтингтер орташа [[арифметикалық орта]]ға негізделген, 51 шолу негізінде 100 кинофильмнің орташа рейтингі «''жалпы жағымды пікірлерді''» көрсетеді.<ref>name="Metacritic"</ref> [[CinemaScore]] сауалнамасы бойынша көрермендер фильмге F-тен «А» -дан А+ -ге дейінгі шкала бойынша орташа баға берді, ал [[PostTrak]]-тің хабарлауынша, фильм түсірушілер оған 89% оң баға және 74% «''белгілі ұсыныс''» берді.<ref>name="DeadlineWknd1"</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[https://www.sonypictures.com/movies/spider-man Ресми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190325215557/http://www.sonypictures.com/movies/spider-man/ |date=2019-03-25 }} {{commons|Category:Spider-Man: Homecoming}} {{Marvel кинематографиялық әлемі}} [[Санат:2017 жылғы АҚШ фильмдері]] [[Санат:3D форматтағы АҚШ фильмдері]] [[Санат:3D форматтағы 2017 жылғы фильмдер]] [[Санат:Marvel кинематографиялық әлемінің фильмдері]] [[Санат:Өрмекші-адам туралы фильмдер]] [[Санат:Қайталама фильмдер]] [[Санат:2017 жылғы фантастикалық фильмдер]] [[Санат:2017 жылғы шытырман оқиғалы фильмдер]] [[Санат:Студенттер туралы фильмдер]] [[Санат:Қосалқы фильмдер]] [[Санат:Джон Уоттс фильмдері]] [[Санат:Қару-жарақ саудасы туралы фильмдер]] 5b48pywb61c09zczyg242t5gvllwrqw 0 641467 3590794 3550990 2026-04-24T05:29:15Z TalgatSnow 143530 3590794 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Жамала |Шынайы есімі = |Сурет = ESC2016 winner's press conference 01.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = Жамала [[Eurovision ән байқауы 2016|Eurovision 2016 ән байқауында]] |Фон = |Туған кездегі есімі = Сусана Алимовна Жамаладинова |Туған күні = 27.08.1983 |Туған жері = {{туғанжері|Ош|Ошта}}, [[Қырғыз Кеңестік Социалистік Республикасы|Қырғыз КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = 2001—қазіргі күн |Мемлекет = {{Байрақ|Украина}} |Мамандықтары = {{әнші|Украина}}, әндер авторы |Дауыс түрі = [[сопрано]] |Аспаптары = [[фортепиано]] |Жанрлары = {{hlist|[[Электрондық музыка|Электрондық]]|[[Минимализм (музыка)|минимализм]]|[[уорлдбит]]|[[соул]]|[[хип-хоп]]|[[Поп-музыка|поп]]}} |Лақап аттары = Jamala (Жамала) |Лейблдері = {{hlist|Moon Records Ukraine|Enjoy! Records|[[Universal Music Group]]}} |Марапаттары = «[[YUNA]]» (2016) |Сайты = {{URL|jamala.ua}} |Commons = Jamala }} '''Сусана Алимовна Жамаладинова''' ({{lang-uk|Сусана Алімівна Джамаладінова}}, {{lang-crh|Susana Alim qızı Camaladinova}}; '''Жамала''' немесе '''Jamala''' лақап аттарымен танымал, [[27 тамыз]] [[1983 жыл|1983]], [[Ош]], [[Қырғыз Кеңестік Социалистік Республикасы|Қырғыз КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — [[Қырым татарлары|қырымтатардан]] шыққан украиналық опера және джаз әншісі, композитор, әндердің авторы және актриса,<ref name=Narodna>{{cite web|url=http://www.president.gov.ua/news/ti-zrobila-shaslivimi-velicheznu-kilkist-lyudej-prezident-zu-37110|title=Ти зробила щасливими величезну кількість людей - Президент зустрівся зі співачкою Джамалою|date=2016-05-16 | website=president.gov.ua |publisher=Administracija Predsjednika Ukrajine |language=uk |accessdate=2016-05-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160517035333/http://www.president.gov.ua/news/ti-zrobila-shaslivimi-velicheznu-kilkist-lyudej-prezident-zu-37110 |archivedate=2016-05-17}}</ref> «[[Украина халық әртісі]]» (2016), Украинаның ұлттық музыка академиясын бітірді. [[Джаз]], [[соул]], фанкалық, фолкалық, [[Поп-музыка|поп]] және [[Электрондық музыка|электронды]] жанрларына қатысты, опералық спектакльдер мен шоуларға қатысты.<ref name="JamalaMojaPravda">{{cite web|url=http://pravda.stb.ua/ua/episode/dzhamala-vpervye-eksklyuzivno-rasskazala-o-pervoj-lyubvi-moya-pravda-chast-2-iz-2/|title=Джамала впервые эксклюзивно рассказала о первой любви|data=2016-05-07|publisher=''СТБ''|accessdate=2016-05-09|lang=uk|archiveurl=https://www.webcitation.org/6iDCYXWtk?url=http://pravda.stb.ua/ua/episode/dzhamala-vpervye-eksklyuzivno-rasskazala-o-pervoj-lyubvi-moya-pravda-chast-2-iz-2/|archivedate=2016-06-12}}</ref><ref name=Bondiana>{{cite web |url=http://www.umoloda.kiev.ua/print/84/45/80174/ |title=Стовідсоткова Джамала |date= |website=umoloda.kiev.ua |publisher=Україна молода |language=uk |accessdate=2016-05-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160509034046/http://www.umoloda.kiev.ua/print/84/45/80174/ |archivedate=2016-05-09}}</ref><ref name=ZirkiVOperi>{{cite web|url=http://mediananny.com/raznoe/18232/ |title=Звезды в опере: Пономарев и Джамала разделили победу|date=2012-03-04 |website=mediananny.com |publisher=Медианяня |language=ru |accessdate=2016-05-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140221054059/http://mediananny.com/raznoe/18232 |archivedate=2014-02-21}}</ref> 2009 жылғы сегізінше халықаралық «Жаңа толқын» байқауының жеңімпазы. 2016 жылы «[[Eurovision ән байқауы 2016|Eurovision 2016]]» ән байқауында «[[1944 (ән)|1944]]» әнімен байқаудың жеңімпазы атанды. Осы байқауда жеңіске жеткеннен кейін [[Украина президенті|Украинаның бұрынғы президенті]] [[Пётр Алексеевич Порошенко|Петр Порошенко]] оған «[[Украина халық әртісі]]» марапатын табыс етті. Бүгінгі күнге дейін өзінің шығармашылық мансабында бес студия, екі ұлттық, бір концерт және екі шағын альбом жазып шығарды, сонымен қатар, ағылшын, украин, орыс және қырым татар тілдерінде әндер жазылған бір максингль. Ол украиналық режиссер Олес Саниннің «Бұрғы» фильмінде басты рөлді сомдады. Ол «[[YUNA]]» украин музыкалық сыйлығының жеті мүсінін, «ELLE Style Award» екі марапатын, сондай-ақ, «Жыл адамы», «Үздік сән марапаттары», «Қызыл алма марапаттары», «Евростори марапаттары», «Марсель Безенчон сыйлығы» және т.б. «Космополиттік марапаттар». == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{singer-stub}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Eurovision ән байқауының жеңімпаздары}} [[Санат:Eurovision ән байқауы 2016 қатысушылары]] [[Санат:Eurovision ән байқауындағы Украина өкілдері]] [[Санат:Eurovision ән байқауының жеңімпаздары]] 08vmoe8dv2v2kgetkvp3giws8u3m5b3 0 642785 3590799 3452909 2026-04-24T05:31:28Z Еркежан Сейтқазы 180268 цифр қатесі 3590799 wikitext text/x-wiki {{Физикалық космология}} '''Жойқын сығылу''' ({{lang-en|Big Crunch}}) — ғаламның түпкі тағдырына арналған гипотетикалық сценарий болып, ол бойынша жаһанның кеңеюі ақыры қайтып, ғалам қайта жеміріле сығылып, нәтижесінде ғарыштық масштаб коэффициенті нөлге жетеді, ал бұл оқиға ғаламның тағы да қайтадан [[Жойқын жарылыс]] жасауына мүмкіндік қалдырады. Дәлелдердің көпшілігі Жойқын сығылу теориясының дұрыстығын дәлелдеген жоқ. Есесіне, [[астрономия]]лық бақылаулар ғарыштың кеңею жылдамдығы үдей түскенін, әркез [[гравитация]]лық әсерден баяуламағанын растайды. Бұл [[Ғаламның жылулық өлімі|Жойқын мұздау]] (Big Chill), немесе [[Жойқын сөгілу]]дің (Big Rip) мүмкіндігі әлдеқайда зор деген сөз. ==Жалпы шолу== [[Сурет:Big Crunch.gif|thumb|left|200px|Жойқын сығылу анимациясы]] Жойқын сығылу сценарийі бойынша, ғарыштағы заттардың тығыздығы жеткілікті жоғары, сондықтан гравитациялық тартылыс Жойқын жарылыстан басталған кеңею күшін ақыры жеңеді деп болжайды. FLRW (метрика, Friedmann–Lemaître–Robertson–Walker metric) [[космология]]сы орташа энергия тығыздығына - [[Хаббл параметрі]]не және космологиялық тұрақты шамаға сүйене отырып ғарыштық кеңеюдің ақыры тоқтап қалатынын болжады. Егер метрикалық кеңею тоқтар болса, онда уақыт өте келе міндетті түрде жиырылу пайда болып, әрі үдеп, соңында жаһан гравитациялық күйреу күйінде аяқтайтын болады "[[Жойқын серпіліс]]" (Big Bounce) деп аталатын нақты теория жаһанның өзі басталған күйіне қайта қайтып, тағы бір Жойқын жарылысқа бастама болар жойылуға жетеді, осылай Жойқын жарылыс және Жойқын сығылу кезеңдерінен тұратын серпілістер арқылы ғалам мәңгі өмір сүреді.<ref>{{Cite web |url=http://www.windows.ucar.edu/tour/link=/the_universe/Crunch.html |title=Jennifer Bergman, ''The Big Crunch'', Windows to the Universe (2003) |access-date=2009-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100316211915/http://www.windows.ucar.edu/tour/link=/the_universe/Crunch.html |archive-date=2010-03-16 |url-status=dead }}</ref> 1990-жылдардың аяғы мен 2000-жылдардың басындағы эксперименттік дәлелдер (атап айтқанда, алыстағы [[ғаламатжұлдыз]]дарды (supernova) бақылау және [[Ғарыш микротолқынды фоны]]н картаға түсіру)<ref>{{Cite journal |arxiv = astro-ph/0409264|doi = 10.1088/1475-7516/2004/12/006|bibcode = 2004JCAP...12..006W|title = Current observational constraints on cosmic doomsday|year = 2004|last1 = Wang|first1 = Yun|last2 = Kratochvil|first2 = Jan Michael|last3 = Linde|first3 = Andrei|last4 = Shmakova|first4 = Marina|journal = Journal of Cosmology and Astroparticle Physics|volume = 2004|issue = 12|pages = 006 | issn=1475-7516 }}</ref><ref>McSween, Stephen A. "Dark Energy and the Red Shift in a Contracting Universe." [http://bigcrunchuniverse.com]</ref> жаһанның кеңеюі гравитациядан баяуламаған, қайта үдей түскен деген қорытынды шығарды. 2011 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] осы жаңалықты ашуға үлес қосқан зерттеушілерге берілді.<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2011/summary/ |title=The Nobel Prize in Physics 2011 |access-date=2019-07-14 |website=[[Nobel Prize|nobelprize.org]]}}</ref> Алайда, [[Роджер Пенроуз]] (Roger Penrose) [[Жалпы салыстырмалылық теориясы]]на негізделген теорияны ("конформды циклдік космология" деп аталады) ұсынды. Ол бойынша ғалам барлық материя ыдырап, жарыққа айналғанша кеңейе береді. Сосын әлемде ешбір уақыт немесе қашықтық масштабы болмайтындықтан, ол да Жойқын жарылысқа ұқсас болады (нәтижесінде келесі цикл басталатын Жойқын жарылыс туғызатын Жойқын сығылу болады).<ref>Penrose, Roger. "Cycles of Time: An Extraordinary New View of the Universe [Hardcover]." (2011).</ref> == Тағыда == # [[Уақыт жебесі]] # [[Бентли парадоксы]] # [[Жойқын жыртылу]], Ғалам соңы ғажайып екенін болжайтын бір модель # [[Ғалам хронологиясы]] # [[Циклдік ғалам моделі]] # [[Энтропия]] (уақыт жебесі) # [[Мәңгілік қайталаным]] # [[Космологиялық дәуірлер тізбегі]] # [[Алыс болашақ тізбегі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ==Сыртқы сілтеме== * [https://science.howstuffworks.com/dictionary/astronomy-terms/big-crunch.htm#pt3 Ғарыштың тууы мен өлуі] * [https://www.forbes.com/sites/startswithabang/2017/05/13/ask-ethan-can-the-universe-still-end-in-a-big-crunch/#338569034347 Дүние Жойқын сығылуда аяқтай ма?] * [https://www.newscientist.com/article/dn2759-universe-might-yet-collapse-in-big-crunch/ Ғарыштың Жойқын сығылуы] [[Санат:Космология]] [[Санат:Эсхатология]] 0ny4usoov38cgu6em5yzpraiyezrucy 0 643147 3590797 3368753 2026-04-24T05:30:10Z Еркежан Сейтқазы 180268 тыныс белгі қатесі 3590797 wikitext text/x-wiki {{Физикалық космология}} '''Физикалық космология''' ({{lang-en|Physical cosmology}}) — космологияның бір тармағы болып, ол космологиялық модельдерді зерттейді. Космологиялық модель немесе жай космология, ғаламның [[Өлшемі алып құрылымы]] мен динамикасын сипаттайды және оның пайда болуы, құрылымы, эволюциясы және соңғы түпкі тағдыры туралы іргелі (fundamental) сұрақтарды зерттеуге мүмкіндік береді. Космология ғылым ретінде аспан денелері жердегімен бірдей [[физика заңдары]]на бағынады делінетін [[Николай Коперник|Коперник]]тік принципі мен алғаш физика заңдарын математикалық түсінікті еткен [[Ньютон механикасы]]нан бастау алады. Физикалық космология қазіргі мағынада 1915 жылы [[Альберт Эйнштейн]]нің [[жалпы салыстырмалылық теориясы]] арқылы дамып, 1920 жылдардан бастап маңызды жаңалықтар ашылды: біріншіден, [[Эдвин Хаббл]] ғаламда [[Құс жолы]]нан тыс көптеген алып [[галактика]]лар бар екенін анықтады; сосын Весто Слайфер (Vesto Slipher) және басқалар жасаған жұмыстары [[Ғаламның кеңеюі|ғаламның кеңейіп]] жатқанын көрсетті. Осынау маңызды жетістіктер ғалам пайда болуы туралы ғылыми жорамал жасауға мүмкіндік берді және жетекші космологиялық модель ретінде [[Джордж Лемаитр]]дің (Georges Lemaître) [[Жойқын жарылыс]] теориясын (the Big Bang theory) жүйелеуге мүмкіндік берді. Кей зерттеушілер әлі де бірнеше альтернативті космологиялық моделді жақтайды, бірақ космологтардың көбі [[Жойқын жарылыс]] теориясы бақылау нәтижелерін ең жақсы түсіндіретіндігімен келіседі. 90-шы жылдардан бастап [[бақылау]] космологиясының дамуы, әсіресе [[ғарыш микротолқынды фоны]]н, алыстағы [[ғаламатжұлдыз]]дарды және галактиканың [[қызылға ығысуы]]н зерттеуді қамтитын ірі жетістіктер [[космологияның стандартты моделі]]н жетілдіруге серпін берді. Бұл стандартты модель ғаламның көп мөлшердегі [[қараңғы материя]] мен [[қараңғы энергия]]ны қамтитынын айтады, тек олардың табиғаты әлі толық танылып болмады, бірақ модель көптеген әртүрлі бақылаулармен тамаша үйлесетін егжей-тегжейлі болжамдар жасады. Космология [[теориялық физика]] мен [[қолданбалы физика]]дағы әртүрлі зерттеу бағыттарының жетістіктеріне көбірек сүйенеді. Космологияға қатысты салаларға [[бөлшек физикасы]]ның эксперименттері мен теориясы, теориялық және бақылаушы [[астрофизика]], [[жалпы салыстырмалылық теориясы]], [[кванттық механика]] және [[плазма физикасы]] қатарлылар жатады. == Пән тарихы == {{Ғаламның табиғи тарихы}} Қазіргі заман космологиясы теория мен бақылауды қатар алып жүру арқылы дамыды. 1916 жылы [[Альберт Эйнштейн]] [[уақыт]] пен [[кеңістік]]тің геометриялық қасиеті ретінде [[гравитация]]ға бірыңғай (unified) сипаттама берген өзінің [[жалпы салыстырмалылық теориясы]]н жариялады.<ref>{{cite web|title=Nobel Prize Biography|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1921/einstein-bio.html|publisher=Nobel Prize|accessdate=25 February 2011}}</ref> Сол кезде Эйнштейн [[тынық ғалам]]ға (static universe) сенген болатын, бірақ оның теорияның түпнұсқа тұжырымдамасы бұған жол бермейтінін байқады.<ref name="Liddle, A. 51">{{cite book | author = Liddle, A. | title = An Introduction to Modern Cosmology | url = https://archive.org/details/introductiontomo00lidd_717 | url-access = limited | publisher = Wiley | page=[https://archive.org/details/introductiontomo00lidd_717/page/n67 51] | isbn =978-0-470-84835-7 | date = 26 May 2003 }}</ref> Бұлай болатын себебі, бүкіл ғаламға таралған массалар гравитациядан тартылып, уақыт өте келе бір-біріне қарай жылжиды.<ref>{{cite book | last = Vilenkin | first = Alex | title = Many worlds in one : the search for other universes | publisher = Hill and Wang, A division of Farrar, Straus and Giroux | location = New York | date = 2007 | isbn = 978-0-8090-6722-0 | page=19}}</ref> Алайда, ол өз теңдеулері ғарыштық масштабтағы гравитацияға қарсы тұра алатын тұрақты термин енгізуге мүмкіндік беретінін түсінді. 1917 жылы Эйнштейн салыстырмалы космология (relativistic cosmology) туралы алғашқы жұмысын жариялады, мұнда ол тынық ғаламды өзінің өріс теңдеулері арқылы модельдеу үшін осы [[космология тұрақтысы]]н қосты.<ref>{{cite book |last1=Jones |first1=Mark |last2=Lambourne |first2=Robert | title = An introduction to galaxies and cosmology | publisher = Open University Cambridge University Press | location = Milton Keynes Cambridge, UK; New York | date = 2004 | isbn = 978-0-521-54623-2 | page= 228}}</ref> Эйнштейн моделі тынық ғаламды сипаттайды; кеңістік шекті және шекарасыз (сфера беті секілді, оның аумағы шектеулі, бірақ шеттері жоқ). Бірақ бұл Эйнштейн моделі деп аталатын бұл модель кішігірім толқуларға тұрақсыз болатын, - ол ақыры кеңейе бастайды немесе тарая бастайды.<ref name="Liddle, A. 51"/> Кейінірек белгілі болғандай, Эйнштейн моделі көптеген мүмкіндіктердің бірі ғана болып, ол жалпы салыстырмалылық пен космология принциптерге сай келеді. Жалпы салыстырмалылық теориясының космологиялық шешімдерін 1920 жылдар басында [[Александр Фридман]] тапты.<ref>{{cite book |last1=Jones |first1=Mark |last2=Lambourne |first2=Robert | title = An introduction to galaxies and cosmology | publisher = Open University Cambridge University Press | location = Milton Keynes Cambridge, UK; New York | date = 2004 | isbn = 978-0-521-54623-2 |page=232 }}</ref> Оның теңдеулері [[Фридман — Леметр — Робертсон — Уокер]] ғаламын сипаттайды, ол кеңеюі немесе тараюы мүмкін, және оның геометриясы ашық, тегіс немесе жабық болуы мүмкін. [[File:History of the Universe.svg|thumb|Right|350px|[[Ғалам]]ның тарихы – [[гравитация толқыны]] [[Жойқын жарылыс]]тан кейінгі жарықтан тез [[ғаламның кеңеюі]]нен ұлғаяды деп болжанады<ref name="BICEP2-2014">{{cite web |authors=Staff |title=BICEP2 2014 Results Release |url=http://bicepkeck.org |date=17 March 2014 |website=[[National Science Foundation]] |accessdate=18 March 2014 }}</ref><ref name="NASA-20140317">{{cite web |last=Clavin |first=Whitney |title=NASA Technology Views Birth of the Universe |url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2014-082 |date=17 March 2014 |website=NASA |accessdate=17 March 2014 }}</ref><ref name="NYT-20140317">{{cite news |last=Overbye |first=Dennis |authorlink=Dennis Overbye |title=Detection of Waves in Space Buttresses Landmark Theory of Big Bang |url=https://www.nytimes.com/2014/03/18/science/space/detection-of-waves-in-space-buttresses-landmark-theory-of-big-bang.html |date=17 March 2014 |work=The New York Times |accessdate=17 March 2014 }}</ref>]] 1910 жылдары [[Весто Слайфер]] (және кейінірек Карл Вильгельм Вирц) [[спираль тұмандықтар]]ындағы [[қызылға ығысу]]ды олардың жер шарынан алыстап бара жатқанын көрсететін [[Доплер эффекті]] деп түсіндірді.<ref>{{citation | last1=Slipher | first1=V. M. | title=Further Notes on Spectrographic Observations of Nebulae and Clusters | journal=Publications of the American Astronomical Society| volume=4 | editor1-first=Philip | editor1-last=Fox | editor2-first=Joel | editor2-last=Stebbins | date=1922 | pages=284–286 | bibcode=1922PAAS....4..284S }}</ref><ref>{{citation | last1=Seitter | first1=Waltraut C. | last2=Duerbeck | first2=Hilmar W. | title=Carl Wilhelm Wirtz – Pioneer in Cosmic Dimensions | journal=Harmonizing Cosmic Distance Scales in a Post-Hipparcos Era | series=ASP Conference Series | volume=167 | editor1-first=Daniel | editor1-last=Egret | editor2-first=Andre | editor2-last=Heck | isbn=978-1-886733-88-6 | date=1999 | pages=237–242 | bibcode=1999ASPC..167..237S }}</ref> Алайда астрономиялық объектілердің қашықтығын анықтау қиын болды. * Бір әдіс, объектінің физикалық өлшемін оның бұрыштық өлшемімен салыстыру, бірақ бұл үшін физикалық өлшемі анықталған болуы керек. * Келесі бір әдіс, заттың жарқырауын өлшеп, оның өзіндік [[Жарықтық|жарықтығын]] анықтау, сөйтіп қашықтықты [[кері квадрат заңы]] арқылы есептеуге болады. Осы әдістерді қолдану қиын болғандықтан, олар тұмандықтардың біздің [[Құс жолы]] галактикамыздан тысқары галактикалар екенін түсінбеді және космологиялық мәнді де жорамалдай алмады. 1927 жылы Бельгиялық Рим-католик діні қызметкері [[Жорж Леметр]] Фридман-Леметр-Робертсон-Уокер теңдеулерін дербес шығарды және спираль тұмандықтарының құлдырауы (recession) негізінде ғаламның "алғашқы атомның" "жарылысынан" басталғанын жорамалдады,<ref>{{citation | last1=Lemaître | first1=G. | title=Un Univers homogène de masse constante et de rayon croissant rendant compte de la vitesse radiale des nébuleuses extra-galactiques | journal=Annales de la Société Scientifique de Bruxelles | volume=A47 | pages=49–59 | date=1927 | language=French | bibcode=1927ASSB...47...49L }}</ref> - бұл кейінірек [[Жойқын жарылыс]] деп аталды. 1929 жылы [[Эдвин Хаббл]] Леметр теориясын өз байқауларымен дәлелдеу жасады. Хаббл [[Цефеид айнымалылары]] жұлдыздарының [[жарқырау]]ын өлшеу арқылы олардың арақашықтығын анықтап, сол арқылы спиралды тұмандықтар Құс жолынан тысқары галактикалар екенін дәлелдеді. Ол галактиканың қызылға ығысуы мен оның арақашықтығы арасындағы байланысты ашты. Ол мұны галактикалардың жерден арақашықтығына пропорционалды жылдамдықпен әр бағытқа қарай алыстап жатқанының дәлелі ретінде түсіндірді.<ref>{{citation | last1=Hubble | first1=Edwin | title=A Relation between Distance and Radial Velocity among Extra-Galactic Nebulae | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume=15 | issue=3 | pages=168–173 | date=March 1929 | doi=10.1073/pnas.15.3.168 | bibcode=1929PNAS...15..168H | pmid=16577160 | pmc=522427}}</ref> Бұл факт қазір [[Хаббл заңы]] деп аталады. Дегенмен [[цефеид айнымалылары]]ның типтері ол кезде білгісіз болғандықтан, Хаббл алыстау жылдамдығы мен қашықтыққа қатысты сандық факторлардан он еседей ауытқу жасаған. [[Космологиялық қағида]] бойынша, Хаббл заңы [[ғаламның кеңеюі]]н болжайды. Кеңеюге екі негізгі түсініктеме ұсынылды: * Оның бірі - [[Джордж Гамов]] жақтаған және дамытқан Леметрдің Жойқын жарылыс теориясы. * Келесі түсініктеме - [[Фред Хойл]]дың тұрақты күй моделі, онда [[галактика]]лар бір-бірінен алыстаған сайын жаңа зат пайда болады. Бұл моделде ғалам кез келген уақыт нүктесінде негізінен бірдей.<ref>{{citation | last1=Hoyle | first1=F. | title=A New Model for the Expanding Universe | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume=108 | issue=5 | pages=372–382 | date=1948 | bibcode=1948MNRAS.108..372H | doi=10.1093/mnras/108.5.372| doi-access=free }}</ref><ref name="aip">{{citation | title=Big Bang or Steady State? | work=Ideas of Cosmology | publisher=American Institute of Physics | url=https://www.aip.org/history/cosmology/ideas/bigbang.htm | accessdate=2015-07-29 }}</ref> Талай жылдар бойы бұл теорияларды қолдау біркелкі болмады. Алайда, [[Бақылау дәлелдемесі|бақылау дәлелдемелері]] ғаламның ыстық тығыз күйден дамығаны туралы идеяны растай бастады. Ғарыш микротолқынды фонының ашылуы 1965 жылы Үлкен Жарылыс моделіне үлкен қолдау көрсетті,<ref name="aip"/>, ал 1990 жылдар басында ғарыш фонын шарлаушының (Cosmic Background Explorer) ғарыш микротолқынды фонын дәл өлшеуінен соң, байсалды түрде ғарыштың келіп шығуы мен дамуы туралы басқа теория ұсыну сиреді. Соның бірі, стандартты [[жалпы салыстырмалылық теориясы]]нда ғалам [[Гравитациялық сингулярлық|сингулярлықтан]] басталады деген тұжырым, мұны 1960-шы жылдары [[Роджер Пенроуз]] бен [[Стивен Хокинг]] ұсынды.<ref name=Earman1999>{{citation | last1=Earman | first1=John | title=The Penrose-Hawking Singularity Theorems: History and Implications – The expanding worlds of general relativity | journal=The Expanding Worlds of General Relativity | pages=235–267 | editor1-first=Hubert | editor1-last=Goenner | editor2-last=Jürgen | editor3-first=Jim | editor3-last=Ritter | editor4-first=Tilman | editor4-last=Sauer | series=Birk presentations of the fourth conference on the and gravitation | year=1999 | bibcode=1999ewgr.book..235E | doi=10.1007/978-1-4612-0639-2_7 | isbn=978-1-4612-6850-5 }}</ref> Жойқын жарылыс моделін дамытатын балама көзқарас бойынша бұл ғаламның басталуы да, сингулярлық та жоқ, ғаламның жасы шексіз болады. === Ғаламның энергиясы === [[Сутегі]] және [[гелий]] секілді ең жеңіл [[химиялық элементтер]] жойқын жарылыс кезінде [[нуклеосинтез]] процесі арқылы қалыптасады. [[Жұлдыз нуклеосинтезі]] реакциясы тізбектерінде кіші [[Атом ядросы|атом ядролары]] ірі атом ядролары ішіне бірігіп, соңында ядролық [[байланба энергия]]сы ең жоғары [[темір]] және [[никель]] секілі тұрақты [[темір тобы]] элементтерін құрайды.<ref name=B2FH>{{cite journal | last1=Burbidge | first1=E. M. | last2=Burbidge | first2=G. R. | last3=Fowler | first3=W. A. | last4=Hoyle | first4=F. | year=1957 | title=Synthesis of the Elements in Stars | journal=[[Reviews of Modern Physics]] | volume=29 | issue=4 | pages=547–650 | bibcode=1957RvMP...29..547B | doi=10.1103/RevModPhys.29.547 | doi-access=free | issn = 0034-6861}}</ref> Бұл процесстер кейінірек энергия шығаруын туғызып, Жойқын жарылыстан кейінгі жағдайлар пайда болады.<ref name=Frautschi1982>{{cite journal | title=Entropy in an expanding universe | last1=Frautschi | first1=S. | journal=Science | volume=217 | issue=4560 | pages=593–599 | date=13 August 1982 | doi=10.1126/science.217.4560.593 | pmid=17817517 | bibcode=1982Sci...217..593F }}</ref> Ядролық бөлшектердің мұндай реакциясы [[ғаламатжұлдыз]] секілді [[катаклизмдік айнымалы жұлдыздар]]дың кенет энергия шығаруына әкеледі. Заттардың қара құрдымдарға гравитациялық жемірілуі (Gravitational collapse) негізінен галактикалардың ядролық өңірлерінде байқалатын энергетикалық процестерді түгел қоздырып, [[квазарлар]] мен [[белсенді галактикалар]]ды қалыптастырады. Космологтардың дәстүрлі энергия түрлерін қолданып, ғаламның барлық құбылыстарын, мысалы, [[ғалам кеңеюінің жеделдеуі]]не қатысты құбылыстарды түсіндіре алуы мүмкін емес. Оның орынына космологтар [[қараңғы энергия]] деп аталатын барлық кеңістікке таралған энергияның жаңа түрін ортаға қойды.<ref>{{Cite journal |doi = 10.1126/science.1086879|pmid = 12817141|bibcode = 2003Sci...300.1914K|title = Throwing Light on Dark Energy|year = 2003|last1 = Kirshner|first1 = R. P.|journal = Science|volume = 300|issue = 5627|pages = 1914–1918}}</ref> Бір [[гипотеза]] бойынша, қараңғы энергия дегеніміз [[анықсыздық қағидасы]] (uncertainty principle) бойынша өмір сүретін [[Виртуалды бөлшек]]пен байланысты бос кеңістіктің құрамдас бөлігі.<ref name=Frieman2008>{{cite journal | title=Dark Energy and the Accelerating Universe | last1=Frieman | first1=Joshua A. | last2=Turner | first2=Michael S. | last3=Huterer | first3=Dragan | journal=Annual Review of Astronomy & Astrophysics | volume=46 | issue=1 | pages=385–432 | year=2008 | doi=10.1146/annurev.astro.46.060407.145243 | bibcode=2008ARA&A..46..385F | arxiv=0803.0982 }}</ref> == Ғалам тарихы == === Қозғалыс теңдеуі === === Космологиядағы бөлшек физикасы === === Жойқын жарылыстың уақыт желісі === == Қатысты тақырыптар == === Ең алғашқы әлем === === Жойқын жарылыс теориясы === ==== Жойқын жарылыс теориясының стандартты моделі ==== === Ғарыш микротолқынды фоны === === Алып шамадағы құрылымның қалыптасуы мен эволюциясы === === Қараңғы материя === === Қараңғы энергия === === Гравитация толқыны === === Басқа зерттеу аймақтары === == Тағы да қара == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ғарыштану]] [[Санат:Ғарыш зерттеулері]] [[Санат:Космология]] [[Санат:Физикалық космология]] [[Санат:Физикалық теориялар]] dl21uq12fv1oxl2zz8869qybxincom7 0 645925 3590965 3510740 2026-04-24T08:45:52Z Makenzis 71333 https://www.flashscore.com/football/kazakhstan/league-women/#/fXacGvUq/standings/overall/ 3590965 wikitext text/x-wiki {{футбол турнирінің карточкасы | bodyclass = football | атауы = | логотип = [[Сурет:Қазақстан премьер лигасы.png|200px|]] | caption = | label1 = Құрылған жылы | қаланған = 2000 | label2 = Жойылған жылы | data2 = | label3 = Ел | ел = {{KAZ}} | label4 = Командалар саны | командалар саны = 19 | label5 = Ағымда | әрекеттегі чемпион = Ақтөбе (1 рет) | label6 = Ұлттық кубок: | data6 = | label7 = Халықаралық кубок: | data7 = | label8 = Ең табысты команда | атағы ең көп = [[БИІК-Қазығұрт]] (13 рет) | label9 = Ең табысты команда | data9 = | label12 = Сайты | data12 = [http://kff.kz/kk/championships/women Әйелдер Арасында Қазақстан Чемпионаты] | data13 = [[Футболдан Әйелдер Арасында Қазақстан Чемпионаты 2021]] }} '''Футболдан Әйелдер Арасында Қазақстан Чемпионаты''' — Қазақстан футболының әйел дивизионы. Лига [[2000 жыл]]ы құралды. == Қатысушы клубтар - 2021 == * «[[БИІК-Қазығұрт]]» ([[Шымкент]]) * «№8 БЖМОСРМ» ([[Астана]]) * «[[Оқжетпес (әйелдер футбол клубы)|Оқжетпес]]» ([[Көкшетау]]) * «Қызылжар» ([[Петропавл]]) * «Қызылорда» ([[Қызылорда]]) * «Томирис-Тұран» ([[Түркістан (қала)|Түркістан]]) == Барлық жүлдегерлер тізімі == {| class="wikitable" |- ! № ! Команды ! {{1}} Чемпион ! {{2}} 2 орын ! {{3}} 3 орын ! Кубок |- |1 |'''[[БИІК-Қазығұрт]] |'''(13)''' 2011, 2013-2024 |(2) 2010, 2012 |(1) 2009 |'''(10)''' 2009-2019 |- |1 |'''[[Алма-ҚТЖ]] |'''(9)''' 2000-2008 |~ |~ | (2) 2007, 2008 |- |3 |[[ЖСШММ-Барыс|СШВСМ-Барыс]] |(3) 2009, 2010, 2012 |(4) 2011, 2013, 2014, 2015 |(2) 2016, 2017 |(2) 2006, 2009 |- |4 |[[Оқжетпес (әйелдер футбол клубы)|Оқжетпес]] |~ |(6) 2008, 2009, 2017-2020 |(5) 2010-2012, 2014, 2015 |~ |- |5 |Шахтер-ҚарМУ |~ |(1) 2007 |(2) 2006, 2008 |~ |- |5 |№8 БЖМОСРМ |~ |(1) 2016 |(2) 2019, 2020 |~ |- |7 |Рахат-Виктория |~ |(1) 2005 |~ |~ |- |8 |ОДЮСШ №2 |~ |~ |(2) 2005, 2018 |~ |- |9 |Жетісу |~ |~ |(1) 2013 |~ |} == Жеңімпаздар == {| border="2" cellspacing="2" cellpadding="1" width="90%" |- bgcolor=00FF00 !width=10|№ !width=10|Маусым !width=10|{{1}} Чемпион !width=10|{{2}} 2 орын !width=10|{{3}} 3 орын !width=10|Кубок |- |'''1 || 2000 || '''[[Алма-ҚТЖ|ҚТЖ]]''' || || || |- |'''2 || 2001 || '''[[Алма-ҚТЖ|ҚТЖ]]''' || || || |- |'''3 || 2002 || '''[[Алма-ҚТЖ|ҚТЖ]]''' || || || |- |'''4 || 2003 || '''[[Алма-ҚТЖ|ҚТЖ]]''' || || || |- |'''5 || 2004 || '''[[Алма-ҚТЖ]]''' || || || |- |'''6 || 2005 || '''[[Алма-ҚТЖ]]''' ||«Рахат-Виктория» ||«СДЮШОР №2»''' || |- |'''7 || 2006 || '''[[Алма-ҚТЖ]] »|| «Алма-ҚТЖ-2» || «Шахтер-ҚарМУ»|| СШВСМ''' |- |'''8 || 2007 || '''[[Алма-ҚТЖ]] »|| «Шахтер-ҚарМУ» || «Алма-ҚТЖ-2»||[[БИІК-Қазығұрт]]''' |- |'''9 || 2008 || '''[[Алма-ҚТЖ]] »|| «Жерім-КУ» || «Шахтер-ҚарМУ»||[[БИІК-Қазығұрт]]''' |- |'''10 || 2009 || '''СШВСМ (1)|| [[Оқжетпес (қыздар футбол клубы)|«Жерім-КУ»]]|| [[БИІК-Қазығұрт|«Алма-КТЖ- БИІК »]]|| СШВСМ''' |- |'''11 || 2010 || '''СШВСМ (2)|| «[[БИІК-Қазығұрт]]» || «Жерім-КУ» ||«[[БИІК-Қазығұрт]]»''' |- |'''12 || 2011 || '''«[[БИІК-Қазығұрт]]» || [[ЖСШММ-Барыс|«СШВСМ-Кайрат»]]|| «Жерим-КУ» ||«[[БИІК-Қазығұрт]]»''' |- |'''13 || 2012 || '''[[ЖСШММ-Барыс|«СШВСМ-Кайрат»]] (3)'''||«[[БИІК-Қазығұрт]]» || «Көкше»||«[[БИІК-Қазығұрт]]»''' |- |'''14 || 2013 || '''«[[БИІК-Қазығұрт]]» || [[ЖСШММ-Барыс|«СШВСМ-Кайрат»]]||«Жетісу »||«[[БИІК-Қазығұрт]]»''' |- |'''15 || 2014 || '''«[[БИІК-Қазығұрт]]» || «СШВСМ-Кайрат» ||«Жерім-КУ»||«[[БИІК-Қазығұрт]]»''' |- |'''16 || 2015 || '''«[[БИІК-Қазығұрт]]» || «СШВСМ-Кайрат» ||«Көкше»||«[[БИІК-Қазығұрт]]»''' |- |'''17 || 2016 || '''«[[БИІК-Қазығұрт]]» || «Астана»||[[ЖСШММ-Барыс|«СШВСМ-Барыс»]]|| «[[БИІК-Қазығұрт]]»''' |- |'''18 || 2017 || '''«[[БИІК-Қазығұрт]]» || [[Оқжетпес (қыздар футбол клубы)|«Оқжетпес»]]||«СШВСМ-Барыс» || «[[БИІК-Қазығұрт]]»''' |- |'''19 || 2018 || '''«[[БИІК-Қазығұрт]]» ||«Оқжетпес» ||«ОДЮСШ №2» ||«[[БИІК-Қазығұрт]]»''' |- |'''20 || 2019 || '''«[[БИІК-Қазығұрт]]» ||«Оқжетпес» ||«№8 БЖМОСРМ» ||«[[БИІК-Қазығұрт]]»''' |- |'''21 || 2020 || '''[[БИІК-Қазығұрт]]||«Оқжетпес» ||«№8 БЖМОСРМ»|| |} == Сілтемелер == * [http://www.rsssf.com/tablesk/kaz-womchamp.html Kazakhstan - List of Women Champions]. RSSSF {{ref-en}} [[Санат:Футболдан Қазақстан қыздар чемпионаты]] 5n93w0z1tin6ef5955l677b8zu085iy 0 647072 3590509 3095539 2026-04-23T13:40:10Z Еркежан Сейтқазы 180268 тыныс белгі 3590509 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Өрмекші-адам: Үйден жырақта |Шынайы атауы = Spider-Man: Far From Home |Суреті = Spider-Man- Far From Home poster.jpg |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = [[атыс-шабыс фильм|атыс-шабыс]]<br>[[шытырман оқиғалы]]<br>[[ғылыми фантастика]] |Режиссёрі = [[Джон Уоттс]] |Продюсері = [[Кевин Файги]]<br>[[Эми Паскаль]] |Сценарист = '''Комиксы:'''<br>[[Ли, Стэн|Стэн Ли]]<br>[[Дитко, Стив|Стив Дитко]]<br>'''Сценарий'''<br>[[Крис Маккенна]]<br>[[Эрик Соммерс]] |Актерлер = [[Том Холланд]]<br>[[Сэмюэл Лерой Джексон|Сэмюэл Л. Джексон]]<br>[[Зендея]]<br>[[Коби Смолдерс]]<br>[[Джон Фавро]]<br>[[Дж. Б. Смув]]<br>[[Джейкоб Баталон]]<br>[[Мартин Старр]]<br>[[Мариса Томей]]<br>[[Джейк Джилленхол]] |Операторы = [[Мэттью Дж. Ллойд]] |Композиторы = [[Майкл Джаккино]] |Хореографы = |Компания = [[Columbia Pictures]]<br>[[Marvel Studios]]<br>Pascal Pictures |Дистрибьютор = [[Sony Pictures Releasing]] |Ұзақтығы = 129 мин.<ref>https://bbfc.co.uk/releases/spider-man-far-home-2019 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190616090833/https://bbfc.co.uk/releases/spider-man-far-home-2019 |date=2019-06-16 }}</ref> |Бюджеті = $ 160 млн<ref>https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=spidermanhomecoming2.htm</ref> |Түсім = $ 1.131 млрд |Мемлекет = {{USA}} |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = 2019 |Алдыңғы фильм = [[Өрмекші-адам: Қайта оралу]]<br><small>(Өрмекші-адам трилогиясында)</small><br>[[Кек алушылар: Финал]]<br><small>([[Marvel кинематографиялық әлемі|МКӘ]] хронологиясында)</small> |Келесі фильм = [[Қара жесір (фильм, 2021)|Қара жесір]]<br><small>([[Marvel кинематографиялық әлемі|МКӘ]] хронологиясында)</small> |imdb_id = 6320628 |Сайты = [https://www.spidermanfarfromhome.movie/ Ресми сайт] {{ref-en}} }} «'''Өрмекші-адам: Үйден жырақта'''» ({{lang-en|Spider-Man: Far From Home}}) — бұл [[Columbia Pictures]] пен [[Marvel Studios]] бірлесіп түсірген және [[Sony Pictures Releasing]] компаниясы таратқан [[Marvel Comics]] кейіпкері [[Өрмекші-адам]] негізінде түсірілген 2019 жылғы американдық [[суперқаһармандық фильм]]. Бұл «[[Өрмекші-адам: Қайта оралу]]» (2017) жалғасы және [[Marvel кинематографиялық әлемі]]ндегі (МКӘ) 23-фильм. Фильмде, Питер Паркер Еуропаға мектеп сапарында болған кезде, Ник Фьюри мен [[Мистерио]] Питерге Элементалдар жайлы айтып, қауіптің алдын-алуға көмек сұрайды. ''[[Өрмекші-адам: Қайта оралу]]'' фильмінің жалғасын талқылау 2016 жылдың қазан айынан басталды және жоба сол жылдың соңында расталды. Холланд, Уоттс және жазушылар 2017 жылдың аяғына оралуға дайын болды. 2018 жылы Джексон мен Джилленхол актерлік құрамға сәйкесінше Фьюри және Мистерио рөлдерін қосты. Холланд фильмнің жалғасы тақырыбын сол шілдеде басталған Англияда, Чехияда, Италияда және [[Нью-Йорк метрополиясы]]нда өткен түсірілім алдында ашты. Өндіріс 2018 жылдың қазан айында аяқталды. Маркетинг науқаны фильм үшін ең қымбат болды және [[Кек алушылар: Финал]] үшін [[спойлер]]лерді болдырмауға тырысты, 2019 жылдың сәуір айында жарыққа шықты. ''«Өрмекші-адам: Үйден жырақта»'' фильмінің премьерасы 2019 жылдың 26 маусымында [[TCL Қытай театры]]нда өтті және 2 шілдеде АҚШ-та [[МКӘ-нің үшінші кезеңі]]ндегі соңғы фильм ретінде театрландырылған түрде шығарылды. Фильм өзінің әзіл-оспақтары, көрнекіліктері мен қойылымдары үшін оң пікірлер алды (атап айтқанда Холланд пен Джилленхол). Ол бүкіл әлем бойынша 1,1 миллиард доллардан астам қаражат жинады, бұл оны миллиард долларлық белгіден өткен алғашқы Өрмекші-адам фильмі, [[Sony Pictures Entertainment|Sony Pictures-тің]] тарихтағы ең ірі кассалық фильмі, [[2019 жылғы төртінші ірі кассалық фильм]] және [[барлық уақыттағы 24-ші ірі кассалық фильм]] болды. Үшінші фильм 2021 жылдың 17 желтоқсанына жоспарланған. == Рөлдерде == {{РөлдердеҮсті}} {{Рөлдерде|[[Том Холланд]]||[[Өрмекші-адам|Питер Паркер / Өрмекші-адам]]}} {{Рөлдерде|[[Сэмюэл Лерой Джексон|Сэмюэл Л. Джексон]]||[[Ник Фьюри]]}} {{Рөлдерде|[[Зендея]]||Мишель «Эм-Джей» Джонс}} {{Рөлдерде|[[Коби Смолдерс]]||[[Мария Хилл]]}} {{Рөлдерде|[[Джон Фавро]]<ref name="Favreau">{{cite web|url=http://www.digitalspy.com/movies/spider-man/news/a865675/spider-man-far-from-home-set-picture-confirms-return-happy-hogan-mcu/|title=Spider-Man: Far from Home set picture confirms the return of an MCU favourite|last=Warner|first=Sam|work=[[Digital Spy]]|date=2018-09-07|accessdate=2018-10-17|archiveurl=https://www.webcitation.org/73FaQtMaG?url=http://www.digitalspy.com/movies/spider-man/news/a865675/spider-man-far-from-home-set-picture-confirms-return-happy-hogan-mcu/|archivedate=2018-10-18|lang=en}}</ref>||[[Хэппи Хоган|Харольд «Хэппи» Хоган]]}} {{Рөлдерде|[[Джей Би Смув|Дж. Б. Смув]]||Джулиус Делл}} {{Рөлдерде|[[Джейкоб Баталон]]||[[Нед Лидс]]}} {{Рөлдерде|[[Мартин Старр]]||Роджер Хэррингтон}} {{Рөлдерде|[[Мариса Томей]]||[[Мэй тәте|Мэй Паркер]]}} {{Рөлдерде|[[Джейк Джилленхол]]||[[Мистерио|Квентин Бек / Мистерио]]}} {{Рөлдерде|[[Тони Револори]]||[[Флэш Томпсон]]}} {{Рөлдерде|[[Ангури Райс]]<ref name="AngourieRice">{{cite web|url=https://comicbook.com/marvel/2018/09/30/new-spider-man-far-from-home-set-pictures/|title=Tom Holland Battles A Pigeon in New 'Spider-Man: Far From Home' Set Photos|last=Barnhardt|first=Adam|publisher=Comicbook.com|date=2018-09-29|accessdate=2018-10-18|archiveurl=https://www.webcitation.org/73H5Mgrul?url=https://comicbook.com/marvel/2018/09/30/new-spider-man-far-from-home-set-pictures/|archivedate=2018-10-19|lang=en}}</ref>||Бетти Брант}} {{Рөлдерде|{{аударылмаған 3|Peter Billingsley|Питер Биллингсли}}||Уильям Гинтер Рива|}} {{Рөлдерде|{{аударылмаған 3|Numan Acar|Нуман Аджар}}||Димитрий}} {{Рөлдерде|{{аударылмаған 3|Remy Hii|Реми Хай}}<ref name="Hii">{{cite web|url=https://www.thewrap.com/crazy-rich-asian-remy-hii-spider-man-far-from-home/|title='Crazy Rich Asian' Star Remy Hii Joins 'Spider-Man: Far From Home' Cast (Exclusive)|last=Gonzalez|first=Umberto|website=TheWrap|date=2018-08-14|accessdate=2018-08-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/71fl7c408?url=https://www.thewrap.com/crazy-rich-asian-remy-hii-spider-man-far-from-home/|archivedate=2018-08-14|lang=en}}</ref>||Брэд Дэвис|}} {{Рөлдерде|[[Дж. К. Симмонс]]||[[Джей Джона Джеймсон|Дж. Джона Джеймсон]]}} {{Рөлдерде|[[Бен Мендельсон]]||Талос|(камео)}} {{Рөлдерде|[[Шэрон Блинн]]||Сорен|(камео)}} {{Рөлдерде|{{аударылмаған 3|Jorge Lendeborg Jr.|Хорхе Лендеборг-кіші}}||{{аударылмаған 3|Джейсон Ионелло (Marvel Comics)|Джейсон Ионелло|en|List of Marvel Comics characters: I#Jason Ionello}}}} {{Рөлдерде|[[Тони Гаррн]]||«Тігінші»|Питерге костюм әкелген «Қ.А.Л.Қ.А.Н.» агенті}} {{Рөлдерде|{{аударылмаған 3|Clare Dunne|Клэр Данн}}||Виктория|}} {{Рөлдерде|{{аударылмаған 3|Nicholas Gleaves|Николас Гливс}}||Гутерман|}} {{Рөлдерде|{{аударылмаған 3|Claire Rushbrook|Клэр Рашбрук}}||Дженис|}} {{Рөлдерде|Доун Мишель Кинг||Э.Д.И.Т.|(дауыс)}} {{Рөлдерде|[[Роберт Дауни (кіші)]]||[[Темір адам|Тони Старк]]|(мұрағат материалдар)}} {{Рөлдерде|[[Джефф Бриджес]]||[[Темір Саудагер|Обадайя Стейн]]|(мұрағат материалдар)}} {{РөлдердеАсты}} == Музыка == Фильмнің ресми саундтрегін [[Майкл Джакчино]] жазды («[[Өрмекші-адам: Қайта оралу|Қайта оралу]]» сияқты) және [[Sony Classical Records|Sony Classical]] баспасында 2019 жылы 28 маусымда жарық көрді. {{Tracklist | headline = ''«Өрмекші-адам: Үйден жырақта» (Түпнұсқа саундтрек)'' | title1 = Far From Home Suite Home | note1 = | length1 = 8:27 | title2 = It’s Perfect | note2 = | length2 = 0:30 | title3 = World’s Worst Water Feature | length3 = 7:30 | title4 = Multiple Realities | length4 = 3:32 | title5 = Brad to the Drone | length5 = 3:32 | title6 = Change of Plans | length6 = 2:28 | title7 = Night Monkey Knows How to Do It | length7 = 0:19 | title8 = Mr. One Hundred and One | length8 = 3:20 | title9 = Prague Rocked | length9 = 3:43 | title10 = Who’s Behind Those Foster Grants | note10 = {{efn|name=Кек алушылар|Бұл трек Алан Сильвестридің ''[[Кек алушылар]]'' түпнұсқа тақырыбына сілтеме жасайды.}} | length10 = 2:57 | title11 = Power to the People | length11 = 3:33 | title12 = Personal Hijinks | length12 = 3:53 | title13 = Praguenosis: BAD | length13 = 1:08 | title14 = A Lot of ‘Splaining to Do | length14 = 2:14 | title15 = The Magical Mysterio Tour | length15 = 3:21 | title16 = Taking the Gullible Express/ Spidey Sensitive | length16 = 5:07 | title17 = Gloom and Doom | length17 = 4:16 | title18 = High and Flighty | length18 = 2:20 | title19 = An Internal Battle | length19 = 1:50 | title20 = Happy Landings | length20 = 2:58 | title21 = Tower of Cower | length21 = 5:12 | title22 = Bridging the Trap | length22 = 1:58 | title23 = Bridge and Love’s Burning | length23 = 2:50 | title24 = Swinging Set | length24 = 1:47 | title25 = And Now This… | length25 = 0:58 | total_length = }} {{дереккөздер|group=lower-alpha}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * {{IMDb title|6320628}} * [https://www.kinopoisk.ru/film/1008445/ Өрмекші-адам: Үйден жырақта] {{ref-ru}} [[КиноПоиск]] сайтында * [https://mobile.twitter.com/SpiderManMovie Twitter]-де {{Marvel кинематографиялық әлемі}} [[Санат:2019 жылғы фильмдер]] [[Санат:2019 жылғы АҚШ фильмдері]] [[Санат:АҚШ-тың фантастикалық комедиялары]] [[Санат:2019 жылғы фантастикалық фильмдер]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]] [[Санат:Columbia Pictures фильмдері]] [[Санат:Джона Уоттс фильмдері]] [[Санат:Marvel кинематографиялық әлемінің фильмдері]] [[Санат:Өрмекші-адам туралы фильмдер]] d1oha9ewx3nsv79fkkk9u006ou01yra 3590681 3590509 2026-04-23T18:33:38Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Еркежан Сейтқазы|Еркежан Сейтқазы]] ([[User talk:Еркежан Сейтқазы|т]]) өңдемелерінен [[User:Sagzhan|Sagzhan]] соңғы нұсқасына қайтарды 3095539 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Өрмекші-адам: Үйден жырақта |Шынайы атауы = Spider-Man: Far From Home |Суреті = Spider-Man- Far From Home poster.jpg |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = [[атыс-шабыс фильм|атыс-шабыс]]<br>[[шытырман оқиғалы]]<br>[[ғылыми фантастика]] |Режиссёрі = [[Джон Уоттс]] |Продюсері = [[Кевин Файги]]<br>[[Эми Паскаль]] |Сценарист = '''Комиксы:'''<br>[[Ли, Стэн|Стэн Ли]]<br>[[Дитко, Стив|Стив Дитко]]<br>'''Сценарий'''<br>[[Крис Маккенна]]<br>[[Эрик Соммерс]] |Актерлер = [[Том Холланд]]<br>[[Сэмюэл Лерой Джексон|Сэмюэл Л. Джексон]]<br>[[Зендея]]<br>[[Коби Смолдерс]]<br>[[Джон Фавро]]<br>[[Дж. Б. Смув]]<br>[[Джейкоб Баталон]]<br>[[Мартин Старр]]<br>[[Мариса Томей]]<br>[[Джейк Джилленхол]] |Операторы = [[Мэттью Дж. Ллойд]] |Композиторы = [[Майкл Джаккино]] |Хореографы = |Компания = [[Columbia Pictures]]<br>[[Marvel Studios]]<br>Pascal Pictures |Дистрибьютор = [[Sony Pictures Releasing]] |Ұзақтығы = 129 мин.<ref>https://bbfc.co.uk/releases/spider-man-far-home-2019 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190616090833/https://bbfc.co.uk/releases/spider-man-far-home-2019 |date=2019-06-16 }}</ref> |Бюджеті = $ 160 млн<ref>https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=spidermanhomecoming2.htm</ref> |Түсім = $ 1.131 млрд |Мемлекет = {{USA}} |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = 2019 |Алдыңғы фильм = [[Өрмекші-адам: Қайта оралу]]<br><small>(Өрмекші-адам трилогиясында)</small><br>[[Кек алушылар: Финал]]<br><small>([[Marvel кинематографиялық әлемі|МКӘ]] хронологиясында)</small> |Келесі фильм = [[Қара жесір (фильм, 2021)|Қара жесір]]<br><small>([[Marvel кинематографиялық әлемі|МКӘ]] хронологиясында)</small> |imdb_id = 6320628 |Сайты = [https://www.spidermanfarfromhome.movie/ Ресми сайт] {{ref-en}} }} «'''Өрмекші-адам: Үйден жырақта'''» ({{lang-en|Spider-Man: Far From Home}}) — бұл [[Columbia Pictures]] пен [[Marvel Studios]] бірлесіп түсірген және [[Sony Pictures Releasing]] компаниясы таратқан [[Marvel Comics]] кейіпкері [[Өрмекші-адам]] негізінде түсірілген 2019 жылғы американдық [[суперқаһармандық фильм]]. Бұл «[[Өрмекші-адам: Қайта оралу]]» (2017) жалғасы және [[Marvel кинематографиялық әлемі]]ндегі (МКӘ) 23-ші фильм. Фильмде, Питер Паркер Еуропаға мектеп сапарында болған кезде, Ник Фьюри мен [[Мистерио]] Питерге Элементалдар жайлы айтып, қауіптің алдын-алуға көмек сұрайды. ''[[Өрмекші-адам: Қайта оралу]]'' фильмінің жалғасын талқылау 2016 жылдың қазан айынан басталды және жоба сол жылдың соңында расталды. Холланд, Уоттс және жазушылар 2017 жылдың аяғына оралуға дайын болды. 2018 жылы Джексон мен Джилленхол актерлік құрамға сәйкесінше Фьюри және Мистерио рөлдерін қосты. Холланд фильмнің жалғасы тақырыбын сол шілдеде басталған Англияда, Чехияда, Италияда және [[Нью-Йорк метрополиясы]]нда өткен түсірілім алдында ашты. Өндіріс 2018 жылдың қазан айында аяқталды. Маркетинг науқаны фильм үшін ең қымбат болды және [[Кек алушылар: Финал]] үшін [[спойлер]]лерді болдырмауға тырысты, 2019 жылдың сәуір айында жарыққа шықты. ''«Өрмекші-адам: Үйден жырақта»'' фильмінің премьерасы 2019 жылдың 26 маусымында [[TCL Қытай театры]]нда өтті және 2 шілдеде АҚШ-та [[МКӘ-нің үшінші кезеңі]]ндегі соңғы фильм ретінде театрландырылған түрде шығарылды. Фильм өзінің әзіл-оспақтары, көрнекіліктері мен қойылымдары үшін оң пікірлер алды (атап айтқанда Холланд пен Джилленхол). Ол бүкіл әлем бойынша 1,1 миллиард доллардан астам қаражат жинады, бұл оны миллиард долларлық белгіден өткен алғашқы Өрмекші-адам фильмі, [[Sony Pictures Entertainment|Sony Pictures-тің]] тарихтағы ең ірі кассалық фильмі, [[2019 жылғы төртінші ірі кассалық фильм]] және [[барлық уақыттағы 24-ші ірі кассалық фильм]] болды. Үшінші фильм 2021 жылдың 17 желтоқсанына жоспарланған. == Рөлдерде == {{РөлдердеҮсті}} {{Рөлдерде|[[Том Холланд]]||[[Өрмекші-адам|Питер Паркер / Өрмекші-адам]]}} {{Рөлдерде|[[Сэмюэл Лерой Джексон|Сэмюэл Л. Джексон]]||[[Ник Фьюри]]}} {{Рөлдерде|[[Зендея]]||Мишель «Эм-Джей» Джонс}} {{Рөлдерде|[[Коби Смолдерс]]||[[Мария Хилл]]}} {{Рөлдерде|[[Джон Фавро]]<ref name="Favreau">{{cite web|url=http://www.digitalspy.com/movies/spider-man/news/a865675/spider-man-far-from-home-set-picture-confirms-return-happy-hogan-mcu/|title=Spider-Man: Far from Home set picture confirms the return of an MCU favourite|last=Warner|first=Sam|work=[[Digital Spy]]|date=2018-09-07|accessdate=2018-10-17|archiveurl=https://www.webcitation.org/73FaQtMaG?url=http://www.digitalspy.com/movies/spider-man/news/a865675/spider-man-far-from-home-set-picture-confirms-return-happy-hogan-mcu/|archivedate=2018-10-18|lang=en}}</ref>||[[Хэппи Хоган|Харольд «Хэппи» Хоган]]}} {{Рөлдерде|[[Джей Би Смув|Дж. Б. Смув]]||Джулиус Делл}} {{Рөлдерде|[[Джейкоб Баталон]]||[[Нед Лидс]]}} {{Рөлдерде|[[Мартин Старр]]||Роджер Хэррингтон}} {{Рөлдерде|[[Мариса Томей]]||[[Мэй тәте|Мэй Паркер]]}} {{Рөлдерде|[[Джейк Джилленхол]]||[[Мистерио|Квентин Бек / Мистерио]]}} {{Рөлдерде|[[Тони Револори]]||[[Флэш Томпсон]]}} {{Рөлдерде|[[Ангури Райс]]<ref name="AngourieRice">{{cite web|url=https://comicbook.com/marvel/2018/09/30/new-spider-man-far-from-home-set-pictures/|title=Tom Holland Battles A Pigeon in New 'Spider-Man: Far From Home' Set Photos|last=Barnhardt|first=Adam|publisher=Comicbook.com|date=2018-09-29|accessdate=2018-10-18|archiveurl=https://www.webcitation.org/73H5Mgrul?url=https://comicbook.com/marvel/2018/09/30/new-spider-man-far-from-home-set-pictures/|archivedate=2018-10-19|lang=en}}</ref>||Бетти Брант}} {{Рөлдерде|{{аударылмаған 3|Peter Billingsley|Питер Биллингсли}}||Уильям Гинтер Рива|}} {{Рөлдерде|{{аударылмаған 3|Numan Acar|Нуман Аджар}}||Димитрий}} {{Рөлдерде|{{аударылмаған 3|Remy Hii|Реми Хай}}<ref name="Hii">{{cite web|url=https://www.thewrap.com/crazy-rich-asian-remy-hii-spider-man-far-from-home/|title='Crazy Rich Asian' Star Remy Hii Joins 'Spider-Man: Far From Home' Cast (Exclusive)|last=Gonzalez|first=Umberto|website=TheWrap|date=2018-08-14|accessdate=2018-08-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/71fl7c408?url=https://www.thewrap.com/crazy-rich-asian-remy-hii-spider-man-far-from-home/|archivedate=2018-08-14|lang=en}}</ref>||Брэд Дэвис|}} {{Рөлдерде|[[Дж. К. Симмонс]]||[[Джей Джона Джеймсон|Дж. Джона Джеймсон]]}} {{Рөлдерде|[[Бен Мендельсон]]||Талос|(камео)}} {{Рөлдерде|[[Шэрон Блинн]]||Сорен|(камео)}} {{Рөлдерде|{{аударылмаған 3|Jorge Lendeborg Jr.|Хорхе Лендеборг-кіші}}||{{аударылмаған 3|Джейсон Ионелло (Marvel Comics)|Джейсон Ионелло|en|List of Marvel Comics characters: I#Jason Ionello}}}} {{Рөлдерде|[[Тони Гаррн]]||«Тігінші»|Питерге костюм әкелген «Қ.А.Л.Қ.А.Н.» агенті}} {{Рөлдерде|{{аударылмаған 3|Clare Dunne|Клэр Данн}}||Виктория|}} {{Рөлдерде|{{аударылмаған 3|Nicholas Gleaves|Николас Гливс}}||Гутерман|}} {{Рөлдерде|{{аударылмаған 3|Claire Rushbrook|Клэр Рашбрук}}||Дженис|}} {{Рөлдерде|Доун Мишель Кинг||Э.Д.И.Т.|(дауыс)}} {{Рөлдерде|[[Роберт Дауни (кіші)]]||[[Темір адам|Тони Старк]]|(мұрағат материалдар)}} {{Рөлдерде|[[Джефф Бриджес]]||[[Темір Саудагер|Обадайя Стейн]]|(мұрағат материалдар)}} {{РөлдердеАсты}} == Музыка == Фильмнің ресми саундтрегін [[Майкл Джакчино]] жазды («[[Өрмекші-адам: Қайта оралу|Қайта оралу]]» сияқты) және [[Sony Classical Records|Sony Classical]] баспасында 2019 жылы 28 маусымда жарық көрді. {{Tracklist | headline = ''«Өрмекші-адам: Үйден жырақта» (Түпнұсқа саундтрек)'' | title1 = Far From Home Suite Home | note1 = | length1 = 8:27 | title2 = It’s Perfect | note2 = | length2 = 0:30 | title3 = World’s Worst Water Feature | length3 = 7:30 | title4 = Multiple Realities | length4 = 3:32 | title5 = Brad to the Drone | length5 = 3:32 | title6 = Change of Plans | length6 = 2:28 | title7 = Night Monkey Knows How to Do It | length7 = 0:19 | title8 = Mr. One Hundred and One | length8 = 3:20 | title9 = Prague Rocked | length9 = 3:43 | title10 = Who’s Behind Those Foster Grants | note10 = {{efn|name=Кек алушылар|Бұл трек Алан Сильвестридің ''[[Кек алушылар]]'' түпнұсқа тақырыбына сілтеме жасайды.}} | length10 = 2:57 | title11 = Power to the People | length11 = 3:33 | title12 = Personal Hijinks | length12 = 3:53 | title13 = Praguenosis: BAD | length13 = 1:08 | title14 = A Lot of ‘Splaining to Do | length14 = 2:14 | title15 = The Magical Mysterio Tour | length15 = 3:21 | title16 = Taking the Gullible Express/ Spidey Sensitive | length16 = 5:07 | title17 = Gloom and Doom | length17 = 4:16 | title18 = High and Flighty | length18 = 2:20 | title19 = An Internal Battle | length19 = 1:50 | title20 = Happy Landings | length20 = 2:58 | title21 = Tower of Cower | length21 = 5:12 | title22 = Bridging the Trap | length22 = 1:58 | title23 = Bridge and Love’s Burning | length23 = 2:50 | title24 = Swinging Set | length24 = 1:47 | title25 = And Now This… | length25 = 0:58 | total_length = }} {{дереккөздер|group=lower-alpha}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * {{IMDb title|6320628}} * [https://www.kinopoisk.ru/film/1008445/ Өрмекші-адам: Үйден жырақта] {{ref-ru}} [[КиноПоиск]] сайтында * [https://mobile.twitter.com/SpiderManMovie Twitter]-де {{Marvel кинематографиялық әлемі}} [[Санат:2019 жылғы фильмдер]] [[Санат:2019 жылғы АҚШ фильмдері]] [[Санат:АҚШ-тың фантастикалық комедиялары]] [[Санат:2019 жылғы фантастикалық фильмдер]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]] [[Санат:Columbia Pictures фильмдері]] [[Санат:Джона Уоттс фильмдері]] [[Санат:Marvel кинематографиялық әлемінің фильмдері]] [[Санат:Өрмекші-адам туралы фильмдер]] 3v517wnh6620rtl69ksmyaznp5e1tg2 0 652579 3590854 3585476 2026-04-24T06:01:03Z Sadykova Manshuk Bulatovna 180310 3590854 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''АТФ синтезі''' — ағзаның [[аэробты]] және [[анаэробты]] тыныс алуы кезінде пайда болатын [[энергия]]ның [[АТФ]] молекуласы түрінде бөліну процессі. Жасушаның тыныс алу теңдеуі келесі түрде келтіріледі: C₆H₁₂O₆ + 6O₂ → 6CO₂ + 6H₂O. Бұл процесс негізгі үш сатыға бөлінеді: # [[гликолиз]]; # [[лимон қышқылының айналымы|лимон қышқылының айналысы]]; # [[тотыға фосфарлану|тотығып фосфорлану]].<ref>[https://bilimsite.kz/biologia/11678-atf-sintezi-tynys-alu-zhane-zhanu.html/ АТФ синтезі, тыныс алу және жану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191110192048/http://bilimsite.kz/biologia/11678-atf-sintezi-tynys-alu-zhane-zhanu.html |date=2019-11-10 }}</ref> == Гликолиз == [[Гликолиз]] — бұл [[глюкоза]] молекуласының [[пируват]] деп аталатын екі 3-көміртекті молекулаларға бөлінуі нәтижесінде энергия шығарылатын реакциялар тізбегі. [[Гликолиз]] [[жасушалық тыныс алу]]дың бірінші сатысы болып табылады және оттегіні қажет етпейді. Бұл процесс жасуша [[цитозол]]ында жүзеге асады және күрделі он сатыдан тұрады. Процесстің негізгі кезеңінде [[энергия]]ны жұту үшін екі [[АТФ]] молекуласы жұмсалып, екі [[фосфат]] тобы [[глюкоза]]ға қосылады. Жоғары тұрақсыздық нәтижесінде молекула бөлініп, екі 3-көміртекті [[пируват]] молекулалары түзіледі. [[Гликолиз]] барысында қосымша өнімдер: төрт [[АТФ]] және екі [[НАДН]] молекулалары шығарылады. <ref>[https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/glycolysis/a/glycolysis/ Гликолиз] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200813061207/https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/glycolysis/a/glycolysis |date=2020-08-13 }}</ref> [[File:Shema Glicozida.png|thumb|[[Гликолиз]] схемасы]] == Лимон қышқылының айналымы == Бұл процесс тағы [[Кребс циклі|Кребс айналымы]] деп аталады. [[Гликолиз]]ге қарағанда, оттегіні қажет етеді. Сол себепті [[аэробты]] тыныс алуға жатқызылады және [[цитозол]]да емес, [[митохондрия]]да орын алады. Екі [[пируват]] молекуласы Кребс айналымына енер алдында, ең алдымен, тотығудан өтіп, бір [[Көміртегі|көмірте]]<nowiki/>гі [[атом]]ынан айырылу нәтижесінде [[ацетил-CoA]] молекуласына айналады. Сонымен қатар, электрондарды тасымалдайтын [[НАД]] [[НАДН]]-ға дейін қалпына келеді. Осындай дайындықтан кейін [[ацетил-CoA]] Кребс айналымына енеді және бірнеше рет тотығу процессінен өтіп, [[көміртек диоксиді]] бөлінеді. Әрбір [[пируват]] молекуласы үшін айналым екі рет жүзеге асады. Жалпы, екі Кребс айналымы барысында 4 СО₂ молекуласы, 6 [[НАДН]], 2 [[ФАД]]Н₂, 2 АТФ түзіледі. <ref>[https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/pyruvate-oxidation-and-the-citric-acid-cycle/v/krebs-citric-acid-cycle/ Кребс айналымы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210304070055/https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/pyruvate-oxidation-and-the-citric-acid-cycle/v/krebs-citric-acid-cycle |date=2021-03-04 }}</ref> [[File:Citric acid cycle with aconitate 2 ru.svg|thumb|Лимон қышқылының айналымы]] == Тотыға фосфорлану == [[Тотыға фосфорлану]] екі негізгі құрылымнан тұрады: [[электрон тасымалдау тізбегі]] және [[хемиосмос]]. Кребс айналымы секілді, осы процесте оттегі талап етіледі. [[Электрон тасымалдау тізбегі]] көптеген [[Ақуыз|нәруыз]] және [[органикалық молекулалар]]дан тұрады. Осы тізбекке [[гликолиз]] бен [[Кребс айналымы]] кезінде түзілген [[НАДН]] және [[ФАД]]Н₂ жақындап, жинаған [[электрон]]дарды тасымалдау арқылы энергия жоғарылап, [[протондар]] [[митохондрия]]ның [[матрикс]]ынан [[мембранааралық кеңістік]]ке жиналуы нәтижесінде [[элетрохимиялық градиент]] түзіледі. [[Градиент]] орнағаннан кейін [[протон]]дар мен [[электрон]]дар [[оттек|оттегімен]] әрекеттесу нәтижесінде су молекулалары түзіледі. Ал [[хемиосмос]] барысында [[электрон]]дардан алынған [[энергия]] [[АТФ-синтаза]]ның жұмысына жұмсалып, [[АТФ]] молекулалары өндіріледі. <ref>[https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/oxidative-phosphorylation/a/oxidative-phosphorylation-etc/ Тотыға фосфарлану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210305123439/https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/oxidative-phosphorylation/a/oxidative-phosphorylation-etc |date=2021-03-05 }}</ref>Қорытындылай келе, [[гликолиз]], [[лимон қышқылының айналымы]], [[тотыға фосфорлану]] процесстерінің барлығын қосып есептегенде 36-38 [[АТФ]] молекулалары алынады. == АТФ синтезін зерттеген ғалымдар == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://melimde.com/elektron-tasimali-men-totifa-fosforlanu.html/ Электрон тасымалы мен тотыға фосфарлану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031014550/https://melimde.com/elektron-tasimali-men-totifa-fosforlanu.html |date=2020-10-31 }} * [https://bykm.ru/kk/razrabotki/himicheskaya-reakciya-fotosinteza-sintez-regeneraciya-atf/ Фотосинтез бен АТФ синтезі]{{Deadlink|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://kk.julinse.com/анаэробтық-метаболизм-және-аэробты/ Аэробты және анаэробты метаболизм] [[Санат:Биология]] [[Санат:Білім]] rn2a3svyiitkj0edfs2kd7zcnv2giwd 3590855 3590854 2026-04-24T06:01:10Z Жансултан Нурмуханов 180322 3590855 wikitext text/x-wiki == АТФ синтезі туралы мақала == {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''АТФ синтезі''' — ағзаның [[аэробты]] және [[анаэробты]] тыныс алуы кезінде пайда болатын [[энергия]]ның [[АТФ]] молекуласы түрінде бөліну процессі. Жасушаның тыныс алу теңдеуі келесі түрде келтіріледі: C₆H₁₂O₆ + 6O₂ → 6CO₂ + 6H₂O. Бұл процесс негізгі үш сатыға бөлінеді: # [[гликолиз]]; # [[лимон қышқылының айналымы|лимон қышқылының айналысы]]; # [[тотыға фосфарлану|тотығып фосфорлану]].<ref>[https://bilimsite.kz/biologia/11678-atf-sintezi-tynys-alu-zhane-zhanu.html/ АТФ синтезі, тыныс алу және жану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191110192048/http://bilimsite.kz/biologia/11678-atf-sintezi-tynys-alu-zhane-zhanu.html |date=2019-11-10 }}</ref> == Гликолиз == [[Гликолиз]] — бұл [[глюкоза]] молекуласының [[пируват]] деп аталатын екі 3-көміртекті молекулаларға бөлінуі нәтижесінде энергия шығарылатын реакциялар тізбегі. [[Гликолиз]] [[жасушалық тыныс алу]]дың бірінші сатысы болып табылады және оттегіні қажет етпейді. Бұл процесс жасуша [[цитозол]]ында жүзеге асады және күрделі он сатыдан тұрады. Процесстің негізгі кезеңінде [[энергия]]ны жұту үшін екі [[АТФ]] молекуласы жұмсалып, екі [[фосфат]] тобы [[глюкоза]]ға қосылады. Жоғары тұрақсыздық нәтижесінде молекула бөлініп, екі 3-көміртекті [[пируват]] молекулалары түзіледі. [[Гликолиз]] барысында қосымша өнімдер: төрт [[АТФ]] және екі [[НАДН]] молекулалары шығарылады. <ref>[https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/glycolysis/a/glycolysis/ Гликолиз] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200813061207/https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/glycolysis/a/glycolysis |date=2020-08-13 }}</ref> [[File:Shema Glicozida.png|thumb|[[Гликолиз]] схемасы]] == Лимон қышқылының айналымы == Бұл процесс тағы [[Кребс циклі|Кребс айналымы]] деп аталады. [[Гликолиз]]ге қарағанда, оттегіні қажет етеді. Сол себепті [[аэробты]] тыныс алуға жатқызылады және [[цитозол]]да емес, [[митохондрия]]да орын алады. Екі [[пируват]] молекуласы Кребс айналымына енер алдында, ең алдымен, тотығудан өтіп, бір [[Көміртегі|көмірте]]<nowiki/>гі [[атом]]ынан айырылу нәтижесінде [[ацетил-CoA]] молекуласына айналады. Сонымен қатар, электрондарды тасымалдайтын [[НАД]] [[НАДН]]-ға дейін қалпына келеді. Осындай дайындықтан кейін [[ацетил-CoA]] Кребс айналымына енеді және бірнеше рет тотығу процессінен өтіп, [[көміртек диоксиді]] бөлінеді. Әрбір [[пируват]] молекуласы үшін айналым екі рет жүзеге асады. Жалпы, екі Кребс айналымы барысында 4 СО₂ молекуласы, 6 [[НАДН]], 2 [[ФАД]]Н₂, 2 АТФ түзіледі. <ref>[https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/pyruvate-oxidation-and-the-citric-acid-cycle/v/krebs-citric-acid-cycle/ Кребс айналымы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210304070055/https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/pyruvate-oxidation-and-the-citric-acid-cycle/v/krebs-citric-acid-cycle |date=2021-03-04 }}</ref> [[File:Citric acid cycle with aconitate 2 ru.svg|thumb|Лимон қышқылының айналымы]] == Тотыға фосфорлану == [[Тотыға фосфорлану]] екі негізгі құрылымнан тұрады: [[электрон тасымалдау тізбегі]] және [[хемиосмос]]. Кребс айналымы секілді, осы процесте оттегі талап етіледі. [[Электрон тасымалдау тізбегі]] көптеген [[Ақуыз|нәруыз]] және [[органикалық молекулалар]]дан тұрады. Осы тізбекке [[гликолиз]] бен [[Кребс айналымы]] кезінде түзілген [[НАДН]] және [[ФАД]]Н₂ жақындап, жинаған [[электрон]]дарды тасымалдау арқылы энергия жоғарылап, [[протондар]] [[митохондрия]]ның [[матрикс]]ынан [[мембранааралық кеңістік]]ке жиналуы нәтижесінде [[элетрохимиялық градиент]] түзіледі. [[Градиент]] орнағаннан кейін [[протон]]дар мен [[электрон]]дар [[оттек|оттегімен]] әрекеттесу нәтижесінде су молекулалары түзіледі. Ал [[хемиосмос]] барысында [[электрон]]дардан алынған [[энергия]] [[АТФ-синтаза]]ның жұмысына жұмсалып, [[АТФ]] молекулалары өндіріледі. <ref>[https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/oxidative-phosphorylation/a/oxidative-phosphorylation-etc/ Тотыға фосфарлану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210305123439/https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/oxidative-phosphorylation/a/oxidative-phosphorylation-etc |date=2021-03-05 }}</ref>Қорытындылай келе, [[гликолиз]], [[лимон қышқылының айналымы]], [[тотыға фосфорлану]] процесстерінің барлығын қосып есептегенде 36-38 [[АТФ]] молекулалары алынады. == АТФ синтезін зерттеген ғалымдар == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == АТФ синтезі туралы мақала == == Сілтемелер == * [https://melimde.com/elektron-tasimali-men-totifa-fosforlanu.html/ Электрон тасымалы мен тотыға фосфарлану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031014550/https://melimde.com/elektron-tasimali-men-totifa-fosforlanu.html |date=2020-10-31 }} * [https://bykm.ru/kk/razrabotki/himicheskaya-reakciya-fotosinteza-sintez-regeneraciya-atf/ Фотосинтез бен АТФ синтезі]{{Deadlink|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://kk.julinse.com/анаэробтық-метаболизм-және-аэробты/ Аэробты және анаэробты метаболизм] [[Санат:Биология]] [[Санат:Білім]] 8g3o68f0bdie93j3u8johooyf9vzqym 3590856 3590855 2026-04-24T06:01:28Z Ayazhan10 180289 3590856 wikitext text/x-wiki == АТФ синтезі туралы мақала == {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''АТФ синтезі''' — ағзаның [[аэробты]] және [[анаэробты]] тыныс алуы кезінде пайда болатын [[энергия]]ның [[АТФ]] молекуласы түрінде бөліну процессі. Жасушаның тыныс алу теңдеуі келесі түрде келтіріледі: C₆H₁₂O₆ + 6O₂ → 6CO₂ + 6H₂O. Бұл процесс негізгі үш сатыға бөлінеді: # [[гликолиз]]; # [[лимон қышқылының айналымы|лимон қышқылының айналысы]]; # [[тотыға фосфарлану|тотығып фосфорлану]].<ref>[https://bilimsite.kz/biologia/11678-atf-sintezi-tynys-alu-zhane-zhanu.html/ АТФ синтезі, тыныс алу және жану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191110192048/http://bilimsite.kz/biologia/11678-atf-sintezi-tynys-alu-zhane-zhanu.html |date=2019-11-10 }}</ref> == Гликолиз == [[Гликолиз]] — бұл [[глюкоза]] молекуласының [[пируват]] деп аталатын екі 3-көміртекті молекулаларға бөлінуі нәтижесінде энергия шығарылатын реакциялар тізбегі. [[Гликолиз]] [[жасушалық тыныс алу]]дың бірінші сатысы болып табылады және оттегіні қажет етпейді. Бұл процесс жасуша [[цитозол]]ында жүзеге асады және күрделі он сатыдан тұрады. Процесстің негізгі кезеңінде [[энергия]]ны жұту үшін екі [[АТФ]] молекуласы жұмсалып, екі [[фосфат]] тобы [[глюкоза]]ға қосылады. Жоғары тұрақсыздық нәтижесінде молекула бөлініп, екі 3-көміртекті [[пируват]] молекулалары түзіледі. [[Гликолиз]] барысында қосымша өнімдер: төрт [[АТФ]] және екі [[НАДН]] молекулалары шығарылады. <ref>[https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/glycolysis/a/glycolysis/ Гликолиз] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200813061207/https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/glycolysis/a/glycolysis |date=2020-08-13 }}</ref> [[File:Shema Glicozida.png|thumb|[[Гликолиз]] схемасы]] == Лимон қышқылының айналымы == Бұл процесс тағы [[Кребс циклі|Кребс айналымы]] деп аталады. [[Гликолиз]]ге қарағанда, оттегіні қажет етеді. Сол себепті [[аэробты]] тыныс алуға жатқызылады және [[цитозол]]да емес, [[митохондрия]]да орын алады. Екі [[пируват]] молекуласы Кребс айналымына енер алдында, ең алдымен, тотығудан өтіп, бір [[Көміртегі|көмірте]]<nowiki/>гі [[атом]]ынан айырылу нәтижесінде [[ацетил-CoA]] молекуласына айналады. Сонымен қатар, электрондарды тасымалдайтын [[НАД]] [[НАДН]]-ға дейін қалпына келеді. Осындай дайындықтан кейін [[ацетил-CoA]] Кребс айналымына енеді және бірнеше рет тотығу процессінен өтіп, [[көміртек диоксиді]] бөлінеді. Әрбір [[пируват]] молекуласы үшін айналым екі рет жүзеге асады. Жалпы, екі Кребс айналымы барысында 4 СО₂ молекуласы, 6 [[НАДН]], 2 [[ФАД]]Н₂, 2 АТФ түзіледі. <ref>[https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/pyruvate-oxidation-and-the-citric-acid-cycle/v/krebs-citric-acid-cycle/ Кребс айналымы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210304070055/https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/pyruvate-oxidation-and-the-citric-acid-cycle/v/krebs-citric-acid-cycle |date=2021-03-04 }}</ref> [[File:Citric acid cycle with aconitate 2 ru.svg|thumb|Лимон қышқылының айналымы]] == Тотыға фосфорлану == [[Тотыға фосфорлану]] екі негізгі құрылымнан тұрады: [[электрон тасымалдау тізбегі]] және [[хемиосмос]]. Кребс айналымы секілді, осы процесте оттегі талап етіледі. [[Электрон тасымалдау тізбегі]] көптеген [[Ақуыз|нәруыз]] және [[органикалық молекулалар]]дан тұрады. Осы тізбекке [[гликолиз]] бен [[Кребс айналымы]] кезінде түзілген [[НАДН]] және [[ФАД]]Н₂ жақындап, жинаған [[электрон]]дарды тасымалдау арқылы энергия жоғарылап, [[протондар]] [[митохондрия]]ның [[матрикс]]ынан [[мембранааралық кеңістік]]ке жиналуы нәтижесінде [[элетрохимиялық градиент]] түзіледі. [[Градиент]] орнағаннан кейін [[протон]]дар мен [[электрон]]дар [[оттек|оттегімен]] әрекеттесу нәтижесінде су молекулалары түзіледі. Ал [[хемиосмос]] барысында [[электрон]]дардан алынған [[энергия]] [[АТФ-синтаза]]ның жұмысына жұмсалып, [[АТФ]] молекулалары өндіріледі. <ref>[https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/oxidative-phosphorylation/a/oxidative-phosphorylation-etc/ Тотыға фосфарлану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210305123439/https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/oxidative-phosphorylation/a/oxidative-phosphorylation-etc |date=2021-03-05 }}</ref>Қорытындылай келе, [[гликолиз]], [[лимон қышқылының айналымы]], [[тотыға фосфорлану]] процесстерінің барлығын қосып есептегенде 36-38 [[АТФ]] молекулалары алынады. == АТФ синтезін зерттеген ғалымдар == == АТФ синтезін зерттеген ғалымдар == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == АТФ синтезі туралы мақала == == Сілтемелер == * [https://melimde.com/elektron-tasimali-men-totifa-fosforlanu.html/ Электрон тасымалы мен тотыға фосфарлану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031014550/https://melimde.com/elektron-tasimali-men-totifa-fosforlanu.html |date=2020-10-31 }} * [https://bykm.ru/kk/razrabotki/himicheskaya-reakciya-fotosinteza-sintez-regeneraciya-atf/ Фотосинтез бен АТФ синтезі]{{Deadlink|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://kk.julinse.com/анаэробтық-метаболизм-және-аэробты/ Аэробты және анаэробты метаболизм] [[Санат:Биология]] [[Санат:Білім]] aefc61sgpeidseywbtnvgvnebdhpata 3590857 3590856 2026-04-24T06:01:29Z Баигубенова 180298 3590857 wikitext text/x-wiki == АТФ синтезі туралы мақала == {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''АТФ синтезі''' — ағзаның [[аэробты]] және [[анаэробты]] тыныс алуы кезінде пайда болатын [[энергия]]ның [[АТФ]] молекуласы түрінде бөліну процессі. Жасушаның тыныс алу теңдеуі келесі түрде келтіріледі: C₆H₁₂O₆ + 6O₂ → 6CO₂ + 6H₂O. Бұл процесс негізгі үш сатыға бөлінеді: # [[гликолиз]]; # [[лимон қышқылының айналымы|лимон қышқылының айналысы]]; # [[тотыға фосфарлану|тотығып фосфорлану]].<ref>[https://bilimsite.kz/biologia/11678-atf-sintezi-tynys-alu-zhane-zhanu.html/ АТФ синтезі, тыныс алу және жану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191110192048/http://bilimsite.kz/biologia/11678-atf-sintezi-tynys-alu-zhane-zhanu.html |date=2019-11-10 }}</ref> == Гликолиз == [[Гликолиз]] — бұл [[глюкоза]] молекуласының [[пируват]] деп аталатын екі 3-көміртекті молекулаларға бөлінуі нәтижесінде энергия шығарылатын реакциялар тізбегі. [[Гликолиз]] [[жасушалық тыныс алу]]дың бірінші сатысы болып табылады және оттегіні қажет етпейді. Бұл процесс жасуша [[цитозол]]ында жүзеге асады және күрделі он сатыдан тұрады. Процесстің негізгі кезеңінде [[энергия]]ны жұту үшін екі [[АТФ]] молекуласы жұмсалып, екі [[фосфат]] тобы [[глюкоза]]ға қосылады. Жоғары тұрақсыздық нәтижесінде молекула бөлініп, екі 3-көміртекті [[пируват]] молекулалары түзіледі. [[Гликолиз]] барысында қосымша өнімдер: төрт [[АТФ]] және екі [[НАДН]] молекулалары шығарылады. <ref>[https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/glycolysis/a/glycolysis/ Гликолиз] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200813061207/https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/glycolysis/a/glycolysis |date=2020-08-13 }}</ref> [[File:Shema Glicozida.png|thumb|[[Гликолиз]] схемасы]] == Лимон қышқылының айналымы == Бұл процесс тағы [[Кребс циклі|Кребс айналымы]] деп аталады. [[Гликолиз]]ге қарағанда, оттегіні қажет етеді. Сол себепті [[аэробты]] тыныс алуға жатқызылады және [[цитозол]]да емес, [[митохондрия]]да орын алады. Екі [[пируват]] молекуласы Кребс айналымына енер алдында, ең алдымен, тотығудан өтіп, бір [[Көміртегі|көмірте]]<nowiki/>гі [[атом]]ынан айырылу нәтижесінде [[ацетил-CoA]] молекуласына айналады. Сонымен қатар, электрондарды тасымалдайтын [[НАД]] [[НАДН]]-ға дейін қалпына келеді. Осындай дайындықтан кейін [[ацетил-CoA]] Кребс айналымына енеді және бірнеше рет тотығу процессінен өтіп, [[көміртек диоксиді]] бөлінеді. Әрбір [[пируват]] молекуласы үшін айналым екі рет жүзеге асады. Жалпы, екі Кребс айналымы барысында 4 СО₂ молекуласы, 6 [[НАДН]], 2 [[ФАД]]Н₂, 2 АТФ түзіледі. <ref>[https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/pyruvate-oxidation-and-the-citric-acid-cycle/v/krebs-citric-acid-cycle/ Кребс айналымы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210304070055/https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/pyruvate-oxidation-and-the-citric-acid-cycle/v/krebs-citric-acid-cycle |date=2021-03-04 }}</ref> [[File:Citric acid cycle with aconitate 2 ru.svg|thumb|Лимон қышқылының айналымы]] == Тотыға фосфорлану == [[Тотыға фосфорлану]] екі негізгі құрылымнан тұрады: [[электрон тасымалдау тізбегі]] және [[хемиосмос]]. Кребс айналымы секілді, осы процесте оттегі талап етіледі. [[Электрон тасымалдау тізбегі]] көптеген [[Ақуыз|нәруыз]] және [[органикалық молекулалар]]дан тұрады. Осы тізбекке [[гликолиз]] бен [[Кребс айналымы]] кезінде түзілген [[НАДН]] және [[ФАД]]Н₂ жақындап, жинаған [[электрон]]дарды тасымалдау арқылы энергия жоғарылап, [[протондар]] [[митохондрия]]ның [[матрикс]]ынан [[мембранааралық кеңістік]]ке жиналуы нәтижесінде [[элетрохимиялық градиент]] түзіледі. [[Градиент]] орнағаннан кейін [[протон]]дар мен [[электрон]]дар [[оттек|оттегімен]] әрекеттесу нәтижесінде су молекулалары түзіледі. Ал [[хемиосмос]] барысында [[электрон]]дардан алынған [[энергия]] [[АТФ-синтаза]]ның жұмысына жұмсалып, [[АТФ]] молекулалары өндіріледі. <ref>[https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/oxidative-phosphorylation/a/oxidative-phosphorylation-etc/ Тотыға фосфарлану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210305123439/https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/oxidative-phosphorylation/a/oxidative-phosphorylation-etc |date=2021-03-05 }}</ref>Қорытындылай келе, [[гликолиз]], [[лимон қышқылының айналымы]], [[тотыға фосфорлану]] процесстерінің барлығын қосып есептегенде 36-38 [[АТФ]] молекулалары алынады. == АТФ синтезін зерттеген ғалымдар == == АТФ синтезін зерттеген ғалымдар == == == АТФ синтезі туралы мақалалар == == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == АТФ синтезі туралы мақала == == Сілтемелер == * [https://melimde.com/elektron-tasimali-men-totifa-fosforlanu.html/ Электрон тасымалы мен тотыға фосфарлану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031014550/https://melimde.com/elektron-tasimali-men-totifa-fosforlanu.html |date=2020-10-31 }} * [https://bykm.ru/kk/razrabotki/himicheskaya-reakciya-fotosinteza-sintez-regeneraciya-atf/ Фотосинтез бен АТФ синтезі]{{Deadlink|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://kk.julinse.com/анаэробтық-метаболизм-және-аэробты/ Аэробты және анаэробты метаболизм] [[Санат:Биология]] [[Санат:Білім]] lzwzbwvza2i9tt5izliwavp297thpts 3590858 3590857 2026-04-24T06:01:52Z Қызғалдақ 1986 180324 3590858 wikitext text/x-wiki == АТФ синтезі туралы мақала == {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''АТФ синтезі''' — ағзаның [[аэробты]] және [[анаэробты]] тыныс алуы кезінде пайда болатын [[энергия]]ның [[АТФ]] молекуласы түрінде бөліну процессі. Жасушаның тыныс алу теңдеуі келесі түрде келтіріледі: C₆H₁₂O₆ + 6O₂ → 6CO₂ + 6H₂O. Бұл процесс негізгі үш сатыға бөлінеді: # [[гликолиз]]; # [[лимон қышқылының айналымы|лимон қышқылының айналысы]]; # [[тотыға фосфарлану|тотығып фосфорлану]].<ref>[https://bilimsite.kz/biologia/11678-atf-sintezi-tynys-alu-zhane-zhanu.html/ АТФ синтезі, тыныс алу және жану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191110192048/http://bilimsite.kz/biologia/11678-atf-sintezi-tynys-alu-zhane-zhanu.html |date=2019-11-10 }}</ref> == Гликолиз == [[Гликолиз]] — бұл [[глюкоза]] молекуласының [[пируват]] деп аталатын екі 3-көміртекті молекулаларға бөлінуі нәтижесінде энергия шығарылатын реакциялар тізбегі. [[Гликолиз]] [[жасушалық тыныс алу]]дың бірінші сатысы болып табылады және оттегіні қажет етпейді. Бұл процесс жасуша [[цитозол]]ында жүзеге асады және күрделі он сатыдан тұрады. Процесстің негізгі кезеңінде [[энергия]]ны жұту үшін екі [[АТФ]] молекуласы жұмсалып, екі [[фосфат]] тобы [[глюкоза]]ға қосылады. Жоғары тұрақсыздық нәтижесінде молекула бөлініп, екі 3-көміртекті [[пируват]] молекулалары түзіледі. [[Гликолиз]] барысында қосымша өнімдер: төрт [[АТФ]] және екі [[НАДН]] молекулалары шығарылады. <ref>[https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/glycolysis/a/glycolysis/ Гликолиз] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200813061207/https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/glycolysis/a/glycolysis |date=2020-08-13 }}</ref> [[File:Shema Glicozida.png|thumb|[[Гликолиз]] схемасы]] == Лимон қышқылының айналымы == Бұл процесс тағы [[Кребс циклі|Кребс айналымы]] деп аталады. [[Гликолиз]]ге қарағанда, оттегіні қажет етеді. Сол себепті [[аэробты]] тыныс алуға жатқызылады және [[цитозол]]да емес, [[митохондрия]]да орын алады. Екі [[пируват]] молекуласы Кребс айналымына енер алдында, ең алдымен, тотығудан өтіп, бір [[Көміртегі|көмірте]]<nowiki/>гі [[атом]]ынан айырылу нәтижесінде [[ацетил-CoA]] молекуласына айналады. Сонымен қатар, электрондарды тасымалдайтын [[НАД]] [[НАДН]]-ға дейін қалпына келеді. Осындай дайындықтан кейін [[ацетил-CoA]] Кребс айналымына енеді және бірнеше рет тотығу процессінен өтіп, [[көміртек диоксиді]] бөлінеді. Әрбір [[пируват]] молекуласы үшін айналым екі рет жүзеге асады. Жалпы, екі Кребс айналымы барысында 4 СО₂ молекуласы, 6 [[НАДН]], 2 [[ФАД]]Н₂, 2 АТФ түзіледі. <ref>[https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/pyruvate-oxidation-and-the-citric-acid-cycle/v/krebs-citric-acid-cycle/ Кребс айналымы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210304070055/https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/pyruvate-oxidation-and-the-citric-acid-cycle/v/krebs-citric-acid-cycle |date=2021-03-04 }}</ref> [[File:Citric acid cycle with aconitate 2 ru.svg|thumb|Лимон қышқылының айналымы]] == Тотыға фосфорлану == [[Тотыға фосфорлану]] екі негізгі құрылымнан тұрады: [[электрон тасымалдау тізбегі]] және [[хемиосмос]]. Кребс айналымы секілді, осы процесте оттегі талап етіледі. [[Электрон тасымалдау тізбегі]] көптеген [[Ақуыз|нәруыз]] және [[органикалық молекулалар]]дан тұрады. Осы тізбекке [[гликолиз]] бен [[Кребс айналымы]] кезінде түзілген [[НАДН]] және [[ФАД]]Н₂ жақындап, жинаған [[электрон]]дарды тасымалдау арқылы энергия жоғарылап, [[протондар]] [[митохондрия]]ның [[матрикс]]ынан [[мембранааралық кеңістік]]ке жиналуы нәтижесінде [[элетрохимиялық градиент]] түзіледі. [[Градиент]] орнағаннан кейін [[протон]]дар мен [[электрон]]дар [[оттек|оттегімен]] әрекеттесу нәтижесінде су молекулалары түзіледі. Ал [[хемиосмос]] барысында [[электрон]]дардан алынған [[энергия]] [[АТФ-синтаза]]ның жұмысына жұмсалып, [[АТФ]] молекулалары өндіріледі. <ref>[https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/oxidative-phosphorylation/a/oxidative-phosphorylation-etc/ Тотыға фосфарлану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210305123439/https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/oxidative-phosphorylation/a/oxidative-phosphorylation-etc |date=2021-03-05 }}</ref>Қорытындылай келе, [[гликолиз]], [[лимон қышқылының айналымы]], [[тотыға фосфорлану]] процесстерінің барлығын қосып есептегенде 36-38 [[АТФ]] молекулалары алынады. == АТФ синтезін зерттеген ғалымдар == == АТФ синтезін зерттеген ғалымдар == == == АТФ синтезі туралы мақалалар == == == Дереккөздер == == == АтФ синтезін зерттеген ғалымдар == {{Дереккөздер}} == АТФ синтезі туралы мақала == == Сілтемелер == * [https://melimde.com/elektron-tasimali-men-totifa-fosforlanu.html/ Электрон тасымалы мен тотыға фосфарлану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031014550/https://melimde.com/elektron-tasimali-men-totifa-fosforlanu.html |date=2020-10-31 }} * [https://bykm.ru/kk/razrabotki/himicheskaya-reakciya-fotosinteza-sintez-regeneraciya-atf/ Фотосинтез бен АТФ синтезі]{{Deadlink|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://kk.julinse.com/анаэробтық-метаболизм-және-аэробты/ Аэробты және анаэробты метаболизм] [[Санат:Биология]] [[Санат:Білім]] 2m8bvdab3ifqlieitmdxa88xt5fs1gm 3590860 3590858 2026-04-24T06:02:38Z Алтынбек Әбутәліұлы 180308 3590860 wikitext text/x-wiki == АТФ синтезі туралы мақала == {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''АТФ синтезі''' — ағзаның [[аэробты]] және [[анаэробты]] тыныс алуы кезінде пайда болатын [[энергия]]ның [[АТФ]] молекуласы түрінде бөліну процессі. Жасушаның тыныс алу теңдеуі келесі түрде келтіріледі: C₆H₁₂O₆ + 6O₂ → 6CO₂ + 6H₂O. Бұл процесс негізгі үш сатыға бөлінеді: # [[гликолиз]]; # [[лимон қышқылының айналымы|лимон қышқылының айналысы]]; # [[тотыға фосфарлану|тотығып фосфорлану]].<ref>[https://bilimsite.kz/biologia/11678-atf-sintezi-tynys-alu-zhane-zhanu.html/ АТФ синтезі, тыныс алу және жану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191110192048/http://bilimsite.kz/biologia/11678-atf-sintezi-tynys-alu-zhane-zhanu.html |date=2019-11-10 }}</ref> == Гликолиз == [[Гликолиз]] — бұл [[глюкоза]] молекуласының [[пируват]] деп аталатын екі 3-көміртекті молекулаларға бөлінуі нәтижесінде энергия шығарылатын реакциялар тізбегі. [[Гликолиз]] [[жасушалық тыныс алу]]дың бірінші сатысы болып табылады және оттегіні қажет етпейді. Бұл процесс жасуша [[цитозол]]ында жүзеге асады және күрделі он сатыдан тұрады. Процесстің негізгі кезеңінде [[энергия]]ны жұту үшін екі [[АТФ]] молекуласы жұмсалып, екі [[фосфат]] тобы [[глюкоза]]ға қосылады. Жоғары тұрақсыздық нәтижесінде молекула бөлініп, екі 3-көміртекті [[пируват]] молекулалары түзіледі. [[Гликолиз]] барысында қосымша өнімдер: төрт [[АТФ]] және екі [[НАДН]] молекулалары шығарылады. <ref>[https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/glycolysis/a/glycolysis/ Гликолиз] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200813061207/https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/glycolysis/a/glycolysis |date=2020-08-13 }}</ref> [[File:Shema Glicozida.png|thumb|[[Гликолиз]] схемасы]] == Лимон қышқылының айналымы == Бұл процесс тағы [[Кребс циклі|Кребс айналымы]] деп аталады. [[Гликолиз]]ге қарағанда, оттегіні қажет етеді. Сол себепті [[аэробты]] тыныс алуға жатқызылады және [[цитозол]]да емес, [[митохондрия]]да орын алады. Екі [[пируват]] молекуласы Кребс айналымына енер алдында, ең алдымен, тотығудан өтіп, бір [[Көміртегі|көмірте]]<nowiki/>гі [[атом]]ынан айырылу нәтижесінде [[ацетил-CoA]] молекуласына айналады. Сонымен қатар, электрондарды тасымалдайтын [[НАД]] [[НАДН]]-ға дейін қалпына келеді. Осындай дайындықтан кейін [[ацетил-CoA]] Кребс айналымына енеді және бірнеше рет тотығу процессінен өтіп, [[көміртек диоксиді]] бөлінеді. Әрбір [[пируват]] молекуласы үшін айналым екі рет жүзеге асады. Жалпы, екі Кребс айналымы барысында 4 СО₂ молекуласы, 6 [[НАДН]], 2 [[ФАД]]Н₂, 2 АТФ түзіледі. <ref>[https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/pyruvate-oxidation-and-the-citric-acid-cycle/v/krebs-citric-acid-cycle/ Кребс айналымы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210304070055/https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/pyruvate-oxidation-and-the-citric-acid-cycle/v/krebs-citric-acid-cycle |date=2021-03-04 }}</ref> [[File:Citric acid cycle with aconitate 2 ru.svg|thumb|Лимон қышқылының айналымы]] == Тотыға фосфорлану == [[Тотыға фосфорлану]] екі негізгі құрылымнан тұрады: [[электрон тасымалдау тізбегі]] және [[хемиосмос]]. Кребс айналымы секілді, осы процесте оттегі талап етіледі. [[Электрон тасымалдау тізбегі]] көптеген [[Ақуыз|нәруыз]] және [[органикалық молекулалар]]дан тұрады. Осы тізбекке [[гликолиз]] бен [[Кребс айналымы]] кезінде түзілген [[НАДН]] және [[ФАД]]Н₂ жақындап, жинаған [[электрон]]дарды тасымалдау арқылы энергия жоғарылап, [[протондар]] [[митохондрия]]ның [[матрикс]]ынан [[мембранааралық кеңістік]]ке жиналуы нәтижесінде [[элетрохимиялық градиент]] түзіледі. [[Градиент]] орнағаннан кейін [[протон]]дар мен [[электрон]]дар [[оттек|оттегімен]] әрекеттесу нәтижесінде су молекулалары түзіледі. Ал [[хемиосмос]] барысында [[электрон]]дардан алынған [[энергия]] [[АТФ-синтаза]]ның жұмысына жұмсалып, [[АТФ]] молекулалары өндіріледі. <ref>[https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/oxidative-phosphorylation/a/oxidative-phosphorylation-etc/ Тотыға фосфарлану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210305123439/https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/oxidative-phosphorylation/a/oxidative-phosphorylation-etc |date=2021-03-05 }}</ref>Қорытындылай келе, [[гликолиз]], [[лимон қышқылының айналымы]], [[тотыға фосфорлану]] процесстерінің барлығын қосып есептегенде 36-38 [[АТФ]] молекулалары алынады. == АТФ синтезін зерттеген ғалымдар == == АТФ синтезін зерттеген ғалымдар == == == АТФ синтезі туралы мақалалар == == == АТФ синтезін зерттеген ғалымдар == == Дереккөздер == == == АтФ синтезін зерттеген ғалымдар == {{Дереккөздер}} == АТФ синтезі туралы мақала == == Сілтемелер == * [https://melimde.com/elektron-tasimali-men-totifa-fosforlanu.html/ Электрон тасымалы мен тотыға фосфарлану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031014550/https://melimde.com/elektron-tasimali-men-totifa-fosforlanu.html |date=2020-10-31 }} * [https://bykm.ru/kk/razrabotki/himicheskaya-reakciya-fotosinteza-sintez-regeneraciya-atf/ Фотосинтез бен АТФ синтезі]{{Deadlink|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://kk.julinse.com/анаэробтық-метаболизм-және-аэробты/ Аэробты және анаэробты метаболизм] [[Санат:Биология]] [[Санат:Білім]] to80pma2k75xjvzr7v8ay3njyx2ss0j 3590861 3590860 2026-04-24T06:03:37Z Tureshova Arailym 180305 3590861 wikitext text/x-wiki == АТФ синтезі туралы мақала == {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''АТФ синтезі''' — ағзаның [[аэробты]] және [[анаэробты]] тыныс алуы кезінде пайда болатын [[энергия]]ның [[АТФ]] молекуласы түрінде бөліну процессі. Жасушаның тыныс алу теңдеуі келесі түрде келтіріледі: C₆H₁₂O₆ + 6O₂ → 6CO₂ + 6H₂O. Бұл процесс негізгі үш сатыға бөлінеді: # [[гликолиз]]; # [[лимон қышқылының айналымы|лимон қышқылының айналысы]]; # [[тотыға фосфарлану|тотығып фосфорлану]].<ref>[https://bilimsite.kz/biologia/11678-atf-sintezi-tynys-alu-zhane-zhanu.html/ АТФ синтезі, тыныс алу және жану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191110192048/http://bilimsite.kz/biologia/11678-atf-sintezi-tynys-alu-zhane-zhanu.html |date=2019-11-10 }}</ref> == Гликолиз == [[Гликолиз]] — бұл [[глюкоза]] молекуласының [[пируват]] деп аталатын екі 3-көміртекті молекулаларға бөлінуі нәтижесінде энергия шығарылатын реакциялар тізбегі. [[Гликолиз]] [[жасушалық тыныс алу]]дың бірінші сатысы болып табылады және оттегіні қажет етпейді. Бұл процесс жасуша [[цитозол]]ында жүзеге асады және күрделі он сатыдан тұрады. Процесстің негізгі кезеңінде [[энергия]]ны жұту үшін екі [[АТФ]] молекуласы жұмсалып, екі [[фосфат]] тобы [[глюкоза]]ға қосылады. Жоғары тұрақсыздық нәтижесінде молекула бөлініп, екі 3-көміртекті [[пируват]] молекулалары түзіледі. [[Гликолиз]] барысында қосымша өнімдер: төрт [[АТФ]] және екі [[НАДН]] молекулалары шығарылады. <ref>[https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/glycolysis/a/glycolysis/ Гликолиз] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200813061207/https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/glycolysis/a/glycolysis |date=2020-08-13 }}</ref> [[File:Shema Glicozida.png|thumb|[[Гликолиз]] схемасы]] == Лимон қышқылының айналымы == Бұл процесс тағы [[Кребс циклі|Кребс айналымы]] деп аталады. [[Гликолиз]]ге қарағанда, оттегіні қажет етеді. Сол себепті [[аэробты]] тыныс алуға жатқызылады және [[цитозол]]да емес, [[митохондрия]]да орын алады. Екі [[пируват]] молекуласы Кребс айналымына енер алдында, ең алдымен, тотығудан өтіп, бір [[Көміртегі|көмірте]]<nowiki/>гі [[атом]]ынан айырылу нәтижесінде [[ацетил-CoA]] молекуласына айналады. Сонымен қатар, электрондарды тасымалдайтын [[НАД]] [[НАДН]]-ға дейін қалпына келеді. Осындай дайындықтан кейін [[ацетил-CoA]] Кребс айналымына енеді және бірнеше рет тотығу процессінен өтіп, [[көміртек диоксиді]] бөлінеді. Әрбір [[пируват]] молекуласы үшін айналым екі рет жүзеге асады. Жалпы, екі Кребс айналымы барысында 4 СО₂ молекуласы, 6 [[НАДН]], 2 [[ФАД]]Н₂, 2 АТФ түзіледі. <ref>[https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/pyruvate-oxidation-and-the-citric-acid-cycle/v/krebs-citric-acid-cycle/ Кребс айналымы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210304070055/https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/pyruvate-oxidation-and-the-citric-acid-cycle/v/krebs-citric-acid-cycle |date=2021-03-04 }}</ref> [[File:Citric acid cycle with aconitate 2 ru.svg|thumb|Лимон қышқылының айналымы]] == Тотыға фосфорлану == [[Тотыға фосфорлану]] екі негізгі құрылымнан тұрады: [[электрон тасымалдау тізбегі]] және [[хемиосмос]]. Кребс айналымы секілді, осы процесте оттегі талап етіледі. [[Электрон тасымалдау тізбегі]] көптеген [[Ақуыз|нәруыз]] және [[органикалық молекулалар]]дан тұрады. Осы тізбекке [[гликолиз]] бен [[Кребс айналымы]] кезінде түзілген [[НАДН]] және [[ФАД]]Н₂ жақындап, жинаған [[электрон]]дарды тасымалдау арқылы энергия жоғарылап, [[протондар]] [[митохондрия]]ның [[матрикс]]ынан [[мембранааралық кеңістік]]ке жиналуы нәтижесінде [[элетрохимиялық градиент]] түзіледі. [[Градиент]] орнағаннан кейін [[протон]]дар мен [[электрон]]дар [[оттек|оттегімен]] әрекеттесу нәтижесінде су молекулалары түзіледі. Ал [[хемиосмос]] барысында [[электрон]]дардан алынған [[энергия]] [[АТФ-синтаза]]ның жұмысына жұмсалып, [[АТФ]] молекулалары өндіріледі. <ref>[https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/oxidative-phosphorylation/a/oxidative-phosphorylation-etc/ Тотыға фосфарлану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210305123439/https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/oxidative-phosphorylation/a/oxidative-phosphorylation-etc |date=2021-03-05 }}</ref>Қорытындылай келе, [[гликолиз]], [[лимон қышқылының айналымы]], [[тотыға фосфорлану]] процесстерінің барлығын қосып есептегенде 36-38 [[АТФ]] молекулалары алынады. == АТФ синтезі туралы зерттеулер == == АТФ синтезін зерттеген ғалымдар == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://melimde.com/elektron-tasimali-men-totifa-fosforlanu.html/ Электрон тасымалы мен тотыға фосфарлану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031014550/https://melimde.com/elektron-tasimali-men-totifa-fosforlanu.html |date=2020-10-31 }} * [https://bykm.ru/kk/razrabotki/himicheskaya-reakciya-fotosinteza-sintez-regeneraciya-atf/ Фотосинтез бен АТФ синтезі]{{Deadlink|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://kk.julinse.com/анаэробтық-метаболизм-және-аэробты/ Аэробты және анаэробты метаболизм] [[Санат:Биология]] [[Санат:Білім]] gl8hzpy0yunw5w4sxsot7pxdvz88epm 3590865 3590861 2026-04-24T06:04:45Z Albert Bekzhan 180306 3590865 wikitext text/x-wiki == АТФ синтезі туралы ғылыми еңбектер == {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''АТФ синтезі''' — ағзаның [[аэробты]] және [[анаэробты]] тыныс алуы кезінде пайда болатын [[энергия]]ның [[АТФ]] молекуласы түрінде бөліну процессі. Жасушаның тыныс алу теңдеуі келесі түрде келтіріледі: C₆H₁₂O₆ + 6O₂ → 6CO₂ + 6H₂O. Бұл процесс негізгі үш сатыға бөлінеді: # [[гликолиз]]; # [[лимон қышқылының айналымы|лимон қышқылының айналысы]]; # [[тотыға фосфарлану|тотығып фосфорлану]].<ref>[https://bilimsite.kz/biologia/11678-atf-sintezi-tynys-alu-zhane-zhanu.html/ АТФ синтезі, тыныс алу және жану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191110192048/http://bilimsite.kz/biologia/11678-atf-sintezi-tynys-alu-zhane-zhanu.html |date=2019-11-10 }}</ref> == Гликолиз == [[Гликолиз]] — бұл [[глюкоза]] молекуласының [[пируват]] деп аталатын екі 3-көміртекті молекулаларға бөлінуі нәтижесінде энергия шығарылатын реакциялар тізбегі. [[Гликолиз]] [[жасушалық тыныс алу]]дың бірінші сатысы болып табылады және оттегіні қажет етпейді. Бұл процесс жасуша [[цитозол]]ында жүзеге асады және күрделі он сатыдан тұрады. Процесстің негізгі кезеңінде [[энергия]]ны жұту үшін екі [[АТФ]] молекуласы жұмсалып, екі [[фосфат]] тобы [[глюкоза]]ға қосылады. Жоғары тұрақсыздық нәтижесінде молекула бөлініп, екі 3-көміртекті [[пируват]] молекулалары түзіледі. [[Гликолиз]] барысында қосымша өнімдер: төрт [[АТФ]] және екі [[НАДН]] молекулалары шығарылады. <ref>[https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/glycolysis/a/glycolysis/ Гликолиз] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200813061207/https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/glycolysis/a/glycolysis |date=2020-08-13 }}</ref> [[File:Shema Glicozida.png|thumb|[[Гликолиз]] схемасы]] == Лимон қышқылының айналымы == Бұл процесс тағы [[Кребс циклі|Кребс айналымы]] деп аталады. [[Гликолиз]]ге қарағанда, оттегіні қажет етеді. Сол себепті [[аэробты]] тыныс алуға жатқызылады және [[цитозол]]да емес, [[митохондрия]]да орын алады. Екі [[пируват]] молекуласы Кребс айналымына енер алдында, ең алдымен, тотығудан өтіп, бір [[Көміртегі|көмірте]]<nowiki/>гі [[атом]]ынан айырылу нәтижесінде [[ацетил-CoA]] молекуласына айналады. Сонымен қатар, электрондарды тасымалдайтын [[НАД]] [[НАДН]]-ға дейін қалпына келеді. Осындай дайындықтан кейін [[ацетил-CoA]] Кребс айналымына енеді және бірнеше рет тотығу процессінен өтіп, [[көміртек диоксиді]] бөлінеді. Әрбір [[пируват]] молекуласы үшін айналым екі рет жүзеге асады. Жалпы, екі Кребс айналымы барысында 4 СО₂ молекуласы, 6 [[НАДН]], 2 [[ФАД]]Н₂, 2 АТФ түзіледі. <ref>[https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/pyruvate-oxidation-and-the-citric-acid-cycle/v/krebs-citric-acid-cycle/ Кребс айналымы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210304070055/https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/pyruvate-oxidation-and-the-citric-acid-cycle/v/krebs-citric-acid-cycle |date=2021-03-04 }}</ref> [[File:Citric acid cycle with aconitate 2 ru.svg|thumb|Лимон қышқылының айналымы]] == Тотыға фосфорлану == [[Тотыға фосфорлану]] екі негізгі құрылымнан тұрады: [[электрон тасымалдау тізбегі]] және [[хемиосмос]]. Кребс айналымы секілді, осы процесте оттегі талап етіледі. [[Электрон тасымалдау тізбегі]] көптеген [[Ақуыз|нәруыз]] және [[органикалық молекулалар]]дан тұрады. Осы тізбекке [[гликолиз]] бен [[Кребс айналымы]] кезінде түзілген [[НАДН]] және [[ФАД]]Н₂ жақындап, жинаған [[электрон]]дарды тасымалдау арқылы энергия жоғарылап, [[протондар]] [[митохондрия]]ның [[матрикс]]ынан [[мембранааралық кеңістік]]ке жиналуы нәтижесінде [[элетрохимиялық градиент]] түзіледі. [[Градиент]] орнағаннан кейін [[протон]]дар мен [[электрон]]дар [[оттек|оттегімен]] әрекеттесу нәтижесінде су молекулалары түзіледі. Ал [[хемиосмос]] барысында [[электрон]]дардан алынған [[энергия]] [[АТФ-синтаза]]ның жұмысына жұмсалып, [[АТФ]] молекулалары өндіріледі. <ref>[https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/oxidative-phosphorylation/a/oxidative-phosphorylation-etc/ Тотыға фосфарлану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210305123439/https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/oxidative-phosphorylation/a/oxidative-phosphorylation-etc |date=2021-03-05 }}</ref>Қорытындылай келе, [[гликолиз]], [[лимон қышқылының айналымы]], [[тотыға фосфорлану]] процесстерінің барлығын қосып есептегенде 36-38 [[АТФ]] молекулалары алынады. == АТФ синтезі туралы зерттеулер == == АТФ синтезін зерттеген ғалымдар == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://melimde.com/elektron-tasimali-men-totifa-fosforlanu.html/ Электрон тасымалы мен тотыға фосфарлану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031014550/https://melimde.com/elektron-tasimali-men-totifa-fosforlanu.html |date=2020-10-31 }} * [https://bykm.ru/kk/razrabotki/himicheskaya-reakciya-fotosinteza-sintez-regeneraciya-atf/ Фотосинтез бен АТФ синтезі]{{Deadlink|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://kk.julinse.com/анаэробтық-метаболизм-және-аэробты/ Аэробты және анаэробты метаболизм] [[Санат:Биология]] [[Санат:Білім]] d4cryygmeg5sr133ojgn8nkxswr9dve 3590867 3590865 2026-04-24T06:06:20Z Зейінова Әсемгүл Қаржауқызы 180313 3590867 wikitext text/x-wiki == АТФ синтезі туралы ғылыми еңбектер == {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''АТФ синтезі''' — ағзаның [[аэробты]] және [[анаэробты]] тыныс алуы кезінде пайда болатын [[энергия]]ның [[АТФ]] молекуласы түрінде бөліну процессі. Жасушаның тыныс алу теңдеуі келесі түрде келтіріледі: C₆H₁₂O₆ + 6O₂ → 6CO₂ + 6H₂O. Бұл процесс негізгі үш сатыға бөлінеді: # [[гликолиз]]; # [[лимон қышқылының айналымы|лимон қышқылының айналысы]]; # [[тотыға фосфарлану|тотығып фосфорлану]].<ref>[https://bilimsite.kz/biologia/11678-atf-sintezi-tynys-alu-zhane-zhanu.html/ АТФ синтезі, тыныс алу және жану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191110192048/http://bilimsite.kz/biologia/11678-atf-sintezi-tynys-alu-zhane-zhanu.html |date=2019-11-10 }}</ref> == Гликолиз == [[Гликолиз]] — бұл [[глюкоза]] молекуласының [[пируват]] деп аталатын екі 3-көміртекті молекулаларға бөлінуі нәтижесінде энергия шығарылатын реакциялар тізбегі. [[Гликолиз]] [[жасушалық тыныс алу]]дың бірінші сатысы болып табылады және оттегіні қажет етпейді. Бұл процесс жасуша [[цитозол]]ында жүзеге асады және күрделі он сатыдан тұрады. Процесстің негізгі кезеңінде [[энергия]]ны жұту үшін екі [[АТФ]] молекуласы жұмсалып, екі [[фосфат]] тобы [[глюкоза]]ға қосылады. Жоғары тұрақсыздық нәтижесінде молекула бөлініп, екі 3-көміртекті [[пируват]] молекулалары түзіледі. [[Гликолиз]] барысында қосымша өнімдер: төрт [[АТФ]] және екі [[НАДН]] молекулалары шығарылады. <ref>[https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/glycolysis/a/glycolysis/ Гликолиз] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200813061207/https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/glycolysis/a/glycolysis |date=2020-08-13 }}</ref> [[File:Shema Glicozida.png|thumb|[[Гликолиз]] схемасы]] == Лимон қышқылының айналымы == Бұл процесс тағы [[Кребс циклі|Кребс айналымы]] деп аталады. [[Гликолиз]]ге қарағанда, оттегіні қажет етеді. Сол себепті [[аэробты]] тыныс алуға жатқызылады және [[цитозол]]да емес, [[митохондрия]]да орын алады. Екі [[пируват]] молекуласы Кребс айналымына енер алдында, ең алдымен, тотығудан өтіп, бір [[Көміртегі|көмірте]]<nowiki/>гі [[атом]]ынан айырылу нәтижесінде [[ацетил-CoA]] молекуласына айналады. Сонымен қатар, электрондарды тасымалдайтын [[НАД]] [[НАДН]]-ға дейін қалпына келеді. Осындай дайындықтан кейін [[ацетил-CoA]] Кребс айналымына енеді және бірнеше рет тотығу процессінен өтіп, [[көміртек диоксиді]] бөлінеді. Әрбір [[пируват]] молекуласы үшін айналым екі рет жүзеге асады. Жалпы, екі Кребс айналымы барысында 4 СО₂ молекуласы, 6 [[НАДН]], 2 [[ФАД]]Н₂, 2 АТФ түзіледі. <ref>[https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/pyruvate-oxidation-and-the-citric-acid-cycle/v/krebs-citric-acid-cycle/ Кребс айналымы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210304070055/https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/pyruvate-oxidation-and-the-citric-acid-cycle/v/krebs-citric-acid-cycle |date=2021-03-04 }}</ref> [[File:Citric acid cycle with aconitate 2 ru.svg|thumb|Лимон қышқылының айналымы]] == Тотыға фосфорлану == [[Тотыға фосфорлану]] екі негізгі құрылымнан тұрады: [[электрон тасымалдау тізбегі]] және [[хемиосмос]]. Кребс айналымы секілді, осы процесте оттегі талап етіледі. [[Электрон тасымалдау тізбегі]] көптеген [[Ақуыз|нәруыз]] және [[органикалық молекулалар]]дан тұрады. Осы тізбекке [[гликолиз]] бен [[Кребс айналымы]] кезінде түзілген [[НАДН]] және [[ФАД]]Н₂ жақындап, жинаған [[электрон]]дарды тасымалдау арқылы энергия жоғарылап, [[протондар]] [[митохондрия]]ның [[матрикс]]ынан [[мембранааралық кеңістік]]ке жиналуы нәтижесінде [[элетрохимиялық градиент]] түзіледі. [[Градиент]] орнағаннан кейін [[протон]]дар мен [[электрон]]дар [[оттек|оттегімен]] әрекеттесу нәтижесінде су молекулалары түзіледі. Ал [[хемиосмос]] барысында [[электрон]]дардан алынған [[энергия]] [[АТФ-синтаза]]ның жұмысына жұмсалып, [[АТФ]] молекулалары өндіріледі. <ref>[https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/oxidative-phosphorylation/a/oxidative-phosphorylation-etc/ Тотыға фосфарлану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210305123439/https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/oxidative-phosphorylation/a/oxidative-phosphorylation-etc |date=2021-03-05 }}</ref>Қорытындылай келе, [[гликолиз]], [[лимон қышқылының айналымы]], [[тотыға фосфорлану]] процесстерінің барлығын қосып есептегенде 36-38 [[АТФ]] молекулалары алынады. == АТФ синтезі туралы мақалалар == == Сілтемелер == * [https://melimde.com/elektron-tasimali-men-totifa-fosforlanu.html/ Электрон тасымалы мен тотыға фосфарлану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031014550/https://melimde.com/elektron-tasimali-men-totifa-fosforlanu.html |date=2020-10-31 }} * [https://bykm.ru/kk/razrabotki/himicheskaya-reakciya-fotosinteza-sintez-regeneraciya-atf/ Фотосинтез бен АТФ синтезі]{{Deadlink|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://kk.julinse.com/анаэробтық-метаболизм-және-аэробты/ Аэробты және анаэробты метаболизм] [[Санат:Биология]] [[Санат:Білім]] p1fplfbczgmpq1v55kb8sqwpx222ho5 0 652584 3590883 3580335 2026-04-24T06:31:39Z Сагидуллиева Сандугаш 180295 3590883 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Қараменде би |Шынайы есімі = Қараменде Мұратұлы |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туылған күні = |Туылған жері = [[Жаркент]] өңірі |Мансабы = [[би (тұлға)|би]] |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Мұрат |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = Нияз, Тыныбек, Бекұлы, Жақсыбай, Сады |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Қараменде Мұратұлы''' (шамамен 17 ғасырдың соңы – 18 ғасырдың басы) — қазақтың [[Суан]] руынан шыққан тұңғыш биі. Ол үш жүздің басын қосқан жиындарда төбе би болған, хандармен терезесі тең қоғам қайраткері болып есептелген. Өз заманындағы соғыс өнерін игерген ірі әскер қолбасшысы, әйгілі батыр.<br><br>Әкесі Мұрат, [[Тоқарыстан]]<nowiki/>ның 4 баласының бірі болған. Өз кезегінде Мұраттың 6 баласы болған. Оның Байтөгей дегенінен басқа Нияз, Тыныбек, Бекқұлы, Жақсыбай, Сады есімді балаларын ел аузында “Бес Мұрат” деп атаған.<br><br>[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] ханның тұсында Қараменде мемлекет басқару ісіне араласқан, дипломатиялық қызмет атқарған ойшыл дана. [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] құрған "[[Билер кеңесі|Билер кеңесінің]]" беделді мүшесі, атақты шешен.<br><br>Қараменде бидің қоғамдық-саяси, халықаралық деңгейдегі дипломатиялық қызметі қазақ-қалмақ қатынасының күрделенген тұсында көзге түседі. Халық арасында дағдарыс кездерінде бір билікке бағындырып, басшылық қасиеттерін көрсетеді.<ref>Өскенбай Ә.Р. "Қараменде шежіресі" - Алматы: "Асыл кітап", 2018 жыл. ISBN 978-601-7962-22-7 </ref><br><br>Төбе бидің атымен [[Жаркент]] өңірінде ''"Қараменденің белі"'', ''"Қараменденің сайы"'' деп аталатын жер аттары бар. ==Аңыздар== Қараменде Суан руының биі болып жүргенде Солтанғұл-Хангелдіні үйлендірмекші болып, Найман жеріне ертіп барады. Онда бір байдың ақылды қызы бар екенін естіп, үйінен барады. Байдың қызы қыз айттырушыларға ұнайды. Бірақ бай:<br> - Қайда, кімге тұрмысқа шығатынын өз қалауы біледі, - деп келісімін бермейді. Қыздың өзімен тілдесіп, анық жауабын алып қайтпақшы болған Қараменде мен Хангелді байдың үйінен түстенеді. Шайды қыз өз қолымен құяды. Қонақтардың қандай бұйымтаймен келгенінен хабардар болған қыз шай құйып отырғанда байқатпай шашын сипайды. Қараменде астына төсеп отырған аю терісін аяғынан басына дейін сипап қояды. Екінші кесеге шай құйған қыз қолындағы кесені биге ұсынбақ болып тұрып, қайтадан кесені еселеп, қайта беріпті. Кеседегі шайын ішіп біткен Қараменде қолындағы кесесін төңкеріп, үй иесі байға:<br> - Болды, біз келістік, енді бізді жолға сал, - дейді. Ауылдан ұзаған соң, Хангелді:<br> - Биеке, мен ештеңе ұқпадым. Сіз ешкіммен тілдеспей-ақ, "келістік, кетемін" дегеніӊіз қалай? - дейді. Сонда Қараменде:<br> - Сен байқамаған екенсің ғой. Біз жаңа қыз екеуміз шай үстінде келістік қой.<br> - Мен ешкімнің жақ ашып, сөйлескенін көргенім де, естігенім де жоқ қой?<br> - Біз ыммен сөйлестік.<br> - Қалайша?<br> - Шай құйып отырған қыз шашын сипады. Онысы: "Маған құда түсу үшін менің шашымдай қалың мал төлейсіңдер", - дегені еді. Мен астымдағы теріні сипап: "Аюдың жүнінде мал береміз", - дедім. Қыздың қолындағы шай құйылған кесені маған ұсынбақ болып тұрып қайта алып, еселеп, маған бергені - "келіспейін деп едім, келістім" дегені, - депті. <br> {{Center|♦♦♦}}<br> ... Жігіт жүрмекші болған соң Жидебайдың айтқаны: "Бес ауыз бір сөзім бар, алты ауыз бір сөзім бар". Осыларды бірімен - бірін шатастырмай ұғып ал", - деп таныстырады. Жидебайдың айтқан сөзін жігіт жаттап алады. <br> Бес ауыз бір сөзім:<br> Төрт нәрседен үміт бар,<br> Бір нәрседен үміт жоқ, - <br> Осыны айт. Алты ауыз бір сөзім:<br> Мұсылман жаудың қолында қалдым,<br> Бес атаның малын іздеп әуре болдым.<br> Алпыс ат үйір бермеді,<br> Жетпіс торғай шырылдайды,<br> Сексен балапан ұя басып жатыр.<br> Тоқсан жұмыртқаның қашан жарылары белгісіз.<br> Жаздың күні жайлауға қонған қалың елді аралай бірнеше күн жол жүріп, бағанағы жігіт Қарамендені іздеп табады.<br> Біраз күн жатып тынығып, ел жайлы, ер амандығына қаныққан жігіт қайтпақшы болады. Сонда Қараменде: "Жидекем тірі болса, маған басқа сәлем айтпады ма?" - деп сұрапты. Сонда жігіт батырдың сәлемін айтыпты. Қараменде шартта жүгініп отырып, көп ойланып-толғанады. Біраздан кейін:<br> - "Төрт нәрседен үміт бар" дегені, адам баласы төрт нәрседен үмітпен жүріп өтеді екен-ау:<br> Жас өсемін деп үмітті.<br> Жалғыз көбейемін деп үмітті,<br> Жарлы байимын деп үмітті,<br> Ауру жазыламын деп үмітті.<br> "Бір нәрседе үміт жоқ" дегені шіркін, көктемі мен жазы өтіп жапырағы қураған ағаштай, ұрты солып, жағы суалған кәріліктен ғана үміт жоқ екен, - дейді.<br> "Мұсылман жаудың қолында қалдым" дегені бірге жасасып, өмір сүрген, бір-біріне иістері сіңіскен жастық шақтың жолдасы - жұбайы қайтып, жесір болып, келін баласының қолына қарап қалған екен ғой. Екі елі аузына төрт елі қақпақ қойсын, балаға сонда ғана сыйымды болады, - депті.<br> "Бес атаның малын іздеп әуре болдым" дегені: Қайран батыр қартайып, көзі көр болған екен ғой. Жастан серік болған бес жолдасы: "Мәсуік, тәспік, орамал, бөкі, қамшы - болар. Осылардың басын құрап жинау үшін жан-жағын сипалап іздеп тапқанша, түске дейінгі уақыты өтеді екен ғой. Жанына жанқалта, төсіне төсқалта салдырып алсын депті. Ол уақыттағы қазақтың киімдеріне қалта салынбайды екен. "Алпыс ат үйір бермейді" дегені: алпыс жас ағайынды жауға беріспейтін қайрат-күштің қайтпайтын күші екен ғой. "Жетпіс торғай шырылдайды" дегені - жетпісте торғайдай ғана қуатым қалды дегені екен ғой. "Сексен балапан ұя басып жатыр" дегені - сексенде ұяда жатқан балапандай төсек тартып жаттым дегені екен ғой. "Тоқсан жұмыртқа қашан жарыларын білмеймін" дегені - тоқсаннан асқан жасым бар, бір аяғыммен қабірде, ажал қашан жетеді деп күтуде дегені екен ғой, - депті. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ би-шешендері]] e4gojk5mr3u5112tdagwulm0m981ntz 3590917 3590883 2026-04-24T07:17:59Z Tureshova Arailym 180305 3590917 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Қараменде би |Шынайы есімі = Қараменде Мұратұлы |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туылған күні = |Туылған жері = [[Жаркент]] өңірі |Мансабы = [[би (тұлға)|би]] |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Мұрат |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = Нияз, Тыныбек, Бекұлы, Жақсыбай, Сады |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Қараменде Мұратұлы''' (шамамен 17 ғасырдың соңы – 18 ғасырдың басы) — қазақтың [[Суан]] руынан шыққан тұңғыш биі. Ол үш жүздің басын қосқан жиындарда төбе би болған, хандармен терезесі тең қоғам қайраткері болып есептелген. Өз заманындағы соғыс өнерін игерген ірі әскер қолбасшысы, әйгілі батыр.<br><br>Әкесі Мұрат, [[Тоқарыстан]]<nowiki/>ның 4 баласының бірі болған. Өз кезегінде Мұраттың 6 баласы болған. Оның Байтөгей дегенінен басқа Нияз, Тыныбек, Бекқұлы, Жақсыбай, Сады есімді балаларын ел аузында “Бес Мұрат” деп атаған.<br><br>[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] ханның тұсында Қараменде мемлекет басқару ісіне араласқан, дипломатиялық қызмет атқарған ойшыл дана. [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] құрған "[[Билер кеңесі|Билер кеңесінің]]" беделді мүшесі, атақты шешен.<br><br>Қараменде бидің қоғамдық-саяси, халықаралық деңгейдегі дипломатиялық қызметі қазақ-қалмақ қатынасының күрделенген тұсында көзге түседі. Халық арасында дағдарыс кездерінде бір билікке бағындырып, басшылық қасиеттерін көрсетеді.<ref>Өскенбай Ә.Р. "Қараменде шежіресі" - Алматы: "Асыл кітап", 2018 жыл. ISBN 978-601-7962-22-7 </ref><br><br>Төбе бидің атымен [[Жаркент]] өңірінде ''"Қараменденің белі"'', ''"Қараменденің сайы"'' деп аталатын жер аттары бар. ==Аңыздар== Қараменде Суан руының биі болып жүргенде Солтанғұл-Хангелдіні үйлендірмекші болып, Найман жеріне ертіп барады. Онда бір байдың ақылды қызы бар екенін естіп, үйінен барады. Байдың қызы қыз айттырушыларға ұнайды. Бірақ бай:<br> - Қайда, кімге тұрмысқа шығатынын өз қалауы біледі, - деп келісімін бермейді. Қыздың өзімен тілдесіп, анық жауабын алып қайтпақшы болған Қараменде мен Хангелді байдың үйінен түстенеді. Шайды қыз өз қолымен құяды. Қонақтардың қандай бұйымтаймен келгенінен хабардар болған қыз шай құйып отырғанда байқатпай шашын сипайды. Қараменде астына төсеп отырған аю терісін аяғынан басына дейін сипап қояды. Екінші кесеге шай құйған қыз қолындағы кесені биге ұсынбақ болып тұрып, қайтадан кесені еселеп, қайта беріпті. Кеседегі шайын ішіп біткен Қараменде қолындағы кесесін төңкеріп, үй иесі байға:<br> - Болды, біз келістік, енді бізді жолға сал, - дейді. Ауылдан ұзаған соң, Хангелді:<br> - Биеке, мен ештеңе ұқпадым. Сіз ешкіммен тілдеспей-ақ, "келістік, кетемін" дегеніӊіз қалай? - дейді. Сонда Қараменде:<br> - Сен байқамаған екенсің ғой. Біз жаңа қыз екеуміз шай үстінде келістік қой.<br> - Мен ешкімнің жақ ашып, сөйлескенін көргенім де, естігенім де жоқ қой?<br> - Біз ыммен сөйлестік.<br> - Қалайша?<br> - Шай құйып отырған қыз шашын сипады. Онысы: "Маған құда түсу үшін менің шашымдай қалың мал төлейсіңдер", - дегені еді. Мен астымдағы теріні сипап: "Аюдың жүнінде мал береміз", - дедім. Қыздың қолындағы шай құйылған кесені маған ұсынбақ болып тұрып қайта алып, еселеп, маған бергені - "келіспейін деп едім, келістім" дегені, - депті. <br> {{Center|♦♦♦}}<br> ... Жігіт жүрмекші болған соң Жидебайдың айтқаны: "Бес ауыз бір сөзім бар, алты ауыз бір сөзім бар". Осыларды бірімен - бірін шатастырмай ұғып ал", - деп таныстырады. Жидебайдың айтқан сөзін жігіт жаттап алады. <br> Бес ауыз бір сөзім:<br> Төрт нәрседен үміт бар,<br> Бір нәрседен үміт жоқ, - <br> Осыны айт. Алты ауыз бір сөзім:<br> Мұсылман жаудың қолында қалдым,<br> Бес атаның малын іздеп әуре болдым.<br> Алпыс ат үйір бермеді,<br> Жетпіс торғай шырылдайды,<br> Сексен балапан ұя басып жатыр.<br> Тоқсан жұмыртқаның қашан жарылары белгісіз.<br> Жаздың күні жайлауға қонған қалың елді аралай бірнеше күн жол жүріп, бағанағы жігіт Қарамендені іздеп табады.<br> Біраз күн жатып тынығып, ел жайлы, ер амандығына қаныққан жігіт қайтпақшы болады. Сонда Қараменде: "Жидекем тірі болса, маған басқа сәлем айтпады ма?" - деп сұрапты. Сонда жігіт батырдың сәлемін айтыпты. Қараменде шартта жүгініп отырып, көп ойланып-толғанады. Біраздан кейін:<br> - "Төрт нәрседен үміт бар" дегені, адам баласы төрт нәрседен үмітпен жүріп өтеді екен-ау:<br> Жас өсемін деп үмітті.<br> Жалғыз көбейемін деп үмітті,<br> Жарлы байимын деп үмітті,<br> Ауру жазыламын деп үмітті.<br> "Бір нәрседе үміт жоқ" дегені шіркін, көктемі мен жазы өтіп жапырағы қураған ағаштай, ұрты солып, жағы суалған кәріліктен ғана үміт жоқ екен, - дейді.<br> "Мұсылман жаудың қолында қалдым" дегені бірге жасасып, өмір сүрген, бір-біріне иістері сіңіскен жастық шақтың жолдасы - жұбайы қайтып, жесір болып, келін баласының қолына қарап қалған екен ғой. Екі елі аузына төрт елі қақпақ қойсын, балаға сонда ғана сыйымды болады, - депті.<br> "Бес атаның малын іздеп әуре болдым" дегені: Қайран батыр қартайып, көзі көр болған екен ғой. Жастан серік болған бес жолдасы: "Мәсуік, тәспік, орамал, бөкі, қамшы - болар. Осылардың басын құрап жинау үшін жан-жағын сипалап іздеп тапқанша, түске дейінгі уақыты өтеді екен ғой. Жанына жанқалта, төсіне төсқалта салдырып алсын депті. Ол уақыттағы қазақтың киімдеріне қалта салынбайды екен. "Алпыс ат үйір бермейді" дегені: алпыс жас ағайынды жауға беріспейтін қайрат-күштің қайтпайтын күші екен ғой. "Жетпіс торғай шырылдайды" дегені - жетпісте торғайдай ғана қуатым қалды дегені екен ғой. "Сексен балапан ұя басып жатыр" дегені - сексенде ұяда жатқан балапандай төсек тартып жаттым дегені екен ғой. "Тоқсан жұмыртқа қашан жарыларын білмеймін" дегені - тоқсаннан асқан жасым бар, бір аяғыммен қабірде, ажал қашан жетеді деп күтуде дегені екен ғой, - депті. == Қанатты сөздер == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ би-шешендері]] s5e8huj3ab6u3oefcs3jcjujez3h933 0 653066 3590920 3590287 2026-04-24T07:20:41Z Tureshova Arailym 180305 3590920 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} '''Ескі Жаңа Жыл''' — Джулиан күнтізбесіндегі [[Жаңа жыл]] (ескі стиль). Бұл мейрам 13–14 қаңтарда тойланады және Рождествоны атап өтетін елдерге кең таралған. == Тарихы == Бұл мереке хронологияның өзгеруі нәтижесінде пайда болды. Еуропалық мемлекеттердің барлығы 18-ғасырда күнтізбеден бірнеше күнді алып тастап, Григориан хронологиясына көшті. XX ғасырға қарай орыс күнтізбесі Григориан күнтізбесіне ауысқан Еуропадан 13 күн артта қалды. Осы алшақтықты жою үшін 1918 жылы Халық Комиссарлары Кеңесінің жарлығымен Григориан күнтізбесіне - жаңа стильге көшу жасалды. Шындығында, 31 қаңтардан кейін бұл 14 ақпан болды. Нәтижесінде 14 қаңтар - Әулие Василий күні ескі Жаңа жыл болып шықты. == Салт-дәстүрлер == Көптеген дәстүрлер мен [[әдет-ғұрыптар]] Ресейдегі ескі Жаңа жылмен байланысты. Васильев күнінде олар болашақ егінмен байланысты болатын ауылшаруашылық мерекесін атап өтті және себу рәсімін жасады, демек, мереке «овсень» немесе «авсень» деп аталды. Ескі Жаңа жыл түнінде қыздар өздерінің болашақ махаббатына сәуегейлік жасаған. Өйткені, христмастид кезеңі жалғасты, кез-келген сәуегейлік пен болжам жасау үшін жылдың ең жақсы уақыты. Халықта 13 қаңтардан 14 қаңтарға қараған түні болашақ жарыңды түсіңде көре аласың деп сенген. === Наным-сенім мен ырымдар === * Ақшаға мұқтаж болмау үшін адамдар бір-біріне ақша бермеген. Ал бұл күні ақша алу өте сәтті деп саналды, бұл Жаңа жылда алдын ала болжанған пайда. * Жыл бойына жақсы киіну үшін Васильевтің кешінде Жаңа жылды қарсы алу үшін жаңа киім кию керек. * Ескі Жаңа Жылда ашық, жұлдызды аспан жидектердің мол түсімін алдын ала көрсетті. 13-қаңтарда кешкісін болған қатты боран жаңғақтың мол өнімін көрсетті. == Ескі жаңа жылдың ерекшелігі == == Сыртқы сілтемелер == * [https://ru.sputnik.kz/spravka/20200113/8719200/staryj-novyj-god-istoriya-tradicii.html Старый Новый год: история и традиции праздника] [[Санат:Жаңа жыл]] kbflcq1u766in83onk7n1marv7zri5y 0 653085 3590864 3584431 2026-04-24T06:04:39Z ZerekM 180290 3590864 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} '''Персей шоқжұлдызы''' түнгі жұлдызды аспанда гректің '''λ''' әрпіне ұқсас көрінеді. Түнгі тұнық аспанда одан жай қырағы көзге '''тоқсанға''' жуық жұлдыз шалынады. Персей шоқжұлдызындағы '''β''' әрпімен белгіленген ең жарық жұлдызға көңіл бөлген жөн, оған '''Алголь''' деген ат берілген. Алголь-айнымалы – тұтылмалы қос жұлдыз. Персей шоқжұлдызының γ жұлдызы төңірегінен шілде айының 18-і мен тамыз айының 20-сы аралығында персеидтер деп аталатын жұлдыз жауыны болып тұрады. Нөсерлі сәті тамыз айының 12-13-терінде өтеді.<ref>"Алматыкітап баспасы". Менің алғашқы энциклопедиям. Сужикова А.У., Солтанғазина М.Қ.</ref> == Персей шоқжұлдызын зерттеген ғалымдар == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Жұлдыздар]] [[Санат:Астрономия]] kw05nz8qol1es72nrsnb3hdaz3shlcj 0 654712 3590868 3590220 2026-04-24T06:07:00Z Ayazhan10 180289 3590868 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Жаушы жіберу''' салты — қазақ халқында тамыры терең салт. Кейбір жерлерде "жаушы жіберу" дәстүрін әлі күнге дейін ұстанады. Жаушы - қыз айттыруға баратын өкіл. Ол қыздың әке-шешесімен сөйлесіп, бойжеткенге құда түсіп, "[[қыз айттыру]]" дәстүрін орындайды. "[[Құда түсу]]" дәстүрі де осы кезеңде белгіленеді. Қыздың өзі және ата-анасы келіссе, елшіні қонақ етіп сыйлайды. Жақын туыстары шақырылып, мал сойылып, табақ тартылады. Жаушының өтінішін қабылдап, [[қалың мал]] мәселесін шешеді, осылайша екі жақ құда болысады. "Құдалық берік болсын!" деп, жаушыға [[кәде]]сін жасап, киіт кигізіп, шығарып салады. Осыдан кейін жігіт жағы "[[құда түсу]]ге", ал қыз жағы "[[қыз ұзату]]ға" дайындық жасайды. Оңтүстік Қазақстан аумақтарында жаушыны кейде хабаршы дейді. Қыз ата-анасымен ақылдаспай, күйеуге кетіп жатқан жағдайда хабарын жеткізуге жаушы немесе хабаршы жіберіледі. Хабаршы қыздың өз қолымен жазылған қолхаты мен кешіріміне бір малын, бір тоғызын, киітін, [[қалың мал]] орнына берілетін ақшасын алып, хабарлап келеді. Кейбіреулер қызды ұнатса, қыздың келісімінсіз алып қашады. Сондықтан әке-шешесі қыздың өз еркімен барып отырғанына көз жеткізу үшін, қыз хабарын біліп келетін "қуғыншы" жібереді. Қуғыншы болып, қыздың жанашыр жақын ағасы мен жеңгесі барады. Қыз өзі таңдап келіп отырғанына қыздың өзімен жеке сөйлесіп, әбден көздерін жеткізгеннен кейін қыздың қалағанына көнеді. Қуғыншыларды жігіт жағы сыйлап, дастарқандарынан дәм татқызып, қызды өз қыздарындай көретіндіктеріне сендіріп, киіттерін кигізіп, шығарып салады. Қуғыншылар әке-шешесіне осы хабарын жеткізгеннен соң, жаушыны енді құда деп сыйлайды. Жаушы арқылы берген кешірімін, [[қалың мал]]ын қабылдап алады. Оны жақын туыстарын шақырып, мән-жайды түсіндірген соң, бірге ақылдаса отырып қабылдайды.<ref>Қазақ халқының салт-дәстүрлері / Құраст. Жүсіпова Б.Ж. - Алматы: "Көшпенділер" баспасы, 2013 - 208 бет. ISBN 978-601-218-010-7</ref> == Қазақ халқының салт-дәстүрі == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} [[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]] gkhk6tpzf3x8636luuc8ky769v53bcf 3590914 3590868 2026-04-24T07:16:23Z Tureshova Arailym 180305 3590914 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Жаушы жіберу''' салты — қазақ халқында тамыры терең салт. Кейбір жерлерде "жаушы жіберу" дәстүрін әлі күнге дейін ұстанады. Жаушы - қыз айттыруға баратын өкіл. Ол қыздың әке-шешесімен сөйлесіп, бойжеткенге құда түсіп, "[[қыз айттыру]]" дәстүрін орындайды. "[[Құда түсу]]" дәстүрі де осы кезеңде белгіленеді. Қыздың өзі және ата-анасы келіссе, елшіні қонақ етіп сыйлайды. Жақын туыстары шақырылып, мал сойылып, табақ тартылады. Жаушының өтінішін қабылдап, [[қалың мал]] мәселесін шешеді, осылайша екі жақ құда болысады. "Құдалық берік болсын!" деп, жаушыға [[кәде]]сін жасап, киіт кигізіп, шығарып салады. Осыдан кейін жігіт жағы "[[құда түсу]]ге", ал қыз жағы "[[қыз ұзату]]ға" дайындық жасайды. Оңтүстік Қазақстан аумақтарында жаушыны кейде хабаршы дейді. Қыз ата-анасымен ақылдаспай, күйеуге кетіп жатқан жағдайда хабарын жеткізуге жаушы немесе хабаршы жіберіледі. Хабаршы қыздың өз қолымен жазылған қолхаты мен кешіріміне бір малын, бір тоғызын, киітін, [[қалың мал]] орнына берілетін ақшасын алып, хабарлап келеді. Кейбіреулер қызды ұнатса, қыздың келісімінсіз алып қашады. Сондықтан әке-шешесі қыздың өз еркімен барып отырғанына көз жеткізу үшін, қыз хабарын біліп келетін "қуғыншы" жібереді. Қуғыншы болып, қыздың жанашыр жақын ағасы мен жеңгесі барады. Қыз өзі таңдап келіп отырғанына қыздың өзімен жеке сөйлесіп, әбден көздерін жеткізгеннен кейін қыздың қалағанына көнеді. Қуғыншыларды жігіт жағы сыйлап, дастарқандарынан дәм татқызып, қызды өз қыздарындай көретіндіктеріне сендіріп, киіттерін кигізіп, шығарып салады. Қуғыншылар әке-шешесіне осы хабарын жеткізгеннен соң, жаушыны енді құда деп сыйлайды. Жаушы арқылы берген кешірімін, [[қалың мал]]ын қабылдап алады. Оны жақын туыстарын шақырып, мән-жайды түсіндірген соң, бірге ақылдаса отырып қабылдайды.<ref>Қазақ халқының салт-дәстүрлері / Құраст. Жүсіпова Б.Ж. - Алматы: "Көшпенділер" баспасы, 2013 - 208 бет. ISBN 978-601-218-010-7</ref> == Қазақ халқының салт-дәстүрі == == Қыз алып қашу == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} [[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]] oj8rjcovx00m3ixdwf4cwhawng3zdcq 3591003 3590914 2026-04-24T10:04:38Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Tureshova Arailym|Tureshova Arailym]] ([[User talk:Tureshova Arailym|т]]) өңдемелерінен [[User:Ayazhan10|Ayazhan10]] соңғы нұсқасына қайтарды 3590868 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Жаушы жіберу''' салты — қазақ халқында тамыры терең салт. Кейбір жерлерде "жаушы жіберу" дәстүрін әлі күнге дейін ұстанады. Жаушы - қыз айттыруға баратын өкіл. Ол қыздың әке-шешесімен сөйлесіп, бойжеткенге құда түсіп, "[[қыз айттыру]]" дәстүрін орындайды. "[[Құда түсу]]" дәстүрі де осы кезеңде белгіленеді. Қыздың өзі және ата-анасы келіссе, елшіні қонақ етіп сыйлайды. Жақын туыстары шақырылып, мал сойылып, табақ тартылады. Жаушының өтінішін қабылдап, [[қалың мал]] мәселесін шешеді, осылайша екі жақ құда болысады. "Құдалық берік болсын!" деп, жаушыға [[кәде]]сін жасап, киіт кигізіп, шығарып салады. Осыдан кейін жігіт жағы "[[құда түсу]]ге", ал қыз жағы "[[қыз ұзату]]ға" дайындық жасайды. Оңтүстік Қазақстан аумақтарында жаушыны кейде хабаршы дейді. Қыз ата-анасымен ақылдаспай, күйеуге кетіп жатқан жағдайда хабарын жеткізуге жаушы немесе хабаршы жіберіледі. Хабаршы қыздың өз қолымен жазылған қолхаты мен кешіріміне бір малын, бір тоғызын, киітін, [[қалың мал]] орнына берілетін ақшасын алып, хабарлап келеді. Кейбіреулер қызды ұнатса, қыздың келісімінсіз алып қашады. Сондықтан әке-шешесі қыздың өз еркімен барып отырғанына көз жеткізу үшін, қыз хабарын біліп келетін "қуғыншы" жібереді. Қуғыншы болып, қыздың жанашыр жақын ағасы мен жеңгесі барады. Қыз өзі таңдап келіп отырғанына қыздың өзімен жеке сөйлесіп, әбден көздерін жеткізгеннен кейін қыздың қалағанына көнеді. Қуғыншыларды жігіт жағы сыйлап, дастарқандарынан дәм татқызып, қызды өз қыздарындай көретіндіктеріне сендіріп, киіттерін кигізіп, шығарып салады. Қуғыншылар әке-шешесіне осы хабарын жеткізгеннен соң, жаушыны енді құда деп сыйлайды. Жаушы арқылы берген кешірімін, [[қалың мал]]ын қабылдап алады. Оны жақын туыстарын шақырып, мән-жайды түсіндірген соң, бірге ақылдаса отырып қабылдайды.<ref>Қазақ халқының салт-дәстүрлері / Құраст. Жүсіпова Б.Ж. - Алматы: "Көшпенділер" баспасы, 2013 - 208 бет. ISBN 978-601-218-010-7</ref> == Қазақ халқының салт-дәстүрі == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} [[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]] gkhk6tpzf3x8636luuc8ky769v53bcf 3591004 3591003 2026-04-24T10:04:51Z 1nter pares 146705 [[Арнайы:Үлесі/Ayazhan10|Ayazhan10]] ([[Қатысушы талқылауы:Ayazhan10|талқылауы]]) істеген нөмір 3590868 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]] 3591004 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Жаушы жіберу''' салты — қазақ халқында тамыры терең салт. Кейбір жерлерде "жаушы жіберу" дәстүрін әлі күнге дейін ұстанады. Жаушы - қыз айттыруға баратын өкіл. Ол қыздың әке-шешесімен сөйлесіп, бойжеткенге құда түсіп, "[[қыз айттыру]]" дәстүрін орындайды. "[[Құда түсу]]" дәстүрі де осы кезеңде белгіленеді. Қыздың өзі және ата-анасы келіссе, елшіні қонақ етіп сыйлайды. Жақын туыстары шақырылып, мал сойылып, табақ тартылады. Жаушының өтінішін қабылдап, [[қалың мал]] мәселесін шешеді, осылайша екі жақ құда болысады. "Құдалық берік болсын!" деп, жаушыға [[кәде]]сін жасап, киіт кигізіп, шығарып салады. Осыдан кейін жігіт жағы "[[құда түсу]]ге", ал қыз жағы "[[қыз ұзату]]ға" дайындық жасайды. Оңтүстік Қазақстан аумақтарында жаушыны кейде хабаршы дейді. Қыз ата-анасымен ақылдаспай, күйеуге кетіп жатқан жағдайда хабарын жеткізуге жаушы немесе хабаршы жіберіледі. Хабаршы қыздың өз қолымен жазылған қолхаты мен кешіріміне бір малын, бір тоғызын, киітін, [[қалың мал]] орнына берілетін ақшасын алып, хабарлап келеді. Кейбіреулер қызды ұнатса, қыздың келісімінсіз алып қашады. Сондықтан әке-шешесі қыздың өз еркімен барып отырғанына көз жеткізу үшін, қыз хабарын біліп келетін "қуғыншы" жібереді. Қуғыншы болып, қыздың жанашыр жақын ағасы мен жеңгесі барады. Қыз өзі таңдап келіп отырғанына қыздың өзімен жеке сөйлесіп, әбден көздерін жеткізгеннен кейін қыздың қалағанына көнеді. Қуғыншыларды жігіт жағы сыйлап, дастарқандарынан дәм татқызып, қызды өз қыздарындай көретіндіктеріне сендіріп, киіттерін кигізіп, шығарып салады. Қуғыншылар әке-шешесіне осы хабарын жеткізгеннен соң, жаушыны енді құда деп сыйлайды. Жаушы арқылы берген кешірімін, [[қалың мал]]ын қабылдап алады. Оны жақын туыстарын шақырып, мән-жайды түсіндірген соң, бірге ақылдаса отырып қабылдайды.<ref>Қазақ халқының салт-дәстүрлері / Құраст. Жүсіпова Б.Ж. - Алматы: "Көшпенділер" баспасы, 2013 - 208 бет. ISBN 978-601-218-010-7</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} [[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]] 0j8hjpl77uid9f7czyhnvi7543zhpon 0 657652 3590923 3584204 2026-04-24T07:23:57Z Tureshova Arailym 180305 3590923 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Зейнеп Жұманова |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 10.02.1939 |Туған жері = [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр ауылы]], {{туғанжері|Қызылқоға ауданы|Қызылқоға ауданында}}, [[Атырау облысы|Гурьев облысы]], [[Қазақ КСР]] |Мансабы = |Азаматтығы = {{байрақ|Қазақ КСР}}<br />{{KAZ}} |Ұлты = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Джакиев Жұман |Анасы = Үркия |Жұбайы = [[Дініш Дияров]] |Балалары = Лязат, Айвар |Марапаттары = {{Құрмет Белгісі ордені}} {{Астанаға 10 жыл медалі}} |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Зейнеп Жұманова''' ([[10 ақпан]] [[1939]], [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр ауылы]], [[Қызылқоға ауданы]], [[Атырау облысы|Гурьев облысы]], [[Қазақ КСР]]) — қазақстандық ғалым-математик, педагог, физика-математика ғылымдарының кандидаты (1978), философия докторы, профессор. Қазақстан Республикасының халыққа білім беру ісінің үздігі, «Құрмет белгісі» орденінің иегері. == Өмірбаяны == Жұманова Зейнеп 1939 жылы 10 ақпанда [[Атырау облысы|Атырау облысының]] [[Қызылқоға ауданы|Қызылқоға ауданындағы]] [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр ауылында]] дүниеге келген. Руы — Шоңай [[Адай]]. Әкесі — Джакиев Жұман, [[Ұлы Отан соғысы|Ұлы Отан соғысының]] алғашқы күндерінде әскерге шақырылып, 1943 жылы қаза тапқан. Анасы — Үркия, көпбалалы ана. Отбасында тоғыз бала дүниеге келіп, жетеуі өмір сүрген. Зейнеп — солардың кенжелерінің бірі. Балалардың барлығы жоғары білім алған, олардың үшеуі ғылым кандидаты дәрежесіне ие болған (екеуі — физика–математика, бірі — экономика ғылымдары). Үлкен ағаларының бірі — Ұлы Отан соғысының ардагері, мектепте оқу ісініӊ меӊгерушісі, тарихшы. === Білімі === 1955–1960 жылдары [[Қазақ ұлттық университеті|С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің]] (қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті) механика-математика факультетінде білім алып, математик мамандығын тәмамдады. 1973 жылы «Араласпайтын сұйықтар шекарасын математикалық модельдеу» тақырыбында (орыс тілінде) диссертация қорғап, физика-математика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алды. 1988 жылы Халықаралық аймақтық конвенция комиссиясының шешімімен философия ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесі берілді. === Еңбек жолы === Еңбек жолын 1960 жылы [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақ КСР Ғылым академиясының]] Математика институтында кіші ғылыми қызметкер болып бастады. 1965–1983 жылдары қазіргі [[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті|Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университетінде]] оқытушы, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. 1983 жылдан бастап [[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті|Ш.Есенов атындағы Ақтау мемлекеттік университетінде]] (қазіргі Каспий технологиялар және инжиниринг университеті) доцент, жоғары математика кафедрасының меңгерушісі, кейін университет профессоры (1988) болып еңбек етті. == Ғылыми еңбектері == Зейнеп Жұманованың 60-тан астам ғылыми және ғылыми-әдістемелік еңбегі жарық көрген. Оның ішінде 15-тен астамы қазақ тілінде жазылған оқулықтар мен оқу-әдістемелік құралдар. Ғылыми еңбектері математикалық модельдеу, экономикалық есептер, экология, мұнай өндіру және қолданбалы математика мәселелеріне арналған. == Марапаттары мен атақтары == * «Құрмет белгісі» ордені (1981) * «Қазақстан Республикасының халыққа білім беру ісінің үздігі» (1993) * «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі (2001) * А. Байтұрсынов атындағы медаль — жоғары білім беру саласына қосқан үлесі үшін (2011) * «Ардагер» атағы (2010) * «Маңғыстау облысының білім беру жүйесін дамытуға қосқан үлесі үшін» Құрмет грамотасы (2006) * Бірқатар ведомстволық және алғыс грамоталар == Отбасы == Жұбайы — [[Дініш Дияров]] (1938–1985), техника ғылымдарының кандидаты, мұнай кен орындарын игеру және жер асты гидродинамикасы саласының маманы. Қызы — Лязат Диярова, физика-математика ғылымдарының кандидаты, профессор, Ш.Есенов атындағы Каспий технологиялар және инжиниринг университетінің оқытушысы, «Білім беру ісінің құрметті қызметкері». Ұлы — Айвар Дияров, Қазақстан Республикасының кеден қызметінің еңбек сіңірген қызметкері, «Ерен еңбек үшін» медалінің иегері. == Ғажайып орман шығармасы == == Әдебиет == * Маңғыстау энциклопедиясы. Алматы, «Атамұра», 1997, 259-бет. ISBN 5-89800-123-9 * Маңғыстау энциклопедиясы. Алматы, «Қазақ энциклопедиясы», 2008, 302-бет. ISBN 9965-893-13-6 [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері]] [[Санат:Физика-математика ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Философия ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Қазақстан математиктері]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] r57vwqh71d37hg3mrxrnbtqx65onhbc 0 662187 3590769 3458544 2026-04-24T04:29:14Z Таттибаева Гулжас 179345 3590769 wikitext text/x-wiki {{Ғалым|Есімі=Розалинд Франклин|Суреті=Rosalind Franklin.jpg|Туған күні=25.07.1920|Қайтыс болған күні=16.04.1958|Туған жері=[[Лондон]], [[Ұлыбритания]]|Қайтыс болған жері=[[Лондон]], [[Ұлыбритания]]|Азаматтығы={{UK}}|Ғылыми аясы=[[физика]], [[биология]], [[рентгенография]]|Жұмыс орны=[[Лондон Корольдік колледжі]]|Ғылыми дәрежесі=[[PhD-доктор|философия докторы]]|Commons=Rosalind Franklin}}{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр}} '''Розалинд Франклин''' ({{lang-en|Rosalind Franklin}}; [[25 шілде]] [[1920 жыл|1920]] — [[16 сәуір]] [[1958 жыл|1958]]) — ағылшын [[Биофизика|биофизигі]] және [[Рентгенография|рентгенограф]]-ғалым, [[ДНҚ]] құрылымын зерттеді. Розалинд Франклин ДНҚ құрылымының рентген сәулелерін түсіру жұмыстарымен танымал. Ол түсірген суреттер ерекше айқын болды және [[Джеймс Уотсон]] мен [[Фрэнсис Крик]] жасаған ДНҚ құрылымы туралы қорытынды жасауға негіз болды. Франклин ДНҚ зерттеулерінің бір бөлігін аяқтағаннан кейін [[Вирустар|темекі мозайкасының вирустары]] мен [[Полиомиелит|полиомиелитке]] қатысты алғашқы зерттеулерін бастады. Ол 1958 жылы, [[Нуклеин қышқылы тізбегі|нуклеин қышқылын]] зерттеу бойынша [[Нобель сыйлығы|Нобель сыйлығынан]] төрт жыл бұрын, аналық без қатерлі ісігінен қайтыс болды. == Биография == Франклин [[Лондон|Лондонның]] Ноттинг Хилл ауданында бай және ықпалды британдық еврей отбасында дүниеге келген.<ref name="Maddox, Brenda (2002)">Maddox, Brenda (2002). Rosalind Franklin: The Dark Lady of DNA. HarperCollins. ISBN 0-06-018407-8</ref>. Оның әкесі банкир Эллис Артур Франклин (1894-1964), анасы Мюриэль Фрэнсис Уэйли (1894-1976); Розалинд отбасында бес баланың үлкен қызы және екінші баласы болды. Әкесінің нағашысы [[Самуэль, Герберт|Герберт Самуэль]] (кейінірек Висконт Самуэль) 1916 жылы ішкі істер министрі болған. Розалиндтің тәтесі Халан Каролин Франклин Норман де Маттос Бентвичке, міндетті Палестина бойынша Ұлыбританияның бас прокурорына үйленген<ref>Segev p.</ref>. Халан кәсіподақ ұйымының белсенді мүшесі болды және әйелдерге дауыс беру құқығын беру үшін күресті; кейінірек ол Лондон округтық кеңесінің мүшесі болды<ref>Sayre A. Rosalind Franklin and DNA (New York: Norton, 1975), p. 31</ref>. Оның отбасы жұмысшылар колледжімен тығыз байланысты болды, онда Розалиндтің әкесі, Эллис Франклин, кешке электр, магнетизм және Бірінші дүниежүзілік соғыс тарихын оқытты, кейін ол директордың орынбасары болды<ref>Maddox, p. 20</ref><ref>Sayre, p. 35</ref>. Кейінірек Франклиндер отбасы Еуропадан фашистерден қашқан еврей босқындарын қоныстандыруға көмектесті. 1938 жылдың қысында Франклин [[Кембридж университеті|Кембридж университетінің]] Ньюнхам колледжіне барды. Ол соңғы емтихандарын 1941 жылы тапсырды, бірақ оған тек номиналды дәреже берілді, өйткені ол кезде әйелдер Кембриджді бітіргеннен кейін дәреже алуға құқылы емес еді (Кембридж университетінің түлегі өнер бакалавры); ол тек 1945 жылы Кембридж университетінде докторлық диссертациясын қорғады<ref>«Who was Rosalind Franklin?». http://www.lifeindiscovery.com/whyrosalindfranklin/index.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120226152254/http://www.lifeindiscovery.com/whyrosalindfranklin/index.html |date=2012-02-26 }}</ref>. Соғыстан кейін Франклин [[Париж|Парижге]] көшіп келіп, рентгендік анализ саласындағы зерттеулермен айналысады, ал 1950 жылы [[Англия|Англияға]] оралып, [[Лондон университеті|Лондон университетінде]] ДНҚ құрылымын зерттеумен айналысады. == Британдық көмірді зерттеу қауымдастығы == 1941-1942 жылдар аралығында Франклин Рональд Норриште жұмыс істеді. [[Екінші дүниежүзілік соғыс|Екінші дүниежүзілік соғыстағы]] күреске үлес қосуға деген ұмтылысын басшылыққа ала отырып, 1942 жылдың тамызынан бастап ол Кингстон-апон-Темздегі Британдық көмір зерттеу қауымдастығында жұмыс істеді және көмірдің кеуекті құрылымын зерттеді. Оның жұмысы жоғары беріктігі бар көміртекті талшық идеясының пайда болуына көмектесті және докторлық диссертациясының негізі болды: «Қатты органикалық коллоидтардың көмірі және онымен байланысты материалдарды қолдану арқылы физикалық химиясы»<ref>Maddox, pp.40—82</ref><ref>Sayre pp. 47—57</ref>. == Франклиннің ДНҚ моделіне қосқан үлесін мойындау == Модельді құрудың соңғы кезеңінде [[Фрэнсис Крик]] пен [[Джеймс Уотсон]] [[Морис Уилкинс|Морис Уилкинсті]] ДНҚ құрылымы бойынша бірлескен жұмыс жасауға шақырды<ref>Wilkins, p. 213</ref>. Уилкинс бұл ұсыныстан бас тартты, өйткені ол модель жасауға қатыспаған<ref>Wilkins, p. 214</ref>. Кейінірек Морис Уилкинс оның ықтимал бірлескен авторлығын одан әрі талқылау жалғаспағанына өкінді, өйткені бұл ашылуға Кинг колледжінен шыққан ғалымдар тобының қосқан үлесі қаншалықты зор болғандығын анықтай алады<ref>Wilkins, p. 226</ref>. [[1953 жыл|1953 жылы]] ДНҚ моделін құру үшін Франклиннің эксперименттік мәліметтерін Крик пен Уотсон қолданғаны сөзсіз. Кейбір биографтар, оның ішінде Меддокс, Уотсон мен Криктің еңбектерінде дәйексөздің жоқтығын кездейсоқтықпен байланыстырады, өйткені зерттеу барысында комиссия алдында көрген жарияланбаған қағаздарға сілтеме жасау өте қиын<ref>Maddox, p. 207</ref>. Шынында да, деректерді Кембриджге көшіру кезінде мезгілсіз дәйексөз тақ көрінуі мүмкін еді, бірақ одан шығудың жолы табылды.Уотсон мен Крик есеп беру кезінде деректерді жеке корреспонденциядағы ақпарат немесе Acta-дан жарияланған мақала немесе ең қарапайым түрде Nature туралы өздері білетін басылым деп атай алар еді. Франклин өмірбаянның маңызды қасиеттерінің бірі – бұл Франклиннің жобаға қосқан үлесінің бағаламалануы. Алайда, олардың қарсылық білдірмеуі және ДНҚ-ның зерттеуінде қосқан үлесін мойындауы – мұны растайтын факті болды. Бірақ, оның есімі әрқашан Уилкинстің деңгейінде орналасқан<ref>Maddox, pp. 316—317</ref>. 25 жылдан кейін Уотсонның "қос спираль" кітабында Франклиннің ДНҚ зерттеуіне қосқан үлесі мойындалды, дегенмен Франклин өзінің деректерін қалай түсіндіруді білмеді, сондықтан ол алынған деректерді Уилкинс, Уотсон және Крикпен бөлісуі керек деген пікірмен жерленді. Уотсон мен Франклин арасындағы ДНҚ-ның қате құрылымы бар Полингтің алдын-ала қолжазбасы туралы қарама-қайшылық дәл осындай қатынасты көрсетеді<ref>Watson, J.D. (1968) pp. 95—96</ref>.Уотсонның сөздері Сейрге қарсы дәлелдер келтіруге мәжбүр етті, оның аясында ол "жеңімпаз бәрін алады" деген 9-тарауды заңды түйіндеме ретінде құрып, ғылыми тану тақырыбын талдап, талдады<ref>Sayre A. (1975), pp. 156—167</ref>.Сейрдің ертедегі аналитикалық жұмыстары көбінесе оның кітаптарындағы феминистік пікірлерге байланысты ескерілмеді. Бастапқыда Уотсон мен Крик өз жұмысында Уилкинс пен Уильям Эстберидің дифракциялық талдауының нәтижелерін келтіреді. Жоғарыда айтылғандардан басқа, олар Уилкинс пен Франклин топтарының эксперименталды жұмысының жарияланбаған нәтижелерінен алынған жалпы фактілер модельді құруға түрткі болғанын мойындайды. Уилкинс және Франклин мақалалары ДНҚ-ның нақты рентнографикалық суреттердің бірінші жариялануы боп шықты<ref>Franklin R, Gosling RG (1953) «Molecular Configuration in Sodium Thymonucleate». Nature 171: 740—741.</ref>. == Ауру және өлім == 1956 жылдың жазында, АҚШ-қа іссапарда жүргенде, Франклин алдымен денсаулығына байланысты проблемалар бар деп күдіктене бастады. Ол іш қуысының ісігіне байланысты юбкасын енді бекіте алмайтынын анықтады<ref>Maddox, p. 284</ref>. Сол жылдың қыркүйегінде жүргізілген операция іш қуысында екі ісікті анықтады<ref>Maddox, p. 285</ref>.Осы және одан кейінгі ауруханаға жатқызудан кейін Франклин достарымен және отбасы мүшелерімен уақыт өткізіп, біртіндеп қалпына келді. Олардың қатарында Анна Сейр, [[Фрэнсис Крик]], Франклин қатты достық қарым-қатынаста болған оның әйелі Одиль<ref>Maddox, p. 288</ref>, және соңында Роланд пен Нина Франклиннің отбасымен Розалиндтің жиендері мен жиендері оны қуантты. Ол ата-анасының бақылауында тұрмауға жөн көрді, өйткені анасының тоқтаусыз көз жасы мен қайғысы оны қатты ренжітті.Тіпті қатерлі ісікке қарсы терапия алған Франклин жұмысын жалғастырды, ал оның тобы нәтиже алуды жалғастырды — [[1956 жыл|1956 жылы]] 7 жұмыс және [[1957 жыл|1957 жылы]] 6 жұмыс <ref>Maddox, p. 292</ref>. 1957 жылы топ [[Полиомиелит|полиомиелит вирусын]] зерттеумен айналысып, АҚШ Денсаулық сақтау министрлігінен қаржы алды<ref>Maddox, p. 296</ref>. 1957 жылдың аяғында Франклин қайтадан ауырып, Royal Marsden ауруханасына қабылданды. Ол 1958 жылы қаңтарда биофизика саласындағы ғылыми қызметкер лауазымына қайта оралды<ref>Maddox, p. 302</ref>. 30 наурызда ол қайтадан ауырып, 16 сәуірде Лондон Челси аймағында бронхопневмониядан, қайталама канцероматоздан және аналық бездің карциномасынан қайтыс болды<ref>GRO Register of Deaths: JUN 1958 5c 257 CHELSEA — Rosalind E. Franklin, aged 37</ref><ref>Maddox, pp. 305—307</ref>. Рентген сәулесінің әсері кейде оның ауруының дамуындағы мүмкін фактор болып саналады <ref>«Defending Franklin’s Legacy». Secret of Photo 51. NOVA. https://www.pbs.org/wgbh/nova/photo51/elkin.html.</ref>. Оның отбасының басқа мүшелері қатерлі ісіктен қайтыс болды және ашкенази еврейлерінің арасында "әйел" қатерлі ісігі ауруы өте жоғары екендігі белгілі <ref>Maddox, p. 320</ref>. == Нобель сыйлығы == Нобель сыйлығын алу ережелері сыйлықты қайтыс болғаннан кейін беруге тыйым салады. Ал Розалинд Франклин 1958 жылы қайтыс болғандықтан, оған Нобель сыйлығын ұсынуға болмады. Сондықтан оны кейіннен 1962 жылы Крик, Уотсон және Уилкинс тағайындады <ref>Nobel Prize (1962)</ref>. ДНҚ құрылымын ашқаны үшін ғана емес, нуклеин қышқылдарын зерттеу саласындағы мұрасы үшін сыйлық берілді<ref>Wilkins, p. 242</ref>. Сыйлық беру кезінде Уилкинс он жылдан астам уақыт бойы ДНҚ құрылымын зерттеді және Уотсон-Крик моделін растау үшін көп жұмыс жасады<ref>Wilkins, p. 240</ref>. Крик Кембриджде генетикалық кодпен айналысқан, ал Уотсон бірнеше жыл бойы РНҚ зерттеулерімен айналысқан<ref>Wilkins, p. 243</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ұлыбритания биофизиктері]] [[Санат:Кембридж университеті түлектері]] pn3j7anr7q2g5glufxhk1fb0tzei25q 0 663892 3591022 3404877 2026-04-24T11:18:13Z MuratbekErkebulan 162992 3591022 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан қала ішіндегі ауданы |ауданның атауы = Алматы ауданы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |облысы = Ақтөбе облысы |қаласы = Ақтөбе |әкімі = Рүстем Баймырзаұлы Өтешов |әкімдіктің мекенжайы = Ақтөбе қаласы, Қарғалы тұрғын массиві, 60 лет Октября көшесі, №70Б |құрылған уақыты = [[2018 жыл]] |жер аумағы = |жер аумағы бойынша орны = |тұрғыны = 246 135 |халық саны бойынша орны = |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |тығыздығы бойынша орны = |ұлттық құрамы = |телефон коды = +7 7132 |пошта индексі = |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/aktobe-almaty?lang=kk Ақтөбе қаласы «Алматы» ауданы әкімінің аппараты |карта = Ақтөбе қаласы Алматы ауданы картада.png |ортаққордағы санаты = }} [[Сурет:Ақтөбе аудандары.png|нобай|{{Legend|#ad92e8|[[Астана ауданы]]}}{{Legend|#a3eb8f|[[Алматы ауданы (Ақтөбе)|Алматы ауданы]]}}]] {{мағына|Алматы ауданы}} '''Алматы ауданы''' — [[Ақтөбе]] қаласының әкімшілік-аумақтық бірлігі. Халқы — 246 135 адам (2023)<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230305101742/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 |date=2023-03-05 }}</ref>. [[Уақыт белдеуі]] — [[UTC+5]]. 2018 жылдың 30 наурызында Ақтөбе қаласының мәслихатының сессиясында Ақтөбе әкімінің ұсынысы бойынша екі ауданды құру жайында шешім қабылданды және Ақтөбе қалалық әкімдігі аумағында екі әкімшілік ауданды құруға дайындық жұмысы басталды<ref>{{Cite web|url=http://adilet.zan.kz/kaz/docs/V18CA000182#z0|title=Ақтөбе қаласында екі ауданды құру және қала аудандарының шекараларын белгілеу туралы}}</ref>. Тұрғындар Елек ауданы атауын ұсынды. ==Шекарасы== Алматы ауданы Ақтөбе қаласының шығыс бөлігінде орналасқан. Ауданның батыс бөлігі [[Астана ауданы]]мен шекаралас. Солтүстік бөлігі Ақтөбе облысының [[Мәртөк ауданы]]мен шектеседі. Солтүстік-шығыс бөлігі Ақтөбе облысының [[Қарғалы ауданы]]мен, шығыс және оңтүстік-шығыс аумағы Ақтөбе облысының [[Хромтау ауданы]]мен шектеседі. Оңтүстік жағы Ақтөбе облысының [[Алға ауданы]]мен іргелес. Ауданның шекарасы Ақтөбе қаласының солтүстік бөлігінен басталып, теміржолдан облыстық маңызы бар "Ақтөбе-Мәртөк" автомобиль жолын кесіп, ауылшаруашылығы мақсатындағы жерлерден өтіп, солтүстік-шығыс бағытында бұрылып, бағытында орман шаруашылығы жерлерінің бойымен "Елек" өзенін өтіп,9700 метр арақашықтықта Мәртөк ауданымен шекаралас ауылшаруашылығы мақсатындағы жерлерге жетіп, оңтүстік-батыстағы ауылшаруашылығы мақсатындағы жерлердің шетімен жоғарғы аймақты өтіп, шығыс бағытқа жүріп, 14300 метр арақашықтықтан оңтүстік-шығыс бағытта солтүстікке қарай бұрыла жүріп, 16100 метр арақашықтықтан "Бұтақ" өзенінің бойымен Мәртөк ауданының шекарасына дейін барады. Мәртөк ауданы шекарасының жиегімен "Ақтөбе-Родниковка" автомобиль жолымен қиылысып, Ақтөбе қаласының солтүстік-шығыс бөлігіне дейін жетеді. 6800 метр арақашықтыққа дейін оңтүстік-шығыс бағытына бұрылып, 17700 метр арақашықтыққа дейін ауданның шығыс бағытына бұрылып, "Қарғалы" өзенін және Хромтау ауданының шекарасы бойындағы Шиелісай ауылының қасындағы "Ақтөбе-Орск" облыстық маңызы бар автожолын қиып өтіп, солтүстік-шығыс бөлігінде Қарғалы ауданының шекарасына дейін барады. Хромтау ауданы шекарасының жиегімен ауылшаруашылығы мақсатындағы жерлері арқылы өтіп, солтүстік-шығыс, шығыс, оңтүстік-шығыс бөліктегі жоғарғы аймаққа қарай сай арқылы беталып, жоғары вольтты желілер мен "Қазтрансойл" акционерлік қоғамдастығының желілерінен өтіп, 16300 метр арақашықтықтан "Жаман-Қарғалы" өзенін қиып, Өлке ауылының қасындағы "Ақтөбе-Хромтау" автомобиль жолына дейін барады. Автомобиль жолынан Хромтау ауданының шекарасын бойлай өтіп, ауылшаруашылығы мақсатындағы жерлер мен сай арқылы оңтүстік-шығыс бағытпен жүріп, 8900 метрге дейін жетіп, Табантал ауылының автомобиль жолына жетеді. Әрі қарай оңтүстік-шығысқа қарай жалғасып, ауылшаруашылығы мақсатындағы жерлері арқылы 15000 метр арақашықтықтан кейін Алға ауданының шекарасына барып тіреледі. Алға ауданының шекарасынан оңтүстік бағытта 10100 метр арақашықтықтан Астана ауданының шеткі шекарасына тіреліп, оңтүстік-батысқа қарай беталып, "Қазтрансойл" акционерлік қоғамдастығы желілерімен өтіп, Ақтөбе суқоймасына дейін барады. Ақтөбе суқоймасынан 2000 метрден кейін "Ақтөбе-Астрахань" автомобиль жолына дейін, "Ақтөбе-Астрахань" автомобиль жолынан теміржолға жетіп, осы жерден теміржол бойымен бастапқы санау нүктесіне келеді. ==Әкімдері== * Алмаз Әлімбаев 2018-2019 * Әділкерей Әуелбаев 2019-2020 * Әміржан Оразғалиев 2020-2022 * Абат Көбенов 2022 * Медет Ысқақов 2022-2023 * Аслан Шуиншалиев 2023-2024 * Рүстем Өтешов 2024- == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ақтөбе аудандары]] rsmtbgjboa8q7ojgxkl1b8qigyjxoa3 0 663894 3591023 3414689 2026-04-24T11:20:01Z MuratbekErkebulan 162992 3591023 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан қала ішіндегі ауданы |ауданның атауы = Астана ауданы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |облысы = Ақтөбе облысы |қаласы = Ақтөбе |әкімі = Баянбек Талғатұлы Қырықбаев |әкімдіктің мекенжайы = Ақтөбе қаласы, Сәңкібай батыр даңғылы, №145Б |құрылған уақыты = [[2018 жыл]] |жер аумағы = |жер аумағы бойынша орны = |тұрғыны = 313 830<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |халық саны бойынша орны = |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |тығыздығы бойынша орны = |ұлттық құрамы = |телефон коды = +7 7132 |пошта индексі = |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/aktobe-astana/?lang=kk Ақтөбе қаласының «Астана» ауданы әкімінің аппараты |карта = Ақтөбе қаласы Астана ауданы картада.png |ортаққордағы санаты = }} [[Сурет:Ақтөбе аудандары.png|нобай|{{Legend|#ad92e8|[[Астана ауданы]]}}{{Legend|#a3eb8f|[[Алматы ауданы (Ақтөбе)|Алматы ауданы]]}}]] '''Астана ауданы''' — [[Ақтөбе]] қаласының әкімшілік-аумақтық бірлігі. Халқы — 313 830 адам (2023). [[Уақыт белдеуі]] — [[UTC+5]]. 2018 жылдың 30 наурызында Ақтөбе қаласының мәслихатының сессиясында Ақтөбе әкімінің ұсынысы бойынша екі ауданды құру жайында шешім қабылданды және Ақтөбе қалалық әкімдігі аумағында екі әкімшілік ауданды құруға дайындық жұмысы басталды<ref>{{Cite web|url=http://adilet.zan.kz/kaz/docs/V18CA000182#z0|title=Ақтөбе қаласында екі ауданды құру жəне қала аудандарының шекараларын белгілеу туралы}}</ref>. Тұрғындар Сазды ауданы атауын ұсынды. ==Шекарасы== Астана ауданы Ақтөбе қаласының батыс бөлігінде орналасқан. Ауданның шығыс бөлігі [[Алматы ауданы (Ақтөбе)|Алматы ауданымен]] шекаралас. Солтүстік бөлігі Ақтөбе облысының [[Мәртөк ауданы]]мен шекаралас. Оңтүстік-батыс, батыс және солтүстік-батыс аумағы Ақтөбе облысының [[Алға ауданы]]мен шектеседі. Аудан шекарасы Ақтөбе қаласының солтүстік-батыс бөлігінен басталып, теміржолмен, жоғары аймақты өтіп, 5500 метрді қамтитын ауылшаруашылығы мақсатындағы жерлермен өтіп, ауылшаруашылығы мақсатындағы жерлердің солтүстік-батыс бөлігінің жиегімен, батыс бағытында 12800 метр арақашықта бұрылып, 6000 метрге дейін оңтүстік-батысқа бағытталып, Құрашасай ауылына жетеді. Құрашасай ауылының қасындағы Алға ауданының шекарасы жиегімен "Самара-Шымкент" республикалық маңызы бар автомобиль жолы мен "Жіңішке" көлін қиып өтіп, Ақтөбе қаласының батыс бөлігімен ұштасады. Алға ауданы шекарасымен байланыса отырып, ауылшаруашылығы мақсатындағы жерлер арқылы 9200 метр қашықтыққа жоғарғы аймаққа жүріп, 8000 метр арақашықтықтан оңтүстік-батыс бағытқа бұрылып, орман шаруашылығы жерлерінің бойымен "Ақтөбе-Богословка" облыстық маңызы бар автомобиль жолына дейін жетеді. "Ақтөбе-Богословка" облыстық маңызы бар автомобиль жолынан батыс бағытқа бұрылып, 5500 метр арақашықтықтан Алға ауданы шекарасына дейін, Сазды ауылы бойымен оңтүстік-батысқа бұрылып, Сазды өзені арқылы өтіп, ауылшаруашылығы мақсатындағы жерлердің бойымен 12100 метр арақашықтықтан оңтүстікке бұрылып, жоғары вольтті желілер арқылы Алға ауданы шекарасынан теміржолға жетіп, осы жерден бастапқы санау нүктесіне келеді. ==Әкімдері== * Бағжан Тілегенов 2018-2019 * Дариға Исмағамбетова 2019-2021 * Мамырғали Аққағазов 2021-2022 * Айбек Көпенов 2022-2023 * Алмас Жақсылықов 2023-2024 * Баянбек Қырықбаев 2024- == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ақтөбе аудандары]] rix1k661k20s8x823m49n52r61j782i 0 663895 3590670 3304825 2026-04-23T18:04:55Z MuratbekErkebulan 162992 3590670 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан қала ішіндегі ауданы |ауданның атауы = Медеу ауданы |елтаңба = ALA Coat of arms Almaly audany 05.jpg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |облысы = |қаласы = Алматы |әкімі = Еркебұлан Нұрланұлы Оразалин |әкімдіктің мекенжайы = Алматы қаласы, Пушкин көшесі, №72 |құрылған уақыты = [[1936 жыл]] |жер аумағы = 253,4 |жер аумағы бойынша орны = |тұрғыны = 241 263<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |халық саны бойынша орны = |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |тығыздығы бойынша орны = |ұлттық құрамы = {{nobr|[[қазақтар]] (62,96%)}}, {{nobr|[[орыстар]] (23,64%)}}, {{nobr|[[ұйғырлар]] (3,85%)}}, {{nobr|[[корейлер]] (1,52%)}}, {{nobr|[[татарлар]] (1,48%)}}, {{nobr|[[әзербайжандар]] (1,18%)}}, {{nobr|басқалары (5,37%)}}<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |телефон коды = +7 727 |пошта индексі = |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/almaty-medeu?lang=kk Медеу ауданы әкімінің аппараты |карта = Алматы қаласы Медеу ауданы картада-KS001.png |ортаққордағы санаты = }} '''Медеу ауданы''' — [[Алматы]] қаласының ең ірі әкімшілік, өндірістік және мәдени орталығы. Қаланың ең таңдаулы аудандарының бірі болып есептеледі. Ескі аты — Фрунзе ауданы. 1995 жылдан Медеу ауданы болып аталады. ==Аудан шекаралары== Аудан шекарасы: Әл-Фараби даңғылынан солтүстікке қарай Фурманов көшесінің шығыс жағын бойлай Райымбек даңғылына дейін; Райымбек даңғылының оңтүстік жағын бойлай шығысқа қарай [[Кіші Алматы]] өзеніне дейін; Кіші Алматы өзенінің шығыс жағын бойлай солтүстікке қарай қала шекарасына дейін; қала шекарасын бойлай Көктөбе санаторийіне қарай апаратын жолмен қиылысына дейін әл-Фараби даңғылына дейін; әл-Фараби даңғылын бойлай солтүстік-шығысқа қарай Фурманов көшесіне дейін, Атырау, Думан, Көктөбе, Көктөбе-2, Жаңа Көктөбе, Бутаковка, Тау-Самал ықшамаудандарын, Алатау кентін, [[Медеу шатқалы|Медеу]], [[Шымбұлақ]] шатқалдарын қоса алғанда. == Әкімдері == # Тұрарбек Асанов (1991-1997) # Владимир Васильев (1997-2005) # Василий Крылов (2005-2007) # Махамбет Бейдәлі (2007-2010) # Сұлтанбек Мәкежанов (2010-2016) # Ержан Жылқыбаев (2016-2019) # Сұлтанбек Мәкежанов (2019-2020) # Әсет Масабаев (2020-2022) # Еркебұлан Оразалин (2022 жылдан бастап) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алматы аудандары]] b0j0vft7vj1vuaurjug1y8chvnq8kdl 0 664300 3590673 3547073 2026-04-23T18:11:49Z MuratbekErkebulan 162992 3590673 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан қала ішіндегі ауданы |ауданның атауы = Түрксіб ауданы |елтаңба = ALA Coat of arms Túrksib audany.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |облысы = |қаласы = Алматы |әкімі = Дамир Нұрсұлтанұлы Әкежанов |әкімдіктің мекенжайы = Алматы қаласы, Шолохов көшесі, №9 |құрылған уақыты = [[1938 жыл]] |жер аумағы = 75,75 |жер аумағы бойынша орны = |тұрғыны = 252 037<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |халық саны бойынша орны = |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |тығыздығы бойынша орны = |ұлттық құрамы = {{nobr|[[қазақтар]] (47,62%)}}, {{nobr|[[орыстар]] (35,61%)}}, {{nobr|[[ұйғырлар]] (8,03%)}}, {{nobr|[[корейлер]] (1,49%)}}, {{nobr|[[татарлар]] (1,27%)}}, {{nobr|[[әзербайжандар]] (1,19%)}}, {{nobr|басқалары (4,79%)}}<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |телефон коды = +7 727 |пошта индексі = |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/almaty-turksib?lang=kk Түрксіб ауданы әкімінің аппараты |карта = Алматы қаласы Түрксіб ауданы картада.png |ортаққордағы санаты = }} '''Түрксіб ауданы''' (''1995 жылға дейін — Октябрь ауданы'') — [[Алматы]] қаласының солтүстік бөлігінде орналасқан әкімшілік-аумақтық бірлігі. Қазақ АКСР ОАК Президиумы шешімімен 1936 жылы 12 қыркүйекте Алматыда аудан шекарасы бекітіледі. 1938 жылы 8 сәуірде Қазақстан ОК КП (б) бюросының отырысында "жаңа Каганович ауданының құрылуы туралы" шешім қабылданады.1938 жылы 19 сәуірде қала кеңесінің президиумында ауданның шекаралары белгіленіп, орталығы Алматы І стансасында орналасқан Каганович ауданы ұйымдастырылады. 1957 жылдың шілдесінде Каганович ауданы Октябрь ауданы болып қайта аталады. 1995 жылы 12 желтоқсанда Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігі мерекесін тойлаумен әрі алдағы Түркістан-Сібір темір жолының салынуының 70 жылдығымен байланысты Түрксіб ауданы болып атауы өзгереді. Аудан қаланың өнеркәсіп орталығы, әуе және теміржол қақпасы болып табылады.<ref>[http://www.turksib.almaty.kz/kk Түрксіб ауданы әкімінің аппараты]{{Deadlink|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Халқы == Ауданның ұлттық құрамы (2019 жылдың басына қарай) төмендегідей: * [[қазақтар]] — 107 422 ад. (45,64 %) * [[орыстар]] — 89 160 ад. (37,88 %) * [[ұйғырлар]] — 18 392 ад. (7,81 %) * [[корейлер]] — 3 583 ад. (1,52 %) * [[татарлар]] — 3 018 ад. (1,28 %) * [[әзербайжандар]] — 2 454 ад. (1,04 %) * [[украиндар]] — 1 435 ад. (0,61 %) * [[немістер]] — 1 320 ад. (0,56 %) * [[түріктер]] — 1 289 ад. (0,55 %) * [[өзбектер]] — 1 223 ад. (0,52 %) * басқалары — 6 061 ад. (2,58 %) * Барлығы — 235 357 ад. (100,00 %) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алматы аудандары]] q6s5ywr1jxbhr3ukfgge0mwihodsf5z 3 664709 3590731 3590272 2026-04-23T21:22:11Z Nurken 111493 /* Объединение */ Жауап беру 3590731 wikitext text/x-wiki {{Мұрағат|шілде 2021 – шілде 2022|шілде 2022 – шілде 2023|шілде 2023 – шілде 2024|шілде 2024 – шілде 2025}} == Жойылған мақала турасында == Ассалам уалейкүм! Мына үш мақала энциклапедиядан алынып жойылды: [[Коммунистік партияның манифесті]], [[Коммунистік партияның манифесі]], [[Коммунистік Партияның Манифесті]]. Неге бәрін бірден жойған? Олардың біреуін қалдыру керек еді ғой... [[Қатысушы:Ергали Койбагаров|Ергали Койбагаров]] ([[Қатысушы талқылауы:Ергали Койбагаров|талқылау]]) 14:45, 2025 ж. тамыздың 4 (+05) :Біреуін қайтарып, сәйкес Уикидерек элементімен байланыстырдым. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:40, 2025 ж. тамыздың 16 (+05) == Update request == Hello, Nurken. Can you rename [[Эндрю, Йорк герцогі]] into the Kazakh version of [[Эндрю Маунтбэттен Виндзор]] (Andrew Mountbatten Windsor) (without the hyphen)? After all his titles, honours and styles were stripped of him on 30 October 2025, he became plain (Mr.) Andrew Mountbatten Windsor (with no hyphen). Here is the official statement from Buckingham Palace: https://www.royal.uk/news-and-activity/2025-10-30/a-statement-from-buckingham-palace Yours sincerely, [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 10:41, 2025 ж. қарашаның 2 (+05) :Sure! [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 11:29, 2025 ж. қарашаның 2 (+05) :I have found that the accepted Russian spelling is МаунтбЕттен, so this is what we use. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 11:32, 2025 ж. қарашаның 2 (+05) ::Thank you very much for the update. [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 11:43, 2025 ж. қарашаның 2 (+05) == Оңтүстік Қазақстан жастары Уикипедия бағдарламасы == Қайырлы күн! [[Уикипедия:Форум/Ұсыныстар#Оңтүстік_Қазақстан_жастары_Уикипедия_бағдарламасы|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 14:29, 2025 ж. қарашаның 14 (+05) == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:45, 2025 ж. қарашаның 19 (+05) (on behalf of the CEE Hub) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Жылжыту == Кеш жарық! Қазақстан Парламенті Сенатының төрағалары мақала атауын өзгертіпсіз, соған ұқсас мақалалардың ескі атауларын сілтенген мақалаларға бот арқылы алмастырып шығу керек. [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:00, 2025 ж. қарашаның 23 (+05) :Боттарды жақсы білетін бір қатысушыдан сұрау керек сияқты [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 23:35, 2025 ж. қарашаның 23 (+05) == Администраторды сайлау == Қайырлы түн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:37, 2026 ж. қаңтардың 1 (+05) == Translation request == Hello, Nurken. Can you translate and upload the articles [[:ru:Базардюзю]] and [[:ru:Флегрейские поля]] in Kazakh Wikipedia? Yours sincerely, [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 14:56, 2026 ж. наурыздың 7 (+05) :Hi. Really sorry that I couldn't do it. Should've written you a reply. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:42, 2026 ж. наурыздың 21 (+05) ::Hello, Nurken. ::I withdraw the request, because both articles have been created. ::Yours sincerely, [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 12:34, 2026 ж. наурыздың 21 (+05) == Мақаланы жоюу == @[[Қатысушы:Nurken|Nurken]] мырза неге менің мақаламды жойдыңыз [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:06, 2026 ж. наурыздың 12 (+05) :Кеш жарық. Мақала Уикипедияның энциклопедиялығына келмей қалды және мақала бұрыс стильде жазылған болды. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 23:44, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) :@[[Қатысушы:Nurken|Nurken]] Алдағы уақытта мақаланы энициклопедиялық мазмұндарға сай қылып жазармын. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:03, 2026 ж. наурыздың 15 (+05) == конкурсқа қатысу == Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026 конкурсына мақаланы қалай еңгізеді? [[Қатысушы:Zhanash|Zhanash]] ([[Қатысушы талқылауы:Zhanash|талқылау]]) 23:53, 2026 ж. наурыздың 17 (+05) :Кеш жауабым үшін кешіріңіз. Мақала жазып, кестеге басқа қатысушыдай қосамыз. Бұрыннан жоқ мақала болса дұрыс. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:40, 2026 ж. наурыздың 21 (+05) == Запрос на перевод == Доброго дня! Могли бы вы добавить в Казахскую википедию перевод этой статьи — [[ru:Кыстыбый]]? Буду весьма признателен. --[[Қатысушы:Менеджер по сроку годности|Менеджер по сроку годности]] ([[Қатысушы талқылауы:Менеджер по сроку годности|талқылау]]) 22:44, 2026 ж. наурыздың 22 (+05) == -ші, -шы == -ші, -шы дұрыс емес деп сізге кім айтты? [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 15:41, 2026 ж. сәуірдің 1 (+05) :Еліміздің білім беру жүйесі айтты. [https://itest.kz/kz/ent/qazaq-tili/morfologiya/lecture/san-esim-turleri-san-esimning-turlenui-sojlemdegi-qyzmeti ҰБТ сайтынан]: :Реттік сан есімдер араб цифрымен берілсе, -ыншы, -інші, -ншы, -нші жұрнағының орнына [[дефис]] қойылады: 11-сынып, 2-қатар, 16-орын, 51-тапсырма, 7-бөлме, т.б., ал рим цифрымен берілсе, дефис қойылмайды. Мысалы, ХІ сынып, ХХІ ғасыр, ІV том, т.б. :[[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 22:55, 2026 ж. сәуірдің 1 (+05) ::Иә, мектеп бағдарламасы мен кейбір оқулықтарда араб цифрынан кейін дефис қою арқылы жұрнақты алмастыруға болатыны айтылған. Алайда, Уикипедия — энциклопедиялық ресурс болғандықтан, мұнда мәтіннің оқылуына жеңілдік пен унификация қажет. ::Ресми басылымдарда, ғылыми еңбектерде реттік сан есімнің соңғы буынын тіркеп жазу — қалыптасқан норма. [https://egemen.kz/article/401810-oskar-2026-aldyn-ala-short-paraq-dgariyalandy?ysclid=mnguyxyd6c338107644], [https://kaz.orda.kz/bygin-oskar-syjlygynyn-98-shi-marapattau-rasimi-otedi-138193/?ysclid=mnguw9h0n7889023712] Тіл білімінде тарихи қалыптасқан нормалар мен беделді дереккөздер (энциклопедиялар, академиялық еңбектер) жазу немесе айтылу ережелерінен басым түседі. Мысалы, Зигмунд Фрейд есімінің түпнұсқа транскрипциясы — Фройд, бірақ энциклопедияларда Фрейд болып бекіп кеткендіктен, оны өзгерту қабылданбаған. Сол сияқты, еуропалық монархтардың есімдерін тарихи дәстүрге қарсы шығып, Людовикті — Луи, ал Генрихты — Анри деп өзгерту ғылыми тұрғыдан қате болып саналады. [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 07:39, 2026 ж. сәуірдің 2 (+05) :::Интернеттегі БАҚ үнемі қателесіп тұрады, оларға сенім жоқ. Білім беру жүйесі орфографияны қалай жаз деді, солай жазамыз. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 22:39, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05) ::::Біріншіден, Білім беру министрлігі қазақ тілін реттеуші орган болып табылмайды. Оның өз жауапкершілік аймағынан, яғни білім беру жүйесінен тыс жерде қалай жазу керектігін көрсетуге құқығы да, өкілеттігі де жоқ. Ол мектеп оқушылары мен студенттерден белгілі бір нормада жазуды талап етуге құқылы, бірақ бізден емес. ::::Екіншіден, қазақша Уикипедия Қазақстан Республикасының меншігі емес және мемлекеттік ұйым болып табылмайды. Сондықтан біз мемлекеттік органдардың шешімдеріне бағынбаймыз. ::::Үшіншіден, ең бастысы — бұл Уикипедияның ішкі ережелері. Олар қалғанның бәрінен жоғары тұрады. «-ші, -шы» жұрнақтары грамматикалық тұрғыдан дұрыс емес деп айтатын ереже табиғатта жоқ. Ал қабылданған нормалар мен дереккөздер бар. [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 09:24, 2026 ж. сәуірдің 4 (+05) :::::Мемлекеттік органдар да үнемі қателесіп отырады, ережелер мен атауларды жиі өзгертеді, мысалы: «процент — пайыз — процент». Біз әр кез сайын оларға бейімделуге міндетті емеспіз, біздің өз ережелеріміз бар. [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 09:31, 2026 ж. сәуірдің 4 (+05) ::::::Бұл жайлы форумға жазып көрейік. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 19:07, 2026 ж. сәуірдің 8 (+05) == Объединить == Добрый день Нуркен! Могли бы вы объединить эти страницы: 1) “Prosecutor General of Kazakhstan” с «Генеральный прокурор Казахстана» 2) “Aqorda Chief of Staff” с «Руководитель Администрации президента Казахстана» 3) “Ermek Sağımbaev” с «Сагимбаев, Ермек Алдабергенович» [[Қатысушы:Айдос Сақбергенұлы|Айдос Сақбергенұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Айдос Сақбергенұлы|талқылау]]) 17:57, 2026 ж. сәуірдің 5 (+05) :Готово [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 23:23, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05) ::❤️ [[Қатысушы:Айдос Сақбергенұлы|Айдос Сақбергенұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Айдос Сақбергенұлы|талқылау]]) 06:51, 2026 ж. сәуірдің 7 (+05) == Объединение == Здравствуйте! Объедините пожалуйста страницы: 1) «Aqorda Press Secretary» с «Пресс-секретарь президента Казахстана» 2) «Aibek Smadiarov» с «Смадияров, Айбек Серикбаевич» 3) «Aslambek Merğaliev» с «Мергалиев, Асламбек Амангельдинович» 4) «Ministry of Culture and Information (Kazakhstan)» с «Министерство культуры и информации Казахстана» 5) «Арыстанкулова, Гульсара Мереевна» с «Gulsara Arystanqulova» [[Қатысушы:Айдос Сақбергенұлы|Айдос Сақбергенұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Айдос Сақбергенұлы|талқылау]]) 11:14, 2026 ж. сәуірдің 23 (+05) :Дайын. Қиын емес нәрсе, негізі. Уикидерек арқылы байланыстырылады. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 02:22, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) alew4qn40apj209wikg9hjkdbqdnh1x 3590764 3590731 2026-04-24T03:11:26Z Айдос Сақбергенұлы 161526 /* Объединение */ Жауап беру 3590764 wikitext text/x-wiki {{Мұрағат|шілде 2021 – шілде 2022|шілде 2022 – шілде 2023|шілде 2023 – шілде 2024|шілде 2024 – шілде 2025}} == Жойылған мақала турасында == Ассалам уалейкүм! Мына үш мақала энциклапедиядан алынып жойылды: [[Коммунистік партияның манифесті]], [[Коммунистік партияның манифесі]], [[Коммунистік Партияның Манифесті]]. Неге бәрін бірден жойған? Олардың біреуін қалдыру керек еді ғой... [[Қатысушы:Ергали Койбагаров|Ергали Койбагаров]] ([[Қатысушы талқылауы:Ергали Койбагаров|талқылау]]) 14:45, 2025 ж. тамыздың 4 (+05) :Біреуін қайтарып, сәйкес Уикидерек элементімен байланыстырдым. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:40, 2025 ж. тамыздың 16 (+05) == Update request == Hello, Nurken. Can you rename [[Эндрю, Йорк герцогі]] into the Kazakh version of [[Эндрю Маунтбэттен Виндзор]] (Andrew Mountbatten Windsor) (without the hyphen)? After all his titles, honours and styles were stripped of him on 30 October 2025, he became plain (Mr.) Andrew Mountbatten Windsor (with no hyphen). Here is the official statement from Buckingham Palace: https://www.royal.uk/news-and-activity/2025-10-30/a-statement-from-buckingham-palace Yours sincerely, [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 10:41, 2025 ж. қарашаның 2 (+05) :Sure! [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 11:29, 2025 ж. қарашаның 2 (+05) :I have found that the accepted Russian spelling is МаунтбЕттен, so this is what we use. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 11:32, 2025 ж. қарашаның 2 (+05) ::Thank you very much for the update. [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 11:43, 2025 ж. қарашаның 2 (+05) == Оңтүстік Қазақстан жастары Уикипедия бағдарламасы == Қайырлы күн! [[Уикипедия:Форум/Ұсыныстар#Оңтүстік_Қазақстан_жастары_Уикипедия_бағдарламасы|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 14:29, 2025 ж. қарашаның 14 (+05) == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:45, 2025 ж. қарашаның 19 (+05) (on behalf of the CEE Hub) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Жылжыту == Кеш жарық! Қазақстан Парламенті Сенатының төрағалары мақала атауын өзгертіпсіз, соған ұқсас мақалалардың ескі атауларын сілтенген мақалаларға бот арқылы алмастырып шығу керек. [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:00, 2025 ж. қарашаның 23 (+05) :Боттарды жақсы білетін бір қатысушыдан сұрау керек сияқты [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 23:35, 2025 ж. қарашаның 23 (+05) == Администраторды сайлау == Қайырлы түн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:37, 2026 ж. қаңтардың 1 (+05) == Translation request == Hello, Nurken. Can you translate and upload the articles [[:ru:Базардюзю]] and [[:ru:Флегрейские поля]] in Kazakh Wikipedia? Yours sincerely, [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 14:56, 2026 ж. наурыздың 7 (+05) :Hi. Really sorry that I couldn't do it. Should've written you a reply. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:42, 2026 ж. наурыздың 21 (+05) ::Hello, Nurken. ::I withdraw the request, because both articles have been created. ::Yours sincerely, [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 12:34, 2026 ж. наурыздың 21 (+05) == Мақаланы жоюу == @[[Қатысушы:Nurken|Nurken]] мырза неге менің мақаламды жойдыңыз [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:06, 2026 ж. наурыздың 12 (+05) :Кеш жарық. Мақала Уикипедияның энциклопедиялығына келмей қалды және мақала бұрыс стильде жазылған болды. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 23:44, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) :@[[Қатысушы:Nurken|Nurken]] Алдағы уақытта мақаланы энициклопедиялық мазмұндарға сай қылып жазармын. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:03, 2026 ж. наурыздың 15 (+05) == конкурсқа қатысу == Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026 конкурсына мақаланы қалай еңгізеді? [[Қатысушы:Zhanash|Zhanash]] ([[Қатысушы талқылауы:Zhanash|талқылау]]) 23:53, 2026 ж. наурыздың 17 (+05) :Кеш жауабым үшін кешіріңіз. Мақала жазып, кестеге басқа қатысушыдай қосамыз. Бұрыннан жоқ мақала болса дұрыс. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:40, 2026 ж. наурыздың 21 (+05) == Запрос на перевод == Доброго дня! Могли бы вы добавить в Казахскую википедию перевод этой статьи — [[ru:Кыстыбый]]? Буду весьма признателен. --[[Қатысушы:Менеджер по сроку годности|Менеджер по сроку годности]] ([[Қатысушы талқылауы:Менеджер по сроку годности|талқылау]]) 22:44, 2026 ж. наурыздың 22 (+05) == -ші, -шы == -ші, -шы дұрыс емес деп сізге кім айтты? [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 15:41, 2026 ж. сәуірдің 1 (+05) :Еліміздің білім беру жүйесі айтты. [https://itest.kz/kz/ent/qazaq-tili/morfologiya/lecture/san-esim-turleri-san-esimning-turlenui-sojlemdegi-qyzmeti ҰБТ сайтынан]: :Реттік сан есімдер араб цифрымен берілсе, -ыншы, -інші, -ншы, -нші жұрнағының орнына [[дефис]] қойылады: 11-сынып, 2-қатар, 16-орын, 51-тапсырма, 7-бөлме, т.б., ал рим цифрымен берілсе, дефис қойылмайды. Мысалы, ХІ сынып, ХХІ ғасыр, ІV том, т.б. :[[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 22:55, 2026 ж. сәуірдің 1 (+05) ::Иә, мектеп бағдарламасы мен кейбір оқулықтарда араб цифрынан кейін дефис қою арқылы жұрнақты алмастыруға болатыны айтылған. Алайда, Уикипедия — энциклопедиялық ресурс болғандықтан, мұнда мәтіннің оқылуына жеңілдік пен унификация қажет. ::Ресми басылымдарда, ғылыми еңбектерде реттік сан есімнің соңғы буынын тіркеп жазу — қалыптасқан норма. [https://egemen.kz/article/401810-oskar-2026-aldyn-ala-short-paraq-dgariyalandy?ysclid=mnguyxyd6c338107644], [https://kaz.orda.kz/bygin-oskar-syjlygynyn-98-shi-marapattau-rasimi-otedi-138193/?ysclid=mnguw9h0n7889023712] Тіл білімінде тарихи қалыптасқан нормалар мен беделді дереккөздер (энциклопедиялар, академиялық еңбектер) жазу немесе айтылу ережелерінен басым түседі. Мысалы, Зигмунд Фрейд есімінің түпнұсқа транскрипциясы — Фройд, бірақ энциклопедияларда Фрейд болып бекіп кеткендіктен, оны өзгерту қабылданбаған. Сол сияқты, еуропалық монархтардың есімдерін тарихи дәстүрге қарсы шығып, Людовикті — Луи, ал Генрихты — Анри деп өзгерту ғылыми тұрғыдан қате болып саналады. [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 07:39, 2026 ж. сәуірдің 2 (+05) :::Интернеттегі БАҚ үнемі қателесіп тұрады, оларға сенім жоқ. Білім беру жүйесі орфографияны қалай жаз деді, солай жазамыз. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 22:39, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05) ::::Біріншіден, Білім беру министрлігі қазақ тілін реттеуші орган болып табылмайды. Оның өз жауапкершілік аймағынан, яғни білім беру жүйесінен тыс жерде қалай жазу керектігін көрсетуге құқығы да, өкілеттігі де жоқ. Ол мектеп оқушылары мен студенттерден белгілі бір нормада жазуды талап етуге құқылы, бірақ бізден емес. ::::Екіншіден, қазақша Уикипедия Қазақстан Республикасының меншігі емес және мемлекеттік ұйым болып табылмайды. Сондықтан біз мемлекеттік органдардың шешімдеріне бағынбаймыз. ::::Үшіншіден, ең бастысы — бұл Уикипедияның ішкі ережелері. Олар қалғанның бәрінен жоғары тұрады. «-ші, -шы» жұрнақтары грамматикалық тұрғыдан дұрыс емес деп айтатын ереже табиғатта жоқ. Ал қабылданған нормалар мен дереккөздер бар. [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 09:24, 2026 ж. сәуірдің 4 (+05) :::::Мемлекеттік органдар да үнемі қателесіп отырады, ережелер мен атауларды жиі өзгертеді, мысалы: «процент — пайыз — процент». Біз әр кез сайын оларға бейімделуге міндетті емеспіз, біздің өз ережелеріміз бар. [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 09:31, 2026 ж. сәуірдің 4 (+05) ::::::Бұл жайлы форумға жазып көрейік. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 19:07, 2026 ж. сәуірдің 8 (+05) == Объединить == Добрый день Нуркен! Могли бы вы объединить эти страницы: 1) “Prosecutor General of Kazakhstan” с «Генеральный прокурор Казахстана» 2) “Aqorda Chief of Staff” с «Руководитель Администрации президента Казахстана» 3) “Ermek Sağımbaev” с «Сагимбаев, Ермек Алдабергенович» [[Қатысушы:Айдос Сақбергенұлы|Айдос Сақбергенұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Айдос Сақбергенұлы|талқылау]]) 17:57, 2026 ж. сәуірдің 5 (+05) :Готово [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 23:23, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05) ::❤️ [[Қатысушы:Айдос Сақбергенұлы|Айдос Сақбергенұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Айдос Сақбергенұлы|талқылау]]) 06:51, 2026 ж. сәуірдің 7 (+05) == Объединение == Здравствуйте! Объедините пожалуйста страницы: 1) «Aqorda Press Secretary» с «Пресс-секретарь президента Казахстана» 2) «Aibek Smadiarov» с «Смадияров, Айбек Серикбаевич» 3) «Aslambek Merğaliev» с «Мергалиев, Асламбек Амангельдинович» 4) «Ministry of Culture and Information (Kazakhstan)» с «Министерство культуры и информации Казахстана» 5) «Арыстанкулова, Гульсара Мереевна» с «Gulsara Arystanqulova» [[Қатысушы:Айдос Сақбергенұлы|Айдос Сақбергенұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Айдос Сақбергенұлы|талқылау]]) 11:14, 2026 ж. сәуірдің 23 (+05) :Дайын. Қиын емес нәрсе, негізі. Уикидерек арқылы байланыстырылады. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 02:22, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) ::Рақмет!❤️ [[Қатысушы:Айдос Сақбергенұлы|Айдос Сақбергенұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Айдос Сақбергенұлы|талқылау]]) 08:11, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) 2lwztiv47fz5p8yyai0jvizqxfme6vp 0 665511 3590869 3580763 2026-04-24T06:07:02Z Саргужиева Бибигуль 180315 3590869 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Мұсылман ғұлама|Есімі=Үдерұлы Сұлтануәйс|Туған күні=1795 жыл|Қайтыс болған күні=1860 жыл|Азаматтығы=[[Қазақ хандығы]]<br />[[Ресей империясы]]|Ұлты=қазақ|Балалары=Дәулетәли, Ғұбайдулла|Мазһабы, ағымы=[[Ханафи мазһабы|Ханафи]]|Қызмет саласы=медреседе сабақ берген}} '''Сұлтануәйс Үдерұлы''' (Арал хазірет) – (1795 – 1860жылдар, Нарын құмы, Тума Қазіргі Атырау облысы, Индер ауданы) – [[Дін|дін]] қайраткері. ХІХ ғасырда өмір сүрген, діни сауатты, жоғары білім алған адам.<ref>{{cite web|url=https://amin.kz/aral-haziret-turaly-ne-bilemiz/|title=Арал хазірет туралы не білеміз?|author=Нұркен Мағриденұлы|date=2024-07-24|work=|publisher=Атырау облыстық «ИМАНҒАЛИ» орталық мешіті|accessdate=2025-05-12|lang=kk}}</ref> ==Жалпы мәлімет== [[Беріш]]-Себек-Тума аталығынан тарайды. Тумадан - Кемесайдан – Байшағыр, одан – Үдер, одан – Арал (Сұлтан-Уәйіс). Хива, Стерлитамақта дін оқуын бітіріп, елге 1818 жылы Арал «[[Хазірет]]» дәрежесімен оралған. Туған жері Тумада «Көк мешіт» және Теңіз жағалауында өз қаражатына екі мешіт салдырып, жанына екі бөлмелі жатақхана асханасымен медресе ашып, ауыл балаларының сауатын ашуға аянбай еңбек еткен, Атырау өңірінің дін саласында алғашқы қарлығаштарының бірі. 1840 жылы 5 қазанда хан Жәңгірдің № 4 бұйрығымен Теңіз округіне указной молда болып бекітілген.<ref>Фархад Байдәулетов, Тарих қойнауындағы құтты мекендер. Атырау 28.04.2021</ref> Балдары Дәулетәли және Ғұбайдулла Аралұлдары медреседе балаларды оқытумен жеке айналысады, Уфада дәріс алған. Қазынадан да, жамағаттан да қаражат алмаған. Медреседе 10 пәннен дәріс беріліпті (араб тілі, фихк, геометрия, медицина, география, тарих, астрономия, космография, әдебиет т.б.) мұғалімдерді Уфадан, Петербордан алдырып, медресенің жұмысын өз қаражатымен жүргізген екен. Баласы Гисматулла Аралұлы 1891 жылы 24 тамызда №4067 бұйрықпен имам-хатиб, мұғалім болып бекітілген. 1894 жылы 12 шілдеде «ахун» атағы берілген. Немересі Ғабдрахман Ғұбайдулла ұлы 1908 жылы 18 қазанда №7113 бұйрықпен (д№420/94г) имам-хатиб және мұғалім болып бекітілген. Тарих ғылымдарының докторы,профессор Ә. Х. Мұқтардың мәліметтері бойынша Арал хазіреттің және оның ұрпақтарының өз қаражаттарына ашқан бірнеше мешіті мен олардың жандарында жұмыс істеп, сол кездегі жұртшылықтың балаларына мұсылманша білім берген медреселері болған. 1870 жылғы Ресейлік үкіметтің ресми дерегі бойынша Беріш Себектерде екі мешіт, үш медресе болған.<ref name="Мұқтар Әбілсейіт. Имандылық нұрын сепкен қазіреттер, Атырау, 12.5.2020">Мұқтар Әбілсейіт. Имандылық нұрын сепкен қазіреттер, Атырау, 12.5.2020</ref> Елдің басын біріктіріп, жақсы сөзімен, терең білімінің құдіретімен талайлардың жан дүниесін тазартып, санасына саңылау ашып, адасқандарды тура жолға түсіріп, Аллаға серік қосудан сақтап, оқу – білім бағытында тәрбиелеген. Исламның тура жолына өз өмірін бүтіндей арнаған мұндай жанның аңыз болып ұрпақтан-ұрпаққа таралуы тегін емес. Елінің ыстық ықыласына бөленіп, сый құрметін көруі, ұрпақтарына ұмытылмас ұлағат, өміршең өнеге, пайымды парасат, азбас ақыл, тозбас тағылым болғаны ақиқат. Өйткені, заманды болжап, елді сауаттандыруда ерекше күш жігерін жұмсап, құм арасындағы шашыраңқы орналасқан елдің балаларын жатақханаға орналастырып тегін тамақпен, оқу құралдарымен қамтыса керек. 2019 жылы Қазақстан Жазушылар Одағының мүшесі Сайпеден Сидеғалиев бастаған «Жотасы биік Дендерім» атты экспедиция шығып, Тарихи - танымдық деректі фильм түсіріліп, елге жария болды. Бұда болса Арал хазірет туралы ақтаңдақтардың бұлты сейіліп түндігі түрілгеніне бүкіл ел қуанған болатын. Арал хазіреттің аты ғасырларға жеткені аян. Себебі, екі ғасырдан астам уақыт өтседе елге сіңірген еңбегі халық есінен шыққан емес. Үдер ұрпақтарынан жеті бірдей қазірет, ахун атанған білімді азаматтар өрбігенін бүкіл ел біледі. Аралдан тараған ұрпақтары оқып, білім алып, ел игілігі үшін қызмет еткен, әлі күнге хазірет әулеті деп құрметтеледі. Арал қауымы Тумада, Индер ауданы, Өрлік ауылының оңтүстік – батысына қарай 70 шақырым жерде, Нарын құмында қауымдық қорымы бар. Сол қорымнан 800 м жерде Аралұлы Гисматолла - ахун хазірет салдырған мешіт құландысы сақталыпты. Арал ұрпақтары Атырау облысының аудандарында тұрады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Үдерұлы Сұлтануәйс туралы шығарма == [[Санат:1795 жылы туғандар]] [[Санат:1860 жж. қайтыс болғандар]] [[Санат:Индер ауданында туғандар]] [[Санат:Ислам дінтанушылары]] [[Санат:Ханафилер]] ay8dpgzx9r595ycwx1sehyu94gg78ih 3591001 3590869 2026-04-24T10:04:07Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Саргужиева Бибигуль|Саргужиева Бибигуль]] ([[User talk:Саргужиева Бибигуль|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3470986 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Мұсылман ғұлама|Есімі=Үдерұлы Сұлтануәйс|Туған күні=1795 жыл|Қайтыс болған күні=1860 жыл|Азаматтығы=[[Қазақ хандығы]]<br />[[Ресей империясы]]|Ұлты=қазақ|Балалары=Дәулетәли, Ғұбайдулла|Мазһабы, ағымы=[[Ханафи мазһабы|Ханафи]]|Қызмет саласы=медреседе сабақ берген}} '''Сұлтануәйс Үдерұлы''' (Арал хазірет) – (1795 – 1860жылдар, Нарын құмы, Тума Қазіргі Атырау облысы, Индер ауданы) – [[Дін|дін]] қайраткері. ХІХ ғасырда өмір сүрген, діни сауатты, жоғары білім алған адам.<ref>{{cite web|url=https://amin.kz/aral-haziret-turaly-ne-bilemiz/|title=Арал хазірет туралы не білеміз?|author=Нұркен Мағриденұлы|date=2024-07-24|work=|publisher=Атырау облыстық «ИМАНҒАЛИ» орталық мешіті|accessdate=2025-05-12|lang=kk}}</ref> ==Жалпы мәлімет== [[Беріш]]-Себек-Тума аталығынан тарайды. Тумадан - Кемесайдан – Байшағыр, одан – Үдер, одан – Арал (Сұлтан-Уәйіс). Хива, Стерлитамақта дін оқуын бітіріп, елге 1818 жылы Арал «[[Хазірет]]» дәрежесімен оралған. Туған жері Тумада «Көк мешіт» және Теңіз жағалауында өз қаражатына екі мешіт салдырып, жанына екі бөлмелі жатақхана асханасымен медресе ашып, ауыл балаларының сауатын ашуға аянбай еңбек еткен, Атырау өңірінің дін саласында алғашқы қарлығаштарының бірі. 1840 жылы 5 қазанда хан Жәңгірдің № 4 бұйрығымен Теңіз округіне указной молда болып бекітілген.<ref>Фархад Байдәулетов, Тарих қойнауындағы құтты мекендер. Атырау 28.04.2021</ref> Балдары Дәулетәли және Ғұбайдулла Аралұлдары медреседе балаларды оқытумен жеке айналысады, Уфада дәріс алған. Қазынадан да, жамағаттан да қаражат алмаған. Медреседе 10 пәннен дәріс беріліпті (араб тілі, фихк, геометрия, медицина, география, тарих, астрономия, космография, әдебиет т.б.) мұғалімдерді Уфадан, Петербордан алдырып, медресенің жұмысын өз қаражатымен жүргізген екен. Баласы Гисматулла Аралұлы 1891 жылы 24 тамызда №4067 бұйрықпен имам-хатиб, мұғалім болып бекітілген. 1894 жылы 12 шілдеде «ахун» атағы берілген. Немересі Ғабдрахман Ғұбайдулла ұлы 1908 жылы 18 қазанда №7113 бұйрықпен (д№420/94г) имам-хатиб және мұғалім болып бекітілген. Тарих ғылымдарының докторы,профессор Ә. Х. Мұқтардың мәліметтері бойынша Арал хазіреттің және оның ұрпақтарының өз қаражаттарына ашқан бірнеше мешіті мен олардың жандарында жұмыс істеп, сол кездегі жұртшылықтың балаларына мұсылманша білім берген медреселері болған. 1870 жылғы Ресейлік үкіметтің ресми дерегі бойынша Беріш Себектерде екі мешіт, үш медресе болған.<ref name="Мұқтар Әбілсейіт. Имандылық нұрын сепкен қазіреттер, Атырау, 12.5.2020">Мұқтар Әбілсейіт. Имандылық нұрын сепкен қазіреттер, Атырау, 12.5.2020</ref> Елдің басын біріктіріп, жақсы сөзімен, терең білімінің құдіретімен талайлардың жан дүниесін тазартып, санасына саңылау ашып, адасқандарды тура жолға түсіріп, Аллаға серік қосудан сақтап, оқу – білім бағытында тәрбиелеген. Исламның тура жолына өз өмірін бүтіндей арнаған мұндай жанның аңыз болып ұрпақтан-ұрпаққа таралуы тегін емес. Елінің ыстық ықыласына бөленіп, сый құрметін көруі, ұрпақтарына ұмытылмас ұлағат, өміршең өнеге, пайымды парасат, азбас ақыл, тозбас тағылым болғаны ақиқат. Өйткені, заманды болжап, елді сауаттандыруда ерекше күш жігерін жұмсап, құм арасындағы шашыраңқы орналасқан елдің балаларын жатақханаға орналастырып тегін тамақпен, оқу құралдарымен қамтыса керек. 2019 жылы Қазақстан Жазушылар Одағының мүшесі Сайпеден Сидеғалиев бастаған «Жотасы биік Дендерім» атты экспедиция шығып, Тарихи - танымдық деректі фильм түсіріліп, елге жария болды. Бұда болса Арал хазірет туралы ақтаңдақтардың бұлты сейіліп түндігі түрілгеніне бүкіл ел қуанған болатын. Арал хазіреттің аты ғасырларға жеткені аян. Себебі, екі ғасырдан астам уақыт өтседе елге сіңірген еңбегі халық есінен шыққан емес. Үдер ұрпақтарынан жеті бірдей қазірет, ахун атанған білімді азаматтар өрбігенін бүкіл ел біледі. Аралдан тараған ұрпақтары оқып, білім алып, ел игілігі үшін қызмет еткен, әлі күнге хазірет әулеті деп құрметтеледі. Арал қауымы Тумада, Индер ауданы, Өрлік ауылының оңтүстік – батысына қарай 70 шақырым жерде, Нарын құмында қауымдық қорымы бар. Сол қорымнан 800 м жерде Аралұлы Гисматолла - ахун хазірет салдырған мешіт құландысы сақталыпты. Арал ұрпақтары Атырау облысының аудандарында тұрады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1795 жылы туғандар]] [[Санат:1860 жж. қайтыс болғандар]] [[Санат:Индер ауданында туғандар]] [[Санат:Ислам дінтанушылары]] [[Санат:Ханафилер]] 58bq4v89yvawse20kc5olkxl7xpr8ch 0 672087 3591021 3467869 2026-04-24T11:16:29Z MuratbekErkebulan 162992 3591021 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан қала ішіндегі ауданы |ауданның атауы = Еңбекші ауданы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |облысы = |қаласы = Шымкент |әкімі = Досбол Күздікбайұлы Есілбек |әкімдіктің мекенжайы = Шымкент қаласы, Толстой көшесі, №119 |құрылған уақыты = [[1973 жыл]]<ref>[https://elitar.kz/kz/barlykmaterialdar/elitarkz_kz/shinshi-megapolisti-sh-audandary-50-ge-toldy/ Үшінші мегаполистің үш ауданы 50 -ге толды]</ref> |жер аумағы = 206,6 |жер аумағы бойынша орны = |тұрғыны = 290 194<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |халық саны бойынша орны = |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |тығыздығы бойынша орны = |ұлттық құрамы = {{nobr|[[қазақтар]] (63,8%)}}, {{nobr|[[өзбектер]] (15,53%)}}, {{nobr|[[орыстар]] (13,18%)}}, {{nobr|басқалары (7,49%)}}<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |телефон коды = +7 7252 |пошта индексі = |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-enbekshilder?lang=kk Шымкент қаласы Еңбекші ауданы әкімінің аппараты |карта = Шымкент қаласы Еңбекші ауданы картада.png |ортаққордағы санаты = }} '''Еңбекші ауданы''' — [[Шымкент]] қаласының әкімшілік-аумақтық бірлігі. [[1973 жыл]]ы құрылған. ==Шекарасы== Еңбекші ауданы Шымкент қаласының оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Еңбекші ауданының батыс бөлігі [[Әл-Фараби ауданы]]мен шектеседі. Солтүстік бөлігі [[Қаратау ауданы]]мен шектеседі. Шекара С.Жандосов көшесі мен Жібек жолы даңғылының қиылысынан басталады. Жібек жолы даңғылымен солтүстік-шығыс бағытқа бұрылып, ұзақтығы 5000 метр, К.Тіленшин көшесінің қиылысына дейін М.Әуезов көшесіне шығып, одан әрі темір жол бойымен (М.Қалмырзаев көшесі) Ибрагим ата және Момынов көшелерінің қиылысына дейін жетеді. Ибрагим ата және Момынов көшелерінің қиылысынан Әл-Фараби көшесімен шығыс бағытқа бұрылып, ұзақтығы 1700 метр, Гозахан көшесінің қиылысына дейін жетеді. Одан әрі Гозахан көшесімен оңтүстік бағытқа бұрылып, ұзақтығы 1700 метр, шаруа қожалығын жүргізуге арналған жерлерді айналып өтіп, Әмір Темір көшесінің қиылысына дейін жетеді. Әмір Темір көшесімен оңтүстік бағытқа бұрылып, ұзақтығы 700 метр, Мукуми көшесінің қиылысына дейін жетеді. Мукуми көшесімен оңтүстік бағытта Сайрамсу өзеніне дейін бұрылып, одан әрі өзенмен шығыс бағытта, ұзақтығы 20800 метр, шаруа қожалығын жүргізуге арналған жерлердің бойымен, "Тұрдыабад" тұрғын алабын, "Базарқақпа" тұрғын алабын айналып өтіп, Ю.Сареми көшесін қиып, одан әрі "Шапырашты" тұрғын алабын қаланың шығыс шекарасына дейін айналып өтеді. Қаланың шығыс шекарасы бойымен оңтүстік-батыс бағытта, ұзақтығы 42500 метр, "Абдулабад" тұрғын алабындағы Озған ата көшесін Көксайек ауылы (Түркістан облысы [[Сайрам ауданы]]) бағытында "Елтай" тұрғын алабын, "Маятас" тұрғын алабын, "Тоғыс" тұрғын алабын, "Тоғыс" су қоймасын Түркістан облысы [[Төле би ауданы]]ның Әңгірата ауылы бағытымен айналып өтіп, Бадам су қоймасына жетеді. "Бадам" су қоймасынан қаланың оңтүстік шекарасы бойымен батыс бағытта, ұзақтығы 18200 метр, "Оңтүстік" шағын ауданын айналып өтіп, одан әрі солтүстік-батыс бағытта "Жұлдыз" тұрғын алабын айналып, Қазығұрт көшесіне дейін жетеді. Одан әрі Қазығұрт көшесінің қиылысынан солтүстік-батыс бағытқа бұрылып, ұзақтығы 6000 метр, шаруа қожалығын жүргізуге арналған жерлердің бойымен Қ.Тұрсынбаев көшесінің қиылысына дейін жетеді. Қ.Тұрсынбаев көшесімен солтүстік бағытқа бұрылып, ұзақтығы 2160 метр, "Бадам-1" және "Береке" шағын аудандарының арасынан, Б.Саттарханов көшесіне жалғасатын Нұршашу көшесінің қиылысына дейін жетеді. Б.Саттарханов көшесінің бойымен солтүстік-шығыс бағытқа бұрылып, ұзақтығы 3900 метр, Қамал көшесіне дейін жетеді, Баян батыр көшесімен өтіп, әрі қарай Шымкент қаласының теміржол вокзалы бойымен А.Анаров көшесіне шыға отырып, Төле би және Қапал батыр көшелерінің қиылысына дейін жетеді. Қапал батыр және Төле би көшелерінің қиылысынан шығыс бағытта бұрылып, ұзақтығы 950 метр, Ақназар хан көшесімен Елшібек батыр көшесінің қиылысына дейін жетеді. Одан әрі Елшібек батыр көшесінің бойымен солтүстік бағытқа бұрылып, ұзақтығы 3000 метр, Жібек жолы даңғылы мен С.Жандосов көшелерінің қиылысына дейін жетеді. == Әкімдері== # Уәлихан Анарбайұлы Қайназаров (01.2005 - 09.2007) # Әлімжан Құртаев (08.2012 - 07.2013 года) # Ғалымжан Ілиясов (07.2013 - 06.2021) # Досбол Күздікбайұлы Есілбек (06.2021 бастап) == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Шымкент аудандары]] fim4f7dik90qijpfu691lhbh1wpzndp 4 675070 3590892 3590315 2026-04-24T07:00:44Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3590892 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСҚ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Тізімге 500 өңдемеден кем емес өңдеме жасаған қатысушылар кірістірілген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||120022||88060||2860||393||23673||189||54||4350||1453 |- |2||4||{{u|Kasymov}}||95283||75765||10992||226||3372||234||110||5790||739 |- |3||2||{{u|Салиха}}||86279||80701||1349||2243||909||49||0||957||135 |- |4||5||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||84034||68898||1239||147||11309||15||0||1695||24 |- |5||3||{{u|Мағыпар}}||80664||75778||733||588||37||361||0||2880||37 |- |6||8||{{u|Arystanbek}}||55503||30543||3585||368||5769||944||2229||4770||5178 |- |7||6||{{u|Casserium}}||48143||39498||1751||102||628||17||9||4418||38 |- |8||7||{{u|Sibom}}||41112||38495||884||90||357||62||0||786||381 |- |9||9||{{u|Ulan}}||30436||23972||391||78||4579||14||0||199||209 |- |10||19||{{u|AlefZet}}||25095||8820||3472||136||398||8||2176||838||844 |- |11||12||{{u|GanS NIS}}||24505||18596||437||61||1022||42||3||3184||980 |- |12||10||{{u|1nter pares}}||22858||21406||132||7||374||64||0||1263||119 |- |13||15||{{u|Bolatbek}}||21868||13879||4120||204||768||812||373||1111||1007 |- |14||11||{{u|Орел Карл}}||21258||20003||744||39||120||4||0||121||11 |- |15||20||{{u|Nurken}}||17501||8401||1287||38||6789||80||2||413||47 |- |16||17||{{u|Kaiyr}}||16944||11987||218||7||132||162||8||2485||355 |- |17||14||{{u|Batyrbek.kz}}||16067||14052||411||16||1017||73||1||538||300 |- |18||13||{{u|Sagzhan}}||15933||14826||287||34||180||10||0||308||86 |- |19||40||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||14709||4599||4648||149||152||586||364||1907||630 |- |20||16||{{u|Alphy Haydar}}||13716||12968||207||1||183||2||0||215||42 |- |21||18||{{u|Polat Alemdar}}||12577||9855||1161||116||24||1||0||752||183 |- |22||24||{{u|Ismukhammed}}||11661||6938||1621||225||189||1681||0||344||14 |- |23||27||{{u|Ерден Карсыбеков}}||11051||6753||503||0||102||508||0||614||55 |- |24||22||{{u|Nurkhan}}||9995||7837||1218||37||4||0||4||333||36 |- |25||28||{{u|Тұран}}||8361||6513||414||55||255||120||0||383||32 |- |26||32||{{u|AlibekKS}}||8335||5771||73||3||1033||42||2||898||170 |- |27||21||{{u|Kas77777}}||8187||8093||0||9||0||1||0||35||1 |- |28||48||{{u|Daniyar}}||8001||3613||482||327||177||626||0||1642||348 |- |29||35||{{u|Nurtenge}}||7898||5404||965||137||625||58||22||528||188 |- |30||23||{{u|Dinkaz}}||7842||7308||0||118||0||0||0||35||1 |- |31||34||{{u|TheNomadEditor}}||7703||5415||27||4||1778||172||0||158||46 |- |32||25||{{u|Gabit Karabay}}||7596||6913||0||0||0||0||0||2||0 |- |33||31||{{u|Ashina}}||7352||5846||189||80||63||88||3||384||320 |- |34||26||{{u|Kmoksy}}||7012||6773||0||0||279||0||0||178||1 |- |35||29||{{u|SSE}}||6974||6256||254||109||0||1||0||126||23 |- |36||37||{{u|TalgatSnow}}||6958||4936||440||100||719||0||64||87||66 |- |37||45||{{u|GaiJin}}||6703||3842||510||20||361||9||94||369||444 |- |38||46||{{u|Bekus}}||6528||3823||1419||1||826||78||12||172||311 |- |39||44||{{u|Alamgir}}||6196||3874||95||15||681||2||0||47||24 |- |40||38||{{u|Аскаров}}||6193||4756||113||83||0||0||0||191||24 |- |41||30||{{u|Liquorkaru}}||6142||5849||13||188||9||1||0||10||7 |- |42||36||{{u|Zhaksilik}}||6101||5046||20||26||9||26||0||362||59 |- |43||33||{{u|Aghia7}}||6046||5584||6||1||0||0||0||147||10 |- |44||39||{{u|Zhigitbek}}||5455||4750||0||0||27||27||0||11||10 |- |45||43||{{u|Qarakesek}}||5200||4176||157||87||39||219||2||241||308 |- |46||41||{{u|Djduxhx}}||5000||4508||77||38||85||3||0||152||18 |- |47||42||{{u|Nick jan}}||4652||4358||0||68||0||82||0||62||40 |- |48||66||{{u|Erboldilyara}}||4522||2770||2||0||215||0||0||1535||26 |- |49||47||{{u|Coffee86}}||4321||3798||4||0||11||7||0||398||5 |- |50||63||{{u|Madi Dos}}||4161||2876||188||63||33||24||0||592||102 |- |51||51||{{u|Dimash Kenesbek}}||3759||3392||51||0||0||27||0||223||21 |- |52||49||{{u|Syrymzhan}}||3683||3525||1||154||0||0||0||1||0 |- |53||60||{{u|Majilis}}||3630||2996||100||0||97||0||0||16||0 |- |54||57||{{u|Esetok}}||3578||3080||395||2||161||205||8||285||138 |- |55||50||{{u|Ерқанат Рыскулбеков}}||3545||3398||3||0||4||0||0||32||0 |- |56||55||{{u|Maira Yessenbekova}}||3516||3169||48||0||0||0||0||6||2 |- |57||59||{{u|Нурасылл}}||3396||2999||193||0||18||0||0||50||8 |- |58||52||{{u|Makenzis}}||3329||3272||5||0||0||0||0||46||5 |- |59||61||{{u|Nurbek Matzhani}}||3310||2990||58||40||1||55||0||201||62 |- |60||54||{{u|Юсуф Худайберген}}||3273||3188||0||0||103||0||0||34||0 |- |61||56||{{u|Hardworking}}||3272||3115||61||0||0||0||0||10||0 |- |62||62||{{u|BekaIITU}}||3227||2963||0||0||0||0||0||3||1 |- |63||53||{{u|Gulzat246}}||3168||3225||0||16||0||0||0||5||3 |- |64||58||{{u|Qanattan}}||3117||3043||0||0||0||0||0||2||0 |- |65||64||{{u|Yerzhankyzy}}||3041||2836||0||0||0||0||0||0||0 |- |66||65||{{u|Meruyert}}||2952||2789||0||0||0||0||0||0||1 |- |67||99||{{u|Абылай}}||2950||1478||328||33||139||126||0||488||144 |- |68||68||{{u|Dauren}}||2871||2465||0||14||0||0||0||68||6 |- |69||71||{{u|Даурен Шарипов}}||2822||2430||43||24||0||0||0||50||0 |- |70||76||{{u|ShadZ01}}||2806||2245||304||52||105||0||0||4||0 |- |71||111||{{u|KLBot2}}||2795||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |- |72||67||{{u|Кырмызов}}||2700||2625||6||12||0||6||0||12||11 |- |73||78||{{u|Merey}}||2684||2202||0||239||0||0||0||0||2 |- |74||77||{{u|Магпар}}||2680||2218||91||88||13||11||0||183||30 |- |75||69||{{u|Kyrmyzy gul}}||2532||2462||9||0||0||0||0||30||4 |- |76||73||{{u|Abdi arman}}||2530||2309||0||0||0||0||0||2||5 |- |77||72||{{u|Сәуір 1}}||2473||2368||24||11||2||0||0||30||0 |- |78||74||{{u|Toktakynbaev}}||2471||2304||4||77||0||0||0||3||4 |- |79||75||{{u|G55}}||2468||2299||0||50||0||0||0||0||2 |- |80||90||{{u|MuratbekErkebulan}}||2455||1674||220||0||71||20||0||355||4 |- |81||87||{{u|Balaburgem}}||2447||1731||11||29||31||59||0||182||48 |- |82||70||{{u|Zhuka iitu}}||2445||2448||0||1||0||0||0||2||2 |- |83||109||{{u|Ordabekov Azamat}}||2424||1326||0||78||0||0||0||13||2 |- |84||83||{{u|Рахман999}}||2304||1897||103||22||34||4||0||97||35 |- |85||134||{{u|Бегулы Отагасы}}||2247||885||48||1||228||7||0||728||75 |- |86||96||{{u|Drift}}||2233||1502||22||2||710||1||0||4||2 |- |87||80||{{u|Egorkz}}||2232||2041||0||64||0||0||0||0||2 |- |88||84||{{u|Mira01}}||2229||1863||0||0||0||99||0||174||22 |- |89||79||{{u|Aizhanka aaa}}||2215||2077||0||0||0||0||0||0||0 |- |90||81||{{u|Bakdauren}}||2208||2015||0||103||0||0||0||14||4 |- |91||117||{{u|Әлинұр}}||2175||1104||132||43||47||101||0||580||48 |- |92||89||{{u|Rasulbek Adil}}||2071||1703||126||0||13||1||0||155||34 |- |93||88||{{u|Mustafaalmas}}||2036||1721||94||0||243||0||0||37||5 |- |94||82||{{u|Unknown Alash}}||1981||1920||1||0||0||0||0||0||0 |- |95||85||{{u|Kristianmusic}}||1938||1799||20||1||0||0||0||0||0 |- |96||92||{{u|Bauka91 91}}||1857||1618||0||0||0||0||0||0||1 |- |97||101||{{u|Daneker}}||1857||1414||0||257||0||0||0||1||2 |- |98||131||{{u|Esen48}}||1808||895||0||33||0||0||0||744||1 |- |99||86||{{u|Almatoswiki}}||1800||1781||0||0||0||0||0||11||0 |- |100||94||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||1795||1519||8||0||86||1||0||42||29 |- |101||98||{{u|RaiymbekZh}}||1770||1488||6||0||13||0||0||71||70 |- |102||91||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||1710||1638||35||0||22||0||0||19||24 |- |103||95||{{u|Nelli}}||1666||1507||0||0||0||0||0||0||0 |- |104||100||{{u|Araichik}}||1622||1453||110||78||0||0||0||2||1 |- |105||93||{{u|Nikolina Šepić}}||1613||1613||0||0||0||0||0||0||0 |- |106||105||{{u|ДолбоЯщер}}||1597||1339||1||0||101||1||0||5||0 |- |107||103||{{u|2rk}}||1552||1367||0||99||0||1||0||8||0 |- |108||106||{{u|Daniyal.aidarov5}}||1519||1333||0||0||7||0||0||118||8 |- |109||97||{{u|Gliwi}}||1503||1497||3||0||0||0||0||0||0 |- |110||108||{{u|Аслан Жукенов}}||1496||1329||20||0||46||0||0||32||26 |- |111||118||{{u|Almagul Ibragimova}}||1490||1098||0||17||0||1||0||174||22 |- |112||133||{{u|Акбота Казыбекова}}||1480||886||0||91||0||0||0||39||0 |- |113||104||{{u|DinDK}}||1383||1353||0||0||0||0||0||2||0 |- |114||115||{{u|Rasulzhan}}||1371||1138||0||0||0||0||0||2||0 |- |115||107||{{u|Tulya}}||1344||1331||1||0||0||0||0||3||0 |- |116||112||{{u|Ayauly}}||1337||1252||0||28||0||0||0||0||1 |- |117||102||{{u|Nkiukr}}||1314||1405||44||0||40||4||0||1||0 |- |118||110||{{u|Tarih}}||1304||1304||0||0||0||0||0||0||0 |- |119||114||{{u|Wikiped4ik}}||1283||1199||0||59||0||0||0||6||1 |- |120||137||{{u|Jarnamaqaz}}||1278||830||380||20||0||0||0||15||0 |- |121||142||{{u|TemirlanSarsen}}||1277||766||6||58||31||0||0||197||14 |- |122||113||{{u|GulzhanOmarova}}||1248||1200||0||1||0||0||0||11||2 |- |123||116||{{u|Шілде}}||1223||1132||11||25||11||0||0||33||0 |- |124||126||{{u|IL68}}||1215||946||62||0||31||0||0||134||1 |- |125||123||{{u|Gulnar7}}||1178||1046||0||2||0||0||0||13||1 |- |126||224||{{u|Suleimen Koishybai}}||1156||284||0||0||0||0||0||785||0 |- |127||125||{{u|Aimanber}}||1150||1002||0||61||0||0||0||0||0 |- |128||120||{{u|Ziv}}||1138||1067||58||0||0||2||0||9||2 |- |129||121||{{u|Bailarbekov}}||1136||1049||0||0||0||0||0||3||1 |- |130||204||{{u|Айдос уики}}||1126||481||0||0||7||1||0||63||10 |- |131||119||{{u|Sergazyyev}}||1119||1069||0||13||0||0||0||1||2 |- |132||128||{{u|KoishymanovaG}}||1096||919||2||0||0||80||0||37||3 |- |133||124||{{u|Истеный казах}}||1096||1018||32||13||4||0||0||4||0 |- |134||127||{{u|Madina Kilybayeva}}||1083||934||0||0||0||0||0||2||2 |- |135||193||{{u|Kafarik}}||1075||526||47||7||15||2||0||22||4 |- |136||161||{{u|Akbota.b}}||1057||639||0||68||0||0||0||48||2 |- |137||136||{{u|Аян Жанайсов}}||1054||840||0||0||0||0||0||37||0 |- |138||122||{{u|Finderhannes}}||1049||1049||0||0||0||0||0||0||0 |- |139||148||{{u|Wikuiser}}||996||705||139||0||62||0||43||18||3 |- |140||129||{{u|Orkaarys}}||993||916||0||0||0||0||0||0||0 |- |141||132||{{u|А.С.Кизиров}}||987||891||17||1||8||23||0||109||11 |- |142||143||{{u|P.Nurgisa}}||976||764||0||0||0||0||0||52||3 |- |143||130||{{u|Rayurad mc}}||973||899||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||220||{{u|Fuzze123}}||964||338||59||0||46||0||0||26||504 |- |145||165||{{u|Aselhan}}||948||627||12||0||9||23||0||82||11 |- |146||139||{{u|Шайнүсіп}}||931||782||0||0||1||0||0||32||3 |- |147||141||{{u|Adiladil}}||906||767||0||0||0||0||0||0||1 |- |148||146||{{u|NErnur98}}||880||738||0||0||61||0||0||59||5 |- |149||160||{{u|Касымхан}}||866||641||0||2||0||0||0||19||5 |- |150||135||{{u|Chris die Seele}}||865||848||16||0||0||0||0||0||0 |- |151||138||{{u|Mukhin}}||850||807||0||0||0||0||0||0||0 |- |152||140||{{u|Stella~kkwiki}}||830||772||0||0||0||0||0||0||0 |- |153||188||{{u|Bakbergenov}}||820||539||0||170||0||0||0||15||1 |- |154||213||{{u|Dambler}}||819||424||15||5||10||0||0||229||10 |- |155||149||{{u|Aibol dos}}||813||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |156||229||{{u|KaldarovNurymzhan}}||801||179||12||1||12||0||0||490||2 |- |157||175||{{u|Talghatuly}}||794||569||0||67||12||1||0||101||17 |- |158||151||{{u|Akba.nis.13}}||790||702||0||16||0||4||0||33||1 |- |159||150||{{u|Аязбаев Даурен}}||789||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |160||145||{{u|Masalbaeva}}||787||741||0||0||0||0||0||1||0 |- |161||231||{{u|Абдрахманов Димаш}}||785||98||0||0||0||0||0||4||0 |- |162||153||{{u|Tylerdurdenkz}}||780||683||2||30||24||0||0||41||6 |- |163||169||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||777||596||0||1||0||0||0||12||0 |- |164||159||{{u|Azim Nurbergen}}||763||644||0||15||0||0||0||4||0 |- |165||147||{{u|Ташметов шахрух}}||743||721||0||0||0||0||0||5||0 |- |166||164||{{u|Panicgirl}}||739||636||0||17||0||0||0||10||1 |- |167||152||{{u|Mariko}}||734||689||0||0||0||0||0||0||0 |- |168||155||{{u|Rake}}||726||666||0||35||0||0||0||8||3 |- |169||144||{{u|Mheidegger}}||723||748||7||2||0||0||0||6||3 |- |170||162||{{u|Rasul kz91}}||723||638||0||12||0||0||0||1||0 |- |171||173||{{u|Muslim Qazaq}}||722||579||0||0||0||0||0||32||2 |- |172||222||{{u|Zhumalina}}||720||314||0||49||6||2||0||241||1 |- |173||156||{{u|Alfiya}}||719||662||0||17||0||0||0||3||2 |- |174||154||{{u|Εὐθυμένης}}||697||679||13||0||0||0||0||5||0 |- |175||163||{{u|Sultan bek}}||695||638||0||0||0||0||0||0||0 |- |176||209||{{u|Мира Белль}}||693||439||23||0||7||0||0||113||24 |- |177||197||{{u|Cekli829}}||690||523||3||0||24||1||0||46||36 |- |178||167||{{u|Nkipshak}}||684||612||0||0||0||0||0||0||0 |- |179||228||{{u|Sultan-balasi}}||676||236||24||0||356||0||0||28||2 |- |180||202||{{u|Saken kun}}||673||486||4||0||0||0||0||6||0 |- |181||166||{{u|KUckhocjothkei3}}||671||614||49||1||5||0||0||1||0 |- |182||158||{{u|Epoxa-HH}}||663||651||0||0||5||0||0||10||1 |- |183||157||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||659||652||0||1||0||0||0||5||0 |- |184||219||{{u|Syrlybek}}||658||390||5||53||4||9||0||68||17 |- |185||191||{{u|Мұқтар Құндыз}}||656||529||0||0||0||0||0||2||0 |- |186||189||{{u|Баха}}||654||536||0||0||0||0||0||0||0 |- |187||172||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||651||584||1||25||0||2||0||4||21 |- |188||174||{{u|Амзе Магжан}}||645||571||0||0||0||0||0||47||0 |- |189||168||{{u|Капысова Айдана}}||642||603||0||0||0||0||0||0||0 |- |190||176||{{u|IArhunI}}||640||569||7||9||0||0||0||26||11 |- |191||216||{{u|Belekov Syrym}}||639||414||0||46||0||0||0||9||2 |- |192||214||{{u|Айвентадор}}||622||420||15||0||0||4||0||152||13 |- |193||226||{{u|Zhandos02}}||620||265||3||4||11||0||0||247||0 |- |194||194||{{u|Aseke16}}||617||525||25||0||7||1||0||17||12 |- |195||178||{{u|Bauyr03}}||615||555||0||0||0||0||0||37||0 |- |196||185||{{u|Makhanov}}||613||542||0||0||0||0||0||0||1 |- |197||171||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||601||590||2||0||0||0||0||3||0 |- |198||177||{{u|Inkar}}||600||559||0||0||0||0||0||1||3 |- |199||181||{{u|Mma}}||599||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |200||170||{{u|Юкке}}||599||594||1||2||44||0||0||9||3 |- |201||179||{{u|Mary}}||597||549||0||0||0||0||0||0||0 |- |202||230||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||587||115||0||0||0||0||0||36||0 |- |203||183||{{u|Аскар}}||584||544||4||19||2||0||0||1||0 |- |204||227||{{u|Eldar zh96}}||575||246||132||6||2||80||0||23||6 |- |205||187||{{u|AlibiKazken}}||569||540||0||0||0||0||0||23||0 |- |206||199||{{u|Badyroff}}||569||518||0||0||0||0||0||0||0 |- |207||192||{{u|Нурия}}||569||527||0||0||0||0||0||0||0 |- |208||206||{{u|Нақып Нұрғали}}||565||467||0||0||1||0||0||24||0 |- |209||203||{{u|Zhaniya92}}||562||485||0||0||0||0||0||13||1 |- |210||180||{{u|Ұлан Тұрсынбек}}||558||546||0||0||0||0||0||0||0 |- |211||205||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||555||469||0||0||5||0||0||33||2 |- |212||198||{{u|Yamanzho}}||555||521||0||0||0||0||0||0||0 |- |213||196||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||553||524||9||0||0||0||0||1||0 |- |214||186||{{u|Kuanysh Ismailov}}||547||541||0||0||7||0||0||2||0 |- |215||190||{{u|Egor Shustoff}}||541||532||0||0||0||0||0||0||0 |- |216||200||{{u|Niyazbek}}||534||510||0||0||0||0||0||3||0 |- |217||221||{{u|Dauylbai Aidar}}||533||325||204||0||0||0||0||1||0 |- |218||208||{{u|Olkikz}}||529||447||0||14||0||0||0||0||0 |- |219||195||{{u|Fornax}}||528||525||2||0||0||0||0||0||0 |- |220||182||{{u|Dzhos}}||527||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |221||217||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||527||391||0||0||0||3||0||44||1 |- |222||218||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||527||391||0||36||0||0||0||1||1 |- |223||184||{{u|Arachn0}}||523||543||0||0||0||0||0||1||0 |- |224||207||{{u|Tansholpan}}||522||459||0||0||0||0||0||0||0 |- |225||212||{{u|Adilbekkazykhanov}}||520||428||0||0||44||0||0||0||0 |- |226||223||{{u|Mustazhap}}||520||308||11||0||0||2||0||122||12 |- |227||201||{{u|Karina Nurtazina}}||518||508||0||0||0||0||0||0||0 |- |228||225||{{u|Murat Karibay}}||518||270||183||0||0||0||27||7||8 |- |229||215||{{u|Chingiz Nazbiev}}||514||420||29||0||54||12||0||0||0 |- |230||211||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||514||429||0||0||0||0||0||5||0 |- |231||210||{{u|Albergenius}}||510||434||42||1||2||0||0||1||0 |- |232||232||{{u|Friction27}}||506||17||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] o0ymms1swnmfru19eqp6q2cufxut0fj 4 675089 3591017 3590389 2026-04-24T11:00:32Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3591017 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСБ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Жергілікті жалаусыз ғаламдық боттар көкпен ерекшеленген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|BolatbekBot}}||515636||380113||110090||1||5897||3||1||19437||23 |- |2||2||{{u|EmausBot}}||145869||131245||957||0||13593||6||0||46||22 |- |3||3||{{u|ArystanbekBot}}||131801||127444||569||15||62||17||10||2859||800 |-style="background-color:#ccf" |4||4||{{u|Legobot}}||119565||112799||457||0||6067||15||0||85||142 |- |5||120||{{u|New user message}}||112845||1||0||0||0||0||0||112844||0 |-style="background-color:#ccf" |6||5||{{u|MerlIwBot}}||105854||88198||6297||0||10800||24||0||36||497 |- |7||6||{{u|InternetArchiveBot}}||87029||87029||0||0||0||0||0||0||0 |- |8||7||{{u|GaiJinBot}}||79342||79327||7||0||0||0||0||3||5 |- |9||8||{{u|BekusBot}}||50478||50185||232||3||53||0||0||4||1 |- |10||9||{{u|YFdyh-bot}}||43054||41964||1||0||1089||0||0||0||0 |- |11||10||{{u|Xqbot}}||26595||22821||42||0||3648||2||0||60||22 |- |12||11||{{u|Luckas-bot}}||22676||17397||3||0||5264||1||0||8||3 |- |13||18||{{u|TXiKiBoT}}||18278||8490||13||0||9719||0||0||56||0 |-style="background-color:#ccf" |14||12||{{u|ZéroBot}}||17395||14827||0||0||2561||0||0||7||0 |- |15||13||{{u|CommonsDelinker}}||14484||13503||426||1||0||83||0||389||41 |- |16||14||{{u|Kasymbot}}||13743||13243||240||4||8||22||0||171||42 |- |17||15||{{u|SieBot}}||13062||12830||0||0||214||0||0||18||0 |- |18||20||{{u|VolkovBot}}||11474||7766||1||0||3545||4||0||24||134 |- |19||17||{{u|Makecat-bot}}||9816||8904||0||0||908||0||0||3||1 |- |20||19||{{u|WikitanvirBot}}||9374||8087||0||0||1283||0||0||2||2 |- |21||16||{{u|Kia content bot}}||9129||9129||0||0||0||0||0||0||0 |- |22||21||{{u|JAnDbot}}||8787||7290||40||0||1309||6||0||16||126 |- |23||24||{{u|Nurtenge}}||7927||5404||965||137||625||40||22||528||188 |-style="background-color:#ccf" |24||22||{{u|Addbot}}||7608||6153||1043||1||295||18||0||5||90 |-style="background-color:#ccf" |25||38||{{u|ArthurBot}}||7544||2786||26||0||4714||6||0||12||0 |- |26||122||{{u|Acebot}}||7483||0||7482||0||0||0||0||1||0 |- |27||26||{{u|Vagobot}}||7330||4673||63||0||2585||0||0||3||6 |- |28||23||{{u|Escarbot}}||7057||5767||14||0||1188||2||0||82||4 |- |29||25||{{u|BilgishShezhireshiBot}}||5305||5305||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |30||28||{{u|JackieBot}}||5114||4266||10||0||828||1||0||7||2 |-style="background-color:#ccf" |31||30||{{u|RedBot}}||4625||3703||3||0||916||1||0||2||0 |- |32||27||{{u|Muhammad Abul-Futooh}}||4617||4616||0||0||0||0||0||1||0 |- |33||29||{{u|MelancholieBot}}||4425||4208||2||0||210||0||0||5||0 |-style="background-color:#ccf" |34||34||{{u|TjBot}}||4252||3316||0||0||935||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |35||31||{{u|Dexbot}}||3738||3677||0||0||51||0||0||10||0 |-style="background-color:#ccf" |36||33||{{u|LaaknorBot}}||3689||3493||0||0||196||0||0||0||0 |- |37||32||{{u|Robbot}}||3541||3540||0||0||0||1||0||0||0 |- |38||39||{{u|FoxBot}}||3339||2620||5||0||680||0||0||34||0 |- |39||35||{{u|NurbekBot}}||3257||3254||0||0||0||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |40||55||{{u|MastiBot}}||3201||1172||31||0||1990||0||0||2||6 |- |41||36||{{u|AlleborgoBot}}||3142||3125||0||0||0||0||0||17||0 |- |42||37||{{u|Thijs!bot}}||2934||2918||3||0||2||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |43||52||{{u|KLBot2}}||2705||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |44||40||{{u|HRoestBot}}||2464||2463||0||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |45||41||{{u|JYBot}}||2395||2262||0||0||133||0||0||0||0 |- |46||44||{{u|Idioma-bot}}||2182||2026||16||0||109||6||0||23||2 |- |47||46||{{u|AvocatoBot}}||2151||1912||0||0||231||0||0||6||2 |- |48||42||{{u|Ptbotgourou}}||2061||2036||0||0||5||0||0||20||0 |-style="background-color:#ccf" |49||43||{{u|KamikazeBot}}||2050||2034||0||0||14||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |50||45||{{u|Ripchip Bot}}||1968||1944||0||0||22||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |51||47||{{u|Rubinbot}}||1930||1848||0||0||80||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |52||49||{{u|CarsracBot}}||1771||1666||12||0||32||0||0||61||0 |-style="background-color:#ccf" |53||48||{{u|Dinamik-bot}}||1704||1702||0||0||0||0||0||2||0 |- |54||50||{{u|Aitan bot}}||1555||1536||0||0||0||0||0||19||0 |-style="background-color:#ccf" |55||51||{{u|DixonDBot}}||1520||1502||0||0||17||0||0||0||1 |- |56||57||{{u|AvicBot}}||1474||1078||0||0||337||0||0||58||1 |-style="background-color:#ccf" |57||54||{{u|YiFeiBot}}||1359||1192||69||0||83||9||0||0||3 |- |58||72||{{u|BotMultichill}}||1277||528||1||0||738||0||0||10||0 |- |59||53||{{u|Justincheng12345-bot}}||1235||1192||2||0||40||0||0||0||1 |- |60||81||{{u|CommonsTicker~kkwiki}}||1233||279||0||0||0||0||0||9||945 |- |61||62||{{u|Purbo T}}||1179||884||0||0||275||0||0||20||0 |- |62||64||{{u|Synthebot}}||1170||859||0||0||310||0||0||0||1 |-style="background-color:#ccf" |63||60||{{u|Movses-bot}}||1158||1018||0||0||136||0||0||1||3 |- |64||65||{{u|JhsBot}}||1136||845||2||0||277||0||0||12||0 |-style="background-color:#ccf" |65||56||{{u|Gerakibot}}||1123||1080||10||0||16||2||0||4||11 |- |66||58||{{u|TuranBot}}||1122||1047||28||2||4||6||0||29||6 |- |67||59||{{u|PipepBot}}||1048||1033||0||0||1||0||0||13||1 |- |68||61||{{u|Mjbmrbot}}||1030||903||0||0||125||0||0||1||1 |- |69||67||{{u|HerculeBot}}||903||777||1||0||116||0||0||8||1 |-style="background-color:#ccf" |70||63||{{u|MystBot}}||879||863||2||0||0||0||0||14||0 |-style="background-color:#ccf" |71||68||{{u|Amirobot}}||806||739||0||0||66||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |72||66||{{u|Jotterbot}}||781||781||0||0||0||0||0||0||0 |- |73||73||{{u|HiW-Bot}}||616||513||61||0||40||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |74||71||{{u|DarafshBot}}||585||534||11||0||40||0||0||0||0 |- |75||69||{{u|AZatBot}}||576||576||0||0||0||0||0||0||0 |- |76||128||{{u|H2Bot}}||553||0||0||0||0||0||0||553||0 |-style="background-color:#ccf" |77||70||{{u|PixelBot}}||548||541||0||0||0||0||0||7||0 |-style="background-color:#ccf" |78||77||{{u|DSisyphBot}}||505||356||15||0||128||6||0||0||0 |- |79||74||{{u|Almabot}}||501||427||0||0||56||0||0||5||13 |-style="background-color:#ccf" |80||98||{{u|Obersachsebot}}||494||46||437||0||10||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |81||75||{{u|CocuBot}}||464||395||0||0||58||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |82||76||{{u|SilvonenBot}}||413||380||0||0||27||0||0||6||0 |- |83||78||{{u|Minsbot}}||407||316||0||0||91||0||0||0||0 |- |84||83||{{u|Darkicebot}}||346||204||1||0||130||0||0||11||0 |- |85||79||{{u|MahdiBot}}||332||290||21||0||13||0||0||6||2 |- |86||82||{{u|Memty Bot}}||305||206||0||0||87||0||0||3||9 |-style="background-color:#ccf" |87||87||{{u|SassoBot}}||305||153||0||0||143||0||0||9||0 |-style="background-color:#ccf" |88||80||{{u|D'ohBot}}||282||281||0||0||1||0||0||0||0 |- |89||89||{{u|Chandlerriggs5}}||280||148||2||0||2||0||0||108||14 |-style="background-color:#ccf" |90||95||{{u|DragonBot}}||245||59||0||0||186||0||0||0||0 |- |91||84||{{u|SpBot}}||219||199||3||0||15||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |92||85||{{u|Chobot}}||219||176||0||0||41||0||0||2||0 |- |93||86||{{u|Kasymovbot}}||173||169||2||0||0||1||0||1||0 |- |94||127||{{u|MBHbot}}||152||0||0||0||0||0||0||0||152 |- |95||129||{{u|MGA73bot}}||152||0||0||152||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |96||88||{{u|KiranBOT}}||152||150||0||0||0||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |97||90||{{u|タチコマ robot}}||138||115||7||0||0||2||0||12||2 |-style="background-color:#ccf" |98||91||{{u|MSBOT}}||117||97||1||0||19||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |99||94||{{u|NjardarBot}}||113||62||0||0||49||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |100||93||{{u|Billinghurst}}||98||72||1||0||0||0||1||24||0 |- |101||103||{{u|DBot}}||97||21||0||0||3||1||0||70||2 |- |102||92||{{u|Zwobot}}||85||81||0||0||0||0||0||4||0 |-style="background-color:#ccf" |103||96||{{u|FiriBot}}||58||51||4||0||0||0||0||0||3 |-style="background-color:#ccf" |104||97||{{u|Muro Bot}}||54||47||0||0||1||0||0||4||2 |-style="background-color:#ccf" |105||99||{{u|Loveless}}||53||42||0||0||10||0||0||1||0 |- |106||100||{{u|Alexbot}}||49||36||1||0||2||0||0||9||1 |- |107||101||{{u|AshinaBot}}||35||33||0||0||0||0||0||2||0 |- |108||102||{{u|Byrialbot}}||31||29||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |109||104||{{u|Aibot}}||26||21||0||0||5||0||0||0||0 |- |110||125||{{u|AlinurBot}}||23||0||14||0||2||0||0||6||1 |-style="background-color:#ccf" |111||105||{{u|Soulbot}}||21||14||0||0||0||0||0||7||0 |- |112||110||{{u|QarakesekBot}}||18||8||4||0||2||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |113||107||{{u|StigBot}}||14||11||0||0||2||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |114||106||{{u|Broadbot}}||12||12||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |115||130||{{u|MenoBot}}||11||0||0||0||0||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |116||108||{{u|Ver-bot}}||11||11||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |117||109||{{u|AHbot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |118||112||{{u|Kwjbot}}||7||6||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |119||111||{{u|MagnusA.Bot}}||7||7||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |120||132||{{u|Cbrown1023}}||6||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ccf" |121||113||{{u|DirlBot}}||6||5||1||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |122||115||{{u|Ebrambot}}||6||4||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |123||114||{{u|GhalyBot}}||5||5||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |124||134||{{u|Abigor}}||5||0||0||0||0||0||0||5||0 |- |125||117||{{u|NurlanBot}}||4||2||0||0||0||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |126||136||{{u|Taavi}}||4||0||0||0||0||0||0||4||0 |- |127||124||{{u|YurikBot}}||3||0||0||0||0||0||1||2||0 |- |128||116||{{u|ZhaksilikBot}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |129||135||{{u|ChuispastonBot}}||3||0||0||0||0||0||0||3||0 |-style="background-color:#ccf" |130||118||{{u|Rezabot}}||3||2||0||0||0||0||0||1||0 |- |131||123||{{u|Polat Alemdarbot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |132||126||{{u|AmanBot}}||2||0||1||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |133||131||{{u|Zorrobot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |134||121||{{u|SoxBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |- |135||119||{{u|Sagzhanbot}}||1||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |136||133||{{u|KhanBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Боттар]] jhpxpd3yfyp8ftt97nhhp9h18enezwp 4 675116 3590478 3589702 2026-04-23T13:07:19Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3590478 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ББҚ}}<center>{{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!Қатысушы!!Мақалалар!!Бағыттау беттері!!Айрық беттер!!Үлгілер!!Санаттар!!Файлдар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Метапедиялық (Уикипедия) |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BolatbekBot}}||107917||25625||5||36754||4335||0||11||0||0 |- |1||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||8245||1156||3||152||7079||144||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kia content bot}}||7818||950||164||0||0||0||0||0||0 |- |2||{{u|Салиха}}||7300||84||695||187||814||2150||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|NurbekBot}}||3137||114||2||0||0||0||0||0||0 |- |3||{{u|Мағыпар}}||2476||42||0||54||33||546||1||0||0 |- |4||{{u|Ерден Карсыбеков}}||2257||102||12||198||86||0||56||0||4 |- |5||{{u|SSE}}||2188||97||3||165||0||107||0||0||0 |- |6||{{u|Meruyert}}||1940||63||1||0||0||0||0||0||0 |- |7||{{u|Maira Yessenbekova}}||1751||45||2||31||0||0||0||0||0 |- |8||{{u|Polat Alemdar}}||1709||483||50||139||16||112||0||0||10 |- |9||{{u|Dinkaz}}||1592||142||4||0||0||115||0||0||0 |- |10||{{u|Yerzhankyzy}}||1394||35||2||0||0||0||0||0||0 |- |11||{{u|Hardworking}}||1359||63||0||42||0||0||0||0||0 |- |12||{{u|Alamgir}}||1358||106||4||2||410||8||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Aitan bot}}||1344||157||5||0||0||0||0||0||0 |- |13||{{u|Abdi arman}}||1341||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |14||{{u|Bolatbek}}||1311||982||33||2132||529||149||160||18||78 |- |15||{{u|Toktakynbaev}}||1281||43||2||4||0||73||0||0||0 |- |16||{{u|Орел Карл}}||1277||307||1||303||80||24||0||0||0 |- |17||{{u|Gulzat246}}||1275||97||5||0||0||16||0||0||0 |- |18||{{u|Zhuka iitu}}||1192||90||2||0||0||1||0||0||0 |- |19||{{u|Zhigitbek}}||1178||34||2||0||25||0||0||0||0 |- |20||{{u|Bauka91 91}}||1165||50||3||0||0||0||0||0||0 |- |21||{{u|GanS NIS}}||1083||221||61||197||437||52||14||0||52 |- |22||{{u|Ulan}}||1073||630||59||108||3227||77||0||0||17 |- |23||{{u|Aizhanka aaa}}||998||19||0||0||0||0||0||0||0 |- |24||{{u|AlefZet}}||994||463||57||1270||261||100||1||49||25 |- |25||{{u|BekaIITU}}||993||32||6||0||0||0||0||0||0 |- |26||{{u|Aghia7}}||957||115||0||0||0||1||0||0||0 |- |27||{{u|Nurkhan}}||942||101||14||343||4||25||0||1||0 |- |28||{{u|2rk}}||923||43||1||0||0||98||0||0||0 |- |29||{{u|G55}}||918||42||0||0||0||50||0||0||0 |- |30||{{u|82.200.154.115}}||879||41||7||16||4||0||0||0||0 |- |31||{{u|Bakdauren}}||877||32||0||0||0||102||0||0||0 |- |32||{{u|Kaiyr}}||866||307||43||20||71||7||25||3||3 |- |33||{{u|Egorkz}}||860||56||3||0||0||64||0||0||0 |- |34||{{u|Rasulzhan}}||847||37||1||0||0||0||0||0||0 |- |35||{{u|Ayauly}}||845||38||0||0||0||28||0||0||0 |- |36||{{u|Ismukhammed}}||815||109||1||478||174||223||346||0||3 |- |37||{{u|Ordabekov Azamat}}||766||19||2||0||0||72||0||0||0 |- |38||{{u|Kyrmyzy gul}}||749||44||3||1||0||0||0||0||0 |- |39||{{u|Merey}}||737||51||0||0||0||237||0||0||0 |- |40||{{u|Araichik}}||629||53||0||100||0||75||0||0||0 |- |41||{{u|DinDK}}||613||17||0||0||0||0||0||0||0 |- |42||{{u|Nelli}}||580||21||2||0||0||0||0||0||0 |- |43||{{u|Нурасылл}}||557||17||0||6||9||0||0||0||0 |- |44||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||545||1632||168||18||7588||188||0||1||11 |- |45||{{u|Azim Nurbergen}}||535||11||17||0||0||15||0||0||0 |- |46||{{u|Dauren}}||529||35||1||0||0||14||0||0||0 |- |47||{{u|Casserium}}||523||185||72||75||331||48||0||7||0 |- |48||{{u|Zhaksilik}}||519||30||0||3||5||25||9||0||0 |- |49||{{u|Masalbaeva}}||515||16||2||0||0||0||0||0||0 |- |50||{{u|GulzhanOmarova}}||509||10||8||0||0||1||0||0||0 |- |51||{{u|1nter pares}}||508||295||0||2||218||3||0||0||4 |- |52||{{u|Nurken}}||493||461||3||630||4636||29||0||1||4 |- |53||{{u|Аян Жанайсов}}||489||26||0||0||0||0||0||0||0 |- |54||{{u|P.Nurgisa}}||478||18||18||0||0||0||0||0||0 |- |55||{{u|Daneker}}||468||23||0||0||0||251||0||0||0 |- |56||{{u|Nick jan}}||456||155||1||0||0||67||0||0||0 |- |57||{{u|Inkar}}||452||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |58||{{u|Аскаров}}||449||53||0||11||0||82||0||0||0 |- |59||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||437||9||4||13||13||0||0||0||0 |- |60||{{u|Sergazyyev}}||435||19||3||0||0||13||0||0||0 |- |61||{{u|Sagzhan}}||420||76||1||14||133||28||0||0||0 |- |62||{{u|Bailarbekov}}||408||10||1||0||0||0||0||0||0 |- |63||{{u|Акбота Казыбекова}}||408||34||3||0||0||90||0||0||0 |- |64||{{u|Tulya}}||397||27||1||0||0||0||0||0||0 |- |65||{{u|Abdrazakhova a}}||383||12||0||0||0||14||0||0||0 |- |66||{{u|TheNomadEditor}}||381||35||0||0||1514||2||0||0||0 |- |67||{{u|Касымхан}}||377||13||0||0||0||2||0||0||0 |- |68||{{u|Stella~kkwiki}}||375||20||8||0||0||0||0||0||0 |- |69||{{u|Ashina}}||371||173||3||56||22||42||31||0||21 |- |70||{{u|Mariko}}||368||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |71||{{u|Амзе Магжан}}||361||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |72||{{u|Wikiped4ik}}||356||30||0||0||0||58||0||0||0 |- |73||{{u|Аязбаев Даурен}}||356||9||36||0||0||0||0||0||0 |- |74||{{u|Madina Kilybayeva}}||350||10||0||0||0||0||0||0||0 |- |75||{{u|Akbota.b}}||345||13||0||0||0||63||0||0||0 |- |76||{{u|Erboldilyara}}||338||150||1||0||179||0||0||0||0 |- |77||{{u|Makhanov}}||337||31||0||0||0||0||0||0||0 |- |78||{{u|Batyrbek.kz}}||317||304||207||23||499||7||1||0||0 |- |79||{{u|Olkikz}}||306||20||1||0||0||14||0||0||0 |- |80||{{u|Murager Seraly}}||305||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |81||{{u|Btalgat}}||304||0||108||0||0||0||0||0||0 |- |82||{{u|Alphy Haydar}}||303||199||4||7||17||1||0||0||0 |- |83||{{u|TalgatSnow}}||301||127||3||97||336||55||0||15||0 |- |84||{{u|Alfiya}}||299||13||1||0||0||17||0||0||0 |- |85||{{u|AnelK NIS}}||280||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |86||{{u|Rayurad mc}}||274||51||1||0||0||0||0||0||0 |- |87||{{u|Нақып Нұрғали}}||273||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |88||{{u|Esetok}}||271||500||32||72||128||2||33||2||4 |- |89||{{u|Panicgirl}}||265||10||0||0||0||17||0||0||0 |- |90||{{u|Shynbolat}}||264||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |91||{{u|Kas77777}}||261||10||0||0||0||9||0||0||0 |- |92||{{u|Капысова Айдана}}||252||1||17||0||0||0||0||0||0 |- |93||{{u|Mary}}||247||30||2||0||0||0||0||0||0 |- |94||{{u|Orkaarys}}||243||11||4||0||0||0||0||0||0 |- |95||{{u|Rake}}||242||11||0||0||0||35||0||0||0 |- |96||{{u|Liquorkaru}}||241||46||1||4||5||173||0||0||0 |- |97||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||232||319||4||873||101||121||176||24||49 |- |98||{{u|Sazhlo}}||226||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |99||{{u|Gulnar7}}||225||15||0||0||0||2||0||0||0 |- |100||{{u|Eranz}}||224||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |101||{{u|Ergalym}}||223||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |102||{{u|Belekov Syrym}}||222||5||0||0||0||45||0||0||0 |- |103||{{u|Магпар}}||221||15||1||4||13||63||0||0||0 |- |104||{{u|Rasul kz91}}||220||18||2||0||0||12||0||0||0 |- |105||{{u|Andrey 1002}}||218||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |106||{{u|Ардак Нурмаханова}}||217||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |107||{{u|KoishymanovaG}}||216||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |108||{{u|Shymnis 7b dayana}}||212||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |109||{{u|AkaMasteR}}||207||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |110||{{u|Dauylbai Aidar}}||205||1||0||132||0||0||0||0||0 |- |111||{{u|Isslam}}||204||8||3||0||0||0||0||0||0 |- |112||{{u|Aimanber}}||203||6||0||0||0||57||0||0||0 |- |113||{{u|Jess from GS}}||200||8||4||0||0||0||0||0||0 |- |114||{{u|Баха}}||199||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |115||{{u|Adiladil}}||196||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |116||{{u|Yessenbay}}||195||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |117||{{u|Sabinabekkulnis}}||194||33||0||0||0||0||0||0||0 |- |118||{{u|Qozha}}||192||65||0||0||6||0||1||0||0 |- |119||{{u|GaiJin}}||191||100||10||95||153||16||3||1||49 |- |120||{{u|Coffee86}}||188||65||2||0||5||0||0||0||0 |- |121||{{u|Yerlik}}||187||2||18||0||0||0||0||0||0 |- |122||{{u|Нурия}}||187||0||31||0||0||0||0||0||0 |- |123||{{u|Абдухамитова Асем}}||183||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |124||{{u|Alukaaika}}||182||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |125||{{u|Sultan bek}}||179||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |126||{{u|Qarakesek}}||177||158||3||12||13||72||0||0||21 |- |127||{{u|Syrymzhan}}||177||0||0||0||0||152||0||0||0 |- |128||{{u|Балнұр Сүгірәлиева}}||173||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |129||{{u|Айдос уики}}||169||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |130||{{u|Bakbergenov}}||168||4||0||0||0||167||0||0||0 |- |131||{{u|Badyroff}}||165||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |132||{{u|Mista m}}||165||6||3||0||0||0||0||0||0 |- |133||{{u|Ekontai}}||162||13||3||0||0||0||0||0||0 |- |134||{{u|ShadZ01}}||161||22||0||32||81||40||0||0||0 |- |135||{{u|Giovani90}}||158||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |136||{{u|Оразгелді Гүлмира}}||158||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |137||{{u|Dinarakukenova}}||157||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |138||{{u|Aibol dos}}||156||8||2||0||0||0||0||0||0 |- |139||{{u|Daniyar}}||155||224||5||141||114||270||123||0||6 |- |140||{{u|Аскар}}||154||7||0||0||1||18||0||0||0 |- |141||{{u|Ali.otkelbayev}}||153||6||2||0||0||2||0||0||0 |- |142||{{u|Мұқтар Құндыз}}||151||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |143||{{u|Almat IS106R}}||149||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||{{u|Arystanbek}}||147||243||7||555||261||206||110||362||306 |- |145||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||147||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |146||{{u|Еркін Мадина}}||147||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |147||{{u|Anvar1101}}||146||18||4||0||0||15||0||0||0 |- |148||{{u|Tursinay}}||146||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |149||{{u|Akba.nis.13}}||144||4||0||0||0||16||0||0||0 |- |150||{{u|Asslan best}}||144||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |151||{{u|Тұран}}||143||56||1||4||77||21||0||0||0 |- |152||{{u|Almer}}||142||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |153||{{u|Mukhin}}||140||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |154||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||140||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |155||{{u|Nurgul-Ayapova}}||139||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |156||{{u|ASLANTORRET}}||138||17||2||0||0||0||0||0||0 |- |157||{{u|Lord kainon}}||138||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |158||{{u|Majilis}}||138||39||0||4||68||0||0||0||0 |- |159||{{u|Amangali}}||137||5||2||0||0||2||0||0||0 |- |160||{{u|Aidyn91}}||136||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |161||{{u|EraAhmer}}||134||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |162||{{u|Miras IITU}}||134||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |163||{{u|Nkipshak}}||134||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |164||{{u|Nurs}}||133||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |165||{{u|MegaKz}}||132||4||6||0||0||0||0||0||0 |- |166||{{u|Aitolkyn}}||131||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |167||{{u|Shim99}}||129||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |168||{{u|Shynassylov}}||129||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |169||{{u|Алия Султанмуратова}}||129||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |170||{{u|Бергалиев}}||129||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |171||{{u|Gauhar}}||127||9||2||0||0||1||0||0||0 |- |172||{{u|Kuandyk97}}||127||3||0||0||0||50||0||0||0 |- |173||{{u|Nursultan nur}}||126||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |174||{{u|Fariiiza KABYL}}||123||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |175||{{u|Kuatov Kanat}}||122||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |176||{{u|Калыбай Салтанат}}||122||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |177||{{u|Сәуір 1}}||121||15||0||3||1||5||0||0||0 |- |178||{{u|Nurtenge}}||120||32||3||128||188||59||1||5||2 |- |179||{{u|137.132.3.10}}||118||58||0||0||0||0||0||0||0 |- |180||{{u|Umka}}||117||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |181||{{u|Tylerdurdenkz}}||114||2||1||1||15||25||0||0||0 |- |182||{{u|Азамат Болатұлы}}||114||2||0||0||0||57||0||0||0 |- |183||{{u|6ri11iant}}||113||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |184||{{u|Nazik ktl}}||113||15||0||0||0||0||0||0||0 |- |185||{{u|ShymNIS 9BSunkarJR11}}||112||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |186||{{u|Shyngys***}}||112||6||5||0||0||0||0||0||0 |- |187||{{u|Yerkezhan Nis}}||112||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |188||{{u|Zhaniya92}}||112||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |189||{{u|I.torebekkyzy01}}||111||27||0||0||0||0||0||0||0 |- |190||{{u|Armanayk}}||110||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |191||{{u|Galjat1992}}||110||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |192||{{u|Mariyam}}||110||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |193||{{u|Sagitora}}||110||13||4||0||0||0||0||0||0 |- |194||{{u|Itwnik}}||109||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |195||{{u|True useR}}||109||10||0||0||1||0||0||0||0 |- |196||{{u|Mira01}}||108||11||0||0||0||0||19||0||1 |- |197||{{u|Adik}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |198||{{u|Baizhanov nursultan}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |199||{{u|Абылай}}||106||44||3||104||98||26||17||0||8 |- |200||{{u|Baha99}}||105||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |201||{{u|Bgalimzh}}||105||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |202||{{u|Талгат Ибраев}}||105||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |203||{{u|Шайнүсіп}}||105||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |204||{{u|Madina Kali}}||103||2||0||0||0||9||0||0||0 |- |205||{{u|Kafarik}}||102||150||0||26||4||7||1||0||2 |- |206||{{u|Ulai}}||102||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |207||{{u|IL68}}||101||10||0||48||29||0||0||0||0 |- |208||{{u|Қабиденов Сакен}}||101||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |209||{{u|Aizhok}}||100||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |210||{{u|Arkow}}||100||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |211||{{u|Bakhytbek}}||99||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |212||{{u|Mma}}||99||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |213||{{u|NIS Semey Moldir}}||99||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |214||{{u|NIS Zhuldyz}}||99||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |215||{{u|Drift}}||98||62||6||17||422||1||0||0||0 |- |216||{{u|Юсуф Худайберген}}||98||30||0||0||36||0||0||0||0 |- |217||{{u|Euphoria~kkwiki}}||97||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |218||{{u|IArhunI}}||97||55||0||0||0||9||0||0||0 |- |219||{{u|Araika11nis}}||96||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |220||{{u|Dana kushen}}||96||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |221||{{u|NIS Kelsingazin Yerassyl}}||96||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |222||{{u|Байдуллаев Абылайхан}}||96||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |223||{{u|Ilyasseawave}}||94||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |224||{{u|Mariya}}||94||1||0||0||0||29||0||0||0 |- |225||{{u|Niyarov Azamat}}||93||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |226||{{u|Niyazbek}}||93||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |227||{{u|Aiganym Moldagulova}}||92||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |228||{{u|Ali Rustamov}}||92||1||0||89||0||0||0||0||0 |- |229||{{u|Amanek}}||92||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |230||{{u|Zhanseit}}||92||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |231||{{u|Epoxa-HH}}||91||9||1||0||5||0||0||0||0 |- |232||{{u|Sanzhar s}}||91||2||2||0||0||0||0||0||0 |- |233||{{u|Almas Kenebay}}||90||13||1||0||0||0||0||0||0 |- |234||{{u|ShymNis 8cSAruzhan}}||90||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |235||{{u|Dxz3817}}||89||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |236||{{u|Erka it}}||89||6||2||0||0||0||0||0||0 |- |237||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||89||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |238||{{u|Djduxhx}}||88||8||0||0||24||13||0||0||0 |- |239||{{u|Nurlybay}}||88||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |240||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||88||11||0||0||0||36||0||0||0 |- |241||{{u|Eldar.mir}}||87||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |242||{{u|Legendary777}}||87||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |243||{{u|ShymNis 8aNurlybanu}}||87||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |244||{{u|Wiki PSP}}||87||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |245||{{u|Аягөз Загиева}}||87||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |246||{{u|Alima}}||86||2||0||0||0||0||0||0||7 |- |247||{{u|TemirlanSarsen}}||86||0||0||2||26||52||0||0||0 |- |248||{{u|Abulkhair}}||85||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |249||{{u|Eszhanov}}||85||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |250||{{u|Aiba-diamantik}}||84||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |251||{{u|Doors}}||84||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |252||{{u|Zamantay}}||84||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |253||{{u|Adaulet}}||83||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |254||{{u|Aliba}}||83||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |255||{{u|Dina2013a}}||83||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |256||{{u|SemeyNIS AshimovaZhuldyz}}||83||5||0||0||0||2||0||0||0 |- |257||{{u|Zhortabayev}}||83||3||1||0||0||9||0||0||0 |- |258||{{u|Ақбота Архабаева}}||83||16||1||0||0||0||0||0||0 |- |259||{{u|Bauka}}||82||3||0||26||1||2||0||0||0 |- |260||{{u|Аружан Жамбулатова}}||82||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |261||{{u|Жуланова Жанель}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |262||{{u|Сейтжагыпарова Тогжан}}||82||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |263||{{u|Сейтхан Мұхамеджан}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |264||{{u|Ainur}}||81||5||2||0||0||13||0||0||0 |- |265||{{u|SEMANUR}}||81||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |266||{{u|Жүнісов Дархан}}||81||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |267||{{u|Әлинұр}}||81||73||0||28||22||38||17||0||2 |- |268||{{u|NErnur98}}||80||5||0||0||54||0||0||0||0 |- |269||{{u|Aishmano}}||79||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |270||{{u|Dzhos}}||79||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |271||{{u|Kamilanisemey}}||79||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |272||{{u|Kiikbayeva Sholpan}}||79||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |273||{{u|Aru Omarali}}||78||6||0||0||0||40||0||0||0 |- |274||{{u|ChinaRM}}||78||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |275||{{u|Olzhas707}}||78||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |276||{{u|Bmyrzali}}||77||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |277||{{u|НИШ Гайсина Айсары}}||77||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |278||{{u|Madi Dos}}||76||21||0||51||21||40||1||0||3 |- |279||{{u|Кырмызов}}||76||12||1||0||0||12||0||0||0 |- |280||{{u|Amiyeva}}||75||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |281||{{u|Kulzhabay.nm}}||75||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |282||{{u|84.240.194.0}}||74||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |283||{{u|Kasymov}}||74||660||7||2970||522||92||0||38||4 |- |284||{{u|Xialuahan}}||74||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |285||{{u|Ақбота}}||74||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |286||{{u|Палуан}}||74||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |287||{{u|Khan}}||73||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |288||{{u|Sibom}}||73||496||89||79||176||3||1||0||3 |- |289||{{u|Toganbay Nurtau}}||73||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |290||{{u|Шапырашты}}||73||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |291||{{u|Superkukuruza}}||72||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |292||{{u|Zhaukhazyn01}}||72||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |293||{{u|Birzhan Bauyrzhan}}||70||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |294||{{u|Жунисова Балжан}}||70||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |295||{{u|Ықласова Аружан}}||70||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |296||{{u|А.С.Кизиров}}||68||28||0||0||1||1||9||0||0 |- |297||{{u|Дәулеткерей}}||68||2||0||0||0||39||0||0||0 |- |298||{{u|Kmoksy}}||67||152||3||0||187||0||0||0||0 |- |299||{{u|Zhanna}}||67||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |300||{{u|Aset Bukerov}}||66||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |301||{{u|Yustinka}}||66||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |302||{{u|Абат Диана}}||66||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |303||{{u|Абдрахманов Димаш}}||66||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |304||{{u|A1k0wa}}||65||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |305||{{u|Nurbek Matzhani}}||65||287||0||11||0||35||6||0||2 |- |306||{{u|Ташметов шахрух}}||65||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |307||{{u|Adik Sagatov}}||64||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |308||{{u|Madinabai}}||64||9||0||0||0||16||0||0||0 |- |309||{{u|RaiymbekZh}}||64||37||5||1||5||0||0||0||1 |- |310||{{u|Bakytgul}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |311||{{u|BaskaIlyas}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |312||{{u|Beisen}}||63||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |313||{{u|Kz Nomad}}||63||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |314||{{u|Nura tk.nis}}||63||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |315||{{u|AlibekKS}}||62||209||12||7||350||3||4||0||3 |- |316||{{u|Kuralay Akhmetova}}||61||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |317||{{u|MuratbekErkebulan}}||60||20||0||49||66||0||1||0||0 |- |318||{{u|195.189.70.90}}||59||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |319||{{u|Ayake}}||59||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |320||{{u|Tansholpan}}||59||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |321||{{u|Бекжан Аронов}}||59||18||0||0||0||7||0||0||0 |- |322||{{u|ДаниярБөріханұлы}}||59||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |323||{{u|Мира Белль}}||59||2||0||1||4||0||0||0||2 |- |324||{{u|Aigerimamirgali}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |325||{{u|Dastan omirbek}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |326||{{u|Magzhan}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |327||{{u|Yamanzho}}||58||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |328||{{u|Жани}}||58||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |329||{{u|Қабыле Қазбек}}||58||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |330||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||57||1||2||0||0||1||0||0||0 |- |331||{{u|Indira}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |332||{{u|Soccerman}}||57||16||0||8||4||10||0||0||0 |- |333||{{u|Zhansaya maubekova}}||57||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |334||{{u|Arruah}}||56||1||0||16||1||9||0||0||0 |- |335||{{u|Iceooloo}}||56||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |336||{{u|Amir~kkwiki}}||55||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |337||{{u|Zhannur.nis}}||55||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |338||{{u|Раушана}}||55||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |339||{{u|VirusMaster}}||54||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |340||{{u|Zhumash.alibek}}||54||3||0||2||13||0||0||0||0 |- |341||{{u|Мереке Ақбердықызы}}||54||0||0||0||0||56||0||0||0 |- |342||{{u|Nabi.kuanysh}}||53||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |343||{{u|Айдынгали}}||53||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |344||{{u|Danissimo92}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |345||{{u|Даурен Шарипов}}||52||0||0||17||0||24||0||0||0 |- |346||{{u|Досжан}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |347||{{u|Дорт-Гольц}}||51||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |348||{{u|Берик НИШ}}||50||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |349||{{u|Сағындық Нұрсұлтан}}||50||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |350||{{u|Alinur}}||49||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |351||{{u|Bekus}}||49||886||3||601||394||0||9||1||72 |- |352||{{u|Алтай9898}}||49||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |353||{{u|Лейла Серикбаева}}||49||35||0||0||0||0||0||0||0 |- |354||{{u|178.88.209.37}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |355||{{u|213.171.34.240}}||48||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |356||{{u|Kamila}}||48||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |357||{{u|Zhandos02}}||48||2||0||0||3||2||0||0||0 |- |358||{{u|Zhanik ast}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |359||{{u|Рахман999}}||48||55||2||27||13||14||0||0||1 |- |360||{{u|Alimas}}||47||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |361||{{u|No.Mad}}||47||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |362||{{u|Olzhas.Erevanov}}||47||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |363||{{u|84.240.207.80}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |364||{{u|92.47.219.50}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |365||{{u|Abay Izbassarov}}||46||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |366||{{u|Aigerima}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |367||{{u|Asset}}||46||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |368||{{u|Serik09}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |369||{{u|Stonesuite}}||46||21||0||17||0||5||0||0||0 |- |370||{{u|AsmirNIS}}||45||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |371||{{u|K sayan}}||45||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |372||{{u|Гулназлит}}||45||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |373||{{u|Ablayev92}}||44||7||5||0||0||0||0||0||0 |- |374||{{u|Balaburgem}}||44||7||0||3||14||26||0||0||1 |- |375||{{u|Kairatulyzharas}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |376||{{u|Mila 020702}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |377||{{u|AlibiKazken}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |378||{{u|Aren b}}||42||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |379||{{u|Meryuert.tk.nis}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |380||{{u|Tarikh Dias}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |381||{{u|АйнурНИШ}}||42||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |382||{{u|Елнур.001}}||42||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |383||{{u|Anarzhaksylykova}}||41||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |384||{{u|Dinara1711}}||41||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |385||{{u|Noyan}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |386||{{u|Минура}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |387||{{u|Талапова Айша}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |388||{{u|137.132.3.9}}||40||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |389||{{u|Asan00}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |390||{{u|Diamond~kkwiki}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |391||{{u|Mkanatbekkyzy}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |392||{{u|Mustafaalmas}}||40||65||2||41||212||0||0||0||0 |- |393||{{u|ShymNIS 9BZhansaya}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |394||{{u|Zhumalina}}||40||13||0||0||3||48||0||0||0 |- |395||{{u|Dilo0003}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |396||{{u|Syrlybek}}||39||2||0||1||1||29||1||0||2 |- |397||{{u|Zaza007zaza}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |398||{{u|89.218.52.234}}||38||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |399||{{u|Bakytgul Salykhova}}||38||2||0||0||0||0||4||0||0 |- |400||{{u|Highklass}}||38||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |401||{{u|Kairzhan79}}||38||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |402||{{u|Mr.beket99}}||38||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |403||{{u|Арай нуруллаева}}||38||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |404||{{u|46.36.134.170}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |405||{{u|92.47.203.104}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |406||{{u|Aimanov kaisar}}||37||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |407||{{u|Aitan}}||37||2||1||0||1||1||0||0||0 |- |408||{{u|Almagul Ibragimova}}||37||1||0||0||0||7||0||0||0 |- |409||{{u|Егор Шевченко}}||37||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |410||{{u|Нуржанкызы}}||37||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |411||{{u|AbMariya1991}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |412||{{u|Mheidegger}}||36||18||0||1||0||2||0||0||0 |- |413||{{u|178.88.215.3}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |414||{{u|Daniyal.aidarov5}}||35||16||2||0||4||0||0||0||0 |- |415||{{u|Ibraeva Moldir}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |416||{{u|Sandyraq}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |417||{{u|Yessentaikyzy}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |418||{{u|Маржан АК}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |419||{{u|Нұрбай Темірлан Садықұлы}}||35||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |420||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||35||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |421||{{u|AblayIITU}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |422||{{u|AnelBakayeva NIS}}||34||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |423||{{u|Beibaris123}}||34||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |424||{{u|Mustafinaskar}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |425||{{u|Nuriyashkin}}||34||0||11||0||0||0||0||0||0 |- |426||{{u|Ақыл}}||34||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |427||{{u|92.46.211.202}}||33||6||1||3||0||0||0||0||0 |- |428||{{u|Alima01NIS}}||33||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AshinaBot}}||33||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |429||{{u|Rash91}}||33||48||0||0||0||0||0||0||0 |- |430||{{u|Лаура Аманкулова}}||33||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |431||{{u|Лёха Вырвиглаз}}||33||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |432||{{u|Aidanka}}||32||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |433||{{u|Andir}}||32||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |434||{{u|Karina Nurtazina}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |435||{{u|Аэлита Ануарқызы}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |436||{{u|Kraibekovc}}||31||11||0||1||1||18||0||0||0 |- |437||{{u|Olzhas.Karazhanov}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |438||{{u|Ғауғауррр}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |439||{{u|Aimbetova Diana}}||30||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |440||{{u|Talghatuly}}||30||10||1||0||9||62||0||0||0 |- |441||{{u|Zhanarb}}||30||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |442||{{u|Zhanna Mukash}}||30||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |443||{{u|Багдат Б}}||30||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |444||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||30||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |445||{{u|95.58.148.237}}||29||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |446||{{u|Nurmuhan}}||29||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |447||{{u|Olzhas7}}||29||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |448||{{u|T.karlyga}}||29||1||3||0||0||0||0||0||0 |- |449||{{u|Аслан Жукенов}}||29||5||1||0||12||0||0||0||0 |- |450||{{u|88.204.196.37}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |451||{{u|Abylaikhan NIS}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |452||{{u|Aigerim ayanovna}}||28||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |453||{{u|Bumin Kagan}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |454||{{u|Dimash Kenesbek}}||28||21||0||0||0||0||0||0||0 |- |455||{{u|Jannur66}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |456||{{u|Света052}}||28||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |457||{{u|217.196.25.26}}||27||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |458||{{u|AdiyevaSaltanat}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |459||{{u|Keutaeva Aigerim}}||27||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |460||{{u|Lyazzat Kulmukanova}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |461||{{u|Бекзат Маратұлы}}||27||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |462||{{u|Болат Алтынай}}||27||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |463||{{u|Тойшыбек}}||27||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |464||{{u|Шокай}}||27||2||1||0||0||1||0||0||0 |- |465||{{u|Mirasamirkhanov}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |466||{{u|Shaikhislamova z}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |467||{{u|TINKO}}||26||2||0||12||0||0||0||0||0 |- |468||{{u|Tursynbek Balausa}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |469||{{u|Unc0}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |470||{{u|Utebayeva}}||26||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |471||{{u|Мекен ЖанеркеХБШ}}||26||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |472||{{u|Оразәлі Диас}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |473||{{u|2.133.110.195}}||25||9||0||2||1||0||0||0||0 |- |474||{{u|Asalimba}}||25||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |475||{{u|D.dilnaz02}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |476||{{u|Erg nis}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |477||{{u|Qanattan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |478||{{u|Saken kun}}||25||25||0||0||0||0||0||0||0 |- |479||{{u|Talgin}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |480||{{u|Talipzhan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |481||{{u|Айвентадор}}||25||17||0||3||0||0||1||0||1 |- |482||{{u|Мирамқызы Зарина}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |483||{{u|Әбілмажинов Ерасыл}}||25||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |484||{{u|Arystan~kkwiki}}||24||0||3||5||0||0||2||0||0 |- |485||{{u|Loleeonepie.nis}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |486||{{u|NIS AdletAskerov}}||24||0||0||0||0||10||0||0||0 |- |487||{{u|Rasulbek Adil}}||24||3||0||121||7||0||1||0||0 |- |488||{{u|Shymnis7bzhanar}}||24||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |489||{{u|Истеный казах}}||24||5||1||10||1||5||0||0||0 |- |490||{{u|Нұртаева Қымбат Серікқызы}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |491||{{u|95.56.75.233}}||23||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |492||{{u|Aiymka}}||23||0||0||23||1||0||0||0||0 |- |493||{{u|Eldar zh96}}||23||13||3||39||1||6||29||0||1 |- |494||{{u|Erasylkz}}||23||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |495||{{u|MarzhanMay}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |496||{{u|Ni nelli}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |497||{{u|Serik11024}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |498||{{u|Zhanbo}}||23||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |499||{{u|137.132.250.13}}||22||12||0||0||1||0||0||0||0 |- |500||{{u|84.240.196.128}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |501||{{u|As-Saghdi}}||22||5||0||2||0||0||0||0||0 |- |502||{{u|Bakyt.tass}}||22||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |503||{{u|Elena Muratbayeva}}||22||0||0||20||0||0||0||0||0 |- |504||{{u|LArhunl}}||22||12||0||0||0||1||0||0||0 |- |505||{{u|Murat12049}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |506||{{u|Ongalgan}}||22||5||0||0||1||1||0||0||0 |- |507||{{u|Turdibayeva Kazyna}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |508||{{u|Unknown Alash}}||22||29||0||0||0||0||0||0||0 |- |509||{{u|Тілеш Шолпан}}||22||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |510||{{u|707ztn}}||21||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |511||{{u|Aleka BM}}||21||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |512||{{u|Nazhmedenova Lunara}}||21||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |513||{{u|Ниялова Гүлфайруз}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |514||{{u|AlibekovaD}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |515||{{u|Almas Sadyquly}}||20||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |516||{{u|Dana1992}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |517||{{u|Didar.Bayan21NS}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |518||{{u|Galym kosman}}||20||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |519||{{u|Mustazhap}}||20||2||0||3||0||0||0||0||0 |- |520||{{u|Ramaduke}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |521||{{u|ShymNIS 7AAisha06}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |522||{{u|Zhansaya Bekpeissova}}||20||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |523||{{u|Zhansulu}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |524||{{u|Бейсекова Ботагөз}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |525||{{u|95.56.28.53}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |526||{{u|Attila~kkwiki}}||19||1||0||0||9||10||0||0||0 |- |527||{{u|Carlos186}}||19||2||0||0||3||0||0||0||0 |- |528||{{u|Darhan2012}}||19||13||0||4||0||0||0||0||0 |- |529||{{u|Dosmedetova Sharizat}}||19||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |530||{{u|J dias}}||19||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |531||{{u|Айғаным Аманжолқызы}}||19||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |532||{{u|Бекханби Асанұлы}}||19||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |533||{{u|Әлнұр Қарабаев}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |534||{{u|84.240.202.214}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |535||{{u|AliyaTulepova}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |536||{{u|Bolat Temirov}}||18||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |537||{{u|Dinash}}||18||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |538||{{u|ErnatPointmakker}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |539||{{u|KaldarovNurymzhan}}||18||0||0||2||7||1||0||0||0 |- |540||{{u|Khamalitoo}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |541||{{u|MaksutZhansaya1}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |542||{{u|Martorellpedro}}||18||0||0||10||5||6||0||14||0 |- |543||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||18||8||0||0||0||25||0||0||0 |- |544||{{u|Qulqai}}||18||1||1||5||2||0||0||0||0 |- |545||{{u|Salta.zakir}}||18||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |546||{{u|Suleimen Koishybai}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |547||{{u|Бекемгүл}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |548||{{u|ГульназК}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |549||{{u|Маконяаа}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |550||{{u|Назым Хасенова}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |551||{{u|Шахадад}}||18||1||0||18||0||0||0||0||0 |- |552||{{u|Әбдіжәміл Алтынай}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |553||{{u|Әшім Қазына}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |554||{{u|178.88.221.240}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |555||{{u|Adaykz}}||17||0||0||1||16||3||0||0||0 |- |556||{{u|Nazerke Turym}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |557||{{u|Shymnis 7bmalika}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |558||{{u|Tulegenova1127}}||17||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |559||{{u|Диас Тлекбай}}||17||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |560||{{u|134.32.43.98}}||16||9||0||0||2||0||0||0||0 |- |561||{{u|46.4.124.141}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |562||{{u|A shyryn}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |563||{{u|Abukhan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |564||{{u|Akylbekov alen}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |565||{{u|Aruzhank NIS}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |566||{{u|Aubakirova Aisana}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |567||{{u|Hbsh nis Nurzhakyp 7a}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |568||{{u|Jarnamaqaz}}||16||11||0||29||0||11||0||0||0 |- |569||{{u|Mandarinka^^}}||16||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |570||{{u|Medet}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |571||{{u|ShymNIS 7cErkebulan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |572||{{u|Ziadinkyzy G}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |573||{{u|Аружан200}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |574||{{u|Енсебаева Мадина}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |575||{{u|Ербол Сармурзин}}||16||5||0||0||1||0||0||0||0 |- |576||{{u|2.132.35.66}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |577||{{u|92.46.208.105}}||15||0||0||3||0||0||0||0||0 |- |578||{{u|95.56.126.211}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |579||{{u|Aktoty25}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |580||{{u|Daniyar1}}||15||1||0||16||0||0||0||0||0 |- |581||{{u|Darigabolatbayeva}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |582||{{u|Esen48}}||15||1||5||0||0||24||0||0||0 |- |583||{{u|Kalimova}}||15||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |584||{{u|Rauank}}||15||4||0||11||3||2||3||0||1 |- |585||{{u|Smailhan Altinbek}}||15||0||0||16||0||0||0||0||0 |- |586||{{u|Бейсенова}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |587||{{u|Жаннұр Қанат}}||15||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |588||{{u|Лаура НИШ}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |589||{{u|Сейтхалиев Акжол}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |590||{{u|2.135.222.162}}||14||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |591||{{u|Galymmurat}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |592||{{u|Ice201~kkwiki}}||14||0||0||24||1||3||0||0||0 |- |593||{{u|Kenesbai Ainur}}||14||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |594||{{u|Kittenfreezer}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |595||{{u|Nazerke fcr}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |596||{{u|Nnk2000}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |597||{{u|Vladimir tutykin}}||14||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |598||{{u|Zatillan}}||14||7||0||1||0||3||0||0||0 |- |599||{{u|Аяжан Сарсенбаева}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |600||{{u|Дамира Амиржановна}}||14||0||0||0||0||44||0||0||0 |- |601||{{u|Жанна 555}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |602||{{u|Қалдар Салта}}||14||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |603||{{u|2.132.1.181}}||13||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |604||{{u|Aselhan}}||13||1||0||7||9||0||0||0||0 |- |605||{{u|Asset Qazaq}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |606||{{u|Khamitova nj NIS}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |607||{{u|Kwatt}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |608||{{u|NIS Semey Kabdygalieva Aizhan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |609||{{u|Sarahswan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |610||{{u|Shaubaeva Akmaral}}||13||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |611||{{u|Yulia}}||13||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |612||{{u|Абдижамил Алтынай}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |613||{{u|Гүлбақ Мұсақызы}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |614||{{u|Касымов Н.}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |615||{{u|Кинаятова Мадина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |616||{{u|Көбегенов Ғабит}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |617||{{u|Маржан торехановна}}||13||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |618||{{u|Әділханова Альбина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |619||{{u|88.204.169.42}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |620||{{u|89.218.169.202}}||12||3||0||9||0||0||0||0||0 |- |621||{{u|95.56.129.132}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |622||{{u|Aiym 02}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |623||{{u|Alan Sem}}||12||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |624||{{u|Bk-KLaS}}||12||2||0||2||4||5||2||0||0 |- |625||{{u|Erbol4ik}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |626||{{u|GALAXYFUN.NIS}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |627||{{u|ShymNIS 9BLaura}}||12||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |628||{{u|Tamerlansagitov}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |629||{{u|Нургиса Пшенбаев}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |630||{{u|Рахматулла Нұрқанат}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |631||{{u|Рысбаева Гульнара}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |632||{{u|СанияНИШ}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |633||{{u|Толғанай Жағыпар}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |634||{{u|178.88.218.41}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |635||{{u|Abatova saltanat}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |636||{{u|Aydos Zhengissov}}||11||2||0||26||1||3||0||0||0 |- |637||{{u|Bauyr03}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |638||{{u|FrederickEvans}}||11||2||0||0||31||0||0||0||0 |- |639||{{u|Mr. Karsybekov}}||11||3||0||14||1||0||12||0||1 |- |640||{{u|Балықшы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |641||{{u|Жанна Ж}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |642||{{u|Нұрбек Қасқырбаев}}||11||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |643||{{u|Саламат Алшын}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |644||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||11||13||5||0||37||0||0||0||0 |- |645||{{u|Өстемірова Ұлдана}}||11||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |646||{{u|178.88.217.199}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |647||{{u|2.132.100.62}}||10||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |648||{{u|22timur99}}||10||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |649||{{u|92.46.75.247}}||10||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |650||{{u|93.185.69.179}}||10||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |651||{{u|95.56.36.133}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |652||{{u|Ainur.winner}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |653||{{u|Akbota NIS}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |654||{{u|Ali.kz}}||10||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |655||{{u|Daur s}}||10||5||0||0||0||1||0||0||0 |- |656||{{u|Hevadee}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |657||{{u|Mahonty13}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |658||{{u|NIS Moldir Beken}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |659||{{u|Sultanuly}}||10||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |660||{{u|Zhumabek}}||10||0||0||1||3||0||0||0||0 |- |661||{{u|Айжан Мықтыбаева}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |662||{{u|Аршалы}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |663||{{u|Бауыржанұлы А.А}}||10||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |664||{{u|Ерасыл Жаныбеков}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |665||{{u|Канат Алимбаев}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |666||{{u|03ainura}}||9||15||0||0||0||0||0||0||0 |- |667||{{u|178.90.118.233}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |668||{{u|92.46.212.254}}||9||1||0||6||0||0||0||0||0 |- |669||{{u|95.56.31.239}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |670||{{u|95.56.40.164}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |671||{{u|Aidana Aibulatova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |672||{{u|Aisana Aubakirova}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |673||{{u|Aishabibi2000}}||9||0||0||0||0||8||0||0||0 |- |674||{{u|Aizhan Mussina}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |675||{{u|Akmaral.Erkul}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |676||{{u|Almas Sadıqūlı Arın}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |677||{{u|Almust}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |678||{{u|Amanamanainur}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |679||{{u|Arman Tursynbek}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |680||{{u|Erlan Ashirbayev}}||9||3||0||0||0||4||0||0||0 |- |681||{{u|Esagasy}}||9||4||1||0||1||0||0||0||0 |- |682||{{u|Happy little pill}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |683||{{u|Jhendin}}||9||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |684||{{u|Kazprose}}||9||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |685||{{u|Khamzin Nurzhan}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |686||{{u|Mrx.nis}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |687||{{u|NISAida}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |688||{{u|ShymNIS 7AMoldir}}||9||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |689||{{u|TrueNomadEditor}}||9||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |690||{{u|Zhatybaeyva}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |691||{{u|ZhHamit nis.tk}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |692||{{u|Айгерима Уалибек}}||9||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |693||{{u|Бедел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |694||{{u|Мақпал гидролог}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |695||{{u|Сламқұл Данияр}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |696||{{u|Хайролла Нарқыз}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |697||{{u|178.88.24.182}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |698||{{u|178.88.60.249}}||8||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |699||{{u|212.154.231.78}}||8||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |700||{{u|84.240.203.30}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |701||{{u|92.46.8.97}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |702||{{u|92.46.81.119}}||8||2||0||2||9||0||0||0||0 |- |703||{{u|95.56.186.238}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |704||{{u|Aleka1901}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |705||{{u|Alpamys1997}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |706||{{u|Aruzhan Bazhirova}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |707||{{u|AssanovaDana}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |708||{{u|BotaRaiym}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |709||{{u|Dambler}}||8||50||0||1||10||3||0||0||1 |- |710||{{u|Dianka Kamil}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |711||{{u|Don Raul}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |712||{{u|Incli}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |713||{{u|Kuralai Duisenova}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |714||{{u|Mattennut}}||8||5||0||0||0||3||0||0||0 |- |715||{{u|Muslim Qazaq}}||8||29||0||0||0||0||0||0||0 |- |716||{{u|S.abenova.00}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |717||{{u|Sekebai}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |718||{{u|Shymnis7bzhanaris}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |719||{{u|Tomiris2001}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |720||{{u|Zhumabay.Kerey}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |721||{{u|Айдын Ерекин}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |722||{{u|Алия Тілеуберді}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |723||{{u|Ерзатова Мөлдір}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |724||{{u|Ермон}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |725||{{u|Куралай нурланова}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |726||{{u|Михайлов Игорь}}||8||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |727||{{u|Нұрымжан Аяпберген}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |728||{{u|Нұрғиса Ажиров}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |729||{{u|Раматуллаев Олжас}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |730||{{u|Серикбай Аружан}}||8||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |731||{{u|Толеубекова Адэль}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |732||{{u|Әсем Құдайбергенова}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |733||{{u|178.88.9.198}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |734||{{u|178.89.28.164}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |735||{{u|178.91.229.243}}||7||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |736||{{u|2.133.100.69}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |737||{{u|202.65.245.7}}||7||8||0||0||2||0||0||0||0 |- |738||{{u|212.19.159.34}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |739||{{u|61.248.143.2}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |740||{{u|62.84.60.8}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |741||{{u|92.47.205.125}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |742||{{u|92.47.239.3}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |743||{{u|95.59.114.141}}||7||1||0||4||2||0||0||0||0 |- |744||{{u|Aidana Bimyqova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |745||{{u|Aidos Adetbekov 777}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |746||{{u|Aizatonga}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |747||{{u|Akademix~kkwiki}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |748||{{u|Albergenius}}||7||14||1||6||2||1||0||0||0 |- |749||{{u|AmanbekAyauly}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |750||{{u|Arailym.Turganbayevna}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |751||{{u|Aseke16}}||7||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |752||{{u|Askar Alash}}||7||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |753||{{u|Auyelbekov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |754||{{u|AzharbaevaAida}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |755||{{u|Bakytnur}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |756||{{u|Barcatore92}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |757||{{u|Bauyrzhan123}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |758||{{u|Bekeshov Dias}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |759||{{u|BlizxQ}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |760||{{u|Ibrahim Kabdeshov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |761||{{u|JaSik}}||7||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |762||{{u|Jimmy&Friends 2}}||7||2||0||0||3||4||0||2||0 |- |763||{{u|KAigerim}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |764||{{u|Kazman322}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |765||{{u|KUckhocjothkei3}}||7||7||0||2||0||0||0||0||0 |- |766||{{u|Mladshiy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |767||{{u|Nazerke1540}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |768||{{u|NurayPerneshbai21nis}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |769||{{u|RaihanZakarina}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |770||{{u|Samatuly Serikbolsyn}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |771||{{u|Siqyrcy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |772||{{u|Wixty}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |773||{{u|Yelubay Aidana}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |774||{{u|Yesnazarova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |775||{{u|Айжана Куанышова}}||7||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |776||{{u|Айнұр Ракишева}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |777||{{u|Алима Сакенқызы}}||7||6||1||0||1||0||0||0||0 |- |778||{{u|Бекнар Пармен}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |779||{{u|Диана НИШ}}||7||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |780||{{u|Еркінов Сүлеймен}}||7||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |781||{{u|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |782||{{u|Каипов Бекжан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |783||{{u|Кенжехан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |784||{{u|Шаимова Жазира}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |785||{{u|Әсем0000}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |786||{{u|178.88.17.168}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |787||{{u|178.88.223.244}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |788||{{u|178.88.239.27}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |789||{{u|178.90.66.104}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |790||{{u|178.90.85.177}}||6||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |791||{{u|2.133.0.217}}||6||2||0||1||2||0||0||0||0 |- |792||{{u|2.133.74.107}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |793||{{u|212.154.155.115}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |794||{{u|84.240.199.144}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |795||{{u|89.218.160.121}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |796||{{u|92.46.182.141}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |797||{{u|92.47.202.216}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |798||{{u|92.47.239.30}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |799||{{u|92.47.251.38}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |800||{{u|92.47.84.44}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |801||{{u|95.56.109.37}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |802||{{u|95.56.145.1}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |803||{{u|95.59.110.140}}||6||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |804||{{u|ABYLAI NIS}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |805||{{u|Aglamkhanm29}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |806||{{u|AigerimNIS02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |807||{{u|Aitzhan Yerkenaz}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |808||{{u|Aizhan Sagu}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |809||{{u|Aldogarov}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |810||{{u|Amina Toganbaeva}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |811||{{u|Arystanbek jr.}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |812||{{u|Asarseng}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |813||{{u|Ayakzm}}||6||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |814||{{u|Ayandaribayev}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |815||{{u|Bahtiar-erseit}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |816||{{u|Baknur\amangeldi}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |817||{{u|Balhanum}}||6||1||0||0||0||8||0||0||0 |- |818||{{u|Balkar Uzeyir}}||6||0||0||0||7||0||0||0||0 |- |819||{{u|Barcelona 777}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |820||{{u|Bekarys-02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |821||{{u|Bula 055}}||6||32||1||0||0||0||0||0||0 |- |822||{{u|Cekli829}}||6||6||0||3||12||0||0||0||0 |- |823||{{u|Chameleon shym}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |824||{{u|Choli}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |825||{{u|DastanNIS}}||6||0||0||0||0||6||0||0||0 |- |826||{{u|Daulet Xo}}||6||7||0||0||1||2||0||0||0 |- |827||{{u|Gugigug}}||6||6||0||0||0||1||0||0||0 |- |828||{{u|Gulzada}}||6||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |829||{{u|Hbsh Aiazhan 7b}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |830||{{u|Indira Alibekovna}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |831||{{u|Kamsster}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |832||{{u|Karigul B}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |833||{{u|Kristianmusic}}||6||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |834||{{u|Kulyash1998}}||6||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |835||{{u|Magnifon}}||6||0||0||0||0||0||0||0||1 |- |836||{{u|NIS Assanova}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |837||{{u|NIS Semey Nuray}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |838||{{u|NurpeiisYelnury}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |839||{{u|Oinar assem}}||6||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |840||{{u|Rustembekkyzy.kuralay}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |841||{{u|Saen}}||6||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |842||{{u|Salimbayeva Nailya}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |843||{{u|Shen Vyacheslav}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |844||{{u|Tangense}}||6||5||0||4||15||13||0||0||0 |- |845||{{u|Toktart}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |846||{{u|Torekhan Rysgul}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |847||{{u|U.maratkyzy}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |848||{{u|Usenov Aibar}}||6||2||0||0||0||13||0||0||0 |- |849||{{u|Zhanaiym1998}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |850||{{u|Zhany}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |851||{{u|Аблайхан (ХБН)}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |852||{{u|Аида Куралбай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |853||{{u|Алима Кудайберген}}||6||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |854||{{u|Алтай2014}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |855||{{u|Алуа Бейімбет}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |856||{{u|Булегенова Балнур}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |857||{{u|Дастан Қабай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |858||{{u|Есіркеп Диана}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |859||{{u|Жасмина Миркаримова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |860||{{u|Жәнібек хан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |861||{{u|Мади Мусабеков}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |862||{{u|МұхтарҚаз}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |863||{{u|Назгүл Қуантқан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |864||{{u|Нұрбақыт}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |865||{{u|Ордабековна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |866||{{u|Рахметоллаева Мейрамгүл}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |867||{{u|Санжар Толепберген}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |868||{{u|Саурбаева Салтанат}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |869||{{u|Тұрғанов}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |870||{{u|Қызылқайың}}||6||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |871||{{u|178.91.161.109}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |872||{{u|2.132.12.65}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |873||{{u|2.132.21.2}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |874||{{u|2.72.108.24}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |875||{{u|213.157.58.38}}||5||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |876||{{u|82.211.136.20}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |877||{{u|91.203.196.168}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |878||{{u|92.46.30.96}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |879||{{u|92.46.72.252}}||5||2||0||0||4||0||0||0||0 |- |880||{{u|95.56.117.210}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |881||{{u|95.56.170.90}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |882||{{u|95.56.182.122}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |883||{{u|95.56.183.215}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |884||{{u|95.56.49.30}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |885||{{u|95.59.214.45}}||5||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |886||{{u|95.59.224.232}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |887||{{u|Adelya2808}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |888||{{u|Agent Bakdeki}}||5||0||0||6||0||0||0||0||0 |- |889||{{u|AidanaK27}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |890||{{u|Aidarzver}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |891||{{u|Amantay aruzhan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |892||{{u|Amir.Temur}}||5||4||0||1||6||1||0||0||0 |- |893||{{u|Aruzhan Sarsenbek}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |894||{{u|Asan Bekkaliev}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |895||{{u|AyaulymNISD}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |896||{{u|Azamat1705}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |897||{{u|AzamatEsenov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |898||{{u|Azaonelife}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |899||{{u|Batyrkhan.x}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |900||{{u|Baurdotnet}}||5||0||1||0||0||6||0||0||0 |- |901||{{u|Bekarys wk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |902||{{u|Dakes123}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |903||{{u|Dakusyan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |904||{{u|Dana NIS tk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |905||{{u|Deisingoi}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |906||{{u|Heyleyla}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |907||{{u|Kasiet.temirzakhkyzy}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |908||{{u|KillGane}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |909||{{u|Luigi Salvatore Vadacchino}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |910||{{u|Makenzis}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |911||{{u|Maksatanarkulov}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |912||{{u|Marjan Kalkabaeva}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |913||{{u|Mekenbayeva Madina}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |914||{{u|Murat Karibay}}||5||4||0||22||0||0||0||9||0 |- |915||{{u|Neformal66}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |916||{{u|Nurliaim}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |917||{{u|Omysheva.M}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |918||{{u|Oscuro}}||5||4||0||0||0||0||1||0||0 |- |919||{{u|Py4ka}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |920||{{u|Qazaquly}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |921||{{u|Rustem987}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |922||{{u|Shugilaakhmetova}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |923||{{u|ShymNIS 7AGulnaz}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |924||{{u|Silent hill Hunter}}||5||5||0||0||3||2||0||0||0 |- |925||{{u|Solaris91}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |926||{{u|Talgat.tursynbekov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |927||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||5||0||1||1||0||0||0||0||0 |- |928||{{u|Wikinurs}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |929||{{u|Yeldos Aben}}||5||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |930||{{u|Zhannur16.NIS}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |931||{{u|Адиль Дуйсенбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |932||{{u|Айдосым}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |933||{{u|Айжан Нурмагамбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |934||{{u|Акмарал Т}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |935||{{u|АлинА Сабитовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |936||{{u|Арай Алимкул}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |937||{{u|Билолбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |938||{{u|Джантасова Малика}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |939||{{u|Жолдыбаев кайсар}}||5||0||0||0||0||18||0||0||0 |- |940||{{u|Калкабаева Маржан Маратовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |941||{{u|Кеңесбек Гүлмарал}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |942||{{u|Момын Мерей}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |943||{{u|Нартай Сымбат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |944||{{u|Роман Дмитриевич}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |945||{{u|С.Жания}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |946||{{u|Салават Нұрлан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |947||{{u|Тогжанааааа}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |948||{{u|Тілдер әлемі}}||5||0||0||1||14||0||0||0||0 |- |949||{{u|Улдана НИШ}}||5||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |950||{{u|Қоңырат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |951||{{u|178.88.1.111}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |952||{{u|178.88.28.12}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |953||{{u|178.88.94.115}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |954||{{u|178.90.69.153}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |955||{{u|2.132.15.195}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |956||{{u|31.169.6.194}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |957||{{u|46.227.191.174}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |958||{{u|84.240.202.188}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |959||{{u|88.204.208.130}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |960||{{u|89.106.233.215}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |961||{{u|8B HBALM}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |962||{{u|92.46.10.75}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |963||{{u|92.46.16.133}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |964||{{u|92.46.212.239}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |965||{{u|92.47.2.66}}||4||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |966||{{u|92.47.225.240}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |967||{{u|92.47.242.196}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |968||{{u|92.47.94.4}}||4||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |969||{{u|95.56.55.52}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |970||{{u|95.56.68.181}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |971||{{u|95.57.236.152}}||4||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |972||{{u|95.57.244.128}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |973||{{u|95.58.123.99}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |974||{{u|95.58.145.243}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |975||{{u|95.58.228.248}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |976||{{u|95.59.133.253}}||4||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |977||{{u|95.59.138.218}}||4||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |978||{{u|95.59.144.138}}||4||5||0||1||0||0||0||0||0 |- |979||{{u|95.59.212.190}}||4||7||0||2||2||0||0||0||0 |- |980||{{u|Akerke NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |981||{{u|Akzere}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |982||{{u|Ali Tuiebay}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |983||{{u|Almas~kkwiki}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |984||{{u|Altynay Muftalova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |985||{{u|AmangeldiA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |986||{{u|Amir NIS}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |987||{{u|Ansagan Arman}}||4||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |988||{{u|Aorynbekova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |989||{{u|Aq.Sholpan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |990||{{u|Aray yermekkyzy}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |991||{{u|Arman91}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |992||{{u|Asaubota}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |993||{{u|Ayazhana NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |994||{{u|Baimaganbetova Aidana}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |995||{{u|Bakhytzhan Daniyarbek}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |996||{{u|Bauyrzhanova Aigerim}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |997||{{u|Begalykyzy Dilyara}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |998||{{u|Buntarion}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |999||{{u|Darios}}||4||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1000||{{u|Digital Jetisu}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1001||{{u|Dilnaz NIS TK}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1002||{{u|Eclipse077}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1003||{{u|GainiErb}}||4||0||0||0||0||5||0||0||0 |- |1004||{{u|Galym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1005||{{u|HBSH NIS 7C ALIYA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1006||{{u|Ilamxan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1007||{{u|Janel99}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1008||{{u|K.Zhuldyz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1009||{{u|KengessovaB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1010||{{u|Kenzhegaly g0108}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1011||{{u|Kotyatzhan}}||4||6||0||0||1||0||1||0||0 |- |1012||{{u|Madizhol}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1013||{{u|Makoss11}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1014||{{u|Manas Bimagambetov}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1015||{{u|Matvey02}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1016||{{u|MonaLiz}}||4||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |1017||{{u|Mukashmk}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1018||{{u|Narsha}}||4||1||0||0||1||2||0||0||0 |- |1019||{{u|NISA IB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1020||{{u|Nurali}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1021||{{u|Nurlyaid}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1022||{{u|Nursulu 777}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1023||{{u|QarapayimQazaq}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1024||{{u|Ramazan Magzum}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1025||{{u|Refkaz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1026||{{u|Sair kun}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1027||{{u|Saken KA}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1028||{{u|Sanzhar Kenzhekhan}}||4||2||0||23||0||0||0||0||0 |- |1029||{{u|Semsk-Karaga}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1030||{{u|ShymNIS 7AArailym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1031||{{u|ShymNIS 9bBekzhan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1032||{{u|Shymnis7bmeruert}}||4||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1033||{{u|Spaceman2823}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1034||{{u|SSE wmc}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1035||{{u|Taketolymbek}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1036||{{u|Talimbek}}||4||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1037||{{u|Timur-B}}||4||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |1038||{{u|Tuttiorchestra687}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1039||{{u|Yelubai Aidana}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1040||{{u|Yermeke}}||4||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |1041||{{u|Zhandos M}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1042||{{u|Zhibek2003}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1043||{{u|Zhibekk2096}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1044||{{u|Адия Қуаныш қызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1045||{{u|Али-Асан}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1046||{{u|Амангелді Нұрбол}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1047||{{u|Амирова Нұрлы}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1048||{{u|Арапбаева Дарига}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1049||{{u|Аркен Махмут}}||4||0||2||0||0||1||0||0||0 |- |1050||{{u|Аружан Абуталипова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1051||{{u|Асель19}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1052||{{u|Аябек-123}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1053||{{u|Диас Шымбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1054||{{u|Дилдорбек}}||4||1||0||0||12||0||0||0||0 |- |1055||{{u|Дильруба Муратова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1056||{{u|Досжан Серикбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1057||{{u|Досжан301}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1058||{{u|Зейнеп Молдаш}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1059||{{u|Зәкір Балнұр}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1060||{{u|Ибраим Салтанат}}||4||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1061||{{u|Каражан Нурдана}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1062||{{u|Мауленова Айнур}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1063||{{u|Мұханов}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1064||{{u|Нургиса Райымбеков}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1065||{{u|Нұржан Хамзин}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1066||{{u|Перизат Шерахмет}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1067||{{u|Серікбай Мынбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1068||{{u|Таласбай Кымбат}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1069||{{u|Тілеуберді Ғани}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1070||{{u|Төребек Абдуррахман}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1071||{{u|Шамшутдин Лаура}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1072||{{u|Қазман Ратбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1073||{{u|Қуандыққызы Аружан1405}}||4||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |1074||{{u|134.32.43.78}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1075||{{u|178.90.29.87}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1076||{{u|178.90.66.61}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1077||{{u|178.90.73.13}}||3||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |1078||{{u|178.91.227.49}}||3||0||0||4||0||0||0||0||0 |- |1079||{{u|178.91.229.119}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1080||{{u|178.91.244.203}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1081||{{u|178.91.250.153}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1082||{{u|2.132.32.194}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1083||{{u|2.132.4.78}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1084||{{u|2.133.121.51}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1085||{{u|2.72.143.133}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1086||{{u|213.171.34.250}}||3||0||0||5||1||0||0||0||0 |- |1087||{{u|213.171.34.252}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1088||{{u|217.76.69.70}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1089||{{u|37.150.229.252}}||3||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |1090||{{u|37.150.229.75}}||3||2||0||1||3||0||0||0||0 |- |1091||{{u|7enis24}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1092||{{u|82.200.153.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1093||{{u|82.200.168.35}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1094||{{u|82.200.179.132}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1095||{{u|89.218.196.114}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1096||{{u|91.185.19.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1097||{{u|92.46.0.178}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1098||{{u|92.46.17.58}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1099||{{u|92.46.3.65}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1100||{{u|92.46.5.245}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1101||{{u|92.47.229.55}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1102||{{u|92.47.233.210}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1103||{{u|92.47.254.158}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1104||{{u|95.56.10.142}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1105||{{u|95.56.102.239}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1106||{{u|95.56.111.69}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1107||{{u|95.56.26.151}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1108||{{u|95.56.26.59}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1109||{{u|95.56.56.83}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1110||{{u|95.57.238.177}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1111||{{u|95.57.242.95}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1112||{{u|95.58.136.161}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1113||{{u|95.58.87.104}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1114||{{u|95.59.106.174}}||3||0||0||3||3||0||0||0||0 |- |1115||{{u|95.59.108.55}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1116||{{u|95.59.111.105}}||3||3||0||0||2||0||0||0||0 |- |1117||{{u|95.59.112.107}}||3||3||0||2||0||0||0||0||0 |- |1118||{{u|95.59.121.12}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1119||{{u|Abayconvict}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1120||{{u|Adil.muratov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1121||{{u|Ahan Zere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1122||{{u|Aizere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1123||{{u|Aizhan Isk}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1124||{{u|Aizheke Nurmagambetova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1125||{{u|Akbarskiy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1126||{{u|Akhmetov Timur}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1127||{{u|Akmaral Adilzhanova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1128||{{u|Aknar01132005}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1129||{{u|Aktau7292}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1130||{{u|Alanbaltabay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1131||{{u|AlexKoval}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1132||{{u|ALIHAN0709}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1133||{{u|Alila Miramova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1134||{{u|Alina2111}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1135||{{u|Altair~kkwiki}}||3||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |1136||{{u|Alua Zholgazy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1137||{{u|Andy11314}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1138||{{u|Araika01}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1139||{{u|ArailymAkylbekovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1140||{{u|Ardak anvar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1141||{{u|Ardak Tokzhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1142||{{u|Argynov Dinmukhammed}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1143||{{u|ArhunKZ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1144||{{u|Arkhat.ast}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1145||{{u|Armakyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1146||{{u|Aruzhan M}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1147||{{u|Aruzhanml}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1148||{{u|Aselya777}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1149||{{u|Aset.kb}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1150||{{u|Assylaseka}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1151||{{u|AZia7b}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1152||{{u|Azizaibragim}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1153||{{u|Azizhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1154||{{u|Baketova Karina Nurlanovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1155||{{u|Bakirov.ilyas}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1156||{{u|Batyrzhan.alikhanov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1157||{{u|BegayimBolat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1158||{{u|Beket Berikuly}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1159||{{u|Botagalymova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1160||{{u|Botash Ormanali}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1161||{{u|Difod}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1162||{{u|Dilnazavr}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1163||{{u|Dmertesh}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1164||{{u|Edige Amir}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1165||{{u|Erkalar86}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1166||{{u|Erkosh7}}||3||12||0||5||26||1||0||0||0 |- |1167||{{u|Eset.2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1168||{{u|Eskeldi}}||3||3||0||1||1||10||0||0||0 |- |1169||{{u|Gray eyes}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1170||{{u|Guisezim Duisenbay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1171||{{u|Gulimaa}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1172||{{u|Hazar}}||3||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1173||{{u|Hearthstoner}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1174||{{u|Ibrayevan}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1175||{{u|Ibrometeor}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1176||{{u|J.J.Portman}}||3||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |1177||{{u|Juldiz-2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1178||{{u|Kaiyrzhan Primtay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1179||{{u|Kausar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1180||{{u|Kazhikarim Aizat}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1181||{{u|Kopzhassar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1182||{{u|Kuralayrustembekkyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1183||{{u|Kvazimodo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1184||{{u|Lala~kkwiki}}||3||0||0||1||0||2||0||0||0 |- |1185||{{u|MadinaOtegali}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1186||{{u|Maral Dairova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1187||{{u|Matheus-psj~kkwiki}}||3||0||0||3||4||0||0||0||0 |- |1188||{{u|Medeu Shanyrak}}||3||0||0||0||0||0||3||0||0 |- |1189||{{u|Menikure}}||3||2||0||1||34||0||0||0||0 |- |1190||{{u|Mytnoo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1191||{{u|Nickispeaki}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1192||{{u|NIS Nurbanu}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1193||{{u|NISSemey Yerassyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1194||{{u|Nurbo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1195||{{u|Nyshan}}||3||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |1196||{{u|Paizurakhman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1197||{{u|RAIMBEKkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1198||{{u|ReMuse}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1199||{{u|Ruslannnn}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1200||{{u|Russ~kkwiki}}||3||5||0||2||17||0||0||0||0 |- |1201||{{u|Rustem~kkwiki}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1202||{{u|S(uz)ak}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1203||{{u|Sabina NIS}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1204||{{u|SaduakhasovaBayan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1205||{{u|Saken Sukhanov}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1206||{{u|SchoolBoy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1207||{{u|Seiitkarimdanelya}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1208||{{u|Shertershi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1209||{{u|ShymNIS 8aSaltanat Nurjanova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1210||{{u|ShymNis 8c damira shertay}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1211||{{u|ShymNis 8c shertay damira}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1212||{{u|Stella-nutella}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1213||{{u|Sudralum}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1214||{{u|Talasbekova Aiman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1215||{{u|Talgatbek Akgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1216||{{u|Tauken Aidyn}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1217||{{u|Tigerofkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1218||{{u|Timpul}}||3||0||0||4||4||0||0||0||0 |- |1219||{{u|Tolegen.meiramgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1220||{{u|Ulan.ysmaiyl}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1221||{{u|Umarxon III}}||3||1||0||1||1||0||0||0||0 |- |1222||{{u|Urimtal}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1223||{{u|Uzbekistan PFL}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1224||{{u|VitalIra}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1225||{{u|Wikuiser}}||3||9||2||47||29||0||0||23||0 |- |1226||{{u|Yana1484}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1227||{{u|Yelaman Sain}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1228||{{u|Yerkin Abdildin~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1229||{{u|Yestay79}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1230||{{u|Zhalel Kuat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1231||{{u|Zhansaya0}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1232||{{u|Айдос Байтелиев}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1233||{{u|Айнур Кенес}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1234||{{u|Алина Ғалымжанқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1235||{{u|Алмас Искендиров}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1236||{{u|Алпамыс Әбу}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1237||{{u|Альвина123456789}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1238||{{u|Аман Амина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1239||{{u|Амангелді Әмина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1240||{{u|Анаржан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1241||{{u|Ақмаржан Ержан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1242||{{u|Ақсәуле}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1243||{{u|Байгенжина Сымбат}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1244||{{u|Балым Жасыбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1245||{{u|Батаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1246||{{u|Бауыржан Жақсылық}}||3||4||0||0||0||1||0||0||0 |- |1247||{{u|Бексеитова Томирис}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1248||{{u|Бексұлтан Алмас}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1249||{{u|Даулет1278}}||3||1||0||0||0||0||4||0||0 |- |1250||{{u|Дильназ Тулегенова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1251||{{u|Думан}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1252||{{u|Жангарина Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1253||{{u|Жансая Назарова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1254||{{u|Жолаева Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1255||{{u|Жомарт Ж}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1256||{{u|Зайткалиева Асем}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1257||{{u|Зиедбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1258||{{u|ИОГЦ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1259||{{u|Кадиша Сагиндыкова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1260||{{u|Кайыр}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1261||{{u|Карипбек Кербез}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1262||{{u|Кеда Диана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1263||{{u|Кенесары хан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1264||{{u|Керимкулов Батыр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1265||{{u|Менеджер по сроку годности}}||3||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |1266||{{u|Мурзаханов Муратхан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1267||{{u|Мухаммедали Ару}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1268||{{u|Ниетқалиев Ернұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1269||{{u|Нурпеисов Асет~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1270||{{u|Нұрлы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1271||{{u|Оразалиева Айдана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1272||{{u|Саида Мусаходжаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1273||{{u|Саулебекова Дана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1274||{{u|Серик Щеглов}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1275||{{u|Совет Шапағат}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1276||{{u|Тастан Бекханби}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1277||{{u|Токтасынова Аида}}||3||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1278||{{u|Турлыбекова Айнур}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1279||{{u|ШЫМ НЗМ 7А АСЕМ}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1280||{{u|Шәріп Айгүл}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1281||{{u|Шәріп Айнұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1282||{{u|Экспедиция НИШ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1283||{{u|Эри Чон}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1284||{{u|Қуанышова Айжан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1285||{{u|112.207.130.222}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1286||{{u|113.169.146.234}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1287||{{u|113.169.148.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1288||{{u|146.23.212.21}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1289||{{u|173.245.84.98}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1290||{{u|178.63.68.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1291||{{u|178.82.176.221}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1292||{{u|178.88.26.191}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1293||{{u|178.88.3.226}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1294||{{u|178.89.25.173}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1295||{{u|178.89.80.206}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1296||{{u|178.90.123.254}}||2||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |1297||{{u|178.90.78.6}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1298||{{u|178.90.82.72}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1299||{{u|178.90.94.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1300||{{u|178.91.229.87}}||2||0||0||2||1||0||0||0||0 |- |1301||{{u|178.91.230.27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1302||{{u|178.91.253.11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1303||{{u|178.91.254.2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1304||{{u|195.47.255.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1305||{{u|19642206g}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1306||{{u|2.133.123.175}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1307||{{u|2.72.143.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1308||{{u|2.72.159.213}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1309||{{u|2.74.116.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1310||{{u|2.74.40.129}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1311||{{u|212.154.214.144}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1312||{{u|212.19.143.167}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1313||{{u|212.76.23.39}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1314||{{u|217.76.71.114}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1315||{{u|220.69.180.182}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1316||{{u|24.168.39.49}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1317||{{u|46.227.184.110}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1318||{{u|46.227.184.141}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1319||{{u|46.227.191.172}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1320||{{u|5.34.53.205}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1321||{{u|62.84.61.9}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1322||{{u|62.84.63.57}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1323||{{u|7сан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1324||{{u|81.88.159.56}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1325||{{u|82.200.203.182}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1326||{{u|82.211.152.12}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1327||{{u|84.240.197.10}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1328||{{u|84.240.200.127}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1329||{{u|84.240.206.50}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1330||{{u|88.204.194.60}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1331||{{u|88.204.225.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1332||{{u|89.106.237.97}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1333||{{u|89.218.160.180}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1334||{{u|89.218.165.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1335||{{u|89.218.166.179}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1336||{{u|89.218.166.68}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1337||{{u|89.218.167.159}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1338||{{u|89.218.167.51}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1339||{{u|89.218.248.158}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1340||{{u|92.46.106.200}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1341||{{u|92.46.12.176}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1342||{{u|92.46.134.204}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1343||{{u|92.46.158.126}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1344||{{u|92.46.51.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1345||{{u|92.46.79.27}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1346||{{u|92.46.80.37}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1347||{{u|92.46.86.43}}||2||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1348||{{u|92.46.89.255}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1349||{{u|92.46.9.184}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1350||{{u|92.46.90.143}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1351||{{u|92.47.253.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1352||{{u|92.47.93.87}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1353||{{u|92.47.96.140}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1354||{{u|95.56.122.32}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1355||{{u|95.56.19.62}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1356||{{u|95.56.224.192}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1357||{{u|95.56.4.61}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1358||{{u|95.56.47.246}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1359||{{u|95.56.49.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1360||{{u|95.56.5.177}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1361||{{u|95.56.51.253}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1362||{{u|95.56.78.47}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1363||{{u|95.56.87.237}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1364||{{u|95.57.230.128}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1365||{{u|95.57.233.65}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1366||{{u|95.57.246.44}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1367||{{u|95.58.101.79}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1368||{{u|95.58.119.178}}||2||44||0||0||0||0||0||0||0 |- |1369||{{u|95.58.250.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1370||{{u|95.58.89.241}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1371||{{u|95.59.101.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1372||{{u|95.59.108.48}}||2||2||0||0||2||0||0||0||0 |- |1373||{{u|95.59.116.242}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1374||{{u|95.59.133.146}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1375||{{u|95.59.176.47}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1376||{{u|95.59.207.130}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1377||{{u|95.59.217.21}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1378||{{u|A Ilyassov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1379||{{u|Abay11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1380||{{u|AbdanbaevaAkkogershin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1381||{{u|Abdullin ilyas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1382||{{u|Abeka}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1383||{{u|Abylai23.NIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1384||{{u|Abylkasim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1385||{{u|Aida200101}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1386||{{u|Aidanasaduakas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1387||{{u|Aidyn93}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1388||{{u|Aikerim.b}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1389||{{u|Aisana.q.k}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1390||{{u|Aisford}}||2||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |1391||{{u|Akerke Madikhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1392||{{u|Alex281196}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1393||{{u|Aliakhmet.kamilla}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1394||{{u|Aligulova Amina}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1395||{{u|Alik20000403}}||2||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |1396||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1397||{{u|Alikhan~kkwiki}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1398||{{u|Alimkulov abdulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1399||{{u|Alisher.suleimen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1400||{{u|Alisher420}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1401||{{u|AliyaZhagiparova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1402||{{u|Aliyazhan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1403||{{u|Alkhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1404||{{u|Almasadam}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1405||{{u|Alpasli}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1406||{{u|Also.99}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1407||{{u|Altynaiakashayeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1408||{{u|Altynsoft}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1409||{{u|Alua.aliyeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1410||{{u|Amangeldy.assem}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1411||{{u|Anel Kapasheva}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1412||{{u|Anelya Topoleva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1413||{{u|Anna Alexey}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1414||{{u|Arman Almenbet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1415||{{u|Arunia92}}||2||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1416||{{u|Aruzhan abenova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1417||{{u|Aruzhan.Muratkazhy}}||2||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |1418||{{u|Aseltengebaeva21nis}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1419||{{u|Asem Amangeldi}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1420||{{u|AshimbekovaA}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1421||{{u|Askar Ibrayev}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1422||{{u|Astraxandyq}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1423||{{u|Avery Jensen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1424||{{u|Ayaulym B}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1425||{{u|Bakayev d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1426||{{u|Bakbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1427||{{u|Bakhtiyarkyzy Zhanerke}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1428||{{u|Balausssssa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1429||{{u|Barlykbayeva Alima}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1430||{{u|Bauka.95}}||2||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |1431||{{u|Beisen1}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1432||{{u|Bekzhan1}}||2||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1433||{{u|Berenbayevdidar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1434||{{u|Beybaris Utel}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1435||{{u|BissenM}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1436||{{u|Bolatbekb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1437||{{u|BotagozBeisekova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1438||{{u|Chingo0899}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1439||{{u|Danabek Abildayev}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1440||{{u|Demezhan Serik}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1441||{{u|Diana Kaiyrbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1442||{{u|Dianakaldybek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1443||{{u|Dias Durysbek}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1444||{{u|Dina Nyrlankyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1445||{{u|DinaraYer}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1446||{{u|Dormouse d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1447||{{u|Dosik00}}||2||0||0||0||0||20||0||0||0 |- |1448||{{u|Dota kst}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1449||{{u|DulatAigerim}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1450||{{u|Duman1}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1451||{{u|E.Azamat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1452||{{u|Eccyac}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1453||{{u|Eersultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1454||{{u|Eldoskaz}}||2||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1455||{{u|Erma1501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1456||{{u|Eskendirovaa Raushan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1457||{{u|Faalp}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1458||{{u|Fazylzhan Aslanbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1459||{{u|Felipe08}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1460||{{u|Gnagibova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1461||{{u|Guldariya04}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1462||{{u|Gulnara7777}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1463||{{u|Gulsezimd}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1464||{{u|Hare Umai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1465||{{u|Hbsh dana 9d}}||2||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1466||{{u|Hbsh Kambarbek Aidana}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1467||{{u|Himmleq88}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1468||{{u|Hu67et}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1469||{{u|Inleco}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1470||{{u|JakoOGLANBEKOV}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1471||{{u|Japan Football}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1472||{{u|Jaukazyn}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1473||{{u|Jussupova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1474||{{u|K zhalgasova}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1475||{{u|Kakimova060501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1476||{{u|Karlygash27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1477||{{u|Kimam609}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1478||{{u|KostOUNB L.N. Tolstoy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1479||{{u|Kubeenov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1480||{{u|Kuralay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1481||{{u|Kurmangazy.Turumbet}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1482||{{u|LeanBorgie}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1483||{{u|Liahim Nishpal}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1484||{{u|Loderuner}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1485||{{u|Lordegraf}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1486||{{u|Madina Arystanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1487||{{u|Marzhanjangildinova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1488||{{u|Maxen2}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1489||{{u|Medina Rakhmedulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1490||{{u|Meiram81}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1491||{{u|Meirzhan Yerzhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1492||{{u|MereyToken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1493||{{u|MeruertRyskulbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1494||{{u|Meruyert Aitzhanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1495||{{u|Moldabek.b}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1496||{{u|MoldirBb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1497||{{u|Msherimbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1498||{{u|Muhamet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1499||{{u|Musab84}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1500||{{u|Narka050113}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1501||{{u|Nazgul kaz}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1502||{{u|Nazym Musa shymnis}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1503||{{u|NIS Semey Enlik}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1504||{{u|Nisbala}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1505||{{u|NurayAmze}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1506||{{u|Nurbanu}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1507||{{u|Nurbolat91}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1508||{{u|NurzhanSeilkhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1509||{{u|Olzhas.Aktobe}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1510||{{u|Omarova. ayagul}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1511||{{u|Omirbek Beksultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1512||{{u|Omirzak a}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1513||{{u|OnalbekovNurbolNIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1514||{{u|Onarakusai}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1515||{{u|Orbwiki107}}||2||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |1516||{{u|Perizvt}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1517||{{u|Platon Greece}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1518||{{u|QazaqUly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1519||{{u|Qisybay Alibek}}||2||2||0||3||0||0||12||0||0 |- |1520||{{u|Qudaibergen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1521||{{u|Riggititor}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1522||{{u|RobloxFan2022}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1523||{{u|Sabina.baken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1524||{{u|Sabyrzhan.makhambetzhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1525||{{u|Salibrr}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1526||{{u|Samalberikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1527||{{u|Sapargazin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1528||{{u|Sashacurety cameras}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1529||{{u|Sayatshy}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1530||{{u|Selina.nis.tk}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1531||{{u|Shakhnadir Makhmutov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1532||{{u|Shokan KU}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1533||{{u|Shukenai Gulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1534||{{u|Shymnis7Baiaulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1535||{{u|Shymnis7bsymbat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1536||{{u|Shymnis9cAidanaUzbekbai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1537||{{u|ShyngysWiki}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1538||{{u|Sky Walker}}||2||0||0||0||1||1||0||0||0 |- |1539||{{u|Sphaeral}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1540||{{u|SQroma}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1541||{{u|Sukhrob king}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1542||{{u|Sursh}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1543||{{u|T.Aisulu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1544||{{u|Takibaysultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1545||{{u|Tazhibaev Nurbek}}||2||0||0||0||0||0||4||0||0 |- |1546||{{u|Tomomoo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1547||{{u|Tynyshtikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1548||{{u|Ulsapar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1549||{{u|Umpalumpa.t}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1550||{{u|Viplux}}||2||3||0||1||0||0||0||0||0 |- |1551||{{u|Wname1}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1552||{{u|WrighterLafa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1553||{{u|Xxxalibekacion}}||2||18||0||5||0||0||0||0||0 |- |1554||{{u|Yelkhanys}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1555||{{u|Yernur K.}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1556||{{u|YerzhanZhauymbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1557||{{u|Zhanakhmetova Akbota}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1558||{{u|Zhanatbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1559||{{u|Zhando 2000}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1560||{{u|Zhanerke Nyssanbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1561||{{u|ZhansayaSagadieva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1562||{{u|Zhanshar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1563||{{u|Zhasulan Balgozha}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1564||{{u|Zheksekeeva.k.s}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1565||{{u|Zhumabek Asulzada}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1566||{{u|ZZarkymova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1567||{{u|Абдихан Дархан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1568||{{u|Абуов Алау}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1569||{{u|Адель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1570||{{u|Адилкадыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1571||{{u|Азамат 92}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1572||{{u|Азан Есбол Ерғалиұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1573||{{u|Аида Сыздыкова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1574||{{u|Айдана Б}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1575||{{u|АЙДАР}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1576||{{u|Айкун Куспанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1577||{{u|Айнур Кенес НИШ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1578||{{u|Айнур Сапарбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1579||{{u|Айша бибі шаңырағы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1580||{{u|Акжан Шералиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1581||{{u|Алдияр Какимжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1582||{{u|Алибабаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1583||{{u|Алия Сапарбай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1584||{{u|Алтынай Алтынбекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1585||{{u|Амангельди Асель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1586||{{u|Амантаева Малика}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1587||{{u|Амина Успанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1588||{{u|Арипханова Луиза}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1589||{{u|Аружан Сатыбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1590||{{u|Асемай2001}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1591||{{u|Ашуров Альтаир}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1592||{{u|Аяжан.С.Р}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1593||{{u|Аян Қалмұрат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1594||{{u|Байтула Ержан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1595||{{u|Батырхан Балнур}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1596||{{u|Бауыржан Момышұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1597||{{u|Бақтиярқызы Аяулым}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1598||{{u|Бекешов Диас}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1599||{{u|Берикбаева Аружан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1600||{{u|Берикболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1601||{{u|Борамбаева Гульназ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1602||{{u|Бұрхан Мирас 9С}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1603||{{u|Бәйдібек Ерғали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1604||{{u|Губин Михаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1605||{{u|Дальми}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1606||{{u|Данияр Жак}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1607||{{u|Дарига Арапбаева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1608||{{u|Дарина Еркенова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1609||{{u|Дидар93}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1610||{{u|Егембердиев Раймбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1611||{{u|Егемберді Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1612||{{u|Ербол Ермахан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1613||{{u|Ерболқызы Аяна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1614||{{u|Ердимурат Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1615||{{u|Ержан Байтула}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1616||{{u|Жакенов Олжасбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1617||{{u|Жанерке Жаксибекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1618||{{u|Жанна Қайрлина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1619||{{u|Жанузак Асыл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1620||{{u|Жанұзақова Әдемі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1621||{{u|Жаслан Нурахметов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1622||{{u|Жасулан Амангельды}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1623||{{u|Жаңадан Б}}||2||1||0||4||1||0||0||0||0 |- |1624||{{u|Жексенбек Нұрайым}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1625||{{u|Жигитова Сауле Маликовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1626||{{u|Жұмаділдаева Самал}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1627||{{u|Жұмәділ Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1628||{{u|Жәудір ағаділ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1629||{{u|Зарина Нуртай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1630||{{u|Идрисова Виктория}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1631||{{u|Илья Драконов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1632||{{u|Иманмурат Нурсая}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1633||{{u|Кабдуалиев Алишер}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1634||{{u|Калу Аяжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1635||{{u|Лаура Адамбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1636||{{u|Мадина Кульдеева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1637||{{u|Мадина Тоқтарова}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1638||{{u|Мадина Өмірсерік}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1639||{{u|Меруерт Едигеева}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1640||{{u|Меруерт Рысқұлбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1641||{{u|Молдабекова Мадина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1642||{{u|Назар Уахитов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1643||{{u|Назерке Толеубековна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1644||{{u|Назерке Қайратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1645||{{u|НЗМ.Сүлеймен}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1646||{{u|Нигымадилова Перизат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1647||{{u|Нургуль Тулепова2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1648||{{u|Нурланова Жантолқын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1649||{{u|Нұржанат Нұрымқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1650||{{u|Нұрлан Саят}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1651||{{u|Нұрхан Мұхтаров}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1652||{{u|Рахман3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1653||{{u|Рахымжан Оразгали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1654||{{u|Рустем Темірлан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1655||{{u|Сабыр Салтанат}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1656||{{u|Сагадат окимбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1657||{{u|Сагыныш Байтурсинов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1658||{{u|Самадулла Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1659||{{u|Сатым Мерей}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1660||{{u|Сағынғали Айбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1661||{{u|Сейтқазиева Ақжібек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1662||{{u|Серік Мейірбеков}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1663||{{u|СКК Мұражайы}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1664||{{u|Сладкая Роза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1665||{{u|Солтангазина Айнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1666||{{u|Сүгірәлиева Балнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1667||{{u|Тайжанова Асия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1668||{{u|Тамара}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1669||{{u|Тоганбаева Амина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1670||{{u|Толенбекова Жанат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1671||{{u|Тоқсанбай Әбілқайыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1672||{{u|Тулепбергенова Динара}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1673||{{u|Ужасный пират Робертс}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1674||{{u|Усенгазин Мухаммед}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1675||{{u|Хайруллина Айгерим}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1676||{{u|Ханзада Бабахан}}||2||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1677||{{u|Шалбай Фариза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1678||{{u|Шамшат Бекжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1679||{{u|Шешен Исмаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1680||{{u|ШХБ Нурлан Есентаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1681||{{u|Шілде}}||2||13||0||5||1||9||0||0||0 |- |1682||{{u|Шәкәрім Солтанаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1683||{{u|Ынтықбай Айбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1684||{{u|Юлдашев Ринат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1685||{{u|Қамбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1686||{{u|Қанат Хасан}}||2||6||0||0||0||6||0||0||0 |- |1687||{{u|Қарақат Фархатқызы}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1688||{{u|Қуанышев Асылбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1689||{{u|Қуанышқызы Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1690||{{u|Құралай Мұратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1691||{{u|Құсшы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1692||{{u|Ұлмахан Айжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1693||{{u|Ұлмекен кайбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1694||{{u|Ұлпатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1695||{{u|Әбуғали Дарын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1696||{{u|Әбіләшімова Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1697||{{u|Әлібек Зарубек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1698||{{u|Әмірәлі Нұргүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1699||{{u|Өтеген Қалданов}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AlinurBot}}||0||0||0||5||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AmanBot}}||0||0||0||1||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|ArystanbekBot}}||0||1||0||193||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BekusBot}}||0||0||0||47||16||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|DBot}}||0||2||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Flow talk page manager}}||0||0||0||8||0||0||0||0||2 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kasymbot}}||0||0||0||19||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Maintenance script}}||0||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki default}}||0||0||0||0||0||0||0||38||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki message delivery}}||0||0||0||0||0||0||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|QarakesekBot}}||0||0||0||0||1||0||0||0||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] mi9u5thclx454eztee43c01qmkdpefu 0 682751 3591020 3558967 2026-04-24T11:14:07Z MuratbekErkebulan 162992 3591020 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан қала ішіндегі ауданы |ауданның атауы = Қаратау ауданы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |облысы = |қаласы = Шымкент |әкімі = Алмас Емелтайұлы Абаев |әкімдіктің мекенжайы = Шымкент қаласы, Бәйдібек би даңғылы, №60 |құрылған уақыты = [[2014 жыл]] |жер аумағы = 322,56 |жер аумағы бойынша орны = |тұрғыны = 354 349<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |халық саны бойынша орны = |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |тығыздығы бойынша орны = |ұлттық құрамы = {{nobr|[[қазақтар]] (69,58%)}}, {{nobr|[[өзбектер]] (22,89%)}}, {{nobr|[[орыстар]] (3,88%)}}, {{nobr|басқалары (3,65%)}}<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |телефон коды = +7 7252 |пошта индексі = |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-karatau?lang=kk Қаратау ауданы әкімінің аппараты |карта = Шымкент қаласы Қаратау ауданы картада.png |ортаққордағы санаты = }} '''Қаратау ауданы''' – [[Шымкент]] қаласының әкімшілік-аумақтық бірлігі. 2014 жылы құрылған. Аудан атын атақты ақын, жазушы, қоғам қайраткері [[Мархабат Байғұт]] ұсынды.<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-karatau?lang=kk Шымкент қаласы Қаратау ауданы әкімінің аппараты]</ref> == Шекарасы == Қаратау ауданы Шымкент қаласының солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Ауданның батыс бөлігі [[Абай ауданы (Шымкент)|Абай ауданымен]] шектеседі. Оңтүстік-батыс бөлігі [[Тұран ауданы]]мен шектеседі. Оңтүстік-шығыс бөлігі [[Әл-Фараби ауданы|Әл-Фараби]] және [[Еңбекші ауданы|Еңбекші]] аудандарымен шектеседі. Аудан шекарасы Бәйдібек би даңғылы мен Жошы хан көшесінің қиылысынан басталады. Жошы хан көшесімен солтүстік бағытқа бұрылып, ұзақтығы 10600 метр, қаланың "Нұрсәт", "Қайтпас-1", "Тұран", "Шымкент Сити", "Бозарық", "Бозарық-3" шағын аудандарының бойымен қаланың солтүстік шекарасына сәйкес келетін айналма автожолға (Түркістан облысы [[Бәйдібек ауданы]] Шаян ауылына бағыт) жетеді. Одан әрі қаланың солтүстік шекарасымен шығыс бағытқа бұрылып, ұзақтығы 7300 метр, Батыс Еуропа-Батыс Қытай халықаралық транзит дәлізінің қиылысына дейін жетеді. Батыс Еуропа-Батыс Қытай халықаралық транзит дәлізінің қиылысынан қаланың солтүстік-шығыс шекарасымен өтіп, "Береке" шағын ауданын, "Мәртөбе" тұрғын алабын айналып өтіп, ұзақтығы 8700 метр, Жібек жолы даңғылының (Шымкент-Алматы трассасы) қиылысына дейін жетеді. Жібек жолы даңғылынан (Шымкент-Алматы трассасы), ұзақтығы 25000 метр, қаланың солтүстік-шығыс шекарасымен өтіп, "Қызылсу" тұрғын алабын (Түркістан облысы Сайрам ауданының Ақсукент ауылына бағыт), "Өтеміс" тұрғын алабын (Түркістан облысы Сайрам ауданының Ақбұлақ ауылына бағыт), "Шапырашты" тұрғын алабы (Түркістан облысы [[Сайрам ауданы]]ның Қарамұрт ауылына бағыт) айналып өтіп Сайрам өзені арнасының қиылысына дейін жетеді. Одан әрі Сайрам өзенінің арнасымен, ұзақтығы 20800 метр, батыс бағытқа бұрылып, "Шапырашты" тұрғын алабын айналып өтіп, Ю.Сареми көшесін, "Базарқақпа" тұрғын алабын, "Тұрдыабад" тұрғын алабын қиып өтеді, шаруа қожалығын жүргізуге арналған жерлердің бойымен солтүстік бағытта Мукуми көшесінің қиылысына дейін бұрылады. Мукуми көшесімен солтүстік бағытқа бұрылып, ұзақтығы 700 метр, Әмір Темір көшесінің қиылысына дейін жетеді. Одан әрі Әмір Темір көшесімен солтүстік бағытқа бұрылып, ұзақтығы 1700 метр, шаруа қожалығын жүргізуге арналған жерлерді айналып Гозахан көшесінің қиылысына дейін жетеді. Гозахан көшесімен батыс бағытқа бұрылып, ұзақтығы 1700 метр, Әл-Фараби көшесінің қиылысына дейін жетеді. Одан әрі Әл-Фараби көшесімен солтүстік бағытқа бұрылып, ұзақтығы 1700 метр, Ибрагим ата және Момынов көшелерінің қиылысына дейін жетеді. Ибрагим ата мен Момынов көшелерінің қиылысынан, ұзақтығы 4600 метр, темір жол бойымен (М.Қалмырзаев көшесі) М.Әуезов көшесіне шыға отырып, солтүстік-батыс бағытқа бұрылып, одан әрі К.Тіленшин көшесіне және ол арқылы солтүстік бағытта Жібек жолы даңғылының қиылысына дейін жетеді. Жібек жолы даңғылымен, ұзақтығы 3450 метр, батыс бағытқа бұрылып, Х.Пазиков көшесінің қиылысына дейін жетеді. Одан әрі Х.Пазиков көшесімен Ө.Жәнібеков көшесіне шыға отырып, ұзақтығы 3000 метр, солтүстік-батыс бағытқа бұрылып, оның бойымен батыс бағытта С.Бәйтереков көшесінің қиылысына дейін жетеді. Одан әрі С.Бәйтереков көшесімен солтүстік бағытқа бұрылып, ұзақтығы 900 метр, Жошы хан көшесінің қиылысына дейін жетеді. Одан әрі Жошы хан көшесімен батыс бағытқа бұрылып, ұзақтығы 1050 метр, Бәйдібек би даңғылының қиылысына дейін жетеді. == Құрамы == Қаратау ауданына 28-ден астам елді мекендер мен шағын аудандар енгізілген. Қаратау ауданы "Азат", "Ақжайық", "Асар", "Бозарық", "Достық". "Достық-2". "Қайнар бұлақ". "Қайтпас", "Қызылсай", "Мәртөбе", "Мирас" (жартылай), "Нұрсәт", "Нұртас", "Орманшы", "Өтеміс", "Сайрам", "Тәжірибе бекеті", "Таскен", "Тассай", "Тұран", "Шапырашты" шағын аудандары мен тұрғын алаптарын біріктірді. == Халық саны == Ауданның ұлттық құрамы (2019 жылдың басына): * қазақтар – 144 056 адам (65,86 %) * өзбектер – 56 066 адам (25,63 %) * орыстар – 9 834 адам (4,50 %) * әзірбайжандар – 3 176 адам (1,45 %) * түріктер – 2 114 адам (0,97 %) * татарлар – 1 031 адам (0,47 %) * кәрістер – 600 адам (0,27 %) * күрдтер – 460 адам (0,21 %) * украиндар – 285 адам (0,13 %) * парсылар – 196 адам (0,09 %) * ұйғырлар – 127 адам (0,06 %) * қырғыздар – 125 адам (0,06 %) * немістер – 120 адам (0,05 %) * тәжіктер – 91 адам (0,04 %) * башқұрттар – 43 адам (0,02 %) * гректер – 39 адам (0,02 %) * шешендер – 33 адам (0,02 %) * басқалары – 337 адам (0,15 %) Барлығы – 218 733 адам (100,00 %) == Әкімдер == # Исмаилов Ғалым Ыбрайұлы (2015 жылдың қаңтарынан бастап 2016 жылдың тамызына дейін) # Мәуленқұлов Ғабит Патшаханұлы (2016 жылдың тамызынан бастап 2018 жылғы шілдеге дейін) # Кантураев Исамидин Мұхитдинұлы (2018 жылғы шілдеден бастап 2019 жылғы тамызға дейін) # Әліқұлов Абзал Шымкентбайұлы (2019 жылғы тамыздан бастап 2022 жылғы сәуірге дейін) # Рақымберді Жанысбекұлы Мүлкеманов (2022 жылғы сәуірден бастап 2025 жылғы сәуірге дейін) # Алмас Емелтайұлы Абаев (2025 жылғы сәуірден бастап) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Шымкент аудандары]] 81pb0t87ffy4cjphb927k1zqpj8nooi 0 683391 3590893 3584263 2026-04-24T07:01:49Z Madeniet Baskarmasy 179807 3590893 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан облысы |облыстың атауы = Ұлытау облысы |елтаңба = |карта = Ulytau in Kazakhstan.svg |әкімшілік бірліктің картасы = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = KZ |облыс орталығы = [[Жезқазған]] |құрылған уақыты = [[8 маусым]] [[2022 жыл]] |аудандар саны = 2 |ауылдық округтер саны = 33 |кенттік әкімдіктер саны = 2 |қалалық әкімдіктер саны = 3 |ауылдар саны = 72 |тұрғыны = 220 886 <ref>[https://stat.gov.kz/region/ Халық саны (2025 жылғы 1 наурызға)]</ref> |санақ жылы = 2025 |халық саны бойынша орны =17 |тығыздығы =1,17 |тығыздығы бойынша орны =17 |ұлттық құрамы = {{nobr|[[қазақтар]] (76,16%)}}, {{nobr|[[орыстар]] (14,29%)}}, {{nobr| [[украиндар]] (2,96%)}}, {{nobr| [[немістер]] (1,25%)}}, {{nobr| [[татарлар]] (1,21%)}}, {{nobr|[[беларустар]] (0,59%)}}, {{nobr| [[корейлер]] (0,48%)}}, {{nobr|басқа ұлт өкілдері (3,06%)}}<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT482938 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2023 жыл басына)]</ref> |жер аумағы = 188,9 мың |жер аумағы бойынша орны = 5- |су ауданы = |ЖІӨ = |ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ жылы = |жан басына шаққанда ЖІӨ = |экономикалық аудан = |ресми тілі = |әкімі = [[Дастан Адайұлы Рыспеков|Дастан Рыспеков]] |add1n = Әкімдіктің мекенжайы |add1 = Жезқазған қаласы, Алаш алаңы, №1 |ISO 3166-2 коды = |телефон коды = |пошта индекстері = |марапаттары = |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/ulytau?lang=kk Ұлытау облысының әкімдігі |ортаққордағы санаты = }} '''Ұлытау облысы''' — 2022 жылғы 8 маусымда құрылған [[Орталық Қазақстан|Қазақстанның орталығындағы]] [[Қазақстан әкімшілік бірліктері|облыс]].<ref>{{Cite web|url= https://kaz.nur.kz/politics/1973095-toqaevtyn-us-zana-oblystyn-quru-turaly-zarlygy-kusine-endi/ |title= Қазақстанда ресми түрде үш жаңа облыс құрылды |lang= kk}}</ref> Әкімшілік орталығы — [[Жезқазған]] қаласы. Ұлытау облысы оңтүстігінде [[Түркістан облысы|Түркістан]], оңтүстік-батысында [[Қызылорда облысы|Қызылорда]], оңтүстік-шығысында [[Жамбыл облысы|Жамбыл]], батысында [[Ақтөбе облысы|Ақтөбе]], солтүстік-батысында [[Қостанай облысы|Қостанай]], солтүстігінде және шығысында [[Қарағанды облысы|Қарағанды]] облыстарымен шектеседі. == Тарихы == 2022 жылғы 16 наурызда [[Қазақстан президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] парламент палаталарының бірлескен отырысындағы Қазақстан халқына жолдауында [[Қарағанды облысы]]ның бөлігінен Ұлытау облысының құрылатынын айтты. {{дәйексөз|Бұрынғы Жезқазған облысының аумағында Ұлытау облысын құру қажет. Жезқазған қаласы қайтадан облыс орталығы болады. Бұл аймақта дербес облыс құру – экономикалық қана емес, рухани жағынан да маңызды шешім.|Қасым-Жомарт Тоқаев}} Облыс Қазақстан президентінің жарлығына сәйкес 2022 жылғы 8 маусымда құрылды. Айта кетерлігі, оның аумағы бұрынғы Жезқазған облысының аумағынан кішірек (1997 жылға дейін Шет, Ақтоғай аудандары, Балқаш және Приозерск қалалары да енген). == Әкімшілік-аумақтық құрылысы == [[File:Улытауская область.png|400px|thumb|Облыстың әкімшілік бөлінісі (2022 жыл)]] Облыс 2 аудан мен 3 облыстық маңызы бар қаладан тұрады: {| class="wikitable" ! № !! Әкімшілік бірлік !! Аумағы<br>км²<br>(1 қараша 2019)<ref>[https://saryarqanews.kz/sites/default/files/inline-images/B7AE9480-E725-4122-96B7-EF5DE5C917C8.jpeg Ұлытау облысының картасы]{{Deadlink|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> !! Халық<br>саны<br>(1 қаңтар 2022)<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT452449&lang=ru 2022 жылдың басына қарай Қарағанды облысының халық саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220504170749/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT452449&lang=ru |date=2022-05-04 }}</ref> !! Халық<br>тығыздығы<br>адам/км² |- | 1 || [[Жаңаарқа ауданы]] || 62 347,81 || 34 758 || 0,56 |- | 2 || [[Ұлытау ауданы]] || 122 931,05 || 12 351 || 0,10 |- | 3 || [[Жезқазған]] қаласы || 1 760,97 || 91 619 || 52,03 |- | 4 || [[Қаражал (қала)|Қаражал]] қаласы || 792,43 || 18 699 || 23,60 |- | 5 || [[Сәтбаев (қала)|Сәтбаев]] қаласы || 1 104,35 || 69 571 || 63,00 |- | || '''Барлығы''' || '''188 936,61''' || '''226 998''' || '''1,20''' |} 2024 жылғы 1 қарашаға облыс халқының саны 221,3 мың адамды құрады, соның ішінде қалалықтар – 175,5 мың адам (79,3%), ауылдықтар –45,8 мың адам (20,7%).<ref name=":0">https://stat.gov.kz/region/ulytau/</ref> Халықтың табиғи өсімі 2024 жылғы қаңтар-қазанға 1916 адамды құрады (өткен жылдың сәйкес кезеңінде 2199 адам).<ref>https://stat.gov.kz/region/ulytau/</ref> 2024 жылғы қаңтар-қазанда туылғандар саны 3488 адамды құрады (2023 жылғы қаңтар-қазанда 6,7% аз), қайтыс болғандар саны 1572 адамды құрады (2023 жылғы қаңтар-қазанда 2,1% көп). Теріс көші-қонның айырмасы қалыптасты және -2138 адамды құрады (2023 жылғы қаңтар-қазанда – 2020адам), оның ішінде сыртқы көші-қонда– 8 адам (-134), ішкі көші-қонда – 2130 адам (-1886). 2025 жылғы 1 қарашаға облыс халқының саны 219,5 мың адамды құрады, соның ішінде қалалықтар – 174,4 мың адам (79,5%), ауылдықтар – 45,1 мың адам (20,5%).<ref name=":0" /> Халықтың табиғи өсімі 2025 жылғы қаңтар-қазанға 1495 адамды құрады (өткен жылдың сәйкес кезеңінде 1916 адам).<ref>https://stat.gov.kz/region/ulytau/</ref> 2025 жылғы қаңтар-қазанда туылғандар саны 2996 адамды құрады (2024 жылғы қаңтар-қазаннан 14,1% аз), қайтыс болғандар саны 1501 адамды құрады (2024 жылғы қаңтар-қазаннан 4,5% аз).<ref>https://stat.gov.kz/region/ulytau/</ref> Көші-қонның теріс айырмасы қалыптасты және -3330 адамды құрады (2024 жылғы қаңтар-қазанда – -2138 адам), оның ішінде сыртқы көші-қонда – -30 адам (-8), ішкі көші-қонда – -3300 адам (-2130). <ref>https://stat.gov.kz/region/ulytau/</ref> {{ПозКарта+|Қазақстан Ұлытау облысы|width=400|float=right|caption=Ұлытау облысының елді мекендері бір картада |places= {{ПозКарта~|Қазақстан Ұлытау облысы |label = [[Жезқазған]] |lat_deg = 47 |lat_min = 47 |lon_deg = 67 |lon_min = 42 |width = 490 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 27 }} {{ПозКарта~|Қазақстан Ұлытау облысы |label = [[Сәтбаев (қала)|Сәтбаев]] |lat_deg = 47 |lat_min = 54 |lon_deg = 67 |lon_min = 32 |width = 400 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 27 }} {{ПозКарта~|Қазақстан Ұлытау облысы |label = [[Қаражал (қала)|Қаражал]] |lat_deg = 48 |lat_min = 02 |lon_deg = 70 |lon_min = 47 |width = 400 |float = left |mark = Red pog.svg |mark size = 27 }} {{ПозКарта~|Қазақстан Ұлытау облысы |label = [[Ұлытау (ауыл)|Ұлытау]] |lat_deg = 48 |lat_min = 39 |lon_deg = 67 |lon_min = 0 |width = 300 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 27 }} {{ПозКарта~|Қазақстан Ұлытау облысы |label = [[Жезді (кент)|Жезді]] |lat_deg = 48 |lat_min = 03 |lon_deg = 67 |lon_min = 19 |width = 400 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 27 }} {{ПозКарта~|Қазақстан Ұлытау облысы |label = [[Қарсақпай]] |lat_deg = 47 |lat_min = 49 |lon_deg = 66 |lon_min = 13 |width = 400 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 27 }} {{ПозКарта~|Қазақстан Ұлытау облысы |label = [[Жаңаарқа]] |lat_deg = 48 |lat_min = 41 |lon_deg = 71 |lon_min = 38 |width = 400 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 27 }} {{ПозКарта~|Қазақстан Ұлытау облысы |label = [[Ералиев ауылы|Ералиев]] |lat_deg = 48 |lat_min = 38 |lon_deg = 70 |lon_min = 22 |width = 400 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 27 }} {{ПозКарта~|Қазақстан Ұлытау облысы |label = [[Кирово (Ұлытау облысы)|Кирово]] |lat_deg = 48 |lat_min = 51 |lon_deg = 71 |lon_min = 59 |width = 400 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 27 }} {{ПозКарта~|Қазақстан Ұлытау облысы |label = [[Қылыш (ауыл)|Қылыш]] |lat_deg = 47 |lat_min = 58 |lon_deg = 71 |lon_min = 03 |width = 400 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 27 }} {{ПозКарта~|Қазақстан Ұлытау облысы |label = [[Байғұл (ауыл)|Байғұл]] |lat_deg = 48 |lat_min = 17 |lon_deg = 70 |lon_min = 55 |width = 400 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 27 }} {{ПозКарта~|Қазақстан Ұлытау облысы |label = [[Айшырақ]] |lat_deg = 47 |lat_min = 43 |lon_deg = 71 |lon_min = 36 |width = 400 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 27 }} {{ПозКарта~|Қазақстан Ұлытау облысы |label = [[Үңгірлі (ауыл)|Үңгірлі]] |lat_deg = 49 |lat_min = 21 |lon_deg = 67 |lon_min = 01 |width = 400 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 27 }} {{ПозКарта~|Қазақстан Ұлытау облысы |label = [[Талдықұдық (Ұлытау облысы)|Талдықұдық]] |lat_deg = 48 |lat_min = 26 |lon_deg = 65 |lon_min = 40 |width = 400 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 27 }} {{ПозКарта~|Қазақстан Ұлытау облысы |label = [[Нарөлген (ауыл)|Нарөлген]] |lat_deg = 47 |lat_min = 24 |lon_deg = 64 |lon_min = 55 |width = 400 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 27 }} {{ПозКарта~|Қазақстан Ұлытау облысы |label = [[Құлжанбай]] |lat_deg = 47 |lat_min = 30 |lon_deg = 64 |lon_min = 09 |width = 400 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 27 }} {{ПозКарта~|Қазақстан Ұлытау облысы |label = [[Қызылүй (Жангелдин ауылдық округі)|Қызылүй]] |lat_deg = 48 |lat_min = 07 |lon_deg = 65 |lon_min = 20 |width = 400 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 27 }} {{ПозКарта~|Қазақстан Ұлытау облысы |label = [[Малшыбай]] |lat_deg = 48 |lat_min = 23 |lon_deg = 67 |lon_min = 51 |width = 400 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 27 }} {{ПозКарта~|Қазақстан Ұлытау облысы |label = [[Теректі (Ұлытау облысы)|Теректі]] |lat_deg = 48 |lat_min = 03 |lon_deg = 68 |lon_min = 32 |width = 400 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 27 }} {{ПозКарта~|Қазақстан Ұлытау облысы |label = [[Түйемойнақ (Жезқазған қалалық әкімдігі)|Түйемойнақ]] |lat_deg = 48 |lat_min = 10 |lon_deg = 69 |lon_min = 06 |width = 400 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 27 }} {{ПозКарта~|Қазақстан Ұлытау облысы |label = [[Ақкеңсе]] |lat_deg = 46 |lat_min = 48 |lon_deg = 68 |lon_min = 18 |width = 400 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 27 }} {{ПозКарта~|Қазақстан Ұлытау облысы |label = [[Кенжебайсамай]] |lat_deg = 47 |lat_min = 55 |lon_deg = 69 |lon_min = 52 |width = 400 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 27 }} }} == Еңбек және табыс == 2024 жылғы IІI тоқсанда жұмыссыздар саны 4088 адамды құрады. Жұмыссыздық деңгейі жұмыс күшіне қарағанда 4,1% құрады. 2024 жылдың 1 қарашаға жұмыспен қамту органдарында жұмыссыздар ретінде тіркелгендер саны 2211 адамды құрады немесе жұмыс күшінің санына 2,2% болып қалыптасты. 2024 жылғы IІI тоқсанда қызметкерлерге есептелген (кәсіпкерлік қызметпен айналысатын, шағын кәсіпорындарсыз), орташа айлық атаулы жалақы 515 543 теңгені құрады, өсім 2023 жылғы IІI тоқсанға 9,4% құрады. 2024 жылғы IІI тоқсанда нақты жалақы индексі 102,7% болып қалыптасты. 2024 жылғы II тоқсанда облыс халқының  орташа жан басына шаққандағы атаулы ақшалай табысы бағалау бойынша 283 878 теңгені құрады. 2023 жылғы II тоқсанға қарағанда 14,8%-ға жоғары, аталған кезеңге нақты ақшалай табыстың өсу қарқыны – 6,8%. == Экономика == 2024 жылғы қаңтар-маусымда жалпы өңірлік өнім көлемі қолданыстағы бағамен 798 910,2 млн. теңгені құрады. 2023 жылғы қаңтар-маусыммен салыстырғанда нақты ЖӨӨ 3,1% өсті. ЖӨӨ құрылымында тауарларды өндіру үлесі 68%, қызметтер көрсету – 25,3% құрады. Тұтыну бағасының индексі 2024 жылдың қарашасында 2023 жылғы желтоқсанмен салыстырғанда 106,6% құрады. Азық-түлік тауарларының бағасы 3,1%, азық-түлік емес тауарлардың бағасы – 7,6%, халыққа көрсетілетін ақылы қызметтердің бағасы – 11,3% өсті. 2023 жылдың желтоқсанмен салыстырғанда 2024 жылдың қарашасында өндіруші кәсіпорындардың өнеркәсіп өнімдерінің бағалары 1,9% арзандады. 2024 жылғы қаңтар-қарашада бөлшек сауда көлемі 100 565,7 млн.теңгені құрады немесе 2023 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 1,5%-ға көп. 2024 жылғы қаңтар-қарашада көтерме сауда көлемі 110 875,2 млн. теңгені құрады немесе 2023 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 2,3%құрады. Алдын ала деректер бойынша 2024 жылғы қаңтар-қазанда ЕАЭО елдерімен өзара сауда 50,8 млн. АҚШ долларын құрап, 2023 жылғы қаңтар-қазанмен салыстырғанда 32,7% азайды, оның ішінде экспорт – 14,3 млн. АҚШ долларын (54,5% аз), импорт – 36,5 млн. АҚШ долларын құрады (17,2% азайды).    == Әкімдерінің тізімі == # [[Берік Әбдіғалиұлы]] (11 маусым 2022 – 9 қазан 2024) # [[Дастан Адайұлы Рыспеков]] (9 қазан 2024 жылдан бастап) == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}} {{Ұлытау облысы}} [[Санат:Ұлытау облысы]] bnr1xs56u504fnouh7w7nthdci6oiek 0 685424 3591019 3582653 2026-04-24T11:12:27Z MuratbekErkebulan 162992 3591019 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан қала ішіндегі ауданы |ауданның атауы = Тұран ауданы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |облысы = |қаласы = Шымкент |әкімі = Берік Айдарұлы Әшірбеков |әкімдіктің мекенжайы = Шымкент қаласы, Байтұлы Баба көшесі, №12а |құрылған уақыты = [[2022 жыл]] |жер аумағы = 363 |жер аумағы бойынша орны = |тұрғыны = |халық саны бойынша орны = |санақ жылы = |тығыздығы = |тығыздығы бойынша орны = |ұлттық құрамы = |телефон коды = +7 7252 |пошта индексі = |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-turan?lang=kk Шымкент қаласы Тұран ауданы әкімінің аппараты |карта = Шымкент қаласы Тұран ауданы картада.png |ортаққордағы санаты = }} '''Тұран ауданы''' — [[Шымкент]] қаласы құрамындағы әкімшілік бірлік. 2022 жылы 7 шілдеде құрылды. Ауданның аумағы 36,3 мың га (қала аумағының 32%), халық саны – 220,7 мың адамды құрайды. == Сипаттамасы == Ауданға 16 елдімекен мен тұрғын алабы кіреді. Даңғылдар мен көшелер саны 533 болса, тұрғын үйлер саны 39 883. Ал әлеуметтік нысандар бойынша 25 мектеп, 18 балабақша, 6 колледж, 6 денсаулық мекемесі, 5 саябақ бар.<ref>[https://aigak.kz/2022/07/16/shmkentte-besnsh-audan-rld/ ШЫМКЕНТТЕ БЕСІНШІ АУДАН ҚҰРЫЛДЫ]</ref> Шымкент қаласындағы бесінші ауданға атау беру туралы қала әкімі аппаратының басшысы Г. Мауленкулов баяндады. Ол қоғамдық тыңдау өткізіліп, жаңа ауданға «Алаш», «Жібек жолы», «Тұран», «Бадам», «Мәртөбе», «Яссы», «Құрлық» атаулары мен Ш.Қалдаяқов, А.Асқаров, Ж.Тәшенов есімдерін беру бойынша ұсыныс пікірлер түскенін, көпшілік «Тұран» атауын қолдағанын, одан бөлек жергілікті қоғамдастық өкілдері, ардагерлер, зиялы қауым өкілдері, қоғамдық ұйымдардың ұсынымдары да ескерілгенін атап өтті. Нәтижесінде сессияда ҚР Үкіметінің жанындағы Республикалық ономастика комиссиясының қарауына «Тұран» атауын беру бойынша ұсынысты халық қалаулылары бір ауыздан қолдады. <ref>[https://ortcom.kz/kk/amp/novosti/1658300837 Шымкент қаласының жаңа, бесінші ауданы, "Тұран"атауын алды]</ref> == Шекарасы == Тұран ауданы Шымкент қаласының батыс бөлігінде орналасқан. Ауданның шығыс бөлігі [[Әл-Фараби ауданы]]мен шектеседі. Солтүстік бөлігі [[Абай ауданы (Шымкент)|Абай ауданымен]] шектеседі. Солтүстік-шығыс бөлігі [[Қаратау ауданы]]мен шектеседі. Аудан қаланың солтүстік-батыс бөлігінен "Жаңаталап" тұрғын алабы Үргінбай ата және Жанкелді батыр көшелерінің қиылысынан басталады. Одан әрі Жанкелді батыр көшесімен Бадам өзенінің арнасынан оңтүстік-шығыс бағытта, ұзақтығы 18300 метр, "Жаңаталап" тұрғын алабын, "Қорғасын-2" шағын ауданын солтүстікке қарай айналып, әрі қарай Шардара көшесінің қиылысына дейін жетеді. Шардара көшесімен темір жол бойымен солтүстік-шығыс бағытта, ұзақтығы 2100 метр, мұсылман зиратын айналып, К.Әсілбеков көшесінің қиылысына дейін жетеді. К.Әсілбеков көшесімен солтүстік-шығыс бағытқа бұрылып, ұзақтығы 390 метр, "Қорғасын-2" шағын ауданы, "Қорғасын-1" шағын ауданының бойымен Ю.Гагарин көшесінің қиылысына дейін жетеді. Одан әрі Ю.Гагарин көшесімен оңтүстік-шығыс бағытқа бұрылып, ұзақтығы 1120 метр, Н.Табынбаев көшесінің қиылысына дейін жетеді. Н.Табынбаев көшесімен солтүстік-шығыс бағытқа бұрылып, ұзақтығы 240 метр, Темірлан тас жолының қиылысына жетеді. Одан әрі Темірлан тас жолымен шығыс бағытта Әл-Фараби көшесіне дейін бұрылады. Әл-Фараби көшесімен солтүстік бағытқа бұрылып, ұзақтығы 1300 метр, Қошқар ата өзенінің қиылысына дейін жетеді. Одан әрі Қошқар ата өзені бойымен, ұзақтығы 2500 метр, солтүстік-шығыс бағытқа бұрылып, солтүстікке қарай "Агропром" шағын ауданын, мұсылман зиратын, "Қатынкөпір" шағын ауданын, "Самал" базарын айналып өтіп, О.Малқаров көшесінің қиылысына жетеді. О.Малқаров көшесімен шығыс бағытқа бұрылып, ұзақтығы 1350 метр, Қ.Қазиев көшесінің қиылысына дейін жетеді. Қ.Қазиев көшесімен солтүстік бағытқа бұрылып, ұзақтығы 850 метр Ұ.Арғынбеков көшесінің қиылысына дейін жетеді. Ұ.Арғынбеков көшесі бойымен шығыс бағытқа бұрылып, ұзақтығы 2500 метр, С.Бәйтереков көшесінің қиылысына дейін жетеді. Одан әрі С.Бәйтереков көшесімен оңтүстік бағытқа бұрылып, ұзақтығы 2260 метр, Мәделі қожа көшесінің қиылысына дейін жетеді. Мәделі қожа көшесімен батыс бағытқа бұрылып, ұзақтығы 2060 метр, Қ.Рысқұлбеков көшесінің қиылысына дейін жетеді. Қ.Рысқұлбеков көшесімен оңтүстік бағытқа бұрылып, ұзақтығы 1100 метр, Ғ.Иляев көшесінің қиылысына дейін жетеді. Одан әрі Ғ.Иляев көшесімен батыс бағытқа бұрылып, ұзақтығы 250 метр, Б.Момышұлы даңғылының қиылысына дейін жетеді. Одан әрі Б.Момышұлы даңғылымен оңтүстік бағытқа бұрылып, ұзақтығы 200 метр, Республика даңғылының қиылысына дейін жетеді. Республика даңғылымен (Шымкент-Ташкент трассасының жалғасы) оңтүстік бағытқа бұрылып, ұзақтығы 12250 метр, "Ақтас" шағын ауданын айналып өтіп, қаланың оңтүстік шекарасына сәйкес келетін оңтүстік айналма автожолдың қиылысына дейін жетеді. "Ақтас" шағын ауданын айналып өтіп, ұзақтығы 11400 метр, оңтүстік бағытқа бұрылып, Түркістан облысы Қазығұрт ауданы Рабат ауылы бағытындағы трассаға дейін жетеді, батысқа қарай қаланың оңтүстік шекарасына сәйкес келетін оңтүстік айналма автожолмен, ұзақтығы 10200 метр, Шымкент-Ташкент трассасының қиылысына дейін жетеді. Қаланың оңтүстік-батыс шекарасы бойымен 24 км жүріп , Үштау көшесін қиып өтіп (Түркістан облысы [[Қазығұрт ауданы]] Қызылдала ауылы бағытындағы трассаның жалғасы), шаруа қожалығын жүргізуге арналған жер бойымен өтеді, "Айкөл" тұрғын алабын айналып өтіп, Ә.Бекболатов көшесінің қиылысына жетеді (Түркістан облысы [[Арыс ауданы]] Тоғансай ауылына баратын жолдың жалғасы). Ә.Бекболатов көшесінің қиылысынан (Түркістан облысы Арыс ауданы Тоғансай ауылы бағытындағы трассаның жалғасы) қаланың батыс шекарасымен солтүстік бағытта, ұзақтығы 25600 метр, Бадам өзенінің бойымен Түркістан қаласына бағытталған темір жолдың қиылысына дейін жетеді. Одан әрі темір жол бойымен Түркістан қаласына бағытпен шығыс бағытқа бұрылып, 3500 метр, Үргінбай ата көшесі мен Жанкелді батыр көшесінің қиылысындағы "Жаңаталап" тұрғын алабына дейін жетеді. == Әкімдері == * Боранбай Нығметұлы Болатбеков (12.2022 — 12.2023) * Берік Айдарұлы Әшірбеков (12.2023 — қазіргі уақытқа дейін) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Шымкент аудандары]] hhpts45o4ha32razrvgymkva82k99bi 2 700124 3590493 3581912 2026-04-23T13:29:53Z Casserium 68287 3590493 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Абай Айдарханұлы Бисембаев | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Тұңғыш Президенттің]] көмекшісі | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = | Ізбасары = | Президент = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]] | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 21 қыркүйек 2012 | Басқаруын аяқтады_2 = 19 наурыз 2019 | Ізашары_2 = [[Серік Әбікенұлы Үмбетов|Серік Үмбетов]] | Ізбасары_2 = [[Ерлан Еркінұлы Баттақов|Ерлан Баттақов]] | Президент_2 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Туған күні = 1.4.1980 | Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті|Абылай хан атындағы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]] | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = халықаралық құжаттанушы | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = Aibek Dadebai | Марапаттары = {{қатар| {{Құрмет ордені}} | {{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}} }} {{қатар| {{Достық ордені (Қырғызстан)}} }} }} '''Абай Айдарханұлы Бисембаев''' ([[1 сәуір]] [[1980 жыл]], [[Алматы]]) — қазақстандық саясаткер, дипломат, 2024 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] басшысы. 6xm7xwdauupkvqnjl1sfqzivx7ai10k 3590502 3590493 2026-04-23T13:33:18Z Casserium 68287 3590502 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Абай Айдарханұлы Бисембаев | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Тұңғыш Президенттің]] көмекшісі | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = | Ізбасары = | Президент = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]] | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 21 қыркүйек 2012 | Басқаруын аяқтады_2 = 19 наурыз 2019 | Ізашары_2 = [[Серік Әбікенұлы Үмбетов|Серік Үмбетов]] | Ізбасары_2 = [[Ерлан Еркінұлы Баттақов|Ерлан Баттақов]] | Президент_2 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Туған күні = 21.5.1967 | Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті]] [[Нархоз университеті|Т. Рысқұлов атындағы Қазақ мемлекеттік басқару академиясы]] | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = халықаралық құжаттанушы | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар| {{Құрмет ордені}} | {{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}} }} {{қатар| {{Достық ордені (Қырғызстан)}} }} }} '''Абай Айдарханұлы Бисембаев''' ([[21 мамыр]] [[1967 жыл]], [[Зареченское]], [[Көкшетау облысы]]) — қазақстандық саясаткер, дипломат, 2024 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] басшысы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Президентінің Іс басқарушылары]] [[Санат:Нархоз университеті түлектері]] 3b4v6y5q1fe8ttogkvt775446it2ivz 3590505 3590502 2026-04-23T13:34:50Z Casserium 68287 «[[Санат:Нархоз университеті түлектері|Нархоз университеті түлектері]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Жаңа экономикалық университеті тұлғалары|Жаңа экономикалық университеті тұлғалары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3590505 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Абай Айдарханұлы Бисембаев | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Тұңғыш Президенттің]] көмекшісі | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = | Ізбасары = | Президент = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]] | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 21 қыркүйек 2012 | Басқаруын аяқтады_2 = 19 наурыз 2019 | Ізашары_2 = [[Серік Әбікенұлы Үмбетов|Серік Үмбетов]] | Ізбасары_2 = [[Ерлан Еркінұлы Баттақов|Ерлан Баттақов]] | Президент_2 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Туған күні = 21.5.1967 | Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті]] [[Нархоз университеті|Т. Рысқұлов атындағы Қазақ мемлекеттік басқару академиясы]] | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = халықаралық құжаттанушы | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар| {{Құрмет ордені}} | {{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}} }} {{қатар| {{Достық ордені (Қырғызстан)}} }} }} '''Абай Айдарханұлы Бисембаев''' ([[21 мамыр]] [[1967 жыл]], [[Зареченское]], [[Көкшетау облысы]]) — қазақстандық саясаткер, дипломат, 2024 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] басшысы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Президентінің Іс басқарушылары]] [[Санат:Жаңа экономикалық университеті тұлғалары]] 27ggoy42niher3ma0cjl1nhg1nam3ts 3590522 3590505 2026-04-23T13:46:54Z Casserium 68287 3590522 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Абай Айдарханұлы Бисембаев | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Тұңғыш Президенттің]] көмекшісі | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = | Ізбасары = | Президент = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]] | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 21 қыркүйек 2012 | Басқаруын аяқтады_2 = 19 наурыз 2019 | Ізашары_2 = [[Серік Әбікенұлы Үмбетов|Серік Үмбетов]] | Ізбасары_2 = [[Ерлан Еркінұлы Баттақов|Ерлан Баттақов]] | Президент_2 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Туған күні = 21.5.1967 | Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті]] [[Нархоз университеті|Т. Рысқұлов атындағы Қазақ мемлекеттік басқару академиясы]] | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = халықаралық құжаттанушы | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар| {{Құрмет ордені}} | {{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}} }} {{қатар| {{Достық ордені (Қырғызстан)}} }} }} '''Абай Айдарханұлы Бисембаев''' ([[21 мамыр]] [[1967 жыл]], [[Зареченское]], [[Көкшетау облысы]]) — қазақстандық саясаткер, дипломат, 2024 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] басшысы. == Білімі == == Мансабы == Еңбек жолын 1992 жылы Қазақстан Ғылым академиясы Сыртқы экономика орталығының кіші ғылыми қызметкері болып бастаған. 1992-1994 жылдары Мемлекеттік мүлік жөніндегі мемлекеттік комитеттің жаппай жекешелендіру басқармасында жетекші маман, бөлім меңгерушісі, басқарма бастығы болып қызмет атқарды. 1994 жылы Министрлер кабинетінің іс басқармасы аумақтық даму бөлімінің бас инспекторы, 1994-1995 жылдары Президент жанындағы Экономикалық консультанттар кеңесінің консультанты, 1995-1996 жылдары Бағалы қағаздар жөніндегі ұлттық комиссия мүшесі сияқты лауазымдар атқарды. 1996-2006 жылдары [[Азық-түлік келісімшарт корпорациясы]]нда вице-президент, президент, бірінші вице-президент лауазымдарын атқарды. 2006 жылы Президент іс басқарушысының орынбасары болып тағайындалды. 2012 жылдан бастап 2019 жылға дейін Президенттің іс басқармасын басқарды. 2019 жылғы 19 наурызда Тұңғыш Президент — Елбасының көмекшісі және Президент іс басқарушысының бірінші орынбасары болып тағайындалды. Бұл лауазымды 2022 жылға дейін атқарды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Президентінің Іс басқарушылары]] [[Санат:Жаңа экономикалық университеті тұлғалары]] ip8c21q858b80hqxoyvad48gi2mjbdh 3590527 3590522 2026-04-23T13:49:18Z Casserium 68287 3590527 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Абай Айдарханұлы Бисембаев | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Тұңғыш Президенттің]] көмекшісі | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 19 наурыз 2019 | Басқаруын аяқтады = 2022 | Ізашары = | Ізбасары = | Президент = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]] | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 21 қыркүйек 2012 | Басқаруын аяқтады_2 = 19 наурыз 2019 | Ізашары_2 = [[Серік Әбікенұлы Үмбетов|Серік Үмбетов]] | Ізбасары_2 = [[Ерлан Еркінұлы Баттақов|Ерлан Баттақов]] | Президент_2 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Туған күні = 21.5.1967 | Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті]] [[Нархоз университеті|Т. Рысқұлов атындағы Қазақ мемлекеттік басқару академиясы]] | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = халықаралық құжаттанушы | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар| {{Құрмет ордені}} | {{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}} }} {{қатар| {{Нұрсұлтан Назарбаев ордені}} }} }} '''Абай Айдарханұлы Бисембаев''' ([[21 мамыр]] [[1967 жыл]], [[Зареченское]], [[Көкшетау облысы]]) — қазақстандық саясаткер, 2012-2019 жылдары [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]]. == Білімі == == Мансабы == Еңбек жолын 1992 жылы Қазақстан Ғылым академиясы Сыртқы экономика орталығының кіші ғылыми қызметкері болып бастаған. 1992-1994 жылдары Мемлекеттік мүлік жөніндегі мемлекеттік комитеттің жаппай жекешелендіру басқармасында жетекші маман, бөлім меңгерушісі, басқарма бастығы болып қызмет атқарды. 1994 жылы Министрлер кабинетінің іс басқармасы аумақтық даму бөлімінің бас инспекторы, 1994-1995 жылдары Президент жанындағы Экономикалық консультанттар кеңесінің консультанты, 1995-1996 жылдары Бағалы қағаздар жөніндегі ұлттық комиссия мүшесі сияқты лауазымдар атқарды. 1996-2006 жылдары [[Азық-түлік келісімшарт корпорациясы]]нда вице-президент, президент, бірінші вице-президент лауазымдарын атқарды. 2006 жылы Президент іс басқарушысының орынбасары болып тағайындалды. 2012 жылдан бастап 2019 жылға дейін Президенттің іс басқармасын басқарды. 2019 жылғы 19 наурызда Тұңғыш Президент — Елбасының көмекшісі және Президент іс басқарушысының бірінші орынбасары болып тағайындалды. Бұл лауазымды 2022 жылға дейін атқарды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Президентінің Іс басқарушылары]] [[Санат:Жаңа экономикалық университеті тұлғалары]] ssuyrlktagsttj7n3yw5rlkkh2o2z5w 3590532 3590527 2026-04-23T13:53:40Z Casserium 68287 3590532 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Абай Айдарханұлы Бисембаев | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Тұңғыш Президент — Елбасының]] көмекшісі | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 19 наурыз 2019 | Басқаруын аяқтады = 2022 | Ізашары = | Ізбасары = | тақырыпша1 = Елбасы | мәтін1 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]] | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 21 қыркүйек 2012 | Басқаруын аяқтады_2 = 19 наурыз 2019 | Ізашары_2 = [[Серік Әбікенұлы Үмбетов|Серік Үмбетов]] | Ізбасары_2 = [[Ерлан Еркінұлы Баттақов|Ерлан Баттақов]] | Президент_2 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Туған күні = 21.5.1967 | Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті]] [[Нархоз университеті|Т. Рысқұлов атындағы Қазақ мемлекеттік басқару академиясы]] | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = халықаралық құжаттанушы | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар| {{Құрмет ордені}} | {{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}} }} }} }} '''Абай Айдарханұлы Бисембаев''' ([[21 мамыр]] [[1967 жыл]], [[Зареченское]], [[Көкшетау облысы]]) — қазақстандық саясаткер, 2012-2019 жылдары [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]]. == Білімі == == Мансабы == Еңбек жолын 1992 жылы Қазақстан Ғылым академиясы Сыртқы экономика орталығының кіші ғылыми қызметкері болып бастаған. 1992-1994 жылдары Мемлекеттік мүлік жөніндегі мемлекеттік комитеттің жаппай жекешелендіру басқармасында жетекші маман, бөлім меңгерушісі, басқарма бастығы болып қызмет атқарды. 1994 жылы Министрлер кабинетінің іс басқармасы аумақтық даму бөлімінің бас инспекторы, 1994-1995 жылдары Президент жанындағы Экономикалық консультанттар кеңесінің консультанты, 1995-1996 жылдары Бағалы қағаздар жөніндегі ұлттық комиссия мүшесі сияқты лауазымдар атқарды. 1996-2006 жылдары [[Азық-түлік келісімшарт корпорациясы]]нда вице-президент, президент, бірінші вице-президент лауазымдарын атқарды. 2006 жылы Президент іс басқарушысының орынбасары болып тағайындалды. 2012 жылдан бастап 2019 жылға дейін Президенттің іс басқармасын басқарды. 2019 жылғы 19 наурызда Тұңғыш Президент — Елбасының көмекшісі және Президент іс басқарушысының бірінші орынбасары болып тағайындалды. Бұл лауазымды 2022 жылға дейін атқарды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Президентінің Іс басқарушылары]] [[Санат:Жаңа экономикалық университеті тұлғалары]] hr1du3chulrwmj0er3tfixqfab64icm 3590541 3590532 2026-04-23T13:57:56Z Casserium 68287 3590541 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Абай Айдарханұлы Бисембаев | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Тұңғыш Президент — Елбасының]] көмекшісі | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 19 наурыз 2019 | Басқаруын аяқтады = 2022 | Ізашары = | Ізбасары = | тақырыпша1 = Елбасы | мәтін1 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]] | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 21 қыркүйек 2012 | Басқаруын аяқтады_2 = 19 наурыз 2019 | Ізашары_2 = [[Серік Әбікенұлы Үмбетов|Серік Үмбетов]] | Ізбасары_2 = [[Ерлан Еркінұлы Баттақов|Ерлан Баттақов]] | Президент_2 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Туған күні = 21.5.1967 | Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті]] [[Нархоз университеті|Т. Рысқұлов атындағы Қазақ мемлекеттік басқару академиясы]] | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = халықаралық құжаттанушы | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар| {{Құрмет ордені}} | {{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}} }} }} }} '''Абай Айдарханұлы Бисембаев''' ([[21 мамыр]] [[1967 жыл]], [[Зареченское]], [[Көкшетау облысы]]) — қазақстандық саясаткер, саясаттанушы, 2012-2019 жылдары [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]]. Саясаттану ғылымдарының кандидаты. == Білімі == 1992 жылы [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетін]] «әлеуметтік-саяси қатынастар теориясы» мамандығы бойынша саясаттанушы мамандығын, [[Нархоз университеті|Т. Рысқұлов атындағы Қазақ мемлекеттік басқару академиясы]] Московский государственный университет имени М.В. Ломоносова () Политолог по специальности ; · Институт рынка при Казахской государственной академии управления имени Т.Рыскулова (1996) Финансы и кредит Кандидат политических наук, тема диссертации: «Геостратегия России в Центральной Азии (политический анализ)» (2000) == Мансабы == Еңбек жолын 1992 жылы Қазақстан Ғылым академиясы Сыртқы экономика орталығының кіші ғылыми қызметкері болып бастаған. 1992-1994 жылдары Мемлекеттік мүлік жөніндегі мемлекеттік комитеттің жаппай жекешелендіру басқармасында жетекші маман, бөлім меңгерушісі, басқарма бастығы болып қызмет атқарды. 1994 жылы Министрлер кабинетінің іс басқармасы аумақтық даму бөлімінің бас инспекторы, 1994-1995 жылдары Президент жанындағы Экономикалық консультанттар кеңесінің консультанты, 1995-1996 жылдары Бағалы қағаздар жөніндегі ұлттық комиссия мүшесі сияқты лауазымдар атқарды. 1996-2006 жылдары [[Азық-түлік келісімшарт корпорациясы]]нда вице-президент, президент, бірінші вице-президент лауазымдарын атқарды. 2006 жылы Президент іс басқарушысының орынбасары болып тағайындалды. 2012 жылдан бастап 2019 жылға дейін Президенттің іс басқармасын басқарды. 2019 жылғы 19 наурызда Тұңғыш Президент — Елбасының көмекшісі және Президент іс басқарушысының бірінші орынбасары болып тағайындалды. Бұл лауазымды 2022 жылға дейін атқарды.<ref>[]</ref> == Марапаттары == «Құрмет», «Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев» (12.2019) ордендерімен, «Ерен еңбегі үшін», «Еуразиялық экономикалық одақтың дамуына қосқан үлесі үшін» (29.05.2019) медальдарымен марапатталған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Президентінің Іс басқарушылары]] [[Санат:Жаңа экономикалық университеті тұлғалары]] 7a84tj2q4riwafqb7uph3iatnh60es7 3590552 3590541 2026-04-23T14:05:05Z Casserium 68287 3590552 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Абай Айдарханұлы Бисембаев | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Тұңғыш Президент — Елбасының көмекшісі | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 19 наурыз 2019 | Басқаруын аяқтады = 2022 | Ізашары = | Ізбасары = | тақырыпша1 = Елбасы | мәтін1 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]] | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 21 қыркүйек 2012 | Басқаруын аяқтады_2 = 19 наурыз 2019 | Ізашары_2 = [[Серік Әбікенұлы Үмбетов|Серік Үмбетов]] | Ізбасары_2 = [[Ерлан Еркінұлы Баттақов|Ерлан Баттақов]] | Президент_2 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Туған күні = 21.5.1967 | Туған жері = [[Зареченское]], {{туғанжері|Көкшетау облысы|Көкшетау облысында}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті]]<br> [[Нархоз университеті|Т. Рысқұлов атындағы Қазақ мемлекеттік басқару академиясы]] | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = саясаттанушы, қаржыгер | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар| {{Құрмет ордені}} | {{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}} }} }} '''Абай Айдарханұлы Бисембаев''' ([[21 мамыр]] [[1967 жыл]], [[Зареченское]], [[Көкшетау облысы]]) — қазақстандық саясаткер, саясаттанушы, 2012-2019 жылдары [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]] және 2019-2022 жылдары Тұңғыш Президент — Елбасының көмекшісі. Саясаттану ғылымдарының кандидаты. == Білімі == 1992 жылы [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетін]] «әлеуметтік-саяси қатынастар теориясы» саласы бойынша саясаттанушы мамандығын, 1996 жылы [[Нархоз университеті|Т. Рысқұлов атындағы Қазақ мемлекеттік басқару академиясының]] жанындағы нарық институтын «қаржы және несие» мамандығы бойынша бітірген. Саясаттану ғылымдарының кандидаты, диссертация тақырыбы: «Ресейдің Орталық Азиядағы геостратегиясы (саяси сараптама)» (2000 жыл). == Мансабы == Еңбек жолын 1992 жылы Қазақстан Ғылым академиясы Сыртқы экономика орталығының кіші ғылыми қызметкері болып бастаған. 1992-1994 жылдары Мемлекеттік мүлік жөніндегі мемлекеттік комитеттің жаппай жекешелендіру басқармасында жетекші маман, бөлім меңгерушісі, басқарма бастығы болып қызмет атқарды. 1994 жылы Министрлер кабинетінің іс басқармасы аумақтық даму бөлімінің бас инспекторы, 1994-1995 жылдары Президент жанындағы Экономикалық консультанттар кеңесінің консультанты, 1995-1996 жылдары Бағалы қағаздар жөніндегі ұлттық комиссия мүшесі болды. 1996-2006 жылдары [[Азық-түлік келісімшарт корпорациясы]]нда вице-президент, президент, бірінші вице-президент лауазымдарын атқарды. 2006 жылы Президент іс басқарушысының орынбасары болып тағайындалды. 2012 жылдан бастап 2019 жылға дейін [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің іс басқармасын]] басқарды. 2019 жылғы 19 наурызда Тұңғыш Президент — Елбасының көмекшісі және Президент іс басқарушысының бірінші орынбасары болып тағайындалды. Бұл лауазымдарды 2022 жылға дейін атқарды.<ref>[]</ref> == Марапаттары == «Құрмет», «Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев» (12.2019) ордендерімен, «Ерен еңбегі үшін», «Еуразиялық экономикалық одақтың дамуына қосқан үлесі үшін» (29.05.2019) медальдарымен марапатталған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Президентінің Іс басқарушылары]] [[Санат:Жаңа экономикалық университеті тұлғалары]] 6c382qjsyoh64rnvkp6q0b9bd4esiy2 3590557 3590552 2026-04-23T14:06:50Z Casserium 68287 3590557 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Абай Айдарханұлы Бисембаев | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Тұңғыш Президент — Елбасының көмекшісі | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 19 наурыз 2019 | Басқаруын аяқтады = 2022 | Ізашары = | Ізбасары = | тақырыпша1 = Елбасы | мәтін1 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]] | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 21 қыркүйек 2012 | Басқаруын аяқтады_2 = 19 наурыз 2019 | Ізашары_2 = [[Серік Әбікенұлы Үмбетов|Серік Үмбетов]] | Ізбасары_2 = [[Ерлан Еркінұлы Баттақов|Ерлан Баттақов]] | Президент_2 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Туған күні = 21.5.1967 | Туған жері = [[Зареченское]], {{туғанжері|Көкшетау облысы|Көкшетау облысында}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті]]<br> [[Нархоз университеті|Т. Рысқұлов атындағы Қазақ мемлекеттік басқару академиясы]] | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = саясаттанушы, қаржыгер | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар| {{Құрмет ордені}} | {{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}} }} }} '''Абай Айдарханұлы Бисембаев''' ([[21 мамыр]] [[1967 жыл]], [[Зареченское]], [[Көкшетау облысы]]) — қазақстандық саясаткер, саясаттанушы, 2012-2019 жылдары [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]] және 2019-2022 жылдары Тұңғыш Президент — Елбасының көмекшісі. Саясаттану ғылымдарының кандидаты. == Білімі == 1992 жылы [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетін]] «әлеуметтік-саяси қатынастар теориясы» саласы бойынша саясаттанушы мамандығын, 1996 жылы [[Нархоз университеті|Т. Рысқұлов атындағы Қазақ мемлекеттік басқару академиясының]] жанындағы нарық институтын «қаржы және несие» мамандығы бойынша бітірген. Саясаттану ғылымдарының кандидаты, диссертация тақырыбы: «Ресейдің Орталық Азиядағы геостратегиясы (саяси сараптама)» (2000 жыл).<ref name="bei">[https://prg.kz/document/?doc_id=31255467 Бисембаев Абай Айдарханович (персональная справка)]</ref> == Мансабы == Еңбек жолын 1992 жылы Қазақстан Ғылым академиясы Сыртқы экономика орталығының кіші ғылыми қызметкері болып бастаған. 1992-1994 жылдары Мемлекеттік мүлік жөніндегі мемлекеттік комитеттің жаппай жекешелендіру басқармасында жетекші маман, бөлім меңгерушісі, басқарма бастығы болып қызмет атқарды. 1994 жылы Министрлер кабинетінің іс басқармасы аумақтық даму бөлімінің бас инспекторы, 1994-1995 жылдары Президент жанындағы Экономикалық консультанттар кеңесінің консультанты, 1995-1996 жылдары Бағалы қағаздар жөніндегі ұлттық комиссия мүшесі болды. 1996-2006 жылдары [[Азық-түлік келісімшарт корпорациясы]]нда вице-президент, президент, бірінші вице-президент лауазымдарын атқарды. 2006 жылы Президент іс басқарушысының орынбасары болып тағайындалды. 2012 жылдан бастап 2019 жылға дейін [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің іс басқармасын]] басқарды. 2019 жылғы 19 наурызда Тұңғыш Президент — Елбасының көмекшісі және Президент іс басқарушысының бірінші орынбасары болып тағайындалды. Бұл лауазымдарды 2022 жылға дейін атқарды.<ref name="bei" /> == Марапаттары == «Құрмет», «Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев» (12.2019) ордендерімен, «Ерен еңбегі үшін», «Еуразиялық экономикалық одақтың дамуына қосқан үлесі үшін» (29.05.2019) медальдарымен марапатталған.<ref name="bei" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Президентінің Іс басқарушылары]] [[Санат:Жаңа экономикалық университеті тұлғалары]] b5xmk6pgtmz85d37vasrj61hz6umic3 3590560 3590557 2026-04-23T14:08:48Z Casserium 68287 3590560 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Абай Айдарханұлы Бисембаев | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Тұңғыш Президент — Елбасының көмекшісі | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 19 наурыз 2019 | Басқаруын аяқтады = 2022 | Ізашары = | Ізбасары = | тақырыпша1 = Елбасы | мәтін1 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]] | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 21 қыркүйек 2012 | Басқаруын аяқтады_2 = 19 наурыз 2019 | Ізашары_2 = [[Серік Әбікенұлы Үмбетов|Серік Үмбетов]] | Ізбасары_2 = [[Ерлан Еркінұлы Баттақов|Ерлан Баттақов]] | Президент_2 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Туған күні = 21.5.1967 | Туған жері = [[Зареченское]], {{туғанжері|Көкшетау облысы|Көкшетау облысында}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті]]<br> [[Нархоз университеті|Т. Рысқұлов атындағы Қазақ мемлекеттік басқару академиясы]] | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = саясаттанушы, қаржыгер | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар| {{Құрмет ордені}} | {{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}} }} }} '''Абай Айдарханұлы Бисембаев''' ([[21 мамыр]] [[1967 жыл]], [[Зареченское]], [[Көкшетау облысы]]) — қазақстандық саясаткер, саясаттанушы, 2012-2019 жылдары [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]] және 2019-2022 жылдары Тұңғыш Президент — Елбасының көмекшісі. Саясаттану ғылымдарының кандидаты. == Білімі == 1992 жылы [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетін]] «әлеуметтік-саяси қатынастар теориясы» саласы бойынша саясаттанушы мамандығын, 1996 жылы [[Нархоз университеті|Т. Рысқұлов атындағы Қазақ мемлекеттік басқару академиясының]] жанындағы нарық институтын «қаржы және несие» мамандығы бойынша бітірген. Саясаттану ғылымдарының кандидаты, диссертация тақырыбы: «Ресейдің Орталық Азиядағы геостратегиясы (саяси сараптама)» (2000 жыл).<ref name="bei">[https://prg.kz/document/?doc_id=31255467 Бисембаев Абай Айдарханович (персональная справка)]</ref> == Мансабы == Еңбек жолын 1992 жылы Қазақстан Ғылым академиясы Сыртқы экономика орталығының кіші ғылыми қызметкері болып бастаған. 1992-1994 жылдары Мемлекеттік мүлік жөніндегі мемлекеттік комитеттің жаппай жекешелендіру басқармасында жетекші маман, бөлім меңгерушісі, басқарма бастығы болып қызмет атқарды. 1994 жылы Министрлер кабинетінің іс басқармасы аумақтық даму бөлімінің бас инспекторы, 1994-1995 жылдары Президент жанындағы Экономикалық консультанттар кеңесінің консультанты, 1995-1996 жылдары Бағалы қағаздар жөніндегі ұлттық комиссия мүшесі болды. 1996-2006 жылдары [[Азық-түлік келісімшарт корпорациясы]]нда вице-президент, президент, бірінші вице-президент лауазымдарын атқарды. 2006 жылы Президент іс басқарушысының орынбасары болып тағайындалды. 2012 жылдан бастап 2019 жылға дейін [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің іс басқармасын]] басқарды. 2019 жылғы 19 наурызда Тұңғыш Президент — Елбасының көмекшісі және Президент іс басқарушысының бірінші орынбасары болып тағайындалды. Бұл лауазымдарды 2022 жылға дейін атқарды.<ref name="bei" /> == Отбасы == Үйленген, жұбайы — Бисембаева (Қозбағарова) Бағила Мүбәракқызы. Балалары: ұлы — Арслан (1989 жылы туған), қызы — Анель (1993 жылы туған).<ref name="bei" /> == Марапаттары == «Құрмет», «Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев» (12.2019) ордендерімен, «Ерен еңбегі үшін», «Еуразиялық экономикалық одақтың дамуына қосқан үлесі үшін» (29.05.2019) медальдарымен марапатталған.<ref name="bei" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Президентінің Іс басқарушылары]] [[Санат:Жаңа экономикалық университеті тұлғалары]] 56y4d1f388g7q0gs66tz32hqbk7zrpr 3590563 3590560 2026-04-23T14:11:10Z Casserium 68287 3590563 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Абай Айдарханұлы Бисембаев | Шынайы есімі = | Суреті = Бисембаев Абай Айдарханович.jpg | Сурет ені = | Атауы = Бисембаев, 2012 жыл | Титулы = Тұңғыш Президент — Елбасының көмекшісі | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 19 наурыз 2019 | Басқаруын аяқтады = 2022 | Ізашары = | Ізбасары = | тақырыпша1 = Елбасы | мәтін1 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]] | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 21 қыркүйек 2012 | Басқаруын аяқтады_2 = 19 наурыз 2019 | Ізашары_2 = [[Серік Әбікенұлы Үмбетов|Серік Үмбетов]] | Ізбасары_2 = [[Ерлан Еркінұлы Баттақов|Ерлан Баттақов]] | Президент_2 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Туған күні = 21.5.1967 | Туған жері = [[Зареченское]], {{туғанжері|Көкшетау облысы|Көкшетау облысында}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті]]<br> [[Нархоз университеті|Т. Рысқұлов атындағы Қазақ мемлекеттік басқару академиясы]] | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = саясаттанушы, қаржыгер | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар| {{Құрмет ордені}} | {{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}} }} }} '''Абай Айдарханұлы Бисембаев''' ([[21 мамыр]] [[1967 жыл]], [[Зареченское]], [[Көкшетау облысы]]) — қазақстандық саясаткер, саясаттанушы, 2012-2019 жылдары [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]] және 2019-2022 жылдары Тұңғыш Президент — Елбасының көмекшісі. Саясаттану ғылымдарының кандидаты. == Білімі == 1992 жылы [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетін]] «әлеуметтік-саяси қатынастар теориясы» саласы бойынша саясаттанушы мамандығын, 1996 жылы [[Нархоз университеті|Т. Рысқұлов атындағы Қазақ мемлекеттік басқару академиясының]] жанындағы нарық институтын «қаржы және несие» мамандығы бойынша бітірген. Саясаттану ғылымдарының кандидаты, диссертация тақырыбы: «Ресейдің Орталық Азиядағы геостратегиясы (саяси сараптама)» (2000 жыл).<ref name="bei">[https://prg.kz/document/?doc_id=31255467 Бисембаев Абай Айдарханович (персональная справка)]</ref> == Мансабы == Еңбек жолын 1992 жылы Қазақстан Ғылым академиясы Сыртқы экономика орталығының кіші ғылыми қызметкері болып бастаған. 1992-1994 жылдары Мемлекеттік мүлік жөніндегі мемлекеттік комитеттің жаппай жекешелендіру басқармасында жетекші маман, бөлім меңгерушісі, басқарма бастығы болып қызмет атқарды. 1994 жылы Министрлер кабинетінің іс басқармасы аумақтық даму бөлімінің бас инспекторы, 1994-1995 жылдары Президент жанындағы Экономикалық консультанттар кеңесінің консультанты, 1995-1996 жылдары Бағалы қағаздар жөніндегі ұлттық комиссия мүшесі болды. 1996-2006 жылдары [[Азық-түлік келісімшарт корпорациясы]]нда вице-президент, президент, бірінші вице-президент лауазымдарын атқарды. 2006 жылы Президент іс басқарушысының орынбасары болып тағайындалды. 2012 жылдан бастап 2019 жылға дейін [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің іс басқармасын]] басқарды. 2019 жылғы 19 наурызда Тұңғыш Президент — Елбасының көмекшісі және Президент іс басқарушысының бірінші орынбасары болып тағайындалды. Бұл лауазымдарды 2022 жылға дейін атқарды.<ref name="bei" /> == Отбасы == Үйленген, жұбайы — Бисембаева (Қозбағарова) Бағила Мүбәракқызы. Балалары: ұлы — Арслан (1989 жылы туған), қызы — Анель (1993 жылы туған).<ref name="bei" /> == Марапаттары == «Құрмет», «Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев» (12.2019) ордендерімен, «Ерен еңбегі үшін», «Еуразиялық экономикалық одақтың дамуына қосқан үлесі үшін» (29.05.2019) медальдарымен марапатталған.<ref name="bei" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Президентінің Іс басқарушылары]] [[Санат:Жаңа экономикалық университеті тұлғалары]] 2rcbbffmkgbr1w962jgkndju145ooka 3590567 3590563 2026-04-23T14:15:44Z Casserium 68287 3590567 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Абай Айдарханұлы Бисембаев | Шынайы есімі = | Суреті = Бисембаев Абай Айдарханович.jpg | Сурет ені = | Атауы = Бисембаев, 2012 жыл | Титулы = Тұңғыш Президент — Елбасының көмекшісі | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 19 наурыз 2019 | Басқаруын аяқтады = 2022 | Ізашары = | Ізбасары = | тақырыпша1 = Елбасы | мәтін1 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]] | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 21 қыркүйек 2012 | Басқаруын аяқтады_2 = 19 наурыз 2019 | Ізашары_2 = [[Серік Әбікенұлы Үмбетов|Серік Үмбетов]] | Ізбасары_2 = [[Ерлан Еркінұлы Баттақов|Ерлан Баттақов]] | Президент_2 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Туған күні = 21.5.1967 | Туған жері = [[Зареченское]], {{туғанжері|Көкшетау облысы|Көкшетау облысында}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті]]<br> [[Нархоз университеті|Т. Рысқұлов атындағы Қазақ мемлекеттік басқару академиясы]] | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = саясаттанушы, қаржыгер | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар| {{Құрмет ордені}} | {{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}} }} }} '''Абай Айдарханұлы Бисембаев''' ([[21 мамыр]] [[1967 жыл]], [[Зареченское]], [[Көкшетау облысы]]) — қазақстандық саясаткер, саясаттанушы, 2012-2019 жылдары [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]] және 2019-2022 жылдары Тұңғыш Президент — Елбасының көмекшісі. Саясаттану ғылымдарының кандидаты. == Білімі == 1992 жылы [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетін]] «әлеуметтік-саяси қатынастар теориясы» саласы бойынша саясаттанушы мамандығын, 1996 жылы [[Нархоз университеті|Т. Рысқұлов атындағы Қазақ мемлекеттік басқару академиясының]] жанындағы нарық институтын «қаржы және несие» мамандығы бойынша бітірген. Саясаттану ғылымдарының кандидаты, диссертация тақырыбы: «Ресейдің Орталық Азиядағы геостратегиясы (саяси сараптама)» (2000 жыл).<ref name="bei">[https://prg.kz/document/?doc_id=31255467 Бисембаев Абай Айдарханович (персональная справка)]</ref> == Мансабы == Еңбек жолын 1992 жылы Қазақстан Ғылым академиясы Сыртқы экономика орталығының кіші ғылыми қызметкері болып бастаған. 1992-1994 жылдары Мемлекеттік мүлік жөніндегі мемлекеттік комитеттің жаппай жекешелендіру басқармасында жетекші маман, бөлім меңгерушісі, басқарма бастығы болып қызмет атқарды. 1994 жылы Министрлер кабинетінің іс басқармасы аумақтық даму бөлімінің бас инспекторы, 1994-1995 жылдары Президент жанындағы Экономикалық консультанттар кеңесінің консультанты, 1995-1996 жылдары Бағалы қағаздар жөніндегі ұлттық комиссия мүшесі болды. 1996-2006 жылдары [[Азық-түлік келісімшарт корпорациясы]]нда вице-президент, президент, бірінші вице-президент лауазымдарын атқарды. 2006 жылы Президент іс басқарушысының орынбасары болып тағайындалды. 2012 жылдан бастап 2019 жылға дейін [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің іс басқармасын]] басқарды. 2019 жылғы 19 наурызда Тұңғыш Президент — Елбасының көмекшісі және Президент іс басқарушысының бірінші орынбасары болып тағайындалды. Бұл лауазымдарды 2022 жылға дейін атқарды.<ref name="bei" /> == Отбасы == Үйленген, жұбайы — Бисембаева (Қозбағарова) Бағила Мүбәракқызы. Балалары: ұлы — Арслан (1989 жылы туған), қызы — Анель (1993 жылы туған).<ref name="bei" /> Інісі Жамбыл Бисембаев (1969 жылы туған) — ірі кәсіпкер.<ref>[https://www.goszakup.gov.kz/ru/registry/show_supplier/217313ТОО "Барс 2030"]</ref> == Марапаттары == «Құрмет», «Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев» (12.2019) ордендерімен, «Ерен еңбегі үшін», «Еуразиялық экономикалық одақтың дамуына қосқан үлесі үшін» (29.05.2019) медальдарымен марапатталған.<ref name="bei" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Президентінің Іс басқарушылары]] [[Санат:Жаңа экономикалық университеті тұлғалары]] a86pu3nvbjmnlq002s9ce7zx2mrvv79 3590570 3590567 2026-04-23T14:24:20Z Casserium 68287 /* Отбасы */ 3590570 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Абай Айдарханұлы Бисембаев | Шынайы есімі = | Суреті = Бисембаев Абай Айдарханович.jpg | Сурет ені = | Атауы = Бисембаев, 2012 жыл | Титулы = Тұңғыш Президент — Елбасының көмекшісі | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 19 наурыз 2019 | Басқаруын аяқтады = 2022 | Ізашары = | Ізбасары = | тақырыпша1 = Елбасы | мәтін1 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]] | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 21 қыркүйек 2012 | Басқаруын аяқтады_2 = 19 наурыз 2019 | Ізашары_2 = [[Серік Әбікенұлы Үмбетов|Серік Үмбетов]] | Ізбасары_2 = [[Ерлан Еркінұлы Баттақов|Ерлан Баттақов]] | Президент_2 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Туған күні = 21.5.1967 | Туған жері = [[Зареченское]], {{туғанжері|Көкшетау облысы|Көкшетау облысында}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті]]<br> [[Нархоз университеті|Т. Рысқұлов атындағы Қазақ мемлекеттік басқару академиясы]] | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = саясаттанушы, қаржыгер | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар| {{Құрмет ордені}} | {{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}} }} }} '''Абай Айдарханұлы Бисембаев''' ([[21 мамыр]] [[1967 жыл]], [[Зареченское]], [[Көкшетау облысы]]) — қазақстандық саясаткер, саясаттанушы, 2012-2019 жылдары [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]] және 2019-2022 жылдары Тұңғыш Президент — Елбасының көмекшісі. Саясаттану ғылымдарының кандидаты. == Білімі == 1992 жылы [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетін]] «әлеуметтік-саяси қатынастар теориясы» саласы бойынша саясаттанушы мамандығын, 1996 жылы [[Нархоз университеті|Т. Рысқұлов атындағы Қазақ мемлекеттік басқару академиясының]] жанындағы нарық институтын «қаржы және несие» мамандығы бойынша бітірген. Саясаттану ғылымдарының кандидаты, диссертация тақырыбы: «Ресейдің Орталық Азиядағы геостратегиясы (саяси сараптама)» (2000 жыл).<ref name="bei">[https://prg.kz/document/?doc_id=31255467 Бисембаев Абай Айдарханович (персональная справка)]</ref> == Мансабы == Еңбек жолын 1992 жылы Қазақстан Ғылым академиясы Сыртқы экономика орталығының кіші ғылыми қызметкері болып бастаған. 1992-1994 жылдары Мемлекеттік мүлік жөніндегі мемлекеттік комитеттің жаппай жекешелендіру басқармасында жетекші маман, бөлім меңгерушісі, басқарма бастығы болып қызмет атқарды. 1994 жылы Министрлер кабинетінің іс басқармасы аумақтық даму бөлімінің бас инспекторы, 1994-1995 жылдары Президент жанындағы Экономикалық консультанттар кеңесінің консультанты, 1995-1996 жылдары Бағалы қағаздар жөніндегі ұлттық комиссия мүшесі болды. 1996-2006 жылдары [[Азық-түлік келісімшарт корпорациясы]]нда вице-президент, президент, бірінші вице-президент лауазымдарын атқарды. 2006 жылы Президент іс басқарушысының орынбасары болып тағайындалды. 2012 жылдан бастап 2019 жылға дейін [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің іс басқармасын]] басқарды. 2019 жылғы 19 наурызда Тұңғыш Президент — Елбасының көмекшісі және Президент іс басқарушысының бірінші орынбасары болып тағайындалды. Бұл лауазымдарды 2022 жылға дейін атқарды.<ref name="bei" /> == Отбасы == Үйленген, жұбайы — Бисембаева Бағила Мүбәракқызы (қыз кезінде Қозбағарова, 1964 жылы туған). Балалары: ұлы — Арслан (1989 жылы туған), қызы — Анель (1993 жылы туған).<ref name="bei" /> * Жұбайы Бағила Бисембаева 1998-2014 жылдары Парламент пен Үкімет аппаратында жұмыс істеген. 2014 жылдан бастап ол — «Фортуната» ЖШС директоры.<ref>[https://prg.kz/document/?doc_id=31351826 Бисембаева Багила Мубараковна (персональная справка)]</ref> Інісі Жамбыл Бисембаев (1969 жылы туған) — ірі кәсіпкер.<ref>[https://www.goszakup.gov.kz/ru/registry/show_supplier/217313ТОО "Барс 2030"]</ref> == Марапаттары == «Құрмет», «Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев» (12.2019) ордендерімен, «Ерен еңбегі үшін», «Еуразиялық экономикалық одақтың дамуына қосқан үлесі үшін» (29.05.2019) медальдарымен марапатталған.<ref name="bei" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Президентінің Іс басқарушылары]] [[Санат:Жаңа экономикалық университеті тұлғалары]] f2q8dz0tq7zkcv9f9t76a4hbuycdu8h 3590572 3590570 2026-04-23T14:29:19Z Casserium 68287 /* Отбасы */ 3590572 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Абай Айдарханұлы Бисембаев | Шынайы есімі = | Суреті = Бисембаев Абай Айдарханович.jpg | Сурет ені = | Атауы = Бисембаев, 2012 жыл | Титулы = Тұңғыш Президент — Елбасының көмекшісі | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 19 наурыз 2019 | Басқаруын аяқтады = 2022 | Ізашары = | Ізбасары = | тақырыпша1 = Елбасы | мәтін1 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]] | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 21 қыркүйек 2012 | Басқаруын аяқтады_2 = 19 наурыз 2019 | Ізашары_2 = [[Серік Әбікенұлы Үмбетов|Серік Үмбетов]] | Ізбасары_2 = [[Ерлан Еркінұлы Баттақов|Ерлан Баттақов]] | Президент_2 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Туған күні = 21.5.1967 | Туған жері = [[Зареченское]], {{туғанжері|Көкшетау облысы|Көкшетау облысында}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті]]<br> [[Нархоз университеті|Т. Рысқұлов атындағы Қазақ мемлекеттік басқару академиясы]] | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = саясаттанушы, қаржыгер | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар| {{Құрмет ордені}} | {{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}} }} }} '''Абай Айдарханұлы Бисембаев''' ([[21 мамыр]] [[1967 жыл]], [[Зареченское]], [[Көкшетау облысы]]) — қазақстандық саясаткер, саясаттанушы, 2012-2019 жылдары [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]] және 2019-2022 жылдары Тұңғыш Президент — Елбасының көмекшісі. Саясаттану ғылымдарының кандидаты. == Білімі == 1992 жылы [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетін]] «әлеуметтік-саяси қатынастар теориясы» саласы бойынша саясаттанушы мамандығын, 1996 жылы [[Нархоз университеті|Т. Рысқұлов атындағы Қазақ мемлекеттік басқару академиясының]] жанындағы нарық институтын «қаржы және несие» мамандығы бойынша бітірген. Саясаттану ғылымдарының кандидаты, диссертация тақырыбы: «Ресейдің Орталық Азиядағы геостратегиясы (саяси сараптама)» (2000 жыл).<ref name="bei">[https://prg.kz/document/?doc_id=31255467 Бисембаев Абай Айдарханович (персональная справка)]</ref> == Мансабы == Еңбек жолын 1992 жылы Қазақстан Ғылым академиясы Сыртқы экономика орталығының кіші ғылыми қызметкері болып бастаған. 1992-1994 жылдары Мемлекеттік мүлік жөніндегі мемлекеттік комитеттің жаппай жекешелендіру басқармасында жетекші маман, бөлім меңгерушісі, басқарма бастығы болып қызмет атқарды. 1994 жылы Министрлер кабинетінің іс басқармасы аумақтық даму бөлімінің бас инспекторы, 1994-1995 жылдары Президент жанындағы Экономикалық консультанттар кеңесінің консультанты, 1995-1996 жылдары Бағалы қағаздар жөніндегі ұлттық комиссия мүшесі болды. 1996-2006 жылдары [[Азық-түлік келісімшарт корпорациясы]]нда вице-президент, президент, бірінші вице-президент лауазымдарын атқарды. 2006 жылы Президент іс басқарушысының орынбасары болып тағайындалды. 2012 жылдан бастап 2019 жылға дейін [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің іс басқармасын]] басқарды. 2019 жылғы 19 наурызда Тұңғыш Президент — Елбасының көмекшісі және Президент іс басқарушысының бірінші орынбасары болып тағайындалды. Бұл лауазымдарды 2022 жылға дейін атқарды.<ref name="bei" /> == Отбасы == Үйленген, жұбайы — Бисембаева Бағила Мүбәракқызы (қыз кезінде Қозбағарова, 1964 жылы туған). Балалары: ұлы — Арслан (1989 жылы туған), қызы — Анель (1993 жылы туған).<ref name="bei" /> * Жұбайы Бағила Бисембаева — ірі кәсіпкер, «Ақниет» қайырымдылық қорының қамқоршылық кеңесінің төрағасы.<ref>[https://www.inform.kz/ru/4-dekabrya-kalendar-kazinforma-dni-rozhdeniya-5bf678 4 декабря. Календарь Казинформа «Дни рождения»]</ref> 1998-2014 жылдары Парламент пен Үкімет аппаратында жұмыс істеген. 2014 жылдан бастап ол «Fortunata» ЖШС басқарады.<ref>[https://prg.kz/document/?doc_id=31351826 Бисембаева Багила Мубараковна (персональная справка)]</ref> Інісі Жамбыл Бисембаев (1969 жылы туған) — ірі кәсіпкер.<ref>[https://www.goszakup.gov.kz/ru/registry/show_supplier/217313 ТОО "Барс 2030"]</ref> == Марапаттары == «Құрмет», «Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев» (12.2019) ордендерімен, «Ерен еңбегі үшін», «Еуразиялық экономикалық одақтың дамуына қосқан үлесі үшін» (29.05.2019) медальдарымен марапатталған.<ref name="bei" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Президентінің Іс басқарушылары]] [[Санат:Жаңа экономикалық университеті тұлғалары]] 594a3kx8iisfrorl78xrskga9iy8zbg 3590574 3590572 2026-04-23T14:32:21Z Casserium 68287 Беттің барлық мағлұматын алып тастады 3590574 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 3590576 3590574 2026-04-23T14:39:54Z Casserium 68287 [[Арнайы:Үлесі/Casserium|Casserium]] ([[Қатысушы талқылауы:Casserium|талқылауы]]) істеген нөмір 3590574 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]] 3590576 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Абай Айдарханұлы Бисембаев | Шынайы есімі = | Суреті = Бисембаев Абай Айдарханович.jpg | Сурет ені = | Атауы = Бисембаев, 2012 жыл | Титулы = Тұңғыш Президент — Елбасының көмекшісі | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 19 наурыз 2019 | Басқаруын аяқтады = 2022 | Ізашары = | Ізбасары = | тақырыпша1 = Елбасы | мәтін1 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]] | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 21 қыркүйек 2012 | Басқаруын аяқтады_2 = 19 наурыз 2019 | Ізашары_2 = [[Серік Әбікенұлы Үмбетов|Серік Үмбетов]] | Ізбасары_2 = [[Ерлан Еркінұлы Баттақов|Ерлан Баттақов]] | Президент_2 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Туған күні = 21.5.1967 | Туған жері = [[Зареченское]], {{туғанжері|Көкшетау облысы|Көкшетау облысында}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті]]<br> [[Нархоз университеті|Т. Рысқұлов атындағы Қазақ мемлекеттік басқару академиясы]] | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = саясаттанушы, қаржыгер | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар| {{Құрмет ордені}} | {{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}} }} }} '''Абай Айдарханұлы Бисембаев''' ([[21 мамыр]] [[1967 жыл]], [[Зареченское]], [[Көкшетау облысы]]) — қазақстандық саясаткер, саясаттанушы, 2012-2019 жылдары [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]] және 2019-2022 жылдары Тұңғыш Президент — Елбасының көмекшісі. Саясаттану ғылымдарының кандидаты. == Білімі == 1992 жылы [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетін]] «әлеуметтік-саяси қатынастар теориясы» саласы бойынша саясаттанушы мамандығын, 1996 жылы [[Нархоз университеті|Т. Рысқұлов атындағы Қазақ мемлекеттік басқару академиясының]] жанындағы нарық институтын «қаржы және несие» мамандығы бойынша бітірген. Саясаттану ғылымдарының кандидаты, диссертация тақырыбы: «Ресейдің Орталық Азиядағы геостратегиясы (саяси сараптама)» (2000 жыл).<ref name="bei">[https://prg.kz/document/?doc_id=31255467 Бисембаев Абай Айдарханович (персональная справка)]</ref> == Мансабы == Еңбек жолын 1992 жылы Қазақстан Ғылым академиясы Сыртқы экономика орталығының кіші ғылыми қызметкері болып бастаған. 1992-1994 жылдары Мемлекеттік мүлік жөніндегі мемлекеттік комитеттің жаппай жекешелендіру басқармасында жетекші маман, бөлім меңгерушісі, басқарма бастығы болып қызмет атқарды. 1994 жылы Министрлер кабинетінің іс басқармасы аумақтық даму бөлімінің бас инспекторы, 1994-1995 жылдары Президент жанындағы Экономикалық консультанттар кеңесінің консультанты, 1995-1996 жылдары Бағалы қағаздар жөніндегі ұлттық комиссия мүшесі болды. 1996-2006 жылдары [[Азық-түлік келісімшарт корпорациясы]]нда вице-президент, президент, бірінші вице-президент лауазымдарын атқарды. 2006 жылы Президент іс басқарушысының орынбасары болып тағайындалды. 2012 жылдан бастап 2019 жылға дейін [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің іс басқармасын]] басқарды. 2019 жылғы 19 наурызда Тұңғыш Президент — Елбасының көмекшісі және Президент іс басқарушысының бірінші орынбасары болып тағайындалды. Бұл лауазымдарды 2022 жылға дейін атқарды.<ref name="bei" /> == Отбасы == Үйленген, жұбайы — Бисембаева Бағила Мүбәракқызы (қыз кезінде Қозбағарова, 1964 жылы туған). Балалары: ұлы — Арслан (1989 жылы туған), қызы — Анель (1993 жылы туған).<ref name="bei" /> * Жұбайы Бағила Бисембаева — ірі кәсіпкер, «Ақниет» қайырымдылық қорының қамқоршылық кеңесінің төрағасы.<ref>[https://www.inform.kz/ru/4-dekabrya-kalendar-kazinforma-dni-rozhdeniya-5bf678 4 декабря. Календарь Казинформа «Дни рождения»]</ref> 1998-2014 жылдары Парламент пен Үкімет аппаратында жұмыс істеген. 2014 жылдан бастап ол «Fortunata» ЖШС басқарады.<ref>[https://prg.kz/document/?doc_id=31351826 Бисембаева Багила Мубараковна (персональная справка)]</ref> Інісі Жамбыл Бисембаев (1969 жылы туған) — ірі кәсіпкер.<ref>[https://www.goszakup.gov.kz/ru/registry/show_supplier/217313 ТОО "Барс 2030"]</ref> == Марапаттары == «Құрмет», «Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев» (12.2019) ордендерімен, «Ерен еңбегі үшін», «Еуразиялық экономикалық одақтың дамуына қосқан үлесі үшін» (29.05.2019) медальдарымен марапатталған.<ref name="bei" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Президентінің Іс басқарушылары]] [[Санат:Жаңа экономикалық университеті тұлғалары]] 594a3kx8iisfrorl78xrskga9iy8zbg 3590577 3590576 2026-04-23T14:52:36Z Casserium 68287 3590577 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Абай Айдарханұлы Бисембаев | Шынайы есімі = | Суреті = Бисембаев Абай Айдарханович.jpg | Сурет ені = | Атауы = Бисембаев, 2012 жыл | Титулы = Тұңғыш Президент — Елбасының көмекшісі | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 19 наурыз 2019 | Басқаруын аяқтады = 2022 | Ізашары = | Ізбасары = | тақырыпша1 = Елбасы | мәтін1 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]] | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 21 қыркүйек 2012 | Басқаруын аяқтады_2 = 19 наурыз 2019 | Ізашары_2 = [[Серік Әбікенұлы Үмбетов|Серік Үмбетов]] | Ізбасары_2 = [[Ерлан Еркінұлы Баттақов|Ерлан Баттақов]] | Президент_2 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Туған күні = 21.5.1967 | Туған жері = [[Зареченское]], {{туғанжері|Көкшетау облысы|Көкшетау облысында}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті]]<br> [[Нархоз университеті|Т. Рысқұлов атындағы Қазақ мемлекеттік басқару академиясы]] | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = саясаттанушы, қаржыгер | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар| {{Құрмет ордені}} | {{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}} }} }} '''Абай Айдарханұлы Бисембаев''' ([[21 мамыр]] [[1967 жыл]], [[Зареченское]], [[Көкшетау облысы]]) — қазақстандық саясаткер, саясаттанушы, 2012-2019 жылдары [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]] және 2019-2022 жылдары Тұңғыш Президент — Елбасының көмекшісі. Саясаттану ғылымдарының кандидаты. == Білімі == 1992 жылы [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетін]] «әлеуметтік-саяси қатынастар теориясы» саласы бойынша саясаттанушы мамандығын, 1996 жылы [[Нархоз университеті|Т. Рысқұлов атындағы Қазақ мемлекеттік басқару академиясының]] жанындағы нарық институтын «қаржы және несие» мамандығы бойынша бітірген. Саясаттану ғылымдарының кандидаты, диссертация тақырыбы: «Ресейдің Орталық Азиядағы геостратегиясы (саяси сараптама)» (2000 жыл).<ref name="bei">[https://prg.kz/document/?doc_id=31255467 Бисембаев Абай Айдарханович (персональная справка)]</ref> == Мансабы == Еңбек жолын 1992 жылы Қазақстан Ғылым академиясы Сыртқы экономика орталығының кіші ғылыми қызметкері болып бастаған. 1992-1994 жылдары Мемлекеттік мүлік жөніндегі мемлекеттік комитеттің жаппай жекешелендіру басқармасында жетекші маман, бөлім меңгерушісі, басқарма бастығы болып қызмет атқарды. 1994 жылы Министрлер кабинетінің іс басқармасы аумақтық даму бөлімінің бас инспекторы, 1994-1995 жылдары Президент жанындағы Экономикалық консультанттар кеңесінің консультанты, 1995-1996 жылдары Бағалы қағаздар жөніндегі ұлттық комиссия мүшесі болды. 1996-2006 жылдары [[Азық-түлік келісімшарт корпорациясы]]нда вице-президент, президент, бірінші вице-президент лауазымдарын атқарды. 2006 жылы Президент іс басқарушысының орынбасары болып тағайындалды. 2012 жылдан бастап 2019 жылға дейін [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің іс басқармасын]] басқарды. 2019 жылғы 19 наурызда Тұңғыш Президент — Елбасының көмекшісі және Президент іс басқарушысының бірінші орынбасары болып тағайындалды. Бұл лауазымдарды 2022 жылға дейін атқарды.<ref name="bei" /> == Отбасы == * Күйеуінің жақын туысы Ерлан Баттақов (1969 ж. туған) — президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевтың]] іс басқарушысы (2019—2022), Сауда және интеграция бірінші вице-министрі (2022).<ref>[https://online.zakon.kz/document/?doc_id=31321913 Баттаков Ерлан Еркинович (персональная справка)]</ref> Ерлан Баттақовтың қарындасы Жәмила Баттақова (1973 ж. туған) — дәрігер, Ұлттық балаларды оңалту орталығының басқарма төрағасы (2023—2024).<ref>[https://online.zakon.kz/document/?doc_id=30461657 Баттакова Жамиля Еркинович (персональная справка)]</ref> Үйленген, жұбайы — Бисембаева Бағила Мүбәракқызы (қыз кезінде Қозбағарова, 1964 жылы туған). Балалары: ұлы — Арслан (1989 жылы туған), қызы — Анель (1993 жылы туған).<ref name="bei" /> * Жұбайы Бағила Бисембаева — ірі кәсіпкер, «Ақниет» қайырымдылық қорының қамқоршылық кеңесінің төрағасы.<ref>[https://www.inform.kz/ru/4-dekabrya-kalendar-kazinforma-dni-rozhdeniya-5bf678 4 декабря. Календарь Казинформа «Дни рождения»]</ref> 1998-2014 жылдары Парламент пен Үкімет аппаратында жұмыс істеген. 2014 жылдан бастап ол «Fortunata» ЖШС басқарады.<ref>[https://prg.kz/document/?doc_id=31351826 Бисембаева Багила Мубараковна (персональная справка)]</ref> Інісі Жамбыл Бисембаев (1969 жылы туған) — ірі кәсіпкер.<ref>[https://www.goszakup.gov.kz/ru/registry/show_supplier/217313 ТОО "Барс 2030"]</ref> == Марапаттары == «Құрмет», «Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев» (12.2019) ордендерімен, «Ерен еңбегі үшін», «Еуразиялық экономикалық одақтың дамуына қосқан үлесі үшін» (29.05.2019) медальдарымен марапатталған.<ref name="bei" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Президентінің Іс басқарушылары]] [[Санат:Жаңа экономикалық университеті тұлғалары]] bfirezv6jnzpqfm7gwkmazh8fgifwdm 3590583 3590577 2026-04-23T15:05:38Z Casserium 68287 3590583 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Ерлан Еркінұлы Баттақов | Шынайы есімі = | Суреті = Battakov (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = Баттақов, 2022 жыл | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 21 наурыз 2019 | Басқаруын аяқтады = 11 қаңтар 2022 | Ізашары = [[Абай Айдарханұлы Бисембаев|Абай Бисембаев]] | Ізбасары = [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Туған күні = 9.10.1969 | Туған жері = {{туғанжері|Қарағанды|Қарағандыда}}, [[Қарағанды облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті]]<br> [[Нархоз университеті|Т. Рысқұлов атындағы Қазақ мемлекеттік басқару академиясы]] | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = саясаттанушы, қаржыгер | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар| {{Құрмет ордені}} | {{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}} }} }} '''Ерлан Еркінұлы Баттақов''' ([[9 қазан]] [[1969 жыл]], [[Қарағанды]]) — қазақстандық саясаткер, саясаттанушы, 2019-2022 жылдары [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]]. Саясаттану ғылымдарының кандидаты. == Білімі == 1992 жылы [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетін]] «әлеуметтік-саяси қатынастар теориясы» саласы бойынша саясаттанушы мамандығын, 1996 жылы [[Нархоз университеті|Т. Рысқұлов атындағы Қазақ мемлекеттік басқару академиясының]] жанындағы нарық институтын «қаржы және несие» мамандығы бойынша бітірген. Саясаттану ғылымдарының кандидаты, диссертация тақырыбы: «Ресейдің Орталық Азиядағы геостратегиясы (саяси сараптама)» (2000 жыл).<ref name="bei">[https://prg.kz/document/?doc_id=31255467 Бисембаев Абай Айдарханович (персональная справка)]</ref> == Мансабы == Еңбек жолын 1992 жылы Қазақстан Ғылым академиясы Сыртқы экономика орталығының кіші ғылыми қызметкері болып бастаған. 1992-1994 жылдары Мемлекеттік мүлік жөніндегі мемлекеттік комитеттің жаппай жекешелендіру басқармасында жетекші маман, бөлім меңгерушісі, басқарма бастығы болып қызмет атқарды. 1994 жылы Министрлер кабинетінің іс басқармасы аумақтық даму бөлімінің бас инспекторы, 1994-1995 жылдары Президент жанындағы Экономикалық консультанттар кеңесінің консультанты, 1995-1996 жылдары Бағалы қағаздар жөніндегі ұлттық комиссия мүшесі болды. 1996-2006 жылдары [[Азық-түлік келісімшарт корпорациясы]]нда вице-президент, президент, бірінші вице-президент лауазымдарын атқарды. 2006 жылы Президент іс басқарушысының орынбасары болып тағайындалды. 2012 жылдан бастап 2019 жылға дейін [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің іс басқармасын]] басқарды. 2019 жылғы 19 наурызда Тұңғыш Президент — Елбасының көмекшісі және Президент іс басқарушысының бірінші орынбасары болып тағайындалды. Бұл лауазымдарды 2022 жылға дейін атқарды.<ref name="bei" /> == Отбасы == * Күйеуінің жақын туысы Ерлан Баттақов (1969 ж. туған) — президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевтың]] іс басқарушысы (2019—2022), Сауда және интеграция бірінші вице-министрі (2022).<ref>[https://online.zakon.kz/document/?doc_id=31321913 Баттаков Ерлан Еркинович (персональная справка)]</ref> Ерлан Баттақовтың қарындасы Жәмила Баттақова (1973 ж. туған) — дәрігер, Ұлттық балаларды оңалту орталығының басқарма төрағасы (2023—2024).<ref>[https://online.zakon.kz/document/?doc_id=30461657 Баттакова Жамиля Еркинович (персональная справка)]</ref> Үйленген, жұбайы — Бисембаева Бағила Мүбәракқызы (қыз кезінде Қозбағарова, 1964 жылы туған). Балалары: ұлы — Арслан (1989 жылы туған), қызы — Анель (1993 жылы туған).<ref name="bei" /> * Жұбайы Бағила Бисембаева — ірі кәсіпкер, «Ақниет» қайырымдылық қорының қамқоршылық кеңесінің төрағасы.<ref>[https://www.inform.kz/ru/4-dekabrya-kalendar-kazinforma-dni-rozhdeniya-5bf678 4 декабря. Календарь Казинформа «Дни рождения»]</ref> 1998-2014 жылдары Парламент пен Үкімет аппаратында жұмыс істеген. 2014 жылдан бастап ол «Fortunata» ЖШС басқарады.<ref>[https://prg.kz/document/?doc_id=31351826 Бисембаева Багила Мубараковна (персональная справка)]</ref> Інісі Жамбыл Бисембаев (1969 жылы туған) — ірі кәсіпкер.<ref>[https://www.goszakup.gov.kz/ru/registry/show_supplier/217313 ТОО "Барс 2030"]</ref> == Марапаттары == «Құрмет», «Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев» (12.2019) ордендерімен, «Ерен еңбегі үшін», «Еуразиялық экономикалық одақтың дамуына қосқан үлесі үшін» (29.05.2019) медальдарымен марапатталған.<ref name="bei" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Президентінің Іс басқарушылары]] [[Санат:Жаңа экономикалық университеті тұлғалары]] no2qiysd245zojv4vno2feclakfyb27 3590586 3590583 2026-04-23T15:09:13Z Casserium 68287 3590586 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Ерлан Еркінұлы Баттақов | Шынайы есімі = | Суреті = Battakov (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = Баттақов, 2022 жыл | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 21 наурыз 2019 | Басқаруын аяқтады = 11 қаңтар 2022 | Ізашары = [[Абай Айдарханұлы Бисембаев|Абай Бисембаев]] | Ізбасары = [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Туған күні = 9.10.1969 | Туған жері = {{туғанжері|Қарағанды|Қарағандыда}}, [[Қарағанды облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті]]<br> [[Нархоз университеті|Т. Рысқұлов атындағы Қазақ мемлекеттік басқару академиясы]] | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = саясаттанушы, қаржыгер | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар| {{Құрмет ордені}} | {{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}} }} }} '''Ерлан Еркінұлы Баттақов''' ([[9 қазан]] [[1969 жыл]], [[Қарағанды]]) — қазақстандық саясаткер, саясаттанушы, 2019-2022 жылдары [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]]. Саясаттану ғылымдарының кандидаты. == Білімі == 1992 жылы [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті|Қарағанды политехникалық институтын]] «Құрылыс бұйымдары мен конструкциялар өндірісі» мамандығы бойынша, 1997 жылы Мемлекеттік статистика комитеті мен Еңбек министрлігінің Республикалық салааралық біліктілікті жоғарылату институтын «бухгалтерлік есеп және аудит» мамандығы бойынша бітірген. 1992 жылы [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетін]] «әлеуметтік-саяси қатынастар теориясы» саласы бойынша саясаттанушы мамандығын, 1996 жылы [[Нархоз университеті|Т. Рысқұлов атындағы Қазақ мемлекеттік басқару академиясының]] жанындағы нарық институтын «қаржы және несие» мамандығы бойынша бітірген. Саясаттану ғылымдарының кандидаты, диссертация тақырыбы: «Ресейдің Орталық Азиядағы геостратегиясы (саяси сараптама)» (2000 жыл).<ref name="bei">[https://prg.kz/document/?doc_id=31255467 Бисембаев Абай Айдарханович (персональная справка)]</ref> == Мансабы == Еңбек жолын 1992 жылы Қазақстан Ғылым академиясы Сыртқы экономика орталығының кіші ғылыми қызметкері болып бастаған. 1992-1994 жылдары Мемлекеттік мүлік жөніндегі мемлекеттік комитеттің жаппай жекешелендіру басқармасында жетекші маман, бөлім меңгерушісі, басқарма бастығы болып қызмет атқарды. 1994 жылы Министрлер кабинетінің іс басқармасы аумақтық даму бөлімінің бас инспекторы, 1994-1995 жылдары Президент жанындағы Экономикалық консультанттар кеңесінің консультанты, 1995-1996 жылдары Бағалы қағаздар жөніндегі ұлттық комиссия мүшесі болды. 1996-2006 жылдары [[Азық-түлік келісімшарт корпорациясы]]нда вице-президент, президент, бірінші вице-президент лауазымдарын атқарды. 2006 жылы Президент іс басқарушысының орынбасары болып тағайындалды. 2012 жылдан бастап 2019 жылға дейін [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің іс басқармасын]] басқарды. 2019 жылғы 19 наурызда Тұңғыш Президент — Елбасының көмекшісі және Президент іс басқарушысының бірінші орынбасары болып тағайындалды. Бұл лауазымдарды 2022 жылға дейін атқарды.<ref name="bei" /> == Отбасы == * Күйеуінің жақын туысы Ерлан Баттақов (1969 ж. туған) — президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевтың]] іс басқарушысы (2019—2022), Сауда және интеграция бірінші вице-министрі (2022).<ref>[https://online.zakon.kz/document/?doc_id=31321913 Баттаков Ерлан Еркинович (персональная справка)]</ref> Ерлан Баттақовтың қарындасы Жәмила Баттақова (1973 ж. туған) — дәрігер, Ұлттық балаларды оңалту орталығының басқарма төрағасы (2023—2024).<ref>[https://online.zakon.kz/document/?doc_id=30461657 Баттакова Жамиля Еркинович (персональная справка)]</ref> Үйленген, жұбайы — Бисембаева Бағила Мүбәракқызы (қыз кезінде Қозбағарова, 1964 жылы туған). Балалары: ұлы — Арслан (1989 жылы туған), қызы — Анель (1993 жылы туған).<ref name="bei" /> * Жұбайы Бағила Бисембаева — ірі кәсіпкер, «Ақниет» қайырымдылық қорының қамқоршылық кеңесінің төрағасы.<ref>[https://www.inform.kz/ru/4-dekabrya-kalendar-kazinforma-dni-rozhdeniya-5bf678 4 декабря. Календарь Казинформа «Дни рождения»]</ref> 1998-2014 жылдары Парламент пен Үкімет аппаратында жұмыс істеген. 2014 жылдан бастап ол «Fortunata» ЖШС басқарады.<ref>[https://prg.kz/document/?doc_id=31351826 Бисембаева Багила Мубараковна (персональная справка)]</ref> Інісі Жамбыл Бисембаев (1969 жылы туған) — ірі кәсіпкер.<ref>[https://www.goszakup.gov.kz/ru/registry/show_supplier/217313 ТОО "Барс 2030"]</ref> == Марапаттары == «Құрмет» орденімен марапатталған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Президентінің Іс басқарушылары]] [[Санат:Қарағанды техникалық университеті түлектері]] g0uqds1nicdass59luxlf9hc9993bwl 3590589 3590586 2026-04-23T15:15:20Z Casserium 68287 3590589 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Ерлан Еркінұлы Баттақов | Шынайы есімі = | Суреті = Battakov (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = Баттақов, 2022 жыл | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 21 наурыз 2019 | Басқаруын аяқтады = 11 қаңтар 2022 | Ізашары = [[Абай Айдарханұлы Бисембаев|Абай Бисембаев]] | Ізбасары = [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Туған күні = 9.10.1969 | Туған жері = {{туғанжері|Қарағанды|Қарағандыда}}, [[Қарағанды облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті]]<br> [[Нархоз университеті|Т. Рысқұлов атындағы Қазақ мемлекеттік басқару академиясы]] | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = саясаттанушы, қаржыгер | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар| {{Құрмет ордені}} | {{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}} }} }} '''Ерлан Еркінұлы Баттақов''' ([[9 қазан]] [[1969 жыл]], [[Қарағанды]]) — қазақстандық саясаткер, саясаттанушы, 2019-2022 жылдары [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]]. Саясаттану ғылымдарының кандидаты. == Білімі == 1992 жылы [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті|Қарағанды политехникалық институтын]] «Құрылыс бұйымдары мен конструкциялар өндірісі» мамандығы бойынша, 1997 жылы Мемлекеттік статистика комитеті мен Еңбек министрлігінің Республикалық салааралық біліктілікті жоғарылату институтын «бухгалтерлік есеп және аудит» мамандығы бойынша бітірген. 1992 жылы [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетін]] «әлеуметтік-саяси қатынастар теориясы» саласы бойынша саясаттанушы мамандығын, 1996 жылы [[Нархоз университеті|Т. Рысқұлов атындағы Қазақ мемлекеттік басқару академиясының]] жанындағы нарық институтын «қаржы және несие» мамандығы бойынша бітірген. Саясаттану ғылымдарының кандидаты, диссертация тақырыбы: «Ресейдің Орталық Азиядағы геостратегиясы (саяси сараптама)» (2000 жыл).<ref name="bei">[https://prg.kz/document/?doc_id=31255467 Бисембаев Абай Айдарханович (персональная справка)]</ref> == Мансабы == Еңбек жолын 1992-1995 жылдары [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті|Қарағанды политехникалық институтында]] құрылыс бұйымдары мен конструкциялар өндірісі кафедрасының зерттеуші қызметкері болып бастаған. 1995-1996 жылдары «Алатау Инвест» ИӨҚ бас маманы, бас директордың инвестиция жөніндегі орынбасары. 1996 жылы Ұлттық бағалы қағаздар жөніндегі комиссияның Бағалы қағаздар нарығын реттеу басқармасының маманы, бағалы қағаздар нарығындағы кәсіби қызметті лицензиялау бөлімінің бастығы лауазымын атқарған. 1996-2007 жылдары [[Азық-түлік келісімшарт корпорациясы]]ның бас маманы, бөлім бастығы, басқарма бастығы, қаржылық директоры болып қызмет атқарды. 2007-2012 жылдары [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президент Іс Басқармасының]] бюджеттік бағдарламаларды жоспарлау және қаржыландыру бөлімінің сектор меңгерушісі, бөлім меңгерушісі, 2012 жылдан бастап Президент Іс Басқарушысының орынбасары, 2017 жылдан бастап Президент Іс Басқарушысының бірінші орынбасары болды. 2019 жылғы 21 наурыздан бастап [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президент іс басқармасын]] басқарды.<ref>[]</ref> 2019 жылғы 19 наурызда Тұңғыш Президент — Елбасының көмекшісі және Президент іс басқарушысының бірінші орынбасары болып тағайындалды. Бұл лауазымдарды 2022 жылға дейін атқарды.<ref name="bei" /> == Отбасы == * Күйеуінің жақын туысы Ерлан Баттақов (1969 ж. туған) — президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевтың]] іс басқарушысы (2019—2022), Сауда және интеграция бірінші вице-министрі (2022).<ref>[https://online.zakon.kz/document/?doc_id=31321913 Баттаков Ерлан Еркинович (персональная справка)]</ref> Ерлан Баттақовтың қарындасы Жәмила Баттақова (1973 ж. туған) — дәрігер, Ұлттық балаларды оңалту орталығының басқарма төрағасы (2023—2024).<ref>[https://online.zakon.kz/document/?doc_id=30461657 Баттакова Жамиля Еркинович (персональная справка)]</ref> Үйленген, жұбайы — Бисембаева Бағила Мүбәракқызы (қыз кезінде Қозбағарова, 1964 жылы туған). Балалары: ұлы — Арслан (1989 жылы туған), қызы — Анель (1993 жылы туған).<ref name="bei" /> * Жұбайы Бағила Бисембаева — ірі кәсіпкер, «Ақниет» қайырымдылық қорының қамқоршылық кеңесінің төрағасы.<ref>[https://www.inform.kz/ru/4-dekabrya-kalendar-kazinforma-dni-rozhdeniya-5bf678 4 декабря. Календарь Казинформа «Дни рождения»]</ref> 1998-2014 жылдары Парламент пен Үкімет аппаратында жұмыс істеген. 2014 жылдан бастап ол «Fortunata» ЖШС басқарады.<ref>[https://prg.kz/document/?doc_id=31351826 Бисембаева Багила Мубараковна (персональная справка)]</ref> Інісі Жамбыл Бисембаев (1969 жылы туған) — ірі кәсіпкер.<ref>[https://www.goszakup.gov.kz/ru/registry/show_supplier/217313 ТОО "Барс 2030"]</ref> == Марапаттары == «Құрмет» орденімен марапатталған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Президентінің Іс басқарушылары]] [[Санат:Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті түлектері]] jqmaguu3rizmvafn4cla8nz4j0akdp9 3590591 3590589 2026-04-23T15:19:10Z Casserium 68287 3590591 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Ерлан Еркінұлы Баттақов | Шынайы есімі = | Суреті = Battakov (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = Баттақов, 2022 жыл | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 21 наурыз 2019 | Басқаруын аяқтады = 11 қаңтар 2022 | Ізашары = [[Абай Айдарханұлы Бисембаев|Абай Бисембаев]] | Ізбасары = [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Туған күні = 9.10.1969 | Туған жері = {{туғанжері|Қарағанды|Қарағандыда}}, [[Қарағанды облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті|Қарағанды политехникалық институтын]] | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = құрылысшы, есепші | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар| {{Құрмет ордені}} }} }} '''Ерлан Еркінұлы Баттақов''' ([[9 қазан]] [[1969 жыл]], [[Қарағанды]]) — қазақстандық саясаткер, есепші, 2019-2022 жылдары [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]]. == Білімі == 1992 жылы [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті|Қарағанды политехникалық институтын]] «құрылыс бұйымдары мен конструкциялар өндірісі» мамандығы бойынша, 1997 жылы Мемлекеттік статистика комитеті мен Еңбек министрлігінің Республикалық салааралық біліктілікті жоғарылату институтын «бухгалтерлік есеп және аудит» мамандығы бойынша бітірген.<ref name="bat" /> == Мансабы == Еңбек жолын 1992-1995 жылдары [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті|Қарағанды политехникалық институтында]] құрылыс бұйымдары мен конструкциялар өндірісі кафедрасының зерттеуші қызметкері болып бастаған. 1995-1996 жылдары «Алатау Инвест» ИӨҚ бас маманы, бас директордың инвестиция жөніндегі орынбасары. 1996 жылы Ұлттық бағалы қағаздар жөніндегі комиссияның Бағалы қағаздар нарығын реттеу басқармасының маманы, бағалы қағаздар нарығындағы кәсіби қызметті лицензиялау бөлімінің бастығы лауазымын атқарған. 1996-2007 жылдары [[Азық-түлік келісімшарт корпорациясы]]ның бас маманы, бөлім бастығы, басқарма бастығы, қаржылық директоры болып қызмет атқарды. 2007-2012 жылдары [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президент Іс Басқармасының]] бюджеттік бағдарламаларды жоспарлау және қаржыландыру бөлімінің сектор меңгерушісі, бөлім меңгерушісі, 2012 жылдан бастап Президент Іс Басқарушысының орынбасары, 2017 жылдан бастап Президент Іс Басқарушысының бірінші орынбасары болды. 2019 жылғы 21 наурыздан бастап [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президент іс басқармасын]] басқарды.<ref name="bat">[https://inbusiness.kz/kz/appointment/battakov-erlan-erkinuly Баттақов Ерлан Еркінұлы. Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқарушысы]</ref> 2019 жылғы 19 наурызда Тұңғыш Президент — Елбасының көмекшісі және Президент іс басқарушысының бірінші орынбасары болып тағайындалды. Бұл лауазымдарды 2022 жылға дейін атқарды.<ref name="bei" /> == Отбасы == * Күйеуінің жақын туысы Ерлан Баттақов (1969 ж. туған) — президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевтың]] іс басқарушысы (2019—2022), Сауда және интеграция бірінші вице-министрі (2022).<ref>[https://online.zakon.kz/document/?doc_id=31321913 Баттаков Ерлан Еркинович (персональная справка)]</ref> Ерлан Баттақовтың қарындасы Жәмила Баттақова (1973 ж. туған) — дәрігер, Ұлттық балаларды оңалту орталығының басқарма төрағасы (2023—2024).<ref>[https://online.zakon.kz/document/?doc_id=30461657 Баттакова Жамиля Еркинович (персональная справка)]</ref> Үйленген, жұбайы — Бисембаева Бағила Мүбәракқызы (қыз кезінде Қозбағарова, 1964 жылы туған). Балалары: ұлы — Арслан (1989 жылы туған), қызы — Анель (1993 жылы туған).<ref name="bei" /> * Жұбайы Бағила Бисембаева — ірі кәсіпкер, «Ақниет» қайырымдылық қорының қамқоршылық кеңесінің төрағасы.<ref>[https://www.inform.kz/ru/4-dekabrya-kalendar-kazinforma-dni-rozhdeniya-5bf678 4 декабря. Календарь Казинформа «Дни рождения»]</ref> 1998-2014 жылдары Парламент пен Үкімет аппаратында жұмыс істеген. 2014 жылдан бастап ол «Fortunata» ЖШС басқарады.<ref>[https://prg.kz/document/?doc_id=31351826 Бисембаева Багила Мубараковна (персональная справка)]</ref> Інісі Жамбыл Бисембаев (1969 жылы туған) — ірі кәсіпкер.<ref>[https://www.goszakup.gov.kz/ru/registry/show_supplier/217313 ТОО "Барс 2030"]</ref> == Марапаттары == «Құрмет» орденімен марапатталған.<ref name="bat" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Президентінің Іс басқарушылары]] [[Санат:Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті түлектері]] juxylqool30axbp9di07dx149lnyrsi 3590592 3590591 2026-04-23T15:20:43Z Casserium 68287 3590592 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Ерлан Еркінұлы Баттақов | Шынайы есімі = | Суреті = Battakov (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = Баттақов, 2022 жыл | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 21 наурыз 2019 | Басқаруын аяқтады = 11 қаңтар 2022 | Ізашары = [[Абай Айдарханұлы Бисембаев|Абай Бисембаев]] | Ізбасары = [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Туған күні = 9.10.1969 | Туған жері = {{туғанжері|Қарағанды|Қарағандыда}}, [[Қарағанды облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті|Қарағанды политехникалық институтын]] | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = құрылысшы, есепші | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар| {{Құрмет ордені}} }} }} '''Ерлан Еркінұлы Баттақов''' ([[9 қазан]] [[1969 жыл]], [[Қарағанды]]) — қазақстандық саясаткер, есепші, 2019-2022 жылдары [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]]. == Білімі == 1992 жылы [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті|Қарағанды политехникалық институтын]] «құрылыс бұйымдары мен конструкциялар өндірісі» мамандығы бойынша, 1997 жылы Мемлекеттік статистика комитеті мен Еңбек министрлігінің Республикалық салааралық біліктілікті жоғарылату институтын «бухгалтерлік есеп және аудит» мамандығы бойынша бітірген.<ref name="bat" /> == Мансабы == Еңбек жолын 1992-1995 жылдары [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті|Қарағанды политехникалық институтында]] құрылыс бұйымдары мен конструкциялар өндірісі кафедрасының зерттеуші қызметкері болып бастаған. 1995-1996 жылдары «Алатау Инвест» ИӨҚ бас маманы, бас директордың инвестиция жөніндегі орынбасары. 1996 жылы Ұлттық бағалы қағаздар жөніндегі комиссияның Бағалы қағаздар нарығын реттеу басқармасының маманы, бағалы қағаздар нарығындағы кәсіби қызметті лицензиялау бөлімінің бастығы лауазымын атқарған. 1996-2007 жылдары [[Азық-түлік келісімшарт корпорациясы]]ның бас маманы, бөлім бастығы, басқарма бастығы, қаржылық директоры болып қызмет атқарды. 2007-2012 жылдары [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президент Іс Басқармасының]] бюджеттік бағдарламаларды жоспарлау және қаржыландыру бөлімінің сектор меңгерушісі, бөлім меңгерушісі, 2012 жылдан бастап Президент Іс Басқарушысының орынбасары, 2017 жылдан бастап Президент Іс Басқарушысының бірінші орынбасары болды. 2019 жылғы 21 наурыздан бастап 2022 жылғы 11 қаңтарға дейін [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президент іс басқармасын]] басқарды.<ref name="bat">[https://inbusiness.kz/kz/appointment/battakov-erlan-erkinuly Баттақов Ерлан Еркінұлы. Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқарушысы]</ref> 2022 жылғы 13 қаңтарда Сауда және интеграция бірінші вице-министрі болып тағайындалды.<ref>[https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/erlan-battakov-kr-sauda-zhane-integraciya-birinshi-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-1305640 Ерлан Баттақов ҚР сауда және интеграция бірінші вице-министрі болып тағайындалды]</ref> == Отбасы == * Күйеуінің жақын туысы Ерлан Баттақов (1969 ж. туған) — президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевтың]] іс басқарушысы (2019—2022), Сауда және интеграция бірінші вице-министрі (2022).<ref>[https://online.zakon.kz/document/?doc_id=31321913 Баттаков Ерлан Еркинович (персональная справка)]</ref> Ерлан Баттақовтың қарындасы Жәмила Баттақова (1973 ж. туған) — дәрігер, Ұлттық балаларды оңалту орталығының басқарма төрағасы (2023—2024).<ref>[https://online.zakon.kz/document/?doc_id=30461657 Баттакова Жамиля Еркинович (персональная справка)]</ref> Үйленген, жұбайы — Бисембаева Бағила Мүбәракқызы (қыз кезінде Қозбағарова, 1964 жылы туған). Балалары: ұлы — Арслан (1989 жылы туған), қызы — Анель (1993 жылы туған).<ref name="bei" /> * Жұбайы Бағила Бисембаева — ірі кәсіпкер, «Ақниет» қайырымдылық қорының қамқоршылық кеңесінің төрағасы.<ref>[https://www.inform.kz/ru/4-dekabrya-kalendar-kazinforma-dni-rozhdeniya-5bf678 4 декабря. Календарь Казинформа «Дни рождения»]</ref> 1998-2014 жылдары Парламент пен Үкімет аппаратында жұмыс істеген. 2014 жылдан бастап ол «Fortunata» ЖШС басқарады.<ref>[https://prg.kz/document/?doc_id=31351826 Бисембаева Багила Мубараковна (персональная справка)]</ref> Інісі Жамбыл Бисембаев (1969 жылы туған) — ірі кәсіпкер.<ref>[https://www.goszakup.gov.kz/ru/registry/show_supplier/217313 ТОО "Барс 2030"]</ref> == Марапаттары == «Құрмет» орденімен марапатталған.<ref name="bat" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Президентінің Іс басқарушылары]] [[Санат:Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті түлектері]] a0lj9zzwfms1pu95ku5yfqvkcp610fe 3590595 3590592 2026-04-23T15:25:08Z Casserium 68287 3590595 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Ерлан Еркінұлы Баттақов | Шынайы есімі = | Суреті = Battakov (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = Баттақов, 2022 жыл | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 21 наурыз 2019 | Басқаруын аяқтады = 11 қаңтар 2022 | Ізашары = [[Абай Айдарханұлы Бисембаев|Абай Бисембаев]] | Ізбасары = [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Туған күні = 9.10.1969 | Туған жері = {{туғанжері|Қарағанды|Қарағандыда}}, [[Қарағанды облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті|Қарағанды политехникалық институтын]] | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = құрылысшы, есепші | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар| {{Құрмет ордені}} }} }} '''Ерлан Еркінұлы Баттақов''' ([[9 қазан]] [[1969 жыл]], [[Қарағанды]]) — қазақстандық саясаткер, есепші, 2019-2022 жылдары [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]]. == Білімі == 1992 жылы [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті|Қарағанды политехникалық институтын]] «құрылыс бұйымдары мен конструкциялар өндірісі» мамандығы бойынша, 1997 жылы Мемлекеттік статистика комитеті мен Еңбек министрлігінің Республикалық салааралық біліктілікті жоғарылату институтын «бухгалтерлік есеп және аудит» мамандығы бойынша бітірген.<ref name="bat" /> == Мансабы == Еңбек жолын 1992-1995 жылдары [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті|Қарағанды политехникалық институтында]] құрылыс бұйымдары мен конструкциялар өндірісі кафедрасының зерттеуші қызметкері болып бастаған. 1995-1996 жылдары — «Алатау Инвест» инвестициялық жекешелендiру қорының бас маманы, бас директордың инвестиция жөніндегі орынбасары. 1996 жылы Бағалы қағаздар жөніндегі ұлттық комиссияның Бағалы қағаздар нарығын реттеу басқармасының маманы, бағалы қағаздар нарығындағы кәсіби қызметті лицензиялау бөлімінің бастығы лауазымын атқарған. 1996-2007 жылдары [[Азық-түлік келісімшарт корпорациясы]]ның бас маманы, бөлім бастығы, басқарма бастығы, қаржылық директоры болып қызмет атқарды. 2007-2012 жылдары — [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президент Іс Басқармасының]] бюджеттік бағдарламаларды жоспарлау және қаржыландыру бөлімінің қаржы-талдау секторының меңгерушісі, бөлім меңгерушісі. 2012-2019 жылдары — Президент Іс басқарушысының орынбасары, бірінші орынбасары. 2019 жылғы 21 наурыздан бастап 2022 жылғы 11 қаңтарға дейін [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президент іс басқармасын]] басқарды.<ref name="bat">[https://inbusiness.kz/kz/appointment/battakov-erlan-erkinuly Баттақов Ерлан Еркінұлы. Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқарушысы]</ref> 2022 жылғы 13 қаңтарда Сауда және интеграция бірінші вице-министрі болып тағайындалды.<ref>[https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/erlan-battakov-kr-sauda-zhane-integraciya-birinshi-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-1305640 Ерлан Баттақов ҚР сауда және интеграция бірінші вице-министрі болып тағайындалды]</ref> == Отбасы == * Күйеуінің жақын туысы Ерлан Баттақов (1969 ж. туған) — президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевтың]] іс басқарушысы (2019—2022), Сауда және интеграция бірінші вице-министрі (2022).<ref>[https://online.zakon.kz/document/?doc_id=31321913 Баттаков Ерлан Еркинович (персональная справка)]</ref> Ерлан Баттақовтың қарындасы Жәмила Баттақова (1973 ж. туған) — дәрігер, Ұлттық балаларды оңалту орталығының басқарма төрағасы (2023—2024).<ref>[https://online.zakon.kz/document/?doc_id=30461657 Баттакова Жамиля Еркинович (персональная справка)]</ref> Үйленген, жұбайы — Бисембаева Бағила Мүбәракқызы (қыз кезінде Қозбағарова, 1964 жылы туған). Балалары: ұлы — Арслан (1989 жылы туған), қызы — Анель (1993 жылы туған).<ref name="bei" /> * Жұбайы Бағила Бисембаева — ірі кәсіпкер, «Ақниет» қайырымдылық қорының қамқоршылық кеңесінің төрағасы.<ref>[https://www.inform.kz/ru/4-dekabrya-kalendar-kazinforma-dni-rozhdeniya-5bf678 4 декабря. Календарь Казинформа «Дни рождения»]</ref> 1998-2014 жылдары Парламент пен Үкімет аппаратында жұмыс істеген. 2014 жылдан бастап ол «Fortunata» ЖШС басқарады.<ref>[https://prg.kz/document/?doc_id=31351826 Бисембаева Багила Мубараковна (персональная справка)]</ref> Інісі Жамбыл Бисембаев (1969 жылы туған) — ірі кәсіпкер.<ref>[https://www.goszakup.gov.kz/ru/registry/show_supplier/217313 ТОО "Барс 2030"]</ref> == Марапаттары == «Құрмет» орденімен марапатталған.<ref name="bat" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Президентінің Іс басқарушылары]] [[Санат:Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті түлектері]] s3bv9qv5vpnaozdn3pfbsb9nmm6nct1 3590596 3590595 2026-04-23T15:29:05Z Casserium 68287 3590596 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Ерлан Еркінұлы Баттақов | Шынайы есімі = | Суреті = Battakov (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = Баттақов, 2022 жыл | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 21 наурыз 2019 | Басқаруын аяқтады = 11 қаңтар 2022 | Ізашары = [[Абай Айдарханұлы Бисембаев|Абай Бисембаев]] | Ізбасары = [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Туған күні = 9.10.1969 | Туған жері = {{туғанжері|Қарағанды|Қарағандыда}}, [[Қарағанды облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті|Қарағанды политехникалық институтын]] | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = құрылысшы, есепші | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар| {{Құрмет ордені}} }} }} '''Ерлан Еркінұлы Баттақов''' ([[9 қазан]] [[1969 жыл]], [[Қарағанды]]) — қазақстандық саясаткер, құрылысшы, есепші, 2019-2022 жылдары [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]]. == Білімі == 1992 жылы [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті|Қарағанды политехникалық институтын]] «құрылыс бұйымдары мен конструкциялар өндірісі» мамандығы бойынша, 1997 жылы Мемлекеттік статистика комитеті мен Еңбек министрлігінің Республикалық салааралық біліктілікті жоғарылату институтын «бухгалтерлік есеп және аудит» мамандығы бойынша бітірген.<ref name="bat" /> == Мансабы == Еңбек жолын 1992-1995 жылдары [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті|Қарағанды политехникалық институтында]] құрылыс бұйымдары мен конструкциялар өндірісі кафедрасының зерттеуші қызметкері болып бастаған. 1995-1996 жылдары — «Алатау Инвест» инвестициялық жекешелендiру қорының бас маманы, бас директордың инвестиция жөніндегі орынбасары. 1996 жылы Бағалы қағаздар жөніндегі ұлттық комиссияның Бағалы қағаздар нарығын реттеу басқармасының маманы, бағалы қағаздар нарығындағы кәсіби қызметті лицензиялау бөлімінің бастығы лауазымын атқарған. 1996-2007 жылдары [[Азық-түлік келісімшарт корпорациясы]]ның бас маманы, бөлім бастығы, басқарма бастығы, қаржылық директоры болып қызмет атқарды. 2007-2012 жылдары — [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президент Іс Басқармасының]] бюджеттік бағдарламаларды жоспарлау және қаржыландыру бөлімінің қаржы-талдау секторының меңгерушісі, бөлім меңгерушісі. 2012-2019 жылдары — Президент Іс басқарушысының орынбасары, бірінші орынбасары. 2019 жылғы 21 наурыздан бастап 2022 жылғы 11 қаңтарға дейін [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президент іс басқармасын]] басқарды.<ref name="bat">[https://inbusiness.kz/kz/appointment/battakov-erlan-erkinuly Баттақов Ерлан Еркінұлы. Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқарушысы]</ref> 2022 жылғы 13 қаңтарда [[Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі|Сауда және интеграция бірінші вице-министрі]] болып тағайындалды.<ref>[https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/erlan-battakov-kr-sauda-zhane-integraciya-birinshi-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-1305640 Ерлан Баттақов ҚР сауда және интеграция бірінші вице-министрі болып тағайындалды]</ref> == Отбасы == * Күйеуінің жақын туысы Ерлан Баттақов (1969 ж. туған) — президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевтың]] іс басқарушысы (2019—2022), Сауда және интеграция бірінші вице-министрі (2022).<ref>[https://online.zakon.kz/document/?doc_id=31321913 Баттаков Ерлан Еркинович (персональная справка)]</ref> Ерлан Баттақовтың қарындасы Жәмила Баттақова (1973 ж. туған) — дәрігер, Ұлттық балаларды оңалту орталығының басқарма төрағасы (2023—2024).<ref>[https://online.zakon.kz/document/?doc_id=30461657 Баттакова Жамиля Еркинович (персональная справка)]</ref> Үйленген, жұбайы — Бисембаева Бағила Мүбәракқызы (қыз кезінде Қозбағарова, 1964 жылы туған). Балалары: ұлы — Арслан (1989 жылы туған), қызы — Анель (1993 жылы туған).<ref name="bei" /> * Жұбайы Бағила Бисембаева — ірі кәсіпкер, «Ақниет» қайырымдылық қорының қамқоршылық кеңесінің төрағасы.<ref>[https://www.inform.kz/ru/4-dekabrya-kalendar-kazinforma-dni-rozhdeniya-5bf678 4 декабря. Календарь Казинформа «Дни рождения»]</ref> 1998-2014 жылдары Парламент пен Үкімет аппаратында жұмыс істеген. 2014 жылдан бастап ол «Fortunata» ЖШС басқарады.<ref>[https://prg.kz/document/?doc_id=31351826 Бисембаева Багила Мубараковна (персональная справка)]</ref> Інісі Жамбыл Бисембаев (1969 жылы туған) — ірі кәсіпкер.<ref>[https://www.goszakup.gov.kz/ru/registry/show_supplier/217313 ТОО "Барс 2030"]</ref> == Марапаттары == «Құрмет» орденімен марапатталған.<ref name="bat" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Президентінің Іс басқарушылары]] [[Санат:Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті түлектері]] t6r9a5k8mtfk8kqvjtou1ukmr8i9yp4 3590598 3590596 2026-04-23T15:33:26Z Casserium 68287 3590598 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Ерлан Еркінұлы Баттақов | Шынайы есімі = | Суреті = Battakov (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = Баттақов, 2022 жыл | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 21 наурыз 2019 | Басқаруын аяқтады = 11 қаңтар 2022 | Ізашары = [[Абай Айдарханұлы Бисембаев|Абай Бисембаев]] | Ізбасары = [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Туған күні = 9.10.1969 | Туған жері = {{туғанжері|Қарағанды|Қарағандыда}}, [[Қарағанды облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті|Қарағанды политехникалық институтын]] | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = құрылысшы, есепші | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар| {{Құрмет ордені}} }} }} '''Ерлан Еркінұлы Баттақов''' ([[9 қазан]] [[1969 жыл]], [[Қарағанды]]) — қазақстандық саясаткер, құрылысшы, есепші, 2019-2022 жылдары [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]]. == Білімі == 1992 жылы [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті|Қарағанды политехникалық институтын]] «құрылыс бұйымдары мен конструкциялар өндірісі» мамандығы бойынша, 1997 жылы Мемлекеттік статистика комитеті мен Еңбек министрлігінің Республикалық салааралық біліктілікті жоғарылату институтын «бухгалтерлік есеп және аудит» мамандығы бойынша бітірген.<ref name="bat" /> == Мансабы == Еңбек жолын 1992-1995 жылдары [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті|Қарағанды политехникалық институтында]] құрылыс бұйымдары мен конструкциялар өндірісі кафедрасының зерттеуші қызметкері болып бастаған. 1995-1996 жылдары — «Алатау Инвест» инвестициялық жекешелендiру қорының бас маманы, бас директордың инвестиция жөніндегі орынбасары. 1996 жылы Бағалы қағаздар жөніндегі ұлттық комиссияның Бағалы қағаздар нарығын реттеу басқармасының маманы, бағалы қағаздар нарығындағы кәсіби қызметті лицензиялау бөлімінің бастығы лауазымын атқарған. 1996-2007 жылдары [[Азық-түлік келісімшарт корпорациясы]]ның бас маманы, бөлім бастығы, басқарма бастығы, қаржылық директоры болып қызмет атқарды. 2007-2012 жылдары — [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президент Іс Басқармасының]] бюджеттік бағдарламаларды жоспарлау және қаржыландыру бөлімінің қаржы-талдау секторының меңгерушісі, бөлім меңгерушісі. 2012-2019 жылдары — Президент Іс басқарушысының орынбасары, бірінші орынбасары. 2019 жылғы 21 наурыздан бастап 2022 жылғы 11 қаңтарға дейін [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президент іс басқармасын]] басқарды.<ref name="bat">[https://inbusiness.kz/kz/appointment/battakov-erlan-erkinuly Баттақов Ерлан Еркінұлы. Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқарушысы]</ref> 2022 жылғы 13 қаңтарда [[Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі|Сауда және интеграция бірінші вице-министрі]] болып тағайындалды.<ref>[https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/erlan-battakov-kr-sauda-zhane-integraciya-birinshi-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-1305640 Ерлан Баттақов ҚР сауда және интеграция бірінші вице-министрі болып тағайындалды]</ref> Бұл лауазымды сол жылдың 11 қазанына дейін атқарды.<ref>[https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/arman-shakkaliev-kr-sauda-zhane-integraciya-birinshi-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-1192638 Арман Шаққалиев ҚР сауда және интеграция бірінші вице-министрі болып тағайындалды]</ref> == Отбасы == Қарындасы Жәмила Баттақова (1973 ж. туған) — дәрігер, Ұлттық балаларды оңалту орталығының басқарма төрағасы (2023—2024).<ref>[https://online.zakon.kz/document/?doc_id=30461657 Баттакова Жамиля Еркинович (персональная справка)]</ref> == Марапаттары == «Құрмет» орденімен марапатталған.<ref name="bat" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Президентінің Іс басқарушылары]] [[Санат:Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті түлектері]] ggypekhs28bktvxb65n31wfvuvkt94p 3590602 3590598 2026-04-23T15:40:55Z Casserium 68287 Беттің барлық мағлұматын алып тастады 3590602 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 701964 3590414 3358075 2026-04-23T12:02:53Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3590414 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Кинга |төл атауы = вакинга |сурет = KingaManandWoman.jpg |сурет тақырыбы = |саны = 100 000 |аймақ = {{Байрақ|Танзания}} |аймақ1 = |саны1 = |түсініктемелер1 = |аймақ2 = |саны2 = |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[кинга тілі]] |діні = дәстүрлі нанымдар, [[христиандық]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Кинга''' — [[Танзания]]дағы [[Ньяса]] көлінің солтүстік жағалауында тұратын халық. Саны шамамен 100 мың адам (1970, бағалау).<ref>Большая советская энциклопедия https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/95393/%D0%9A%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B0</ref> == Тілі == Тілі - [[кинга тілі]], банту тілдерінің шығыс тобына жатады.<ref>Значение слова «кинга» в словарях русского языка https://vslovarike.ru/%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0/%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B0 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230611043901/https://vslovarike.ru/%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0/%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B0 |date=2023-06-11 }}</ref> == Діні == Дінге сенушілердің діни байланысы: дәстүрлі нанымдар, бір бөлігі – [[Христиандық|христиандар]] ([[Католицизм|католиктер]], [[Протестантизм|протестанттар]]).<ref>Современная энциклопедия КИНГА https://rus-modern-enc.slovaronline.com/5079-%D0%9A%D0%98%D0%9D%D0%93%D0%90</ref> == Кәсібі == Негізгі кәсібі – [[егіншілік]] (тары, жүгері, құмай, бұршақ, тәтті картоп, асқабақ, күнжіт, маниок), жағалауында – [[балық аулау]]. Дәстүрлі қолөнер - ағаштан ою (маска, мүсін, т.б.), қызыл және қара түске боялған сабаннан өру (себет, ыдыс, төсеніш).<ref>КИНГА http://www.aggregateria.com/K/kinga.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230611045500/http://www.aggregateria.com/K/kinga.html |date=2023-06-11 }}</ref> == Өмір салты == Дәстүрлі қоғамдық құрылым рулық, қауымды ақсақал басқарады. Туыстық есеп [[патрилинейлік]], неке [[Некеден кейінгі қоныс|патрилокалдық]]. Би және музыкалық фольклор сақталған. Елді мекендері шашыраңқы кейде жинақы орналасқан, кейбір ауылдар қоршаулармен қоршалған. Тұрғын үйлері судандық үлгіде, саздан жасалған дөңгелек астық қоймалары бар. Киімдері мақта маталардан тігілген еуропалық үлгідегі киім. Негізгі тағамдары - өсімдік тектес тағамдар.<ref>народы мира / Кинга http://www.etnolog.ru/people.php?id=KING</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Африка халықтары}} [[Санат:Танзания халықтары]] 2e44si0eohvoo9aealaxu885rovvppm 0 702026 3590475 3374494 2026-04-23T13:03:47Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3590475 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Кисси |төл атауы = гиси, гизи, гизима, гии, дэи |сурет = Orchestre d'un chef du pays de Kissi (Guinée) (cropped).jpg |сурет тақырыбы = |саны = 2 млн. |аймақ = {{Байрақ|Гвинея}}, {{Байрақ|Сьерра-Леоне}}, {{Байрақ|Либерия}} |аймақ1 = |саны1 = |түсініктемелер1 = |аймақ2 = |саны2 = |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[киси тілі]] |діні = дәстүрлі сенімдер |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Кисси''' (''гиси'', ''гизи'', ''гизима'', ''гии'', ''дэи'') — [[Гвинея]]да (Конакриден солтүстік-батысқа қарай Компани өзеніне дейін), [[Сьерра-Леоне]]де және [[Либерия]]да тұратын халық.<ref>Кисси https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1807085</ref> Туыстас булом, темне, лимба, бага және ландум халықтарымен бірге олардың саны 2 миллионға жуық адамды құрайды (1970, бағалау).<ref>Большая советсткая энциклопедия Киси (народ в Зап. Африке) http://bigencyklopedia.ru/34043{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Тілі == Тілі Атлантикалық батыс тілдері тобына жататын - [[киси тілі]] болып табылады.<ref>Значение КИСИ (НАРОД В ЗАП. АФРИКЕ) в Большой советской энциклопедии, БСЭ https://slovar.cc/enc/bse/2004555.html</ref> == Діні == Дінге сенушілердің діни наным-сенімдері: дәстүрлі сенімдер.<ref>КИССИ http://www.aggregateria.com/K/kissi.html</ref> == Кәсібі == Негізгі кәсібі – қолмен атқарылатын [[егіншілік]] ([[күріш]], тары, жержаңғақ, маниок, тәтті картоп), майлы пальма жемістерін жинау, жағалауда балық аулау, ұсақ мал өсіреді. Қолөнерді меңгерген, металдардыды өңдеп одан пышақтарды, кетмендерді, ұштықтарды соғады. Ағаштан ою кеңінен тараған: тұрмыстық ыдыстарды, мүсіндер, бетперделер, ғұрыптық керек-жарақтарды жасайды. Ұсталық, былғары, тері өңдеу танымал.<ref>Народы и культуры Кисси https://travel-journal.ru/ethno/38/778/{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>Племя Кисии https://kenya-info.me/narody/plemia-kisii {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230611185702/https://kenya-info.me/narody/plemia-kisii |date=2023-06-11 }}</ref> == Өмір салты == Әлеуметтік ұйымның негізін ақсақал басқаратын үлкен отбасы қауымдастығы құрайды. Туыстық есеп – [[патрилинейлік]], неке – [[Некеден кейінгі қоныс|патрилокалды]]. Олар шағын жинақы ауылдарда тұрады. Пальма жапырақтарымен жабылған конустық шатыры бар дөңгелек тұрғын үйлер басым, жағалауындағы тұрғын үйлері өрілген қабырғалары және биік төбесі бар төртбұрышты балшықпен сыланған үйлер. Дәстүрлі киімдері сақталмаған. Арзан мақта маталарынан тігілген еуропалық киімдер киеді. Ерлер футболка мен шалбар, әйелдер көйлектер, орамалдар киеді. Керек-жарақ ретінде былғарыдан және металдан жасалған зергерлік бұйымдар қолданылады. Азық-түліктері - пальма майымен пісірілген тары, жүгері, күріш жармалары мен бұқтырылған тағамдар, көкөніс дәмдеуіштері, жағалауында - балық тағамдары.<ref>народы мира / Кисси http://www.etnolog.ru/people.php?id=KISS</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Африка халықтары}} [[Санат:Гвинея халықтары]] [[Санат:Сьерра-Леоне халықтары]] [[Санат:Либерия халықтары]] nczppjon53qa0ndbb6udg5t4rutw7dz 0 702213 3590729 3374529 2026-04-23T20:42:17Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3590729 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Конзо |төл атауы = конджо, баконджо |сурет = Bakonjo.JPG |сурет тақырыбы = |саны = 850 000 |аймақ = |аймақ1 = {{Байрақ|Конго Демократиялық Республикасы}} |саны1 = 600 000 |түсініктемелер1 = |аймақ2 = {{Байрақ|Уганда}} |саны2 = 250 000 |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[олуконзо тілі]] |діні = дәстүрлі нанымдар, [[христиандық]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Конзо''' (''конджо'', ''баконджо'') — [[Конго Демократиялық Республикасы]]ндағы [[бантулар|банту]] тобының халқы. Уганда мен шекаралас аудандарда да тұрады.<ref>Современная энциклопедия Конзо https://my-dict.ru/dic/sovremennaya-enciklopediya/201715-konzo/</ref> Жалпы саны 850 мың адам. Конго Демократиялық Республикасында – 600 мың адам, [[Уганда]]да – 250 мың адам.<ref>КОНЗО http://www.aggregateria.com/K/konzo.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230616053134/http://www.aggregateria.com/K/konzo.html |date=2023-06-16 }}</ref> == Тілі == Тілі - [[олуконзо тілі]] немесе луконзо, банту тілдеріне жатады.<ref>"Энциклопедическом справочнике "Африка"" https://slovaronline.com/browse/679cf3f3-025e-337e-b85c-f831ede675bf/%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B7%D0%BE</ref> == Діні == Дінге сенушілердің діни байланысы: дәстүрлі нанымдар, бір бөлігі – [[Христиандық|христиандар]].<ref>Значение слова КОНЗО в Современном энциклопедическом словаре https://slovar.cc/enc/sovremenniy/1840575.html</ref> == Кәсібі == Негізгі кәсібі - қолмен атқарылатын [[егіншілік]] (банан, құмай, елеусина, маниок, күріш, бұршақ, май пальмасы), Эдуард көлінің жағасында балық аулап, ұсақ мал өсіреді. Қолөнерден - металл балқыту және өңдеу, ағаш ою, төсеніштер, себеттер жасалады.<ref>Народы и культуры Конзо https://travel-journal.ru/ethno/38/793/{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Өмір салты == Патрилиндік тайпалық топтарға бөліну сақталған. Үлкен отбасылық қауымдастық кең таралған. Музыкалық фольклор сақталған (ағаш үрмелі аспаптар, барабандар). Ауылдық елді мекендер төбелерде шашыраңқы орналасқан. Үйшіктері қабырғаларсыз, төбесі жерге жететін сабан мен банан жапырақтары бар омарта тәрізді. Үйшіктерінің жанында шөптен және сабаннан тоқылған цилиндрлік астық қоймалары бар. Үлкен отбасына тиесілі үйлер әдетте ауланы құрайтын шеңберде орналасады. Дәстүрлі киімдері маңызын жоғалтуда. Азық-түліктері негізінен өсімдік тағамдары - маниок бәліштерінен жарма, банан, пальма майы қосылған жержаңғақ тағамдары, пальма шарабы, балық.<ref>народы мира / Конзо http://www.etnolog.ru/people.php?id=KONZ</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Африка халықтары}} [[Санат:Конго Демократиялық Республикасы халықтары]] [[Санат:Уганда халықтары]] on4fh1858bqt83vh9clet8zlr3knp8z 0 702731 3590897 3196001 2026-04-24T07:05:24Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3590897 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Куланго |төл атауы = комбио немесе коламбо |сурет = Village pakhalla-1892.jpg |сурет тақырыбы = Ауыл 1892 |саны = 290 000 |аймақ = |аймақ1 = {{Байрақ|Кот-д’Ивуар}} |саны1 = 240 000 |түсініктемелер1 = |аймақ2 = {{Байрақ|Нигерия}} |саны2 = 50 000 |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[куланго тілі]] |діні = дәстүрлі наным-сенімдер |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Куланго''' (''комбио'' немесе ''коламбо'', ''колано'', ''нкорамфо'', ''нгорафо'', ''логон'', ''тегесие'')<ref>Современная энциклопедия КУЛАНГО https://rus-modern-enc.slovaronline.com/5794-%D0%9A%D0%A3%D0%9B%D0%90%D0%9D%D0%93%D0%9E</ref> — [[Кот-д’Ивуар]]дың солтүстік-шығысында және [[Гана]]ның кейбір бөліктерінде тұратын халық. Негізінен Комоэ мен Қара Вольта өзендерінің арасында тұрады. Жалпы саны 290 мың адам. Кот-д'Ивуарда 240 мың адам және Ганада 50 мың адам.<ref>Современная энциклопедия - куланго http://www.terminy.info/literature/modern-encyclopedia/kulango</ref> == Тілі == Тілі мен мәдениеті жағынан куланго халқы Лобиге жақын.<ref>Брокгауз-Ефрон и Большая Советская Энциклопедия объединенный словник http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/067/216.htm</ref> Тілі [[куланго тілі]].<ref>Значение слова КУЛАНГО в Современном энциклопедическом словаре https://slovar.cc/enc/sovremenniy/1840984.html</ref> == Діні == Көпшілігі жергілікті дәстүрлі наным-сенімдерді (табиғат күштеріне табыну) ұстанады, кейбірі [[мұсылман]]дар.<ref>Большая советская энциклопедия (БЭС) http://www.aggregateria.com/K/kulango.html{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Тарихы == Куланголар Манде-диула мен абронның ықпалында болған аймақтың автохтонды халқы. Кулангтың саяси институттары болған жоқ. XVII—XVIII ғасырларда Дагомба құрған Бунаның алғашқы саяси құрылымына тәуелді болса, XVIII-XIX ғасырларда аброн оманының Джаман (Бондуку) халқының (төменгі тап) негізін құрады. 1880 жылдары Уасулу "империясының" құрамына кірді. == Кәсібі == Негізгі кәсібі – қолмен атқарылатын [[егіншілік]] (ямс, тары, құмай, фонио, [[күріш]], таро, тәтті картоп, бұршақ, жүгері) және ірі қара және ұсақ мал өсіру. Ерлер жерді тазартумен айналысса, әйелдер егін егу, жинаумен айналысады. Қолөнерден ағаш мүсіндер, сырланған керамика жасау, төсеніш, қоржын, сөмке тоқу жақсы дамыған.<ref name="Reference1">народы мира / Куланго http://www.etnolog.ru/people.php?id=KULA</ref> == Өмір салты == Дәстүрлі әлеуметтік ұйымның негізін ақсақал бастаған көп балалы отбасылардан тұратын ауыл қауымдастықтары, рулық ұйым, құпия одақтар құрайды. Туыстық есеп матрилиналық болып табылады. Некеден кейінгі қоныс [[Некеден кейінгі қоныс|вирилокалды]], құпия одақтарға кіру кезінде [[инициация]] рәсімдері қолданылады. Фольклорлық жанрлардың ішінде әндер, ертегілер мен мақал-мәтелдер кең таралған. Елді мекендері шашыраңқы орналасқан. Тұрғын үйлері дөңгелек, қабырғалары саман немесе қыш кірпіштен қаланған, төбесі биік конустық (рафия пальма жапырақтарының жапырақшаларынан жасалған, үстіңгі жағы қамыспен жабылған). Тұрғын үйдің жанында қосалқы құрылыстар, мал қоралары, астық қоймалары, асхана бар. Дәстүрлі киімдердің орнын еуропалық киімдер алмастыруда. Тамағы негізінен өсімдік тектес тағамдар (жарма, бұқтырылған, қайнатылған, қуырылған және пісірілген түйнектер мен ащы дәмдеуіштері бар бұршақ, көкөністер) және сүт өнімдері, пальма майын, кейде етті пайдаланады.<ref name="Reference1"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Африка халықтары}} [[Санат:Кот-д’Ивуар халықтары]] [[Санат:Гана халықтары]] 7og9vjdtlp9higx6gb6580pjaanpmk2 0 714619 3590982 3317930 2026-04-24T09:32:54Z Kaiyr 3134 3590982 wikitext text/x-wiki Қазақстан қазақтарының 2021 жылға 617 унисекс (ұлға да, қызға да тән) есімдерінің (10% шекпен) тізімі. Есімдер құжаттағы жазылуы бойынша берілген. [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының]] мәліметі бойынша.<ref>https://stat.gov.kz/upload/iblock/806/2lg4ydcnxvevgfu945x8ng6v12w6f8ow/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%20%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%20%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%20%D0%BC%D0%B5%D0%BD%20%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96.xlsx</ref><ref>https://stat.gov.kz/news/azamat-pen-aruzhan-aza-standa-y-e-tanymal-aza-esimderi-/</ref> == Есімдер тізімі == {| class="wikitable collapsible sortable" ! № !! Ат !! Барлығы, адам !! Ерлер, адам !! Әйелдер, адам !! Ерлер, % !! Әйелдер, % |- ! 0 | Всего || 13 497 891 || 6 652 389 || 6 845 502 || 49,28 || 50,72 |- ! 1 | [[Жанат]] || 34 440 || 14 552 || 19 888 || 42,25 || 57,75 |- ! 2 | [[Мерей]] || 23 089 || 6 552 || 16 537 || 28,38 || 71,62 |- ! 3 | [[Айдын]] || 21 344 || 19 058 || 2 286 || 89,29 || 10,71 |- ! 4 | [[Дидар]] || 18 922 || 16 270 || 2 652 || 85,98 || 14,02 |- ! 5 | [[Бакыт]] || 16 314 || 6 785 || 9 529 || 41,59 || 58,41 |- ! 6 | [[Ақниет]] || 15 468 || 2 390 || 13 078 || 15,45 || 84,55 |- ! 7 | [[Асылжан]] || 15 379 || 12 188 || 3 191 || 79,25 || 20,75 |- ! 8 | [[Ардак]] || 14 049 || 6 364 || 7 685 || 45,30 || 54,70 |- ! 9 | [[Бакытжан]] || 13 400 || 11 638 || 1 762 || 86,85 || 13,15 |- ! 10 | [[Бахыт]] || 12 299 || 6 386 || 5 913 || 51,92 || 48,08 |- ! 11 | [[Рахат]] || 11 586 || 9 932 || 1 654 || 85,72 || 14,28 |- ! 12 | [[Багдат]] || 10 414 || 7 725 || 2 689 || 74,18 || 25,82 |- ! 13 | [[Мереке]] || 9 448 || 4 050 || 5 398 || 42,87 || 57,13 |- ! 14 | [[Орынбасар]] || 7 324 || 5 630 || 1 694 || 76,87 || 23,13 |- ! 15 | [[Асыл]] || 6 887 || 2 979 || 3 908 || 43,26 || 56,74 |- ! 16 | [[Баглан]] || 6 567 || 4 874 || 1 693 || 74,22 || 25,78 |- ! 17 | [[Ардақ]] || 5 977 || 2 639 || 3 338 || 44,15 || 55,85 |- ! 18 | [[Нұрбақыт]] || 5 720 || 4 776 || 944 || 83,50 || 16,50 |- ! 19 | [[Айзат]] || 5 586 || 859 || 4 727 || 15,38 || 84,62 |- ! 20 | [[Ақжан]] || 4 539 || 1 473 || 3 066 || 32,45 || 67,55 |- ! 21 | [[Манат]] || 4 526 || 2 354 || 2 172 || 52,01 || 47,99 |- ! 22 | [[Бақыт]] || 4 506 || 2 766 || 1 740 || 61,38 || 38,62 |- ! 23 | [[Ақтілек]] || 3 990 || 1 871 || 2 119 || 46,89 || 53,11 |- ! 24 | [[Шапағат]] || 3 839 || 1 557 || 2 282 || 40,56 || 59,44 |- ! 25 | [[Мейірім]] || 3 804 || 444 || 3 360 || 11,67 || 88,33 |- ! 26 | [[Бейбіт]] || 3 589 || 3 025 || 564 || 84,29 || 15,71 |- ! 27 | [[Сайран]] || 3 392 || 1 896 || 1 496 || 55,90 || 44,10 |- ! 28 | [[Айтжан]] || 3 390 || 2 357 || 1 033 || 69,53 || 30,47 |- ! 29 | [[Сағыныш]] || 3 224 || 1 046 || 2 178 || 32,44 || 67,56 |- ! 30 | [[Жанбота]] || 3 022 || 611 || 2 411 || 20,22 || 79,78 |- ! 31 | [[Береке]] || 2 878 || 1 731 || 1 147 || 60,15 || 39,85 |- ! 32 | [[Жумагул]] || 2 849 || 363 || 2 486 || 12,74 || 87,26 |- ! 33 | [[Нұршат]] || 2 789 || 556 || 2 233 || 19,94 || 80,06 |- ! 34 | [[Орал]] || 2 772 || 1 745 || 1 027 || 62,95 || 37,05 |- ! 35 | [[Илья]] || 2 715 || 2 424 || 291 || 89,28 || 10,72 |- ! 36 | [[Турар]] || 2 647 || 2 217 || 430 || 83,76 || 16,24 |- ! 37 | [[Бағжан]] || 2 535 || 1 869 || 666 || 73,73 || 26,27 |- ! 38 | [[Турсын]] || 2 533 || 829 || 1 704 || 32,73 || 67,27 |- ! 39 | [[Қасиет]] || 2 467 || 770 || 1 697 || 31,21 || 68,79 |- ! 40 | [[Нұрзат]] || 2 342 || 1 991 || 351 || 85,01 || 14,99 |- ! 41 | [[Оралхан]] || 2 289 || 1 787 || 502 || 78,07 || 21,93 |- ! 42 | [[Парасат]] || 2 287 || 1 826 || 461 || 79,84 || 20,16 |- ! 43 | [[Жарқын]] || 2 236 || 1 939 || 297 || 86,72 || 13,28 |- ! 44 | [[Жаркын]] || 2 234 || 1 566 || 668 || 70,10 || 29,90 |- ! 45 | [[Сайлау]] || 2 200 || 1 975 || 225 || 89,77 || 10,23 |- ! 46 | [[Жаннур]] || 2 173 || 281 || 1 892 || 12,93 || 87,07 |- ! 47 | [[Аңсаған]] || 2 064 || 622 || 1 442 || 30,14 || 69,86 |- ! 48 | [[Раян]] || 1 954 || 1 312 || 642 || 67,14 || 32,86 |- ! 49 | [[Мархабат]] || 1 945 || 403 || 1 542 || 20,72 || 79,28 |- ! 50 | [[Акжан]] || 1 895 || 508 || 1 387 || 26,81 || 73,19 |- ! 51 | [[Қанағат]] || 1 883 || 1 544 || 339 || 82,00 || 18,00 |- ! 52 | [[Акниет]] || 1 861 || 439 || 1 422 || 23,59 || 76,41 |- ! 53 | [[Кенжетай]] || 1 798 || 1 015 || 783 || 56,45 || 43,55 |- ! 54 | [[Тлектес]] || 1 780 || 666 || 1 114 || 37,42 || 62,58 |- ! 55 | [[Нуршат]] || 1 767 || 364 || 1 403 || 20,60 || 79,40 |- ! 56 | [[Аманкул]] || 1 759 || 267 || 1 492 || 15,18 || 84,82 |- ! 57 | [[Канагат]] || 1 756 || 1 318 || 438 || 75,06 || 24,94 |- ! 58 | [[Оразхан]] || 1 753 || 1 384 || 369 || 78,95 || 21,05 |- ! 59 | [[Сагат]] || 1 740 || 1 340 || 400 || 77,01 || 22,99 |- ! 60 | [[Бекзада]] || 1 632 || 199 || 1 433 || 12,19 || 87,81 |- ! 61 | [[Сағадат]] || 1 601 || 1 408 || 193 || 87,95 || 12,05 |- ! 62 | [[Айхан]] || 1 590 || 1 136 || 454 || 71,45 || 28,55 |- ! 63 | [[Кенже]] || 1 522 || 639 || 883 || 41,98 || 58,02 |- ! 64 | [[Сагыныш]] || 1 461 || 613 || 848 || 41,96 || 58,04 |- ! 65 | [[Ясин]] || 1 439 || 1 105 || 334 || 76,79 || 23,21 |- ! 66 | [[Бақжан]] || 1 430 || 1 200 || 230 || 83,92 || 16,08 |- ! 67 | [[Бақнұр]] || 1 420 || 765 || 655 || 53,87 || 46,13 |- ! 68 | [[Орынтай]] || 1 387 || 381 || 1 006 || 27,47 || 72,53 |- ! 69 | [[Арна]] || 1 387 || 162 || 1 225 || 11,68 || 88,32 |- ! 70 | [[Шаттық]] || 1 375 || 430 || 945 || 31,27 || 68,73 |- ! 71 | [[Айткул]] || 1 371 || 165 || 1 206 || 12,04 || 87,96 |- ! 72 | [[Гайни]] || 1 367 || 211 || 1 156 || 15,44 || 84,56 |- ! 73 | [[Бахит]] || 1 358 || 758 || 600 || 55,82 || 44,18 |- ! 74 | [[Шарапат]] || 1 357 || 339 || 1 018 || 24,98 || 75,02 |- ! 75 | [[Сагадат]] || 1 341 || 907 || 434 || 67,64 || 32,36 |- ! 76 | [[Турсун]] || 1 339 || 497 || 842 || 37,12 || 62,88 |- ! 77 | [[Манар]] || 1 294 || 183 || 1 111 || 14,14 || 85,86 |- ! 78 | [[Камал]] || 1 215 || 726 || 489 || 59,75 || 40,25 |- ! 79 | [[Бахитжан]] || 1 201 || 1 046 || 155 || 87,09 || 12,91 |- ! 80 | [[Балғын]] || 1 189 || 158 || 1 031 || 13,29 || 86,71 |- ! 81 | [[Аршат]] || 1 176 || 630 || 546 || 53,57 || 46,43 |- ! 82 | [[Жумажан]] || 1 163 || 780 || 383 || 67,07 || 32,93 |- ! 83 | [[Жумахан]] || 1 150 || 963 || 187 || 83,74 || 16,26 |- ! 84 | [[Саулет]] || 1 150 || 552 || 598 || 48,00 || 52,00 |- ! 85 | [[Ханзада]] || 1 135 || 288 || 847 || 25,37 || 74,63 |- ! 86 | [[Ақберен]] || 1 134 || 869 || 265 || 76,63 || 23,37 |- ! 87 | [[Тыныштык]] || 1 117 || 280 || 837 || 25,07 || 74,93 |- ! 88 | [[Нурбакыт]] || 1 105 || 696 || 409 || 62,99 || 37,01 |- ! 89 | [[Нұрлы]] || 1 094 || 331 || 763 || 30,26 || 69,74 |- ! 90 | [[Амаль]] || 1 066 || 177 || 889 || 16,60 || 83,40 |- ! 91 | [[Бакитжан]] || 1 048 || 862 || 186 || 82,25 || 17,75 |- ! 92 | [[Айшуақ]] || 1 035 || 233 || 802 || 22,51 || 77,49 |- ! 93 | [[Таңнұр]] || 1 015 || 182 || 833 || 17,93 || 82,07 |- ! 94 | [[Базар]] || 1 007 || 349 || 658 || 34,66 || 65,34 |- ! 95 | [[Нурзат]] || 996 || 743 || 253 || 74,60 || 25,40 |- ! 96 | [[Жумаш]] || 991 || 520 || 471 || 52,47 || 47,53 |- ! 97 | [[Сагдат]] || 990 || 722 || 268 || 72,93 || 27,07 |- ! 98 | [[Бегзат]] || 964 || 781 || 183 || 81,02 || 18,98 |- ! 99 | [[Мейрамхан]] || 964 || 684 || 280 || 70,95 || 29,05 |- ! 100 | [[Кенжехан]] || 957 || 668 || 289 || 69,80 || 30,20 |- ! 101 | [[Еркеш]] || 955 || 443 || 512 || 46,39 || 53,61 |- ! 102 | [[Нұр]] || 950 || 776 || 174 || 81,68 || 18,32 |- ! 103 | [[Толеу]] || 930 || 602 || 328 || 64,73 || 35,27 |- ! 104 | [[Бакит]] || 927 || 409 || 518 || 44,12 || 55,88 |- ! 105 | [[Каршыга]] || 912 || 390 || 522 || 42,76 || 57,24 |- ! 106 | [[Жанай]] || 905 || 664 || 241 || 73,37 || 26,63 |- ! 107 | [[Калжан]] || 905 || 273 || 632 || 30,17 || 69,83 |- ! 108 | [[Насихат]] || 898 || 224 || 674 || 24,94 || 75,06 |- ! 109 | [[Айтуган]] || 896 || 778 || 118 || 86,83 || 13,17 |- ! 110 | [[Айкын]] || 888 || 795 || 93 || 89,53 || 10,47 |- ! 111 | [[Динар]] || 886 || 136 || 750 || 15,35 || 84,65 |- ! 112 | [[Жайнар]] || 863 || 173 || 690 || 20,05 || 79,95 |- ! 113 | [[Райян]] || 862 || 468 || 394 || 54,29 || 45,71 |- ! 114 | [[Оркен]] || 861 || 756 || 105 || 87,80 || 12,20 |- ! 115 | [[Мейір]] || 854 || 712 || 142 || 83,37 || 16,63 |- ! 116 | [[Қаршыға]] || 852 || 537 || 315 || 63,03 || 36,97 |- ! 117 | [[Райан]] || 841 || 470 || 371 || 55,89 || 44,11 |- ! 118 | [[Нурлыхан]] || 834 || 620 || 214 || 74,34 || 25,66 |- ! 119 | [[Макен]] || 827 || 130 || 697 || 15,72 || 84,28 |- ! 120 | [[Жайдар]] || 819 || 650 || 169 || 79,37 || 20,63 |- ! 121 | [[Ансаган]] || 810 || 384 || 426 || 47,41 || 52,59 |- ! 122 | [[Толеухан]] || 785 || 592 || 193 || 75,41 || 24,59 |- ! 123 | [[Турсынхан]] || 779 || 304 || 475 || 39,02 || 60,98 |- ! 124 | [[Нуржанат]] || 779 || 108 || 671 || 13,86 || 86,14 |- ! 125 | [[Советхан]] || 760 || 461 || 299 || 60,66 || 39,34 |- ! 126 | [[Инаят]] || 757 || 283 || 474 || 37,38 || 62,62 |- ! 127 | [[Елемес]] || 755 || 655 || 100 || 86,75 || 13,25 |- ! 128 | [[Нұржанат]] || 743 || 139 || 604 || 18,71 || 81,29 |- ! 129 | [[Шайзада]] || 710 || 88 || 622 || 12,39 || 87,61 |- ! 130 | [[Нурлы]] || 709 || 117 || 592 || 16,50 || 83,50 |- ! 131 | [[Шакен]] || 705 || 358 || 347 || 50,78 || 49,22 |- ! 132 | [[Тилектес]] || 705 || 180 || 525 || 25,53 || 74,47 |- ! 133 | [[Тлеужан]] || 698 || 528 || 170 || 75,64 || 24,36 |- ! 134 | [[Арнай]] || 680 || 588 || 92 || 86,47 || 13,53 |- ! 135 | [[Бақытнұр]] || 680 || 228 || 452 || 33,53 || 66,47 |- ! 136 | [[Тілектес]] || 679 || 347 || 332 || 51,10 || 48,90 |- ! 137 | [[Саяхат]] || 678 || 590 || 88 || 87,02 || 12,98 |- ! 138 | [[Бижан]] || 678 || 533 || 145 || 78,61 || 21,39 |- ! 139 | [[Шахнұр]] || 671 || 564 || 107 || 84,05 || 15,95 |- ! 140 | [[Алтынхан]] || 671 || 304 || 367 || 45,31 || 54,69 |- ! 141 | [[Бегім]] || 666 || 173 || 493 || 25,98 || 74,02 |- ! 142 | [[Ақсұңқар]] || 656 || 324 || 332 || 49,39 || 50,61 |- ! 143 | [[Алем]] || 636 || 485 || 151 || 76,26 || 23,74 |- ! 144 | [[Мадениет]] || 634 || 472 || 162 || 74,45 || 25,55 |- ! 145 | [[Сәулет]] || 630 || 394 || 236 || 62,54 || 37,46 |- ! 146 | [[Базархан]] || 630 || 339 || 291 || 53,81 || 46,19 |- ! 147 | [[Токтасын]] || 628 || 519 || 109 || 82,64 || 17,36 |- ! 148 | [[Багитжан]] || 626 || 535 || 91 || 85,46 || 14,54 |- ! 149 | [[Тлеулес]] || 621 || 207 || 414 || 33,33 || 66,67 |- ! 150 | [[Кумар]] || 616 || 550 || 66 || 89,29 || 10,71 |- ! 151 | [[Алау]] || 616 || 98 || 518 || 15,91 || 84,09 |- ! 152 | [[Шаттык]] || 614 || 200 || 414 || 32,57 || 67,43 |- ! 153 | [[Рысхан]] || 592 || 130 || 462 || 21,96 || 78,04 |- ! 154 | [[Тұрсын]] || 588 || 339 || 249 || 57,65 || 42,35 |- ! 155 | [[Курал]] || 585 || 503 || 82 || 85,98 || 14,02 |- ! 156 | [[Саржан]] || 572 || 389 || 183 || 68,01 || 31,99 |- ! 157 | [[Мейраш]] || 567 || 59 || 508 || 10,41 || 89,59 |- ! 158 | [[Айтұмар]] || 567 || 57 || 510 || 10,05 || 89,95 |- ! 159 | [[Керемет]] || 564 || 59 || 505 || 10,46 || 89,54 |- ! 160 | [[Айдан]] || 560 || 425 || 135 || 75,89 || 24,11 |- ! 161 | [[Тлеухан]] || 548 || 448 || 100 || 81,75 || 18,25 |- ! 162 | [[Қолқанат]] || 547 || 482 || 65 || 88,12 || 11,88 |- ! 163 | [[Нұршуақ]] || 545 || 151 || 394 || 27,71 || 72,29 |- ! 164 | [[Айса]] || 538 || 374 || 164 || 69,52 || 30,48 |- ! 165 | [[Айнар]] || 536 || 209 || 327 || 38,99 || 61,01 |- ! 166 | [[Багжан]] || 534 || 207 || 327 || 38,76 || 61,24 |- ! 167 | [[Ризат]] || 527 || 454 || 73 || 86,15 || 13,85 |- ! 168 | [[Гизат]] || 525 || 472 || 53 || 89,90 || 10,10 |- ! 169 | [[Шапагат]] || 523 || 328 || 195 || 62,72 || 37,28 |- ! 170 | [[Аршын]] || 522 || 352 || 170 || 67,43 || 32,57 |- ! 171 | [[Ауесхан]] || 519 || 462 || 57 || 89,02 || 10,98 |- ! 172 | [[Турган]] || 517 || 162 || 355 || 31,33 || 68,67 |- ! 173 | [[Алданыш]] || 506 || 256 || 250 || 50,59 || 49,41 |- ! 174 | [[Дильшат]] || 493 || 385 || 108 || 78,09 || 21,91 |- ! 175 | [[Аманай]] || 492 || 327 || 165 || 66,46 || 33,54 |- ! 176 | [[Мираш]] || 485 || 70 || 415 || 14,43 || 85,57 |- ! 177 | [[Саруар]] || 480 || 166 || 314 || 34,58 || 65,42 |- ! 178 | [[Анархан]] || 480 || 85 || 395 || 17,71 || 82,29 |- ! 179 | [[Нурбахыт]] || 472 || 317 || 155 || 67,16 || 32,84 |- ! 180 | [[Онласын]] || 471 || 141 || 330 || 29,94 || 70,06 |- ! 181 | [[Елеусиз]] || 470 || 334 || 136 || 71,06 || 28,94 |- ! 182 | [[Нұраят]] || 466 || 351 || 115 || 75,32 || 24,68 |- ! 183 | [[Жайсан]] || 466 || 192 || 274 || 41,20 || 58,80 |- ! 184 | [[Кенжеш]] || 465 || 71 || 394 || 15,27 || 84,73 |- ! 185 | [[Шакизат]] || 457 || 48 || 409 || 10,50 || 89,50 |- ! 186 | [[Нуржауган]] || 454 || 53 || 401 || 11,67 || 88,33 |- ! 187 | [[Касиет]] || 453 || 188 || 265 || 41,50 || 58,50 |- ! 188 | [[Акыл]] || 449 || 264 || 185 || 58,80 || 41,20 |- ! 189 | [[Иман]] || 442 || 320 || 122 || 72,40 || 27,60 |- ! 190 | [[Актилек]] || 441 || 181 || 260 || 41,04 || 58,96 |- ! 191 | [[Ұлар]] || 440 || 209 || 231 || 47,50 || 52,50 |- ! 192 | [[Шакизада]] || 440 || 57 || 383 || 12,95 || 87,05 |- ! 193 | [[Шамшат]] || 437 || 72 || 365 || 16,48 || 83,52 |- ! 194 | [[Тумар]] || 437 || 52 || 385 || 11,90 || 88,10 |- ! 195 | [[Данила]] || 435 || 350 || 85 || 80,46 || 19,54 |- ! 196 | [[Толеутай]] || 430 || 352 || 78 || 81,86 || 18,14 |- ! 197 | [[Елшат]] || 428 || 383 || 45 || 89,49 || 10,51 |- ! 198 | [[Бакытхан]] || 420 || 253 || 167 || 60,24 || 39,76 |- ! 199 | [[Есенкул]] || 420 || 91 || 329 || 21,67 || 78,33 |- ! 200 | [[Тулеу]] || 419 || 264 || 155 || 63,01 || 36,99 |- ! 201 | [[Нұрбахыт]] || 418 || 370 || 48 || 88,52 || 11,48 |- ! 202 | [[Тойжан]] || 412 || 77 || 335 || 18,69 || 81,31 |- ! 203 | [[Мубарак]] || 409 || 329 || 80 || 80,44 || 19,56 |- ! 204 | [[Сайлаухан]] || 409 || 233 || 176 || 56,97 || 43,03 |- ! 205 | [[Эльнур]] || 408 || 362 || 46 || 88,73 || 11,27 |- ! 206 | [[Оразай]] || 408 || 308 || 100 || 75,49 || 24,51 |- ! 207 | [[Жамалхан]] || 402 || 45 || 357 || 11,19 || 88,81 |- ! 208 | [[Ақжайық]] || 398 || 75 || 323 || 18,84 || 81,16 |- ! 209 | [[Багит]] || 396 || 162 || 234 || 40,91 || 59,09 |- ! 210 | [[Қолғанат]] || 395 || 355 || 40 || 89,87 || 10,13 |- ! 211 | [[Мархаббат]] || 392 || 64 || 328 || 16,33 || 83,67 |- ! 212 | [[Урал]] || 391 || 285 || 106 || 72,89 || 27,11 |- ! 213 | [[Курбан]] || 390 || 347 || 43 || 88,97 || 11,03 |- ! 214 | [[Асемхан]] || 388 || 105 || 283 || 27,06 || 72,94 |- ! 215 | [[Алмахан]] || 384 || 182 || 202 || 47,40 || 52,60 |- ! 216 | [[Мейрім]] || 382 || 75 || 307 || 19,63 || 80,37 |- ! 217 | [[Мамыр]] || 380 || 262 || 118 || 68,95 || 31,05 |- ! 218 | [[Балапан]] || 379 || 74 || 305 || 19,53 || 80,47 |- ! 219 | [[Токен]] || 372 || 251 || 121 || 67,47 || 32,53 |- ! 220 | [[Шуақ]] || 370 || 42 || 328 || 11,35 || 88,65 |- ! 221 | [[Бахытхан]] || 369 || 234 || 135 || 63,41 || 36,59 |- ! 222 | [[Шайзат]] || 368 || 52 || 316 || 14,13 || 85,87 |- ! 223 | [[Жума]] || 365 || 165 || 200 || 45,21 || 54,79 |- ! 224 | [[Даржан]] || 357 || 39 || 318 || 10,92 || 89,08 |- ! 225 | [[Ансат]] || 355 || 319 || 36 || 89,86 || 10,14 |- ! 226 | [[Бакытнур]] || 351 || 96 || 255 || 27,35 || 72,65 |- ! 227 | [[Жумакан]] || 350 || 284 || 66 || 81,14 || 18,86 |- ! 228 | [[Курманай]] || 350 || 67 || 283 || 19,14 || 80,86 |- ! 229 | [[Зинат]] || 349 || 43 || 306 || 12,32 || 87,68 |- ! 230 | [[Қалжан]] || 348 || 198 || 150 || 56,90 || 43,10 |- ! 231 | [[Жакан]] || 347 || 283 || 64 || 81,56 || 18,44 |- ! 232 | [[Сағынай]] || 347 || 145 || 202 || 41,79 || 58,21 |- ! 233 | [[Каршига]] || 346 || 151 || 195 || 43,64 || 56,36 |- ! 234 | [[Зейнұр]] || 345 || 267 || 78 || 77,39 || 22,61 |- ! 235 | [[Ырысжан]] || 345 || 44 || 301 || 12,75 || 87,25 |- ! 236 | [[Айсері]] || 343 || 278 || 65 || 81,05 || 18,95 |- ! 237 | [[Жадырасын]] || 342 || 252 || 90 || 73,68 || 26,32 |- ! 238 | [[Канапия]] || 341 || 229 || 112 || 67,16 || 32,84 |- ! 239 | [[Ақыл]] || 340 || 285 || 55 || 83,82 || 16,18 |- ! 240 | [[Артык]] || 337 || 257 || 80 || 76,26 || 23,74 |- ! 241 | [[Бинұр]] || 337 || 121 || 216 || 35,91 || 64,09 |- ! 242 | [[Нур]] || 333 || 288 || 45 || 86,49 || 13,51 |- ! 243 | [[Бахт]] || 331 || 241 || 90 || 72,81 || 27,19 |- ! 244 | [[Женисхан]] || 329 || 283 || 46 || 86,02 || 13,98 |- ! 245 | [[Жакен]] || 328 || 235 || 93 || 71,65 || 28,35 |- ! 246 | [[Сафи]] || 328 || 44 || 284 || 13,41 || 86,59 |- ! 247 | [[Балкен]] || 327 || 61 || 266 || 18,65 || 81,35 |- ! 248 | [[Балхаш]] || 325 || 100 || 225 || 30,77 || 69,23 |- ! 249 | [[Әлем]] || 324 || 245 || 79 || 75,62 || 24,38 |- ! 250 | [[Равшан]] || 323 || 138 || 185 || 42,72 || 57,28 |- ! 251 | [[Бинур]] || 320 || 65 || 255 || 20,31 || 79,69 |- ! 252 | [[Табиғат]] || 319 || 207 || 112 || 64,89 || 35,11 |- ! 253 | [[Нұржауған]] || 315 || 69 || 246 || 21,90 || 78,10 |- ! 254 | [[Табигат]] || 313 || 202 || 111 || 64,54 || 35,46 |- ! 255 | [[Бибит]] || 311 || 158 || 153 || 50,80 || 49,20 |- ! 256 | [[Майдан]] || 307 || 226 || 81 || 73,62 || 26,38 |- ! 257 | [[Балташ]] || 304 || 217 || 87 || 71,38 || 28,62 |- ! 258 | [[Керім]] || 302 || 229 || 73 || 75,83 || 24,17 |- ! 259 | [[Калдан]] || 299 || 153 || 146 || 51,17 || 48,83 |- ! 260 | [[Айжарық]] || 298 || 172 || 126 || 57,72 || 42,28 |- ! 261 | [[Кизат]] || 292 || 226 || 66 || 77,40 || 22,60 |- ! 262 | [[Каратай]] || 291 || 225 || 66 || 77,32 || 22,68 |- ! 263 | [[Торгай]] || 290 || 31 || 259 || 10,69 || 89,31 |- ! 264 | [[Джамал]] || 288 || 74 || 214 || 25,69 || 74,31 |- ! 265 | [[Алиман]] || 287 || 52 || 235 || 18,12 || 81,88 |- ! 266 | [[Назим]] || 286 || 61 || 225 || 21,33 || 78,67 |- ! 267 | [[Жұмахан]] || 285 || 255 || 30 || 89,47 || 10,53 |- ! 268 | [[Жаналык]] || 284 || 193 || 91 || 67,96 || 32,04 |- ! 269 | [[Курмаш]] || 283 || 241 || 42 || 85,16 || 14,84 |- ! 270 | [[Несипхан]] || 279 || 41 || 238 || 14,70 || 85,30 |- ! 271 | [[Майкен]] || 276 || 32 || 244 || 11,59 || 88,41 |- ! 272 | [[Анапия]] || 274 || 68 || 206 || 24,82 || 75,18 |- ! 273 | [[Бакыткан]] || 273 || 117 || 156 || 42,86 || 57,14 |- ! 274 | [[Еркетай]] || 271 || 125 || 146 || 46,13 || 53,87 |- ! 275 | [[Ырыс]] || 271 || 54 || 217 || 19,93 || 80,07 |- ! 276 | [[Ақнар]] || 269 || 138 || 131 || 51,30 || 48,70 |- ! 277 | [[Колганат]] || 268 || 222 || 46 || 82,84 || 17,16 |- ! 278 | [[Орын]] || 267 || 90 || 177 || 33,71 || 66,29 |- ! 279 | [[Боранкул]] || 265 || 81 || 184 || 30,57 || 69,43 |- ! 280 | [[Зият]] || 264 || 234 || 30 || 88,64 || 11,36 |- ! 281 | [[Колканат]] || 264 || 201 || 63 || 76,14 || 23,86 |- ! 282 | [[Акжолтай]] || 263 || 93 || 170 || 35,36 || 64,64 |- ! 283 | [[Багдад]] || 262 || 209 || 53 || 79,77 || 20,23 |- ! 284 | [[Ауес]] || 262 || 30 || 232 || 11,45 || 88,55 |- ! 285 | [[Сағат]] || 261 || 221 || 40 || 84,67 || 15,33 |- ! 286 | [[Кемелхан]] || 260 || 194 || 66 || 74,62 || 25,38 |- ! 287 | [[Үмітжан]] || 259 || 36 || 223 || 13,90 || 86,10 |- ! 288 | [[Журсин]] || 258 || 110 || 148 || 42,64 || 57,36 |- ! 289 | [[Сагынай]] || 256 || 167 || 89 || 65,23 || 34,77 |- ! 290 | [[Жаншуақ]] || 254 || 60 || 194 || 23,62 || 76,38 |- ! 291 | [[Калила]] || 254 || 59 || 195 || 23,23 || 76,77 |- ! 292 | [[Бағнұр]] || 253 || 138 || 115 || 54,55 || 45,45 |- ! 293 | [[Джанат]] || 251 || 99 || 152 || 39,44 || 60,56 |- ! 294 | [[Шахзада]] || 250 || 48 || 202 || 19,20 || 80,80 |- ! 295 | [[Сенім]] || 249 || 116 || 133 || 46,59 || 53,41 |- ! 296 | [[Какен]] || 248 || 180 || 68 || 72,58 || 27,42 |- ! 297 | [[Фирдаус]] || 248 || 71 || 177 || 28,63 || 71,37 |- ! 298 | [[Алматай]] || 247 || 65 || 182 || 26,32 || 73,68 |- ! 299 | [[Ағжан]] || 245 || 72 || 173 || 29,39 || 70,61 |- ! 300 | [[Бақытхан]] || 243 || 174 || 69 || 71,60 || 28,40 |- ! 301 | [[Асылкан]] || 240 || 185 || 55 || 77,08 || 22,92 |- ! 302 | [[Майрам]] || 239 || 55 || 184 || 23,01 || 76,99 |- ! 303 | [[Халифа]] || 238 || 49 || 189 || 20,59 || 79,41 |- ! 304 | [[Изат]] || 237 || 197 || 40 || 83,12 || 16,88 |- ! 305 | [[Найман]] || 236 || 208 || 28 || 88,14 || 11,86 |- ! 306 | [[Кантай]] || 236 || 27 || 209 || 11,44 || 88,56 |- ! 307 | [[Акторе]] || 234 || 181 || 53 || 77,35 || 22,65 |- ! 308 | [[Турсунхан]] || 233 || 90 || 143 || 38,63 || 61,37 |- ! 309 | [[Лес]] || 230 || 195 || 35 || 84,78 || 15,22 |- ! 310 | [[Нурсипат]] || 230 || 42 || 188 || 18,26 || 81,74 |- ! 311 | [[Берен]] || 228 || 146 || 82 || 64,04 || 35,96 |- ! 312 | [[Мәдениет]] || 226 || 190 || 36 || 84,07 || 15,93 |- ! 313 | [[Мекен]] || 226 || 183 || 43 || 80,97 || 19,03 |- ! 314 | [[Зейнур]] || 226 || 167 || 59 || 73,89 || 26,11 |- ! 315 | [[Багыт]] || 225 || 108 || 117 || 48,00 || 52,00 |- ! 316 | [[Орынжан]] || 225 || 100 || 125 || 44,44 || 55,56 |- ! 317 | [[Нурилла]] || 224 || 39 || 185 || 17,41 || 82,59 |- ! 318 | [[Шахризат]] || 223 || 23 || 200 || 10,31 || 89,69 |- ! 319 | [[Сагын]] || 222 || 194 || 28 || 87,39 || 12,61 |- ! 320 | [[Айнат]] || 222 || 115 || 107 || 51,80 || 48,20 |- ! 321 | [[Илан]] || 221 || 85 || 136 || 38,46 || 61,54 |- ! 322 | [[Багдан]] || 219 || 194 || 25 || 88,58 || 11,42 |- ! 323 | [[Тұрсынхан]] || 219 || 130 || 89 || 59,36 || 40,64 |- ! 324 | [[Шарафат]] || 219 || 66 || 153 || 30,14 || 69,86 |- ! 325 | [[Керимхан]] || 218 || 167 || 51 || 76,61 || 23,39 |- ! 326 | [[Орынхан]] || 217 || 123 || 94 || 56,68 || 43,32 |- ! 327 | [[Ақтілеу]] || 216 || 193 || 23 || 89,35 || 10,65 |- ! 328 | [[Кенесхан]] || 216 || 165 || 51 || 76,39 || 23,61 |- ! 329 | [[Калтай]] || 216 || 136 || 80 || 62,96 || 37,04 |- ! 330 | [[Багытжан]] || 215 || 163 || 52 || 75,81 || 24,19 |- ! 331 | [[Алтынсары]] || 214 || 120 || 94 || 56,07 || 43,93 |- ! 332 | [[Ділшат]] || 211 || 136 || 75 || 64,45 || 35,55 |- ! 333 | [[Ырысалды]] || 210 || 21 || 189 || 10,00 || 90,00 |- ! 334 | [[Бағылан]] || 209 || 183 || 26 || 87,56 || 12,44 |- ! 335 | [[Асен]] || 209 || 178 || 31 || 85,17 || 14,83 |- ! 336 | [[Тураш]] || 207 || 80 || 127 || 38,65 || 61,35 |- ! 337 | [[Аспет]] || 207 || 21 || 186 || 10,14 || 89,86 |- ! 338 | [[Жайдарман]] || 206 || 30 || 176 || 14,56 || 85,44 |- ! 339 | [[Бейбитхан]] || 205 || 184 || 21 || 89,76 || 10,24 |- ! 340 | [[Сейсен]] || 204 || 182 || 22 || 89,22 || 10,78 |- ! 341 | [[Нышан]] || 204 || 175 || 29 || 85,78 || 14,22 |- ! 342 | [[Ақиқат]] || 203 || 175 || 28 || 86,21 || 13,79 |- ! 343 | [[Зекен]] || 203 || 87 || 116 || 42,86 || 57,14 |- ! 344 | [[Батихан]] || 202 || 139 || 63 || 68,81 || 31,19 |- ! 345 | [[Асу]] || 201 || 76 || 125 || 37,81 || 62,19 |- ! 346 | [[Кайырлы]] || 200 || 153 || 47 || 76,50 || 23,50 |- ! 347 | [[Тлеукен]] || 200 || 71 || 129 || 35,50 || 64,50 |- ! 348 | [[Кунтуган]] || 199 || 170 || 29 || 85,43 || 14,57 |- ! 349 | [[Айтан]] || 199 || 146 || 53 || 73,37 || 26,63 |- ! 350 | [[Бакжан]] || 199 || 127 || 72 || 63,82 || 36,18 |- ! 351 | [[Багадат]] || 198 || 109 || 89 || 55,05 || 44,95 |- ! 352 | [[Жакия]] || 197 || 175 || 22 || 88,83 || 11,17 |- ! 353 | [[Аяш]] || 197 || 34 || 163 || 17,26 || 82,74 |- ! 354 | [[Тайжан]] || 196 || 162 || 34 || 82,65 || 17,35 |- ! 355 | [[Шеризат]] || 196 || 134 || 62 || 68,37 || 31,63 |- ! 356 | [[Советкан]] || 195 || 147 || 48 || 75,38 || 24,62 |- ! 357 | [[Нураш]] || 195 || 116 || 79 || 59,49 || 40,51 |- ! 358 | [[Шахизат]] || 195 || 34 || 161 || 17,44 || 82,56 |- ! 359 | [[Данай]] || 194 || 157 || 37 || 80,93 || 19,07 |- ! 360 | [[Шынасыл]] || 193 || 130 || 63 || 67,36 || 32,64 |- ! 361 | [[Мейрим]] || 193 || 70 || 123 || 36,27 || 63,73 |- ! 362 | [[Гиззат]] || 192 || 165 || 27 || 85,94 || 14,06 |- ! 363 | [[Аксункар]] || 192 || 47 || 145 || 24,48 || 75,52 |- ! 364 | [[Илия]] || 192 || 26 || 166 || 13,54 || 86,46 |- ! 365 | [[Нуркан]] || 191 || 121 || 70 || 63,35 || 36,65 |- ! 366 | [[Данеш]] || 190 || 53 || 137 || 27,89 || 72,11 |- ! 367 | [[Акжайык]] || 190 || 34 || 156 || 17,89 || 82,11 |- ! 368 | [[Канаш]] || 189 || 107 || 82 || 56,61 || 43,39 |- ! 369 | [[Асылнұр]] || 188 || 77 || 111 || 40,96 || 59,04 |- ! 370 | [[Толкин]] || 188 || 44 || 144 || 23,40 || 76,60 |- ! 371 | [[Кайрлы]] || 187 || 136 || 51 || 72,73 || 27,27 |- ! 372 | [[Рыстай]] || 187 || 35 || 152 || 18,72 || 81,28 |- ! 373 | [[Халила]] || 187 || 24 || 163 || 12,83 || 87,17 |- ! 374 | [[Толеужан]] || 186 || 124 || 62 || 66,67 || 33,33 |- ! 375 | [[Тулеухан]] || 184 || 155 || 29 || 84,24 || 15,76 |- ! 376 | [[Тилеухан]] || 184 || 125 || 59 || 67,93 || 32,07 |- ! 377 | [[Бакен]] || 184 || 125 || 59 || 67,93 || 32,07 |- ! 378 | [[Жараскан]] || 183 || 162 || 21 || 88,52 || 11,48 |- ! 379 | [[Дакен]] || 183 || 43 || 140 || 23,50 || 76,50 |- ! 380 | [[Тулеш]] || 182 || 122 || 60 || 67,03 || 32,97 |- ! 381 | [[Баянды]] || 182 || 112 || 70 || 61,54 || 38,46 |- ! 382 | [[Айдин]] || 182 || 49 || 133 || 26,92 || 73,08 |- ! 383 | [[Меделхан]] || 180 || 150 || 30 || 83,33 || 16,67 |- ! 384 | [[Зарлык]] || 180 || 141 || 39 || 78,33 || 21,67 |- ! 385 | [[Мырзакул]] || 180 || 73 || 107 || 40,56 || 59,44 |- ! 386 | [[Жайнат]] || 180 || 66 || 114 || 36,67 || 63,33 |- ! 387 | [[Тыныштық]] || 179 || 58 || 121 || 32,40 || 67,60 |- ! 388 | [[Альфинур]] || 179 || 23 || 156 || 12,85 || 87,15 |- ! 389 | [[Ауелхан]] || 178 || 151 || 27 || 84,83 || 15,17 |- ! 390 | [[Оралкан]] || 178 || 101 || 77 || 56,74 || 43,26 |- ! 391 | [[Науша]] || 178 || 31 || 147 || 17,42 || 82,58 |- ! 392 | [[Төлеухан]] || 177 || 135 || 42 || 76,27 || 23,73 |- ! 393 | [[Толеш]] || 177 || 116 || 61 || 65,54 || 34,46 |- ! 394 | [[Наркес]] || 177 || 32 || 145 || 18,08 || 81,92 |- ! 395 | [[Ділнұр]] || 177 || 18 || 159 || 10,17 || 89,83 |- ! 396 | [[Дәнекер]] || 176 || 122 || 54 || 69,32 || 30,68 |- ! 397 | [[Актай]] || 175 || 128 || 47 || 73,14 || 26,86 |- ! 398 | [[Дениз]] || 175 || 53 || 122 || 30,29 || 69,71 |- ! 399 | [[Дильнур]] || 175 || 29 || 146 || 16,57 || 83,43 |- ! 400 | [[Жұмажан]] || 173 || 150 || 23 || 86,71 || 13,29 |- ! 401 | [[Төлеу]] || 172 || 130 || 42 || 75,58 || 24,42 |- ! 402 | [[Кокен]] || 172 || 71 || 101 || 41,28 || 58,72 |- ! 403 | [[Тұран]] || 171 || 153 || 18 || 89,47 || 10,53 |- ! 404 | [[Аманхан]] || 171 || 150 || 21 || 87,72 || 12,28 |- ! 405 | [[Онал]] || 171 || 48 || 123 || 28,07 || 71,93 |- ! 406 | [[Жахан]] || 170 || 137 || 33 || 80,59 || 19,41 |- ! 407 | [[Сакан]] || 170 || 31 || 139 || 18,24 || 81,76 |- ! 408 | [[Турсункул]] || 170 || 24 || 146 || 14,12 || 85,88 |- ! 409 | [[Камза]] || 169 || 150 || 19 || 88,76 || 11,24 |- ! 410 | [[Армия]] || 169 || 143 || 26 || 84,62 || 15,38 |- ! 411 | [[Нурболсын]] || 169 || 139 || 30 || 82,25 || 17,75 |- ! 412 | [[Илес]] || 168 || 151 || 17 || 89,88 || 10,12 |- ! 413 | [[Нурсагат]] || 168 || 97 || 71 || 57,74 || 42,26 |- ! 414 | [[Камалхан]] || 168 || 53 || 115 || 31,55 || 68,45 |- ! 415 | [[Тұнық]] || 168 || 38 || 130 || 22,62 || 77,38 |- ! 416 | [[Агжан]] || 168 || 36 || 132 || 21,43 || 78,57 |- ! 417 | [[Керимжан]] || 167 || 148 || 19 || 88,62 || 11,38 |- ! 418 | [[Тилеужан]] || 167 || 142 || 25 || 85,03 || 14,97 |- ! 419 | [[Бораш]] || 167 || 136 || 31 || 81,44 || 18,56 |- ! 420 | [[Елик]] || 166 || 118 || 48 || 71,08 || 28,92 |- ! 421 | [[Оралтай]] || 166 || 114 || 52 || 68,67 || 31,33 |- ! 422 | [[Данэль]] || 166 || 36 || 130 || 21,69 || 78,31 |- ! 423 | [[Сындар]] || 165 || 21 || 144 || 12,73 || 87,27 |- ! 424 | [[Рабат]] || 164 || 142 || 22 || 86,59 || 13,41 |- ! 425 | [[Оңласын]] || 164 || 62 || 102 || 37,80 || 62,20 |- ! 426 | [[Рыскелди]] || 163 || 143 || 20 || 87,73 || 12,27 |- ! 427 | [[Беделхан]] || 163 || 141 || 22 || 86,50 || 13,50 |- ! 428 | [[Ансаған]] || 163 || 67 || 96 || 41,10 || 58,90 |- ! 429 | [[Жанет]] || 163 || 46 || 117 || 28,22 || 71,78 |- ! 430 | [[Каирлы]] || 162 || 132 || 30 || 81,48 || 18,52 |- ! 431 | [[Оразкан]] || 162 || 94 || 68 || 58,02 || 41,98 |- ! 432 | [[Актлек]] || 162 || 87 || 75 || 53,70 || 46,30 |- ! 433 | [[Мұнар]] || 161 || 138 || 23 || 85,71 || 14,29 |- ! 434 | [[Наржан]] || 161 || 130 || 31 || 80,75 || 19,25 |- ! 435 | [[Тулеутай]] || 161 || 128 || 33 || 79,50 || 20,50 |- ! 436 | [[Кенжекан]] || 161 || 91 || 70 || 56,52 || 43,48 |- ! 437 | [[Мырзагул]] || 161 || 64 || 97 || 39,75 || 60,25 |- ! 438 | [[Балкаш]] || 161 || 35 || 126 || 21,74 || 78,26 |- ! 439 | [[Маден]] || 160 || 137 || 23 || 85,63 || 14,38 |- ! 440 | [[Токан]] || 160 || 114 || 46 || 71,25 || 28,75 |- ! 441 | [[Жолтай]] || 160 || 98 || 62 || 61,25 || 38,75 |- ! 442 | [[Нұршапағат]] || 160 || 78 || 82 || 48,75 || 51,25 |- ! 443 | [[Жаркин]] || 160 || 77 || 83 || 48,13 || 51,88 |- ! 444 | [[Есенгул]] || 160 || 23 || 137 || 14,38 || 85,63 |- ! 445 | [[Нұрдидар]] || 159 || 141 || 18 || 88,68 || 11,32 |- ! 446 | [[Такен]] || 158 || 135 || 23 || 85,44 || 14,56 |- ! 447 | [[Тлеу]] || 158 || 127 || 31 || 80,38 || 19,62 |- ! 448 | [[Токтархан]] || 158 || 108 || 50 || 68,35 || 31,65 |- ! 449 | [[Калкен]] || 158 || 107 || 51 || 67,72 || 32,28 |- ! 450 | [[Аятхан]] || 158 || 93 || 65 || 58,86 || 41,14 |- ! 451 | [[Данекер]] || 158 || 81 || 77 || 51,27 || 48,73 |- ! 452 | [[Турахан]] || 158 || 40 || 118 || 25,32 || 74,68 |- ! 453 | [[Тугел]] || 157 || 140 || 17 || 89,17 || 10,83 |- ! 454 | [[Сарвар]] || 156 || 135 || 21 || 86,54 || 13,46 |- ! 455 | [[Бегим]] || 156 || 127 || 29 || 81,41 || 18,59 |- ! 456 | [[Тендик]] || 156 || 41 || 115 || 26,28 || 73,72 |- ! 457 | [[Саулехан]] || 156 || 30 || 126 || 19,23 || 80,77 |- ! 458 | [[Шахнур]] || 155 || 124 || 31 || 80,00 || 20,00 |- ! 459 | [[Тансык]] || 155 || 33 || 122 || 21,29 || 78,71 |- ! 460 | [[Данышпан]] || 154 || 100 || 54 || 64,94 || 35,06 |- ! 461 | [[Саадат]] || 154 || 26 || 128 || 16,88 || 83,12 |- ! 462 | [[Джумагул]] || 153 || 50 || 103 || 32,68 || 67,32 |- ! 463 | [[Сериккул]] || 153 || 38 || 115 || 24,84 || 75,16 |- ! 464 | [[Раййан]] || 152 || 49 || 103 || 32,24 || 67,76 |- ! 465 | [[Азатхан]] || 151 || 112 || 39 || 74,17 || 25,83 |- ! 466 | [[Акзат]] || 151 || 60 || 91 || 39,74 || 60,26 |- ! 467 | [[Бокен]] || 150 || 132 || 18 || 88,00 || 12,00 |- ! 468 | [[Рыскелды]] || 150 || 114 || 36 || 76,00 || 24,00 |- ! 469 | [[Туран]] || 149 || 115 || 34 || 77,18 || 22,82 |- ! 470 | [[Маркен]] || 149 || 66 || 83 || 44,30 || 55,70 |- ! 471 | [[Акберен]] || 148 || 114 || 34 || 77,03 || 22,97 |- ! 472 | [[Кеншилик]] || 147 || 119 || 28 || 80,95 || 19,05 |- ! 473 | [[Тыныс]] || 147 || 107 || 40 || 72,79 || 27,21 |- ! 474 | [[Құрманай]] || 147 || 35 || 112 || 23,81 || 76,19 |- ! 475 | [[Елеу]] || 146 || 123 || 23 || 84,25 || 15,75 |- ! 476 | [[Мейримхан]] || 146 || 116 || 30 || 79,45 || 20,55 |- ! 477 | [[Арда]] || 146 || 113 || 33 || 77,40 || 22,60 |- ! 478 | [[Сарқыт]] || 146 || 38 || 108 || 26,03 || 73,97 |- ! 479 | [[Рыскельды]] || 145 || 78 || 67 || 53,79 || 46,21 |- ! 480 | [[Ботажан]] || 145 || 31 || 114 || 21,38 || 78,62 |- ! 481 | [[Урынбасар]] || 144 || 129 || 15 || 89,58 || 10,42 |- ! 482 | [[Тоқтасын]] || 144 || 129 || 15 || 89,58 || 10,42 |- ! 483 | [[Бердикул]] || 144 || 127 || 17 || 88,19 || 11,81 |- ! 484 | [[Токтагул]] || 144 || 82 || 62 || 56,94 || 43,06 |- ! 485 | [[Ізет]] || 143 || 85 || 58 || 59,44 || 40,56 |- ! 486 | [[Нурбақыт]] || 142 || 116 || 26 || 81,69 || 18,31 |- ! 487 | [[Оралсын]] || 142 || 44 || 98 || 30,99 || 69,01 |- ! 488 | [[Нуран]] || 141 || 124 || 17 || 87,94 || 12,06 |- ! 489 | [[Зульфат]] || 141 || 16 || 125 || 11,35 || 88,65 |- ! 490 | [[Рай]] || 140 || 122 || 18 || 87,14 || 12,86 |- ! 491 | [[Зинур]] || 140 || 118 || 22 || 84,29 || 15,71 |- ! 492 | [[Жанниет]] || 140 || 26 || 114 || 18,57 || 81,43 |- ! 493 | [[Турдыхан]] || 140 || 16 || 124 || 11,43 || 88,57 |- ! 494 | [[Умид]] || 139 || 123 || 16 || 88,49 || 11,51 |- ! 495 | [[Камаль]] || 138 || 45 || 93 || 32,61 || 67,39 |- ! 496 | [[Ақтаң]] || 137 || 120 || 17 || 87,59 || 12,41 |- ! 497 | [[Дуйсехан]] || 137 || 85 || 52 || 62,04 || 37,96 |- ! 498 | [[Зия]] || 137 || 18 || 119 || 13,14 || 86,86 |- ! 499 | [[Аржан]] || 136 || 122 || 14 || 89,71 || 10,29 |- ! 500 | [[Сантай]] || 136 || 31 || 105 || 22,79 || 77,21 |- ! 501 | [[Зумрат]] || 136 || 29 || 107 || 21,32 || 78,68 |- ! 502 | [[Шархат]] || 136 || 18 || 118 || 13,24 || 86,76 |- ! 503 | [[Ырысхан]] || 134 || 77 || 57 || 57,46 || 42,54 |- ! 504 | [[Рымхан]] || 133 || 76 || 57 || 57,14 || 42,86 |- ! 505 | [[Нурыш]] || 133 || 27 || 106 || 20,30 || 79,70 |- ! 506 | [[Дилшат]] || 132 || 87 || 45 || 65,91 || 34,09 |- ! 507 | [[Тажихан]] || 132 || 52 || 80 || 39,39 || 60,61 |- ! 508 | [[Айткен]] || 131 || 96 || 35 || 73,28 || 26,72 |- ! 509 | [[Айболсын]] || 131 || 80 || 51 || 61,07 || 38,93 |- ! 510 | [[Аққанат]] || 131 || 72 || 59 || 54,96 || 45,04 |- ! 511 | [[Зейнел]] || 131 || 51 || 80 || 38,93 || 61,07 |- ! 512 | [[Жубаткан]] || 130 || 108 || 22 || 83,08 || 16,92 |- ! 513 | [[Казтай]] || 130 || 104 || 26 || 80,00 || 20,00 |- ! 514 | [[Калка]] || 130 || 17 || 113 || 13,08 || 86,92 |- ! 515 | [[Ақжолтай]] || 129 || 109 || 20 || 84,50 || 15,50 |- ! 516 | [[Джумахан]] || 128 || 112 || 16 || 87,50 || 12,50 |- ! 517 | [[Турсункан]] || 128 || 41 || 87 || 32,03 || 67,97 |- ! 518 | [[Назымхан]] || 128 || 39 || 89 || 30,47 || 69,53 |- ! 519 | [[Турсин]] || 128 || 15 || 113 || 11,72 || 88,28 |- ! 520 | [[Нұржаусын]] || 127 || 109 || 18 || 85,83 || 14,17 |- ! 521 | [[Жекен]] || 127 || 107 || 20 || 84,25 || 15,75 |- ! 522 | [[Жанатхан]] || 127 || 100 || 27 || 78,74 || 21,26 |- ! 523 | [[Ғибадат]] || 127 || 100 || 27 || 78,74 || 21,26 |- ! 524 | [[Казкен]] || 127 || 64 || 63 || 50,39 || 49,61 |- ! 525 | [[Маусым]] || 127 || 19 || 108 || 14,96 || 85,04 |- ! 526 | [[Мендеш]] || 126 || 76 || 50 || 60,32 || 39,68 |- ! 527 | [[Ардах]] || 126 || 32 || 94 || 25,40 || 74,60 |- ! 528 | [[Тендык]] || 126 || 21 || 105 || 16,67 || 83,33 |- ! 529 | [[Семейхан]] || 125 || 110 || 15 || 88,00 || 12,00 |- ! 530 | [[Тойбазар]] || 125 || 102 || 23 || 81,60 || 18,40 |- ! 531 | [[Ақзат]] || 124 || 57 || 67 || 45,97 || 54,03 |- ! 532 | [[Улар]] || 124 || 54 || 70 || 43,55 || 56,45 |- ! 533 | [[Сахан]] || 124 || 34 || 90 || 27,42 || 72,58 |- ! 534 | [[Канай]] || 123 || 106 || 17 || 86,18 || 13,82 |- ! 535 | [[Елік]] || 123 || 31 || 92 || 25,20 || 74,80 |- ! 536 | [[Бахытнур]] || 123 || 26 || 97 || 21,14 || 78,86 |- ! 537 | [[Кулажан]] || 122 || 104 || 18 || 85,25 || 14,75 |- ! 538 | [[Тургун]] || 122 || 91 || 31 || 74,59 || 25,41 |- ! 539 | [[Хаят]] || 122 || 17 || 105 || 13,93 || 86,07 |- ! 540 | [[Дегдар]] || 121 || 108 || 13 || 89,26 || 10,74 |- ! 541 | [[Магауя]] || 121 || 104 || 17 || 85,95 || 14,05 |- ! 542 | [[Бағыжан]] || 121 || 90 || 31 || 74,38 || 25,62 |- ! 543 | [[Турлыхан]] || 121 || 62 || 59 || 51,24 || 48,76 |- ! 544 | [[Құштар]] || 120 || 100 || 20 || 83,33 || 16,67 |- ! 545 | [[Жулдызхан]] || 120 || 54 || 66 || 45,00 || 55,00 |- ! 546 | [[Нұрсипат]] || 120 || 52 || 68 || 43,33 || 56,67 |- ! 547 | [[Бейсехан]] || 120 || 46 || 74 || 38,33 || 61,67 |- ! 548 | [[Кунай]] || 120 || 41 || 79 || 34,17 || 65,83 |- ! 549 | [[Талжан]] || 120 || 21 || 99 || 17,50 || 82,50 |- ! 550 | [[Каиркен]] || 119 || 107 || 12 || 89,92 || 10,08 |- ! 551 | [[Бакнур]] || 119 || 69 || 50 || 57,98 || 42,02 |- ! 552 | [[Данел]] || 119 || 65 || 54 || 54,62 || 45,38 |- ! 553 | [[Нәсіп]] || 119 || 18 || 101 || 15,13 || 84,87 |- ! 554 | [[Тукен]] || 118 || 85 || 33 || 72,03 || 27,97 |- ! 555 | [[Дилан]] || 117 || 100 || 17 || 85,47 || 14,53 |- ! 556 | [[Бихан]] || 116 || 72 || 44 || 62,07 || 37,93 |- ! 557 | [[Аскен]] || 115 || 73 || 42 || 63,48 || 36,52 |- ! 558 | [[Саяш]] || 115 || 26 || 89 || 22,61 || 77,39 |- ! 559 | [[Мырзаш]] || 114 || 99 || 15 || 86,84 || 13,16 |- ! 560 | [[Сагинай]] || 114 || 80 || 34 || 70,18 || 29,82 |- ! 561 | [[Жұмаш]] || 114 || 63 || 51 || 55,26 || 44,74 |- ! 562 | [[Сағым]] || 113 || 46 || 67 || 40,71 || 59,29 |- ! 563 | [[Камеш]] || 112 || 16 || 96 || 14,29 || 85,71 |- ! 564 | [[Сали]] || 111 || 96 || 15 || 86,49 || 13,51 |- ! 565 | [[Асылтай]] || 111 || 90 || 21 || 81,08 || 18,92 |- ! 566 | [[Дилдахан]] || 111 || 57 || 54 || 51,35 || 48,65 |- ! 567 | [[Зейнет]] || 111 || 35 || 76 || 31,53 || 68,47 |- ! 568 | [[Мейірбан]] || 110 || 80 || 30 || 72,73 || 27,27 |- ! 569 | [[Балдаурен]] || 110 || 43 || 67 || 39,09 || 60,91 |- ! 570 | [[Райиан]] || 110 || 40 || 70 || 36,36 || 63,64 |- ! 571 | [[Рза]] || 110 || 37 || 73 || 33,64 || 66,36 |- ! 572 | [[Ильназ]] || 110 || 16 || 94 || 14,55 || 85,45 |- ! 573 | [[Самен]] || 109 || 89 || 20 || 81,65 || 18,35 |- ! 574 | [[Мендихан]] || 109 || 86 || 23 || 78,90 || 21,10 |- ! 575 | [[Бакт]] || 109 || 34 || 75 || 31,19 || 68,81 |- ! 576 | [[Турсынкан]] || 109 || 30 || 79 || 27,52 || 72,48 |- ! 577 | [[Асил]] || 108 || 68 || 40 || 62,96 || 37,04 |- ! 578 | [[Мукарам]] || 108 || 39 || 69 || 36,11 || 63,89 |- ! 579 | [[Дарижан]] || 108 || 17 || 91 || 15,74 || 84,26 |- ! 580 | [[Калым]] || 107 || 96 || 11 || 89,72 || 10,28 |- ! 581 | [[Дильдар]] || 107 || 93 || 14 || 86,92 || 13,08 |- ! 582 | [[Нарбота]] || 107 || 87 || 20 || 81,31 || 18,69 |- ! 583 | [[Орунбасар]] || 107 || 85 || 22 || 79,44 || 20,56 |- ! 584 | [[Сагнай]] || 107 || 82 || 25 || 76,64 || 23,36 |- ! 585 | [[Хуаныш]] || 107 || 80 || 27 || 74,77 || 25,23 |- ! 586 | [[Закен]] || 107 || 25 || 82 || 23,36 || 76,64 |- ! 587 | [[Ибадат]] || 107 || 20 || 87 || 18,69 || 81,31 |- ! 588 | [[Каргаш]] || 107 || 12 || 95 || 11,21 || 88,79 |- ! 589 | [[Жаңалық]] || 106 || 84 || 22 || 79,25 || 20,75 |- ! 590 | [[Маруан]] || 105 || 57 || 48 || 54,29 || 45,71 |- ! 591 | [[Айшуак]] || 105 || 55 || 50 || 52,38 || 47,62 |- ! 592 | [[Билимжан]] || 104 || 90 || 14 || 86,54 || 13,46 |- ! 593 | [[Адебиет]] || 104 || 74 || 30 || 71,15 || 28,85 |- ! 594 | [[Богдат]] || 104 || 63 || 41 || 60,58 || 39,42 |- ! 595 | [[Туржан]] || 103 || 88 || 15 || 85,44 || 14,56 |- ! 596 | [[Кентай]] || 103 || 79 || 24 || 76,70 || 23,30 |- ! 597 | [[Балдәурен]] || 103 || 48 || 55 || 46,60 || 53,40 |- ! 598 | [[Нұрбота]] || 103 || 42 || 61 || 40,78 || 59,22 |- ! 599 | [[Ақсұнқар]] || 103 || 38 || 65 || 36,89 || 63,11 |- ! 600 | [[Анафия]] || 103 || 28 || 75 || 27,18 || 72,82 |- ! 601 | [[Насипжан]] || 103 || 16 || 87 || 15,53 || 84,47 |- ! 602 | [[Булан]] || 102 || 91 || 11 || 89,22 || 10,78 |- ! 603 | [[Қайырлы]] || 102 || 79 || 23 || 77,45 || 22,55 |- ! 604 | [[Гибадат]] || 102 || 66 || 36 || 64,71 || 35,29 |- ! 605 | [[Ханзат]] || 101 || 80 || 21 || 79,21 || 20,79 |- ! 606 | [[Өнер]] || 101 || 76 || 25 || 75,25 || 24,75 |- ! 607 | [[Аманша]] || 101 || 46 || 55 || 45,54 || 54,46 |- ! 608 | [[Акканат]] || 101 || 45 || 56 || 44,55 || 55,45 |- ! 609 | [[Саулетхан]] || 101 || 40 || 61 || 39,60 || 60,40 |- ! 610 | [[Самалхан]] || 101 || 23 || 78 || 22,77 || 77,23 |- ! 611 | [[Әсемхан]] || 101 || 18 || 83 || 17,82 || 82,18 |- ! 612 | [[Саби]] || 100 || 90 || 10 || 90,00 || 10,00 |- ! 613 | [[Аглан]] || 100 || 88 || 12 || 88,00 || 12,00 |- ! 614 | [[Акылтай]] || 100 || 85 || 15 || 85,00 || 15,00 |- ! 615 | [[Абзалхан]] || 100 || 80 || 20 || 80,00 || 20,00 |- ! 616 | [[Тенлик]] || 100 || 18 || 82 || 18,00 || 82,00 |- ! 617 | [[Жупархан]] || 100 || 16 || 84 || 16,00 || 84,00 |} == Тағы қараңыз == * [[Қазақ есімдері]] * [[Қазақстан қазақтарының есімдерінің тізімі]] * [[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан халқының есімдері}} [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақ есімдері]] tu1wd3u74heuxg7gw0mw08rb7ysyksl 3590983 3590982 2026-04-24T09:34:12Z Kaiyr 3134 3590983 wikitext text/x-wiki Қазақстан қазақтарының 2021 жылға 617 унисекс (ұлға да, қызға да тән) есімдерінің (10% шекпен) тізімі. Есімдер құжаттағы жазылуы бойынша берілген. [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының]] мәліметі бойынша.<ref>https://stat.gov.kz/upload/iblock/806/2lg4ydcnxvevgfu945x8ng6v12w6f8ow/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%20%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%20%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%20%D0%BC%D0%B5%D0%BD%20%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96.xlsx</ref><ref>https://stat.gov.kz/news/azamat-pen-aruzhan-aza-standa-y-e-tanymal-aza-esimderi-/</ref> == Есімдер тізімі == {| class="wikitable collapsible sortable" ! № !! Ат !! Барлығы, адам !! Ерлер, адам !! Әйелдер, адам !! Ерлер, % !! Әйелдер, % |- ! | Барлығы || 13 497 891 || 6 652 389 || 6 845 502 || 49,28 || 50,72 |- !0 |Унисекc атпен | align="right" |554 952 | align="right" |301 608 | align="right" |253 344 | align="right" |54,35 | align="right" |45,65 |- ! 1 | [[Жанат]] || 34 440 || 14 552 || 19 888 || 42,25 || 57,75 |- ! 2 | [[Мерей]] || 23 089 || 6 552 || 16 537 || 28,38 || 71,62 |- ! 3 | [[Айдын]] || 21 344 || 19 058 || 2 286 || 89,29 || 10,71 |- ! 4 | [[Дидар]] || 18 922 || 16 270 || 2 652 || 85,98 || 14,02 |- ! 5 | [[Бакыт]] || 16 314 || 6 785 || 9 529 || 41,59 || 58,41 |- ! 6 | [[Ақниет]] || 15 468 || 2 390 || 13 078 || 15,45 || 84,55 |- ! 7 | [[Асылжан]] || 15 379 || 12 188 || 3 191 || 79,25 || 20,75 |- ! 8 | [[Ардак]] || 14 049 || 6 364 || 7 685 || 45,30 || 54,70 |- ! 9 | [[Бакытжан]] || 13 400 || 11 638 || 1 762 || 86,85 || 13,15 |- ! 10 | [[Бахыт]] || 12 299 || 6 386 || 5 913 || 51,92 || 48,08 |- ! 11 | [[Рахат]] || 11 586 || 9 932 || 1 654 || 85,72 || 14,28 |- ! 12 | [[Багдат]] || 10 414 || 7 725 || 2 689 || 74,18 || 25,82 |- ! 13 | [[Мереке]] || 9 448 || 4 050 || 5 398 || 42,87 || 57,13 |- ! 14 | [[Орынбасар]] || 7 324 || 5 630 || 1 694 || 76,87 || 23,13 |- ! 15 | [[Асыл]] || 6 887 || 2 979 || 3 908 || 43,26 || 56,74 |- ! 16 | [[Баглан]] || 6 567 || 4 874 || 1 693 || 74,22 || 25,78 |- ! 17 | [[Ардақ]] || 5 977 || 2 639 || 3 338 || 44,15 || 55,85 |- ! 18 | [[Нұрбақыт]] || 5 720 || 4 776 || 944 || 83,50 || 16,50 |- ! 19 | [[Айзат]] || 5 586 || 859 || 4 727 || 15,38 || 84,62 |- ! 20 | [[Ақжан]] || 4 539 || 1 473 || 3 066 || 32,45 || 67,55 |- ! 21 | [[Манат]] || 4 526 || 2 354 || 2 172 || 52,01 || 47,99 |- ! 22 | [[Бақыт]] || 4 506 || 2 766 || 1 740 || 61,38 || 38,62 |- ! 23 | [[Ақтілек]] || 3 990 || 1 871 || 2 119 || 46,89 || 53,11 |- ! 24 | [[Шапағат]] || 3 839 || 1 557 || 2 282 || 40,56 || 59,44 |- ! 25 | [[Мейірім]] || 3 804 || 444 || 3 360 || 11,67 || 88,33 |- ! 26 | [[Бейбіт]] || 3 589 || 3 025 || 564 || 84,29 || 15,71 |- ! 27 | [[Сайран]] || 3 392 || 1 896 || 1 496 || 55,90 || 44,10 |- ! 28 | [[Айтжан]] || 3 390 || 2 357 || 1 033 || 69,53 || 30,47 |- ! 29 | [[Сағыныш]] || 3 224 || 1 046 || 2 178 || 32,44 || 67,56 |- ! 30 | [[Жанбота]] || 3 022 || 611 || 2 411 || 20,22 || 79,78 |- ! 31 | [[Береке]] || 2 878 || 1 731 || 1 147 || 60,15 || 39,85 |- ! 32 | [[Жумагул]] || 2 849 || 363 || 2 486 || 12,74 || 87,26 |- ! 33 | [[Нұршат]] || 2 789 || 556 || 2 233 || 19,94 || 80,06 |- ! 34 | [[Орал]] || 2 772 || 1 745 || 1 027 || 62,95 || 37,05 |- ! 35 | [[Илья]] || 2 715 || 2 424 || 291 || 89,28 || 10,72 |- ! 36 | [[Турар]] || 2 647 || 2 217 || 430 || 83,76 || 16,24 |- ! 37 | [[Бағжан]] || 2 535 || 1 869 || 666 || 73,73 || 26,27 |- ! 38 | [[Турсын]] || 2 533 || 829 || 1 704 || 32,73 || 67,27 |- ! 39 | [[Қасиет]] || 2 467 || 770 || 1 697 || 31,21 || 68,79 |- ! 40 | [[Нұрзат]] || 2 342 || 1 991 || 351 || 85,01 || 14,99 |- ! 41 | [[Оралхан]] || 2 289 || 1 787 || 502 || 78,07 || 21,93 |- ! 42 | [[Парасат]] || 2 287 || 1 826 || 461 || 79,84 || 20,16 |- ! 43 | [[Жарқын]] || 2 236 || 1 939 || 297 || 86,72 || 13,28 |- ! 44 | [[Жаркын]] || 2 234 || 1 566 || 668 || 70,10 || 29,90 |- ! 45 | [[Сайлау]] || 2 200 || 1 975 || 225 || 89,77 || 10,23 |- ! 46 | [[Жаннур]] || 2 173 || 281 || 1 892 || 12,93 || 87,07 |- ! 47 | [[Аңсаған]] || 2 064 || 622 || 1 442 || 30,14 || 69,86 |- ! 48 | [[Раян]] || 1 954 || 1 312 || 642 || 67,14 || 32,86 |- ! 49 | [[Мархабат]] || 1 945 || 403 || 1 542 || 20,72 || 79,28 |- ! 50 | [[Акжан]] || 1 895 || 508 || 1 387 || 26,81 || 73,19 |- ! 51 | [[Қанағат]] || 1 883 || 1 544 || 339 || 82,00 || 18,00 |- ! 52 | [[Акниет]] || 1 861 || 439 || 1 422 || 23,59 || 76,41 |- ! 53 | [[Кенжетай]] || 1 798 || 1 015 || 783 || 56,45 || 43,55 |- ! 54 | [[Тлектес]] || 1 780 || 666 || 1 114 || 37,42 || 62,58 |- ! 55 | [[Нуршат]] || 1 767 || 364 || 1 403 || 20,60 || 79,40 |- ! 56 | [[Аманкул]] || 1 759 || 267 || 1 492 || 15,18 || 84,82 |- ! 57 | [[Канагат]] || 1 756 || 1 318 || 438 || 75,06 || 24,94 |- ! 58 | [[Оразхан]] || 1 753 || 1 384 || 369 || 78,95 || 21,05 |- ! 59 | [[Сагат]] || 1 740 || 1 340 || 400 || 77,01 || 22,99 |- ! 60 | [[Бекзада]] || 1 632 || 199 || 1 433 || 12,19 || 87,81 |- ! 61 | [[Сағадат]] || 1 601 || 1 408 || 193 || 87,95 || 12,05 |- ! 62 | [[Айхан]] || 1 590 || 1 136 || 454 || 71,45 || 28,55 |- ! 63 | [[Кенже]] || 1 522 || 639 || 883 || 41,98 || 58,02 |- ! 64 | [[Сагыныш]] || 1 461 || 613 || 848 || 41,96 || 58,04 |- ! 65 | [[Ясин]] || 1 439 || 1 105 || 334 || 76,79 || 23,21 |- ! 66 | [[Бақжан]] || 1 430 || 1 200 || 230 || 83,92 || 16,08 |- ! 67 | [[Бақнұр]] || 1 420 || 765 || 655 || 53,87 || 46,13 |- ! 68 | [[Орынтай]] || 1 387 || 381 || 1 006 || 27,47 || 72,53 |- ! 69 | [[Арна]] || 1 387 || 162 || 1 225 || 11,68 || 88,32 |- ! 70 | [[Шаттық]] || 1 375 || 430 || 945 || 31,27 || 68,73 |- ! 71 | [[Айткул]] || 1 371 || 165 || 1 206 || 12,04 || 87,96 |- ! 72 | [[Гайни]] || 1 367 || 211 || 1 156 || 15,44 || 84,56 |- ! 73 | [[Бахит]] || 1 358 || 758 || 600 || 55,82 || 44,18 |- ! 74 | [[Шарапат]] || 1 357 || 339 || 1 018 || 24,98 || 75,02 |- ! 75 | [[Сагадат]] || 1 341 || 907 || 434 || 67,64 || 32,36 |- ! 76 | [[Турсун]] || 1 339 || 497 || 842 || 37,12 || 62,88 |- ! 77 | [[Манар]] || 1 294 || 183 || 1 111 || 14,14 || 85,86 |- ! 78 | [[Камал]] || 1 215 || 726 || 489 || 59,75 || 40,25 |- ! 79 | [[Бахитжан]] || 1 201 || 1 046 || 155 || 87,09 || 12,91 |- ! 80 | [[Балғын]] || 1 189 || 158 || 1 031 || 13,29 || 86,71 |- ! 81 | [[Аршат]] || 1 176 || 630 || 546 || 53,57 || 46,43 |- ! 82 | [[Жумажан]] || 1 163 || 780 || 383 || 67,07 || 32,93 |- ! 83 | [[Жумахан]] || 1 150 || 963 || 187 || 83,74 || 16,26 |- ! 84 | [[Саулет]] || 1 150 || 552 || 598 || 48,00 || 52,00 |- ! 85 | [[Ханзада]] || 1 135 || 288 || 847 || 25,37 || 74,63 |- ! 86 | [[Ақберен]] || 1 134 || 869 || 265 || 76,63 || 23,37 |- ! 87 | [[Тыныштык]] || 1 117 || 280 || 837 || 25,07 || 74,93 |- ! 88 | [[Нурбакыт]] || 1 105 || 696 || 409 || 62,99 || 37,01 |- ! 89 | [[Нұрлы]] || 1 094 || 331 || 763 || 30,26 || 69,74 |- ! 90 | [[Амаль]] || 1 066 || 177 || 889 || 16,60 || 83,40 |- ! 91 | [[Бакитжан]] || 1 048 || 862 || 186 || 82,25 || 17,75 |- ! 92 | [[Айшуақ]] || 1 035 || 233 || 802 || 22,51 || 77,49 |- ! 93 | [[Таңнұр]] || 1 015 || 182 || 833 || 17,93 || 82,07 |- ! 94 | [[Базар]] || 1 007 || 349 || 658 || 34,66 || 65,34 |- ! 95 | [[Нурзат]] || 996 || 743 || 253 || 74,60 || 25,40 |- ! 96 | [[Жумаш]] || 991 || 520 || 471 || 52,47 || 47,53 |- ! 97 | [[Сагдат]] || 990 || 722 || 268 || 72,93 || 27,07 |- ! 98 | [[Бегзат]] || 964 || 781 || 183 || 81,02 || 18,98 |- ! 99 | [[Мейрамхан]] || 964 || 684 || 280 || 70,95 || 29,05 |- ! 100 | [[Кенжехан]] || 957 || 668 || 289 || 69,80 || 30,20 |- ! 101 | [[Еркеш]] || 955 || 443 || 512 || 46,39 || 53,61 |- ! 102 | [[Нұр]] || 950 || 776 || 174 || 81,68 || 18,32 |- ! 103 | [[Толеу]] || 930 || 602 || 328 || 64,73 || 35,27 |- ! 104 | [[Бакит]] || 927 || 409 || 518 || 44,12 || 55,88 |- ! 105 | [[Каршыга]] || 912 || 390 || 522 || 42,76 || 57,24 |- ! 106 | [[Жанай]] || 905 || 664 || 241 || 73,37 || 26,63 |- ! 107 | [[Калжан]] || 905 || 273 || 632 || 30,17 || 69,83 |- ! 108 | [[Насихат]] || 898 || 224 || 674 || 24,94 || 75,06 |- ! 109 | [[Айтуган]] || 896 || 778 || 118 || 86,83 || 13,17 |- ! 110 | [[Айкын]] || 888 || 795 || 93 || 89,53 || 10,47 |- ! 111 | [[Динар]] || 886 || 136 || 750 || 15,35 || 84,65 |- ! 112 | [[Жайнар]] || 863 || 173 || 690 || 20,05 || 79,95 |- ! 113 | [[Райян]] || 862 || 468 || 394 || 54,29 || 45,71 |- ! 114 | [[Оркен]] || 861 || 756 || 105 || 87,80 || 12,20 |- ! 115 | [[Мейір]] || 854 || 712 || 142 || 83,37 || 16,63 |- ! 116 | [[Қаршыға]] || 852 || 537 || 315 || 63,03 || 36,97 |- ! 117 | [[Райан]] || 841 || 470 || 371 || 55,89 || 44,11 |- ! 118 | [[Нурлыхан]] || 834 || 620 || 214 || 74,34 || 25,66 |- ! 119 | [[Макен]] || 827 || 130 || 697 || 15,72 || 84,28 |- ! 120 | [[Жайдар]] || 819 || 650 || 169 || 79,37 || 20,63 |- ! 121 | [[Ансаган]] || 810 || 384 || 426 || 47,41 || 52,59 |- ! 122 | [[Толеухан]] || 785 || 592 || 193 || 75,41 || 24,59 |- ! 123 | [[Турсынхан]] || 779 || 304 || 475 || 39,02 || 60,98 |- ! 124 | [[Нуржанат]] || 779 || 108 || 671 || 13,86 || 86,14 |- ! 125 | [[Советхан]] || 760 || 461 || 299 || 60,66 || 39,34 |- ! 126 | [[Инаят]] || 757 || 283 || 474 || 37,38 || 62,62 |- ! 127 | [[Елемес]] || 755 || 655 || 100 || 86,75 || 13,25 |- ! 128 | [[Нұржанат]] || 743 || 139 || 604 || 18,71 || 81,29 |- ! 129 | [[Шайзада]] || 710 || 88 || 622 || 12,39 || 87,61 |- ! 130 | [[Нурлы]] || 709 || 117 || 592 || 16,50 || 83,50 |- ! 131 | [[Шакен]] || 705 || 358 || 347 || 50,78 || 49,22 |- ! 132 | [[Тилектес]] || 705 || 180 || 525 || 25,53 || 74,47 |- ! 133 | [[Тлеужан]] || 698 || 528 || 170 || 75,64 || 24,36 |- ! 134 | [[Арнай]] || 680 || 588 || 92 || 86,47 || 13,53 |- ! 135 | [[Бақытнұр]] || 680 || 228 || 452 || 33,53 || 66,47 |- ! 136 | [[Тілектес]] || 679 || 347 || 332 || 51,10 || 48,90 |- ! 137 | [[Саяхат]] || 678 || 590 || 88 || 87,02 || 12,98 |- ! 138 | [[Бижан]] || 678 || 533 || 145 || 78,61 || 21,39 |- ! 139 | [[Шахнұр]] || 671 || 564 || 107 || 84,05 || 15,95 |- ! 140 | [[Алтынхан]] || 671 || 304 || 367 || 45,31 || 54,69 |- ! 141 | [[Бегім]] || 666 || 173 || 493 || 25,98 || 74,02 |- ! 142 | [[Ақсұңқар]] || 656 || 324 || 332 || 49,39 || 50,61 |- ! 143 | [[Алем]] || 636 || 485 || 151 || 76,26 || 23,74 |- ! 144 | [[Мадениет]] || 634 || 472 || 162 || 74,45 || 25,55 |- ! 145 | [[Сәулет]] || 630 || 394 || 236 || 62,54 || 37,46 |- ! 146 | [[Базархан]] || 630 || 339 || 291 || 53,81 || 46,19 |- ! 147 | [[Токтасын]] || 628 || 519 || 109 || 82,64 || 17,36 |- ! 148 | [[Багитжан]] || 626 || 535 || 91 || 85,46 || 14,54 |- ! 149 | [[Тлеулес]] || 621 || 207 || 414 || 33,33 || 66,67 |- ! 150 | [[Кумар]] || 616 || 550 || 66 || 89,29 || 10,71 |- ! 151 | [[Алау]] || 616 || 98 || 518 || 15,91 || 84,09 |- ! 152 | [[Шаттык]] || 614 || 200 || 414 || 32,57 || 67,43 |- ! 153 | [[Рысхан]] || 592 || 130 || 462 || 21,96 || 78,04 |- ! 154 | [[Тұрсын]] || 588 || 339 || 249 || 57,65 || 42,35 |- ! 155 | [[Курал]] || 585 || 503 || 82 || 85,98 || 14,02 |- ! 156 | [[Саржан]] || 572 || 389 || 183 || 68,01 || 31,99 |- ! 157 | [[Мейраш]] || 567 || 59 || 508 || 10,41 || 89,59 |- ! 158 | [[Айтұмар]] || 567 || 57 || 510 || 10,05 || 89,95 |- ! 159 | [[Керемет]] || 564 || 59 || 505 || 10,46 || 89,54 |- ! 160 | [[Айдан]] || 560 || 425 || 135 || 75,89 || 24,11 |- ! 161 | [[Тлеухан]] || 548 || 448 || 100 || 81,75 || 18,25 |- ! 162 | [[Қолқанат]] || 547 || 482 || 65 || 88,12 || 11,88 |- ! 163 | [[Нұршуақ]] || 545 || 151 || 394 || 27,71 || 72,29 |- ! 164 | [[Айса]] || 538 || 374 || 164 || 69,52 || 30,48 |- ! 165 | [[Айнар]] || 536 || 209 || 327 || 38,99 || 61,01 |- ! 166 | [[Багжан]] || 534 || 207 || 327 || 38,76 || 61,24 |- ! 167 | [[Ризат]] || 527 || 454 || 73 || 86,15 || 13,85 |- ! 168 | [[Гизат]] || 525 || 472 || 53 || 89,90 || 10,10 |- ! 169 | [[Шапагат]] || 523 || 328 || 195 || 62,72 || 37,28 |- ! 170 | [[Аршын]] || 522 || 352 || 170 || 67,43 || 32,57 |- ! 171 | [[Ауесхан]] || 519 || 462 || 57 || 89,02 || 10,98 |- ! 172 | [[Турган]] || 517 || 162 || 355 || 31,33 || 68,67 |- ! 173 | [[Алданыш]] || 506 || 256 || 250 || 50,59 || 49,41 |- ! 174 | [[Дильшат]] || 493 || 385 || 108 || 78,09 || 21,91 |- ! 175 | [[Аманай]] || 492 || 327 || 165 || 66,46 || 33,54 |- ! 176 | [[Мираш]] || 485 || 70 || 415 || 14,43 || 85,57 |- ! 177 | [[Саруар]] || 480 || 166 || 314 || 34,58 || 65,42 |- ! 178 | [[Анархан]] || 480 || 85 || 395 || 17,71 || 82,29 |- ! 179 | [[Нурбахыт]] || 472 || 317 || 155 || 67,16 || 32,84 |- ! 180 | [[Онласын]] || 471 || 141 || 330 || 29,94 || 70,06 |- ! 181 | [[Елеусиз]] || 470 || 334 || 136 || 71,06 || 28,94 |- ! 182 | [[Нұраят]] || 466 || 351 || 115 || 75,32 || 24,68 |- ! 183 | [[Жайсан]] || 466 || 192 || 274 || 41,20 || 58,80 |- ! 184 | [[Кенжеш]] || 465 || 71 || 394 || 15,27 || 84,73 |- ! 185 | [[Шакизат]] || 457 || 48 || 409 || 10,50 || 89,50 |- ! 186 | [[Нуржауган]] || 454 || 53 || 401 || 11,67 || 88,33 |- ! 187 | [[Касиет]] || 453 || 188 || 265 || 41,50 || 58,50 |- ! 188 | [[Акыл]] || 449 || 264 || 185 || 58,80 || 41,20 |- ! 189 | [[Иман]] || 442 || 320 || 122 || 72,40 || 27,60 |- ! 190 | [[Актилек]] || 441 || 181 || 260 || 41,04 || 58,96 |- ! 191 | [[Ұлар]] || 440 || 209 || 231 || 47,50 || 52,50 |- ! 192 | [[Шакизада]] || 440 || 57 || 383 || 12,95 || 87,05 |- ! 193 | [[Шамшат]] || 437 || 72 || 365 || 16,48 || 83,52 |- ! 194 | [[Тумар]] || 437 || 52 || 385 || 11,90 || 88,10 |- ! 195 | [[Данила]] || 435 || 350 || 85 || 80,46 || 19,54 |- ! 196 | [[Толеутай]] || 430 || 352 || 78 || 81,86 || 18,14 |- ! 197 | [[Елшат]] || 428 || 383 || 45 || 89,49 || 10,51 |- ! 198 | [[Бакытхан]] || 420 || 253 || 167 || 60,24 || 39,76 |- ! 199 | [[Есенкул]] || 420 || 91 || 329 || 21,67 || 78,33 |- ! 200 | [[Тулеу]] || 419 || 264 || 155 || 63,01 || 36,99 |- ! 201 | [[Нұрбахыт]] || 418 || 370 || 48 || 88,52 || 11,48 |- ! 202 | [[Тойжан]] || 412 || 77 || 335 || 18,69 || 81,31 |- ! 203 | [[Мубарак]] || 409 || 329 || 80 || 80,44 || 19,56 |- ! 204 | [[Сайлаухан]] || 409 || 233 || 176 || 56,97 || 43,03 |- ! 205 | [[Эльнур]] || 408 || 362 || 46 || 88,73 || 11,27 |- ! 206 | [[Оразай]] || 408 || 308 || 100 || 75,49 || 24,51 |- ! 207 | [[Жамалхан]] || 402 || 45 || 357 || 11,19 || 88,81 |- ! 208 | [[Ақжайық]] || 398 || 75 || 323 || 18,84 || 81,16 |- ! 209 | [[Багит]] || 396 || 162 || 234 || 40,91 || 59,09 |- ! 210 | [[Қолғанат]] || 395 || 355 || 40 || 89,87 || 10,13 |- ! 211 | [[Мархаббат]] || 392 || 64 || 328 || 16,33 || 83,67 |- ! 212 | [[Урал]] || 391 || 285 || 106 || 72,89 || 27,11 |- ! 213 | [[Курбан]] || 390 || 347 || 43 || 88,97 || 11,03 |- ! 214 | [[Асемхан]] || 388 || 105 || 283 || 27,06 || 72,94 |- ! 215 | [[Алмахан]] || 384 || 182 || 202 || 47,40 || 52,60 |- ! 216 | [[Мейрім]] || 382 || 75 || 307 || 19,63 || 80,37 |- ! 217 | [[Мамыр]] || 380 || 262 || 118 || 68,95 || 31,05 |- ! 218 | [[Балапан]] || 379 || 74 || 305 || 19,53 || 80,47 |- ! 219 | [[Токен]] || 372 || 251 || 121 || 67,47 || 32,53 |- ! 220 | [[Шуақ]] || 370 || 42 || 328 || 11,35 || 88,65 |- ! 221 | [[Бахытхан]] || 369 || 234 || 135 || 63,41 || 36,59 |- ! 222 | [[Шайзат]] || 368 || 52 || 316 || 14,13 || 85,87 |- ! 223 | [[Жума]] || 365 || 165 || 200 || 45,21 || 54,79 |- ! 224 | [[Даржан]] || 357 || 39 || 318 || 10,92 || 89,08 |- ! 225 | [[Ансат]] || 355 || 319 || 36 || 89,86 || 10,14 |- ! 226 | [[Бакытнур]] || 351 || 96 || 255 || 27,35 || 72,65 |- ! 227 | [[Жумакан]] || 350 || 284 || 66 || 81,14 || 18,86 |- ! 228 | [[Курманай]] || 350 || 67 || 283 || 19,14 || 80,86 |- ! 229 | [[Зинат]] || 349 || 43 || 306 || 12,32 || 87,68 |- ! 230 | [[Қалжан]] || 348 || 198 || 150 || 56,90 || 43,10 |- ! 231 | [[Жакан]] || 347 || 283 || 64 || 81,56 || 18,44 |- ! 232 | [[Сағынай]] || 347 || 145 || 202 || 41,79 || 58,21 |- ! 233 | [[Каршига]] || 346 || 151 || 195 || 43,64 || 56,36 |- ! 234 | [[Зейнұр]] || 345 || 267 || 78 || 77,39 || 22,61 |- ! 235 | [[Ырысжан]] || 345 || 44 || 301 || 12,75 || 87,25 |- ! 236 | [[Айсері]] || 343 || 278 || 65 || 81,05 || 18,95 |- ! 237 | [[Жадырасын]] || 342 || 252 || 90 || 73,68 || 26,32 |- ! 238 | [[Канапия]] || 341 || 229 || 112 || 67,16 || 32,84 |- ! 239 | [[Ақыл]] || 340 || 285 || 55 || 83,82 || 16,18 |- ! 240 | [[Артык]] || 337 || 257 || 80 || 76,26 || 23,74 |- ! 241 | [[Бинұр]] || 337 || 121 || 216 || 35,91 || 64,09 |- ! 242 | [[Нур]] || 333 || 288 || 45 || 86,49 || 13,51 |- ! 243 | [[Бахт]] || 331 || 241 || 90 || 72,81 || 27,19 |- ! 244 | [[Женисхан]] || 329 || 283 || 46 || 86,02 || 13,98 |- ! 245 | [[Жакен]] || 328 || 235 || 93 || 71,65 || 28,35 |- ! 246 | [[Сафи]] || 328 || 44 || 284 || 13,41 || 86,59 |- ! 247 | [[Балкен]] || 327 || 61 || 266 || 18,65 || 81,35 |- ! 248 | [[Балхаш]] || 325 || 100 || 225 || 30,77 || 69,23 |- ! 249 | [[Әлем]] || 324 || 245 || 79 || 75,62 || 24,38 |- ! 250 | [[Равшан]] || 323 || 138 || 185 || 42,72 || 57,28 |- ! 251 | [[Бинур]] || 320 || 65 || 255 || 20,31 || 79,69 |- ! 252 | [[Табиғат]] || 319 || 207 || 112 || 64,89 || 35,11 |- ! 253 | [[Нұржауған]] || 315 || 69 || 246 || 21,90 || 78,10 |- ! 254 | [[Табигат]] || 313 || 202 || 111 || 64,54 || 35,46 |- ! 255 | [[Бибит]] || 311 || 158 || 153 || 50,80 || 49,20 |- ! 256 | [[Майдан]] || 307 || 226 || 81 || 73,62 || 26,38 |- ! 257 | [[Балташ]] || 304 || 217 || 87 || 71,38 || 28,62 |- ! 258 | [[Керім]] || 302 || 229 || 73 || 75,83 || 24,17 |- ! 259 | [[Калдан]] || 299 || 153 || 146 || 51,17 || 48,83 |- ! 260 | [[Айжарық]] || 298 || 172 || 126 || 57,72 || 42,28 |- ! 261 | [[Кизат]] || 292 || 226 || 66 || 77,40 || 22,60 |- ! 262 | [[Каратай]] || 291 || 225 || 66 || 77,32 || 22,68 |- ! 263 | [[Торгай]] || 290 || 31 || 259 || 10,69 || 89,31 |- ! 264 | [[Джамал]] || 288 || 74 || 214 || 25,69 || 74,31 |- ! 265 | [[Алиман]] || 287 || 52 || 235 || 18,12 || 81,88 |- ! 266 | [[Назим]] || 286 || 61 || 225 || 21,33 || 78,67 |- ! 267 | [[Жұмахан]] || 285 || 255 || 30 || 89,47 || 10,53 |- ! 268 | [[Жаналык]] || 284 || 193 || 91 || 67,96 || 32,04 |- ! 269 | [[Курмаш]] || 283 || 241 || 42 || 85,16 || 14,84 |- ! 270 | [[Несипхан]] || 279 || 41 || 238 || 14,70 || 85,30 |- ! 271 | [[Майкен]] || 276 || 32 || 244 || 11,59 || 88,41 |- ! 272 | [[Анапия]] || 274 || 68 || 206 || 24,82 || 75,18 |- ! 273 | [[Бакыткан]] || 273 || 117 || 156 || 42,86 || 57,14 |- ! 274 | [[Еркетай]] || 271 || 125 || 146 || 46,13 || 53,87 |- ! 275 | [[Ырыс]] || 271 || 54 || 217 || 19,93 || 80,07 |- ! 276 | [[Ақнар]] || 269 || 138 || 131 || 51,30 || 48,70 |- ! 277 | [[Колганат]] || 268 || 222 || 46 || 82,84 || 17,16 |- ! 278 | [[Орын]] || 267 || 90 || 177 || 33,71 || 66,29 |- ! 279 | [[Боранкул]] || 265 || 81 || 184 || 30,57 || 69,43 |- ! 280 | [[Зият]] || 264 || 234 || 30 || 88,64 || 11,36 |- ! 281 | [[Колканат]] || 264 || 201 || 63 || 76,14 || 23,86 |- ! 282 | [[Акжолтай]] || 263 || 93 || 170 || 35,36 || 64,64 |- ! 283 | [[Багдад]] || 262 || 209 || 53 || 79,77 || 20,23 |- ! 284 | [[Ауес]] || 262 || 30 || 232 || 11,45 || 88,55 |- ! 285 | [[Сағат]] || 261 || 221 || 40 || 84,67 || 15,33 |- ! 286 | [[Кемелхан]] || 260 || 194 || 66 || 74,62 || 25,38 |- ! 287 | [[Үмітжан]] || 259 || 36 || 223 || 13,90 || 86,10 |- ! 288 | [[Журсин]] || 258 || 110 || 148 || 42,64 || 57,36 |- ! 289 | [[Сагынай]] || 256 || 167 || 89 || 65,23 || 34,77 |- ! 290 | [[Жаншуақ]] || 254 || 60 || 194 || 23,62 || 76,38 |- ! 291 | [[Калила]] || 254 || 59 || 195 || 23,23 || 76,77 |- ! 292 | [[Бағнұр]] || 253 || 138 || 115 || 54,55 || 45,45 |- ! 293 | [[Джанат]] || 251 || 99 || 152 || 39,44 || 60,56 |- ! 294 | [[Шахзада]] || 250 || 48 || 202 || 19,20 || 80,80 |- ! 295 | [[Сенім]] || 249 || 116 || 133 || 46,59 || 53,41 |- ! 296 | [[Какен]] || 248 || 180 || 68 || 72,58 || 27,42 |- ! 297 | [[Фирдаус]] || 248 || 71 || 177 || 28,63 || 71,37 |- ! 298 | [[Алматай]] || 247 || 65 || 182 || 26,32 || 73,68 |- ! 299 | [[Ағжан]] || 245 || 72 || 173 || 29,39 || 70,61 |- ! 300 | [[Бақытхан]] || 243 || 174 || 69 || 71,60 || 28,40 |- ! 301 | [[Асылкан]] || 240 || 185 || 55 || 77,08 || 22,92 |- ! 302 | [[Майрам]] || 239 || 55 || 184 || 23,01 || 76,99 |- ! 303 | [[Халифа]] || 238 || 49 || 189 || 20,59 || 79,41 |- ! 304 | [[Изат]] || 237 || 197 || 40 || 83,12 || 16,88 |- ! 305 | [[Найман]] || 236 || 208 || 28 || 88,14 || 11,86 |- ! 306 | [[Кантай]] || 236 || 27 || 209 || 11,44 || 88,56 |- ! 307 | [[Акторе]] || 234 || 181 || 53 || 77,35 || 22,65 |- ! 308 | [[Турсунхан]] || 233 || 90 || 143 || 38,63 || 61,37 |- ! 309 | [[Лес]] || 230 || 195 || 35 || 84,78 || 15,22 |- ! 310 | [[Нурсипат]] || 230 || 42 || 188 || 18,26 || 81,74 |- ! 311 | [[Берен]] || 228 || 146 || 82 || 64,04 || 35,96 |- ! 312 | [[Мәдениет]] || 226 || 190 || 36 || 84,07 || 15,93 |- ! 313 | [[Мекен]] || 226 || 183 || 43 || 80,97 || 19,03 |- ! 314 | [[Зейнур]] || 226 || 167 || 59 || 73,89 || 26,11 |- ! 315 | [[Багыт]] || 225 || 108 || 117 || 48,00 || 52,00 |- ! 316 | [[Орынжан]] || 225 || 100 || 125 || 44,44 || 55,56 |- ! 317 | [[Нурилла]] || 224 || 39 || 185 || 17,41 || 82,59 |- ! 318 | [[Шахризат]] || 223 || 23 || 200 || 10,31 || 89,69 |- ! 319 | [[Сагын]] || 222 || 194 || 28 || 87,39 || 12,61 |- ! 320 | [[Айнат]] || 222 || 115 || 107 || 51,80 || 48,20 |- ! 321 | [[Илан]] || 221 || 85 || 136 || 38,46 || 61,54 |- ! 322 | [[Багдан]] || 219 || 194 || 25 || 88,58 || 11,42 |- ! 323 | [[Тұрсынхан]] || 219 || 130 || 89 || 59,36 || 40,64 |- ! 324 | [[Шарафат]] || 219 || 66 || 153 || 30,14 || 69,86 |- ! 325 | [[Керимхан]] || 218 || 167 || 51 || 76,61 || 23,39 |- ! 326 | [[Орынхан]] || 217 || 123 || 94 || 56,68 || 43,32 |- ! 327 | [[Ақтілеу]] || 216 || 193 || 23 || 89,35 || 10,65 |- ! 328 | [[Кенесхан]] || 216 || 165 || 51 || 76,39 || 23,61 |- ! 329 | [[Калтай]] || 216 || 136 || 80 || 62,96 || 37,04 |- ! 330 | [[Багытжан]] || 215 || 163 || 52 || 75,81 || 24,19 |- ! 331 | [[Алтынсары]] || 214 || 120 || 94 || 56,07 || 43,93 |- ! 332 | [[Ділшат]] || 211 || 136 || 75 || 64,45 || 35,55 |- ! 333 | [[Ырысалды]] || 210 || 21 || 189 || 10,00 || 90,00 |- ! 334 | [[Бағылан]] || 209 || 183 || 26 || 87,56 || 12,44 |- ! 335 | [[Асен]] || 209 || 178 || 31 || 85,17 || 14,83 |- ! 336 | [[Тураш]] || 207 || 80 || 127 || 38,65 || 61,35 |- ! 337 | [[Аспет]] || 207 || 21 || 186 || 10,14 || 89,86 |- ! 338 | [[Жайдарман]] || 206 || 30 || 176 || 14,56 || 85,44 |- ! 339 | [[Бейбитхан]] || 205 || 184 || 21 || 89,76 || 10,24 |- ! 340 | [[Сейсен]] || 204 || 182 || 22 || 89,22 || 10,78 |- ! 341 | [[Нышан]] || 204 || 175 || 29 || 85,78 || 14,22 |- ! 342 | [[Ақиқат]] || 203 || 175 || 28 || 86,21 || 13,79 |- ! 343 | [[Зекен]] || 203 || 87 || 116 || 42,86 || 57,14 |- ! 344 | [[Батихан]] || 202 || 139 || 63 || 68,81 || 31,19 |- ! 345 | [[Асу]] || 201 || 76 || 125 || 37,81 || 62,19 |- ! 346 | [[Кайырлы]] || 200 || 153 || 47 || 76,50 || 23,50 |- ! 347 | [[Тлеукен]] || 200 || 71 || 129 || 35,50 || 64,50 |- ! 348 | [[Кунтуган]] || 199 || 170 || 29 || 85,43 || 14,57 |- ! 349 | [[Айтан]] || 199 || 146 || 53 || 73,37 || 26,63 |- ! 350 | [[Бакжан]] || 199 || 127 || 72 || 63,82 || 36,18 |- ! 351 | [[Багадат]] || 198 || 109 || 89 || 55,05 || 44,95 |- ! 352 | [[Жакия]] || 197 || 175 || 22 || 88,83 || 11,17 |- ! 353 | [[Аяш]] || 197 || 34 || 163 || 17,26 || 82,74 |- ! 354 | [[Тайжан]] || 196 || 162 || 34 || 82,65 || 17,35 |- ! 355 | [[Шеризат]] || 196 || 134 || 62 || 68,37 || 31,63 |- ! 356 | [[Советкан]] || 195 || 147 || 48 || 75,38 || 24,62 |- ! 357 | [[Нураш]] || 195 || 116 || 79 || 59,49 || 40,51 |- ! 358 | [[Шахизат]] || 195 || 34 || 161 || 17,44 || 82,56 |- ! 359 | [[Данай]] || 194 || 157 || 37 || 80,93 || 19,07 |- ! 360 | [[Шынасыл]] || 193 || 130 || 63 || 67,36 || 32,64 |- ! 361 | [[Мейрим]] || 193 || 70 || 123 || 36,27 || 63,73 |- ! 362 | [[Гиззат]] || 192 || 165 || 27 || 85,94 || 14,06 |- ! 363 | [[Аксункар]] || 192 || 47 || 145 || 24,48 || 75,52 |- ! 364 | [[Илия]] || 192 || 26 || 166 || 13,54 || 86,46 |- ! 365 | [[Нуркан]] || 191 || 121 || 70 || 63,35 || 36,65 |- ! 366 | [[Данеш]] || 190 || 53 || 137 || 27,89 || 72,11 |- ! 367 | [[Акжайык]] || 190 || 34 || 156 || 17,89 || 82,11 |- ! 368 | [[Канаш]] || 189 || 107 || 82 || 56,61 || 43,39 |- ! 369 | [[Асылнұр]] || 188 || 77 || 111 || 40,96 || 59,04 |- ! 370 | [[Толкин]] || 188 || 44 || 144 || 23,40 || 76,60 |- ! 371 | [[Кайрлы]] || 187 || 136 || 51 || 72,73 || 27,27 |- ! 372 | [[Рыстай]] || 187 || 35 || 152 || 18,72 || 81,28 |- ! 373 | [[Халила]] || 187 || 24 || 163 || 12,83 || 87,17 |- ! 374 | [[Толеужан]] || 186 || 124 || 62 || 66,67 || 33,33 |- ! 375 | [[Тулеухан]] || 184 || 155 || 29 || 84,24 || 15,76 |- ! 376 | [[Тилеухан]] || 184 || 125 || 59 || 67,93 || 32,07 |- ! 377 | [[Бакен]] || 184 || 125 || 59 || 67,93 || 32,07 |- ! 378 | [[Жараскан]] || 183 || 162 || 21 || 88,52 || 11,48 |- ! 379 | [[Дакен]] || 183 || 43 || 140 || 23,50 || 76,50 |- ! 380 | [[Тулеш]] || 182 || 122 || 60 || 67,03 || 32,97 |- ! 381 | [[Баянды]] || 182 || 112 || 70 || 61,54 || 38,46 |- ! 382 | [[Айдин]] || 182 || 49 || 133 || 26,92 || 73,08 |- ! 383 | [[Меделхан]] || 180 || 150 || 30 || 83,33 || 16,67 |- ! 384 | [[Зарлык]] || 180 || 141 || 39 || 78,33 || 21,67 |- ! 385 | [[Мырзакул]] || 180 || 73 || 107 || 40,56 || 59,44 |- ! 386 | [[Жайнат]] || 180 || 66 || 114 || 36,67 || 63,33 |- ! 387 | [[Тыныштық]] || 179 || 58 || 121 || 32,40 || 67,60 |- ! 388 | [[Альфинур]] || 179 || 23 || 156 || 12,85 || 87,15 |- ! 389 | [[Ауелхан]] || 178 || 151 || 27 || 84,83 || 15,17 |- ! 390 | [[Оралкан]] || 178 || 101 || 77 || 56,74 || 43,26 |- ! 391 | [[Науша]] || 178 || 31 || 147 || 17,42 || 82,58 |- ! 392 | [[Төлеухан]] || 177 || 135 || 42 || 76,27 || 23,73 |- ! 393 | [[Толеш]] || 177 || 116 || 61 || 65,54 || 34,46 |- ! 394 | [[Наркес]] || 177 || 32 || 145 || 18,08 || 81,92 |- ! 395 | [[Ділнұр]] || 177 || 18 || 159 || 10,17 || 89,83 |- ! 396 | [[Дәнекер]] || 176 || 122 || 54 || 69,32 || 30,68 |- ! 397 | [[Актай]] || 175 || 128 || 47 || 73,14 || 26,86 |- ! 398 | [[Дениз]] || 175 || 53 || 122 || 30,29 || 69,71 |- ! 399 | [[Дильнур]] || 175 || 29 || 146 || 16,57 || 83,43 |- ! 400 | [[Жұмажан]] || 173 || 150 || 23 || 86,71 || 13,29 |- ! 401 | [[Төлеу]] || 172 || 130 || 42 || 75,58 || 24,42 |- ! 402 | [[Кокен]] || 172 || 71 || 101 || 41,28 || 58,72 |- ! 403 | [[Тұран]] || 171 || 153 || 18 || 89,47 || 10,53 |- ! 404 | [[Аманхан]] || 171 || 150 || 21 || 87,72 || 12,28 |- ! 405 | [[Онал]] || 171 || 48 || 123 || 28,07 || 71,93 |- ! 406 | [[Жахан]] || 170 || 137 || 33 || 80,59 || 19,41 |- ! 407 | [[Сакан]] || 170 || 31 || 139 || 18,24 || 81,76 |- ! 408 | [[Турсункул]] || 170 || 24 || 146 || 14,12 || 85,88 |- ! 409 | [[Камза]] || 169 || 150 || 19 || 88,76 || 11,24 |- ! 410 | [[Армия]] || 169 || 143 || 26 || 84,62 || 15,38 |- ! 411 | [[Нурболсын]] || 169 || 139 || 30 || 82,25 || 17,75 |- ! 412 | [[Илес]] || 168 || 151 || 17 || 89,88 || 10,12 |- ! 413 | [[Нурсагат]] || 168 || 97 || 71 || 57,74 || 42,26 |- ! 414 | [[Камалхан]] || 168 || 53 || 115 || 31,55 || 68,45 |- ! 415 | [[Тұнық]] || 168 || 38 || 130 || 22,62 || 77,38 |- ! 416 | [[Агжан]] || 168 || 36 || 132 || 21,43 || 78,57 |- ! 417 | [[Керимжан]] || 167 || 148 || 19 || 88,62 || 11,38 |- ! 418 | [[Тилеужан]] || 167 || 142 || 25 || 85,03 || 14,97 |- ! 419 | [[Бораш]] || 167 || 136 || 31 || 81,44 || 18,56 |- ! 420 | [[Елик]] || 166 || 118 || 48 || 71,08 || 28,92 |- ! 421 | [[Оралтай]] || 166 || 114 || 52 || 68,67 || 31,33 |- ! 422 | [[Данэль]] || 166 || 36 || 130 || 21,69 || 78,31 |- ! 423 | [[Сындар]] || 165 || 21 || 144 || 12,73 || 87,27 |- ! 424 | [[Рабат]] || 164 || 142 || 22 || 86,59 || 13,41 |- ! 425 | [[Оңласын]] || 164 || 62 || 102 || 37,80 || 62,20 |- ! 426 | [[Рыскелди]] || 163 || 143 || 20 || 87,73 || 12,27 |- ! 427 | [[Беделхан]] || 163 || 141 || 22 || 86,50 || 13,50 |- ! 428 | [[Ансаған]] || 163 || 67 || 96 || 41,10 || 58,90 |- ! 429 | [[Жанет]] || 163 || 46 || 117 || 28,22 || 71,78 |- ! 430 | [[Каирлы]] || 162 || 132 || 30 || 81,48 || 18,52 |- ! 431 | [[Оразкан]] || 162 || 94 || 68 || 58,02 || 41,98 |- ! 432 | [[Актлек]] || 162 || 87 || 75 || 53,70 || 46,30 |- ! 433 | [[Мұнар]] || 161 || 138 || 23 || 85,71 || 14,29 |- ! 434 | [[Наржан]] || 161 || 130 || 31 || 80,75 || 19,25 |- ! 435 | [[Тулеутай]] || 161 || 128 || 33 || 79,50 || 20,50 |- ! 436 | [[Кенжекан]] || 161 || 91 || 70 || 56,52 || 43,48 |- ! 437 | [[Мырзагул]] || 161 || 64 || 97 || 39,75 || 60,25 |- ! 438 | [[Балкаш]] || 161 || 35 || 126 || 21,74 || 78,26 |- ! 439 | [[Маден]] || 160 || 137 || 23 || 85,63 || 14,38 |- ! 440 | [[Токан]] || 160 || 114 || 46 || 71,25 || 28,75 |- ! 441 | [[Жолтай]] || 160 || 98 || 62 || 61,25 || 38,75 |- ! 442 | [[Нұршапағат]] || 160 || 78 || 82 || 48,75 || 51,25 |- ! 443 | [[Жаркин]] || 160 || 77 || 83 || 48,13 || 51,88 |- ! 444 | [[Есенгул]] || 160 || 23 || 137 || 14,38 || 85,63 |- ! 445 | [[Нұрдидар]] || 159 || 141 || 18 || 88,68 || 11,32 |- ! 446 | [[Такен]] || 158 || 135 || 23 || 85,44 || 14,56 |- ! 447 | [[Тлеу]] || 158 || 127 || 31 || 80,38 || 19,62 |- ! 448 | [[Токтархан]] || 158 || 108 || 50 || 68,35 || 31,65 |- ! 449 | [[Калкен]] || 158 || 107 || 51 || 67,72 || 32,28 |- ! 450 | [[Аятхан]] || 158 || 93 || 65 || 58,86 || 41,14 |- ! 451 | [[Данекер]] || 158 || 81 || 77 || 51,27 || 48,73 |- ! 452 | [[Турахан]] || 158 || 40 || 118 || 25,32 || 74,68 |- ! 453 | [[Тугел]] || 157 || 140 || 17 || 89,17 || 10,83 |- ! 454 | [[Сарвар]] || 156 || 135 || 21 || 86,54 || 13,46 |- ! 455 | [[Бегим]] || 156 || 127 || 29 || 81,41 || 18,59 |- ! 456 | [[Тендик]] || 156 || 41 || 115 || 26,28 || 73,72 |- ! 457 | [[Саулехан]] || 156 || 30 || 126 || 19,23 || 80,77 |- ! 458 | [[Шахнур]] || 155 || 124 || 31 || 80,00 || 20,00 |- ! 459 | [[Тансык]] || 155 || 33 || 122 || 21,29 || 78,71 |- ! 460 | [[Данышпан]] || 154 || 100 || 54 || 64,94 || 35,06 |- ! 461 | [[Саадат]] || 154 || 26 || 128 || 16,88 || 83,12 |- ! 462 | [[Джумагул]] || 153 || 50 || 103 || 32,68 || 67,32 |- ! 463 | [[Сериккул]] || 153 || 38 || 115 || 24,84 || 75,16 |- ! 464 | [[Раййан]] || 152 || 49 || 103 || 32,24 || 67,76 |- ! 465 | [[Азатхан]] || 151 || 112 || 39 || 74,17 || 25,83 |- ! 466 | [[Акзат]] || 151 || 60 || 91 || 39,74 || 60,26 |- ! 467 | [[Бокен]] || 150 || 132 || 18 || 88,00 || 12,00 |- ! 468 | [[Рыскелды]] || 150 || 114 || 36 || 76,00 || 24,00 |- ! 469 | [[Туран]] || 149 || 115 || 34 || 77,18 || 22,82 |- ! 470 | [[Маркен]] || 149 || 66 || 83 || 44,30 || 55,70 |- ! 471 | [[Акберен]] || 148 || 114 || 34 || 77,03 || 22,97 |- ! 472 | [[Кеншилик]] || 147 || 119 || 28 || 80,95 || 19,05 |- ! 473 | [[Тыныс]] || 147 || 107 || 40 || 72,79 || 27,21 |- ! 474 | [[Құрманай]] || 147 || 35 || 112 || 23,81 || 76,19 |- ! 475 | [[Елеу]] || 146 || 123 || 23 || 84,25 || 15,75 |- ! 476 | [[Мейримхан]] || 146 || 116 || 30 || 79,45 || 20,55 |- ! 477 | [[Арда]] || 146 || 113 || 33 || 77,40 || 22,60 |- ! 478 | [[Сарқыт]] || 146 || 38 || 108 || 26,03 || 73,97 |- ! 479 | [[Рыскельды]] || 145 || 78 || 67 || 53,79 || 46,21 |- ! 480 | [[Ботажан]] || 145 || 31 || 114 || 21,38 || 78,62 |- ! 481 | [[Урынбасар]] || 144 || 129 || 15 || 89,58 || 10,42 |- ! 482 | [[Тоқтасын]] || 144 || 129 || 15 || 89,58 || 10,42 |- ! 483 | [[Бердикул]] || 144 || 127 || 17 || 88,19 || 11,81 |- ! 484 | [[Токтагул]] || 144 || 82 || 62 || 56,94 || 43,06 |- ! 485 | [[Ізет]] || 143 || 85 || 58 || 59,44 || 40,56 |- ! 486 | [[Нурбақыт]] || 142 || 116 || 26 || 81,69 || 18,31 |- ! 487 | [[Оралсын]] || 142 || 44 || 98 || 30,99 || 69,01 |- ! 488 | [[Нуран]] || 141 || 124 || 17 || 87,94 || 12,06 |- ! 489 | [[Зульфат]] || 141 || 16 || 125 || 11,35 || 88,65 |- ! 490 | [[Рай]] || 140 || 122 || 18 || 87,14 || 12,86 |- ! 491 | [[Зинур]] || 140 || 118 || 22 || 84,29 || 15,71 |- ! 492 | [[Жанниет]] || 140 || 26 || 114 || 18,57 || 81,43 |- ! 493 | [[Турдыхан]] || 140 || 16 || 124 || 11,43 || 88,57 |- ! 494 | [[Умид]] || 139 || 123 || 16 || 88,49 || 11,51 |- ! 495 | [[Камаль]] || 138 || 45 || 93 || 32,61 || 67,39 |- ! 496 | [[Ақтаң]] || 137 || 120 || 17 || 87,59 || 12,41 |- ! 497 | [[Дуйсехан]] || 137 || 85 || 52 || 62,04 || 37,96 |- ! 498 | [[Зия]] || 137 || 18 || 119 || 13,14 || 86,86 |- ! 499 | [[Аржан]] || 136 || 122 || 14 || 89,71 || 10,29 |- ! 500 | [[Сантай]] || 136 || 31 || 105 || 22,79 || 77,21 |- ! 501 | [[Зумрат]] || 136 || 29 || 107 || 21,32 || 78,68 |- ! 502 | [[Шархат]] || 136 || 18 || 118 || 13,24 || 86,76 |- ! 503 | [[Ырысхан]] || 134 || 77 || 57 || 57,46 || 42,54 |- ! 504 | [[Рымхан]] || 133 || 76 || 57 || 57,14 || 42,86 |- ! 505 | [[Нурыш]] || 133 || 27 || 106 || 20,30 || 79,70 |- ! 506 | [[Дилшат]] || 132 || 87 || 45 || 65,91 || 34,09 |- ! 507 | [[Тажихан]] || 132 || 52 || 80 || 39,39 || 60,61 |- ! 508 | [[Айткен]] || 131 || 96 || 35 || 73,28 || 26,72 |- ! 509 | [[Айболсын]] || 131 || 80 || 51 || 61,07 || 38,93 |- ! 510 | [[Аққанат]] || 131 || 72 || 59 || 54,96 || 45,04 |- ! 511 | [[Зейнел]] || 131 || 51 || 80 || 38,93 || 61,07 |- ! 512 | [[Жубаткан]] || 130 || 108 || 22 || 83,08 || 16,92 |- ! 513 | [[Казтай]] || 130 || 104 || 26 || 80,00 || 20,00 |- ! 514 | [[Калка]] || 130 || 17 || 113 || 13,08 || 86,92 |- ! 515 | [[Ақжолтай]] || 129 || 109 || 20 || 84,50 || 15,50 |- ! 516 | [[Джумахан]] || 128 || 112 || 16 || 87,50 || 12,50 |- ! 517 | [[Турсункан]] || 128 || 41 || 87 || 32,03 || 67,97 |- ! 518 | [[Назымхан]] || 128 || 39 || 89 || 30,47 || 69,53 |- ! 519 | [[Турсин]] || 128 || 15 || 113 || 11,72 || 88,28 |- ! 520 | [[Нұржаусын]] || 127 || 109 || 18 || 85,83 || 14,17 |- ! 521 | [[Жекен]] || 127 || 107 || 20 || 84,25 || 15,75 |- ! 522 | [[Жанатхан]] || 127 || 100 || 27 || 78,74 || 21,26 |- ! 523 | [[Ғибадат]] || 127 || 100 || 27 || 78,74 || 21,26 |- ! 524 | [[Казкен]] || 127 || 64 || 63 || 50,39 || 49,61 |- ! 525 | [[Маусым]] || 127 || 19 || 108 || 14,96 || 85,04 |- ! 526 | [[Мендеш]] || 126 || 76 || 50 || 60,32 || 39,68 |- ! 527 | [[Ардах]] || 126 || 32 || 94 || 25,40 || 74,60 |- ! 528 | [[Тендык]] || 126 || 21 || 105 || 16,67 || 83,33 |- ! 529 | [[Семейхан]] || 125 || 110 || 15 || 88,00 || 12,00 |- ! 530 | [[Тойбазар]] || 125 || 102 || 23 || 81,60 || 18,40 |- ! 531 | [[Ақзат]] || 124 || 57 || 67 || 45,97 || 54,03 |- ! 532 | [[Улар]] || 124 || 54 || 70 || 43,55 || 56,45 |- ! 533 | [[Сахан]] || 124 || 34 || 90 || 27,42 || 72,58 |- ! 534 | [[Канай]] || 123 || 106 || 17 || 86,18 || 13,82 |- ! 535 | [[Елік]] || 123 || 31 || 92 || 25,20 || 74,80 |- ! 536 | [[Бахытнур]] || 123 || 26 || 97 || 21,14 || 78,86 |- ! 537 | [[Кулажан]] || 122 || 104 || 18 || 85,25 || 14,75 |- ! 538 | [[Тургун]] || 122 || 91 || 31 || 74,59 || 25,41 |- ! 539 | [[Хаят]] || 122 || 17 || 105 || 13,93 || 86,07 |- ! 540 | [[Дегдар]] || 121 || 108 || 13 || 89,26 || 10,74 |- ! 541 | [[Магауя]] || 121 || 104 || 17 || 85,95 || 14,05 |- ! 542 | [[Бағыжан]] || 121 || 90 || 31 || 74,38 || 25,62 |- ! 543 | [[Турлыхан]] || 121 || 62 || 59 || 51,24 || 48,76 |- ! 544 | [[Құштар]] || 120 || 100 || 20 || 83,33 || 16,67 |- ! 545 | [[Жулдызхан]] || 120 || 54 || 66 || 45,00 || 55,00 |- ! 546 | [[Нұрсипат]] || 120 || 52 || 68 || 43,33 || 56,67 |- ! 547 | [[Бейсехан]] || 120 || 46 || 74 || 38,33 || 61,67 |- ! 548 | [[Кунай]] || 120 || 41 || 79 || 34,17 || 65,83 |- ! 549 | [[Талжан]] || 120 || 21 || 99 || 17,50 || 82,50 |- ! 550 | [[Каиркен]] || 119 || 107 || 12 || 89,92 || 10,08 |- ! 551 | [[Бакнур]] || 119 || 69 || 50 || 57,98 || 42,02 |- ! 552 | [[Данел]] || 119 || 65 || 54 || 54,62 || 45,38 |- ! 553 | [[Нәсіп]] || 119 || 18 || 101 || 15,13 || 84,87 |- ! 554 | [[Тукен]] || 118 || 85 || 33 || 72,03 || 27,97 |- ! 555 | [[Дилан]] || 117 || 100 || 17 || 85,47 || 14,53 |- ! 556 | [[Бихан]] || 116 || 72 || 44 || 62,07 || 37,93 |- ! 557 | [[Аскен]] || 115 || 73 || 42 || 63,48 || 36,52 |- ! 558 | [[Саяш]] || 115 || 26 || 89 || 22,61 || 77,39 |- ! 559 | [[Мырзаш]] || 114 || 99 || 15 || 86,84 || 13,16 |- ! 560 | [[Сагинай]] || 114 || 80 || 34 || 70,18 || 29,82 |- ! 561 | [[Жұмаш]] || 114 || 63 || 51 || 55,26 || 44,74 |- ! 562 | [[Сағым]] || 113 || 46 || 67 || 40,71 || 59,29 |- ! 563 | [[Камеш]] || 112 || 16 || 96 || 14,29 || 85,71 |- ! 564 | [[Сали]] || 111 || 96 || 15 || 86,49 || 13,51 |- ! 565 | [[Асылтай]] || 111 || 90 || 21 || 81,08 || 18,92 |- ! 566 | [[Дилдахан]] || 111 || 57 || 54 || 51,35 || 48,65 |- ! 567 | [[Зейнет]] || 111 || 35 || 76 || 31,53 || 68,47 |- ! 568 | [[Мейірбан]] || 110 || 80 || 30 || 72,73 || 27,27 |- ! 569 | [[Балдаурен]] || 110 || 43 || 67 || 39,09 || 60,91 |- ! 570 | [[Райиан]] || 110 || 40 || 70 || 36,36 || 63,64 |- ! 571 | [[Рза]] || 110 || 37 || 73 || 33,64 || 66,36 |- ! 572 | [[Ильназ]] || 110 || 16 || 94 || 14,55 || 85,45 |- ! 573 | [[Самен]] || 109 || 89 || 20 || 81,65 || 18,35 |- ! 574 | [[Мендихан]] || 109 || 86 || 23 || 78,90 || 21,10 |- ! 575 | [[Бакт]] || 109 || 34 || 75 || 31,19 || 68,81 |- ! 576 | [[Турсынкан]] || 109 || 30 || 79 || 27,52 || 72,48 |- ! 577 | [[Асил]] || 108 || 68 || 40 || 62,96 || 37,04 |- ! 578 | [[Мукарам]] || 108 || 39 || 69 || 36,11 || 63,89 |- ! 579 | [[Дарижан]] || 108 || 17 || 91 || 15,74 || 84,26 |- ! 580 | [[Калым]] || 107 || 96 || 11 || 89,72 || 10,28 |- ! 581 | [[Дильдар]] || 107 || 93 || 14 || 86,92 || 13,08 |- ! 582 | [[Нарбота]] || 107 || 87 || 20 || 81,31 || 18,69 |- ! 583 | [[Орунбасар]] || 107 || 85 || 22 || 79,44 || 20,56 |- ! 584 | [[Сагнай]] || 107 || 82 || 25 || 76,64 || 23,36 |- ! 585 | [[Хуаныш]] || 107 || 80 || 27 || 74,77 || 25,23 |- ! 586 | [[Закен]] || 107 || 25 || 82 || 23,36 || 76,64 |- ! 587 | [[Ибадат]] || 107 || 20 || 87 || 18,69 || 81,31 |- ! 588 | [[Каргаш]] || 107 || 12 || 95 || 11,21 || 88,79 |- ! 589 | [[Жаңалық]] || 106 || 84 || 22 || 79,25 || 20,75 |- ! 590 | [[Маруан]] || 105 || 57 || 48 || 54,29 || 45,71 |- ! 591 | [[Айшуак]] || 105 || 55 || 50 || 52,38 || 47,62 |- ! 592 | [[Билимжан]] || 104 || 90 || 14 || 86,54 || 13,46 |- ! 593 | [[Адебиет]] || 104 || 74 || 30 || 71,15 || 28,85 |- ! 594 | [[Богдат]] || 104 || 63 || 41 || 60,58 || 39,42 |- ! 595 | [[Туржан]] || 103 || 88 || 15 || 85,44 || 14,56 |- ! 596 | [[Кентай]] || 103 || 79 || 24 || 76,70 || 23,30 |- ! 597 | [[Балдәурен]] || 103 || 48 || 55 || 46,60 || 53,40 |- ! 598 | [[Нұрбота]] || 103 || 42 || 61 || 40,78 || 59,22 |- ! 599 | [[Ақсұнқар]] || 103 || 38 || 65 || 36,89 || 63,11 |- ! 600 | [[Анафия]] || 103 || 28 || 75 || 27,18 || 72,82 |- ! 601 | [[Насипжан]] || 103 || 16 || 87 || 15,53 || 84,47 |- ! 602 | [[Булан]] || 102 || 91 || 11 || 89,22 || 10,78 |- ! 603 | [[Қайырлы]] || 102 || 79 || 23 || 77,45 || 22,55 |- ! 604 | [[Гибадат]] || 102 || 66 || 36 || 64,71 || 35,29 |- ! 605 | [[Ханзат]] || 101 || 80 || 21 || 79,21 || 20,79 |- ! 606 | [[Өнер]] || 101 || 76 || 25 || 75,25 || 24,75 |- ! 607 | [[Аманша]] || 101 || 46 || 55 || 45,54 || 54,46 |- ! 608 | [[Акканат]] || 101 || 45 || 56 || 44,55 || 55,45 |- ! 609 | [[Саулетхан]] || 101 || 40 || 61 || 39,60 || 60,40 |- ! 610 | [[Самалхан]] || 101 || 23 || 78 || 22,77 || 77,23 |- ! 611 | [[Әсемхан]] || 101 || 18 || 83 || 17,82 || 82,18 |- ! 612 | [[Саби]] || 100 || 90 || 10 || 90,00 || 10,00 |- ! 613 | [[Аглан]] || 100 || 88 || 12 || 88,00 || 12,00 |- ! 614 | [[Акылтай]] || 100 || 85 || 15 || 85,00 || 15,00 |- ! 615 | [[Абзалхан]] || 100 || 80 || 20 || 80,00 || 20,00 |- ! 616 | [[Тенлик]] || 100 || 18 || 82 || 18,00 || 82,00 |- ! 617 | [[Жупархан]] || 100 || 16 || 84 || 16,00 || 84,00 |} == Тағы қараңыз == * [[Қазақ есімдері]] * [[Қазақстан қазақтарының есімдерінің тізімі]] * [[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан халқының есімдері}} [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақ есімдері]] 1s8ztn1ehg7bhta3g9ll8d2p294y41c 3590985 3590983 2026-04-24T09:35:08Z Kaiyr 3134 3590985 wikitext text/x-wiki Қазақстан қазақтарының 2021 жылға 617 унисекс (ұлға да, қызға да тән) есімдерінің (10% шекпен, 100 реттен көп кездесетін) тізімі. Есімдер құжаттағы жазылуы бойынша берілген. [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының]] мәліметі бойынша.<ref>https://stat.gov.kz/upload/iblock/806/2lg4ydcnxvevgfu945x8ng6v12w6f8ow/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%20%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%20%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%20%D0%BC%D0%B5%D0%BD%20%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96.xlsx</ref><ref>https://stat.gov.kz/news/azamat-pen-aruzhan-aza-standa-y-e-tanymal-aza-esimderi-/</ref> == Есімдер тізімі == {| class="wikitable collapsible sortable" ! № !! Ат !! Барлығы, адам !! Ерлер, адам !! Әйелдер, адам !! Ерлер, % !! Әйелдер, % |- ! | Барлығы || 13 497 891 || 6 652 389 || 6 845 502 || 49,28 || 50,72 |- !0 |Унисекc атпен | align="right" |554 952 | align="right" |301 608 | align="right" |253 344 | align="right" |54,35 | align="right" |45,65 |- ! 1 | [[Жанат]] || 34 440 || 14 552 || 19 888 || 42,25 || 57,75 |- ! 2 | [[Мерей]] || 23 089 || 6 552 || 16 537 || 28,38 || 71,62 |- ! 3 | [[Айдын]] || 21 344 || 19 058 || 2 286 || 89,29 || 10,71 |- ! 4 | [[Дидар]] || 18 922 || 16 270 || 2 652 || 85,98 || 14,02 |- ! 5 | [[Бакыт]] || 16 314 || 6 785 || 9 529 || 41,59 || 58,41 |- ! 6 | [[Ақниет]] || 15 468 || 2 390 || 13 078 || 15,45 || 84,55 |- ! 7 | [[Асылжан]] || 15 379 || 12 188 || 3 191 || 79,25 || 20,75 |- ! 8 | [[Ардак]] || 14 049 || 6 364 || 7 685 || 45,30 || 54,70 |- ! 9 | [[Бакытжан]] || 13 400 || 11 638 || 1 762 || 86,85 || 13,15 |- ! 10 | [[Бахыт]] || 12 299 || 6 386 || 5 913 || 51,92 || 48,08 |- ! 11 | [[Рахат]] || 11 586 || 9 932 || 1 654 || 85,72 || 14,28 |- ! 12 | [[Багдат]] || 10 414 || 7 725 || 2 689 || 74,18 || 25,82 |- ! 13 | [[Мереке]] || 9 448 || 4 050 || 5 398 || 42,87 || 57,13 |- ! 14 | [[Орынбасар]] || 7 324 || 5 630 || 1 694 || 76,87 || 23,13 |- ! 15 | [[Асыл]] || 6 887 || 2 979 || 3 908 || 43,26 || 56,74 |- ! 16 | [[Баглан]] || 6 567 || 4 874 || 1 693 || 74,22 || 25,78 |- ! 17 | [[Ардақ]] || 5 977 || 2 639 || 3 338 || 44,15 || 55,85 |- ! 18 | [[Нұрбақыт]] || 5 720 || 4 776 || 944 || 83,50 || 16,50 |- ! 19 | [[Айзат]] || 5 586 || 859 || 4 727 || 15,38 || 84,62 |- ! 20 | [[Ақжан]] || 4 539 || 1 473 || 3 066 || 32,45 || 67,55 |- ! 21 | [[Манат]] || 4 526 || 2 354 || 2 172 || 52,01 || 47,99 |- ! 22 | [[Бақыт]] || 4 506 || 2 766 || 1 740 || 61,38 || 38,62 |- ! 23 | [[Ақтілек]] || 3 990 || 1 871 || 2 119 || 46,89 || 53,11 |- ! 24 | [[Шапағат]] || 3 839 || 1 557 || 2 282 || 40,56 || 59,44 |- ! 25 | [[Мейірім]] || 3 804 || 444 || 3 360 || 11,67 || 88,33 |- ! 26 | [[Бейбіт]] || 3 589 || 3 025 || 564 || 84,29 || 15,71 |- ! 27 | [[Сайран]] || 3 392 || 1 896 || 1 496 || 55,90 || 44,10 |- ! 28 | [[Айтжан]] || 3 390 || 2 357 || 1 033 || 69,53 || 30,47 |- ! 29 | [[Сағыныш]] || 3 224 || 1 046 || 2 178 || 32,44 || 67,56 |- ! 30 | [[Жанбота]] || 3 022 || 611 || 2 411 || 20,22 || 79,78 |- ! 31 | [[Береке]] || 2 878 || 1 731 || 1 147 || 60,15 || 39,85 |- ! 32 | [[Жумагул]] || 2 849 || 363 || 2 486 || 12,74 || 87,26 |- ! 33 | [[Нұршат]] || 2 789 || 556 || 2 233 || 19,94 || 80,06 |- ! 34 | [[Орал]] || 2 772 || 1 745 || 1 027 || 62,95 || 37,05 |- ! 35 | [[Илья]] || 2 715 || 2 424 || 291 || 89,28 || 10,72 |- ! 36 | [[Турар]] || 2 647 || 2 217 || 430 || 83,76 || 16,24 |- ! 37 | [[Бағжан]] || 2 535 || 1 869 || 666 || 73,73 || 26,27 |- ! 38 | [[Турсын]] || 2 533 || 829 || 1 704 || 32,73 || 67,27 |- ! 39 | [[Қасиет]] || 2 467 || 770 || 1 697 || 31,21 || 68,79 |- ! 40 | [[Нұрзат]] || 2 342 || 1 991 || 351 || 85,01 || 14,99 |- ! 41 | [[Оралхан]] || 2 289 || 1 787 || 502 || 78,07 || 21,93 |- ! 42 | [[Парасат]] || 2 287 || 1 826 || 461 || 79,84 || 20,16 |- ! 43 | [[Жарқын]] || 2 236 || 1 939 || 297 || 86,72 || 13,28 |- ! 44 | [[Жаркын]] || 2 234 || 1 566 || 668 || 70,10 || 29,90 |- ! 45 | [[Сайлау]] || 2 200 || 1 975 || 225 || 89,77 || 10,23 |- ! 46 | [[Жаннур]] || 2 173 || 281 || 1 892 || 12,93 || 87,07 |- ! 47 | [[Аңсаған]] || 2 064 || 622 || 1 442 || 30,14 || 69,86 |- ! 48 | [[Раян]] || 1 954 || 1 312 || 642 || 67,14 || 32,86 |- ! 49 | [[Мархабат]] || 1 945 || 403 || 1 542 || 20,72 || 79,28 |- ! 50 | [[Акжан]] || 1 895 || 508 || 1 387 || 26,81 || 73,19 |- ! 51 | [[Қанағат]] || 1 883 || 1 544 || 339 || 82,00 || 18,00 |- ! 52 | [[Акниет]] || 1 861 || 439 || 1 422 || 23,59 || 76,41 |- ! 53 | [[Кенжетай]] || 1 798 || 1 015 || 783 || 56,45 || 43,55 |- ! 54 | [[Тлектес]] || 1 780 || 666 || 1 114 || 37,42 || 62,58 |- ! 55 | [[Нуршат]] || 1 767 || 364 || 1 403 || 20,60 || 79,40 |- ! 56 | [[Аманкул]] || 1 759 || 267 || 1 492 || 15,18 || 84,82 |- ! 57 | [[Канагат]] || 1 756 || 1 318 || 438 || 75,06 || 24,94 |- ! 58 | [[Оразхан]] || 1 753 || 1 384 || 369 || 78,95 || 21,05 |- ! 59 | [[Сагат]] || 1 740 || 1 340 || 400 || 77,01 || 22,99 |- ! 60 | [[Бекзада]] || 1 632 || 199 || 1 433 || 12,19 || 87,81 |- ! 61 | [[Сағадат]] || 1 601 || 1 408 || 193 || 87,95 || 12,05 |- ! 62 | [[Айхан]] || 1 590 || 1 136 || 454 || 71,45 || 28,55 |- ! 63 | [[Кенже]] || 1 522 || 639 || 883 || 41,98 || 58,02 |- ! 64 | [[Сагыныш]] || 1 461 || 613 || 848 || 41,96 || 58,04 |- ! 65 | [[Ясин]] || 1 439 || 1 105 || 334 || 76,79 || 23,21 |- ! 66 | [[Бақжан]] || 1 430 || 1 200 || 230 || 83,92 || 16,08 |- ! 67 | [[Бақнұр]] || 1 420 || 765 || 655 || 53,87 || 46,13 |- ! 68 | [[Орынтай]] || 1 387 || 381 || 1 006 || 27,47 || 72,53 |- ! 69 | [[Арна]] || 1 387 || 162 || 1 225 || 11,68 || 88,32 |- ! 70 | [[Шаттық]] || 1 375 || 430 || 945 || 31,27 || 68,73 |- ! 71 | [[Айткул]] || 1 371 || 165 || 1 206 || 12,04 || 87,96 |- ! 72 | [[Гайни]] || 1 367 || 211 || 1 156 || 15,44 || 84,56 |- ! 73 | [[Бахит]] || 1 358 || 758 || 600 || 55,82 || 44,18 |- ! 74 | [[Шарапат]] || 1 357 || 339 || 1 018 || 24,98 || 75,02 |- ! 75 | [[Сагадат]] || 1 341 || 907 || 434 || 67,64 || 32,36 |- ! 76 | [[Турсун]] || 1 339 || 497 || 842 || 37,12 || 62,88 |- ! 77 | [[Манар]] || 1 294 || 183 || 1 111 || 14,14 || 85,86 |- ! 78 | [[Камал]] || 1 215 || 726 || 489 || 59,75 || 40,25 |- ! 79 | [[Бахитжан]] || 1 201 || 1 046 || 155 || 87,09 || 12,91 |- ! 80 | [[Балғын]] || 1 189 || 158 || 1 031 || 13,29 || 86,71 |- ! 81 | [[Аршат]] || 1 176 || 630 || 546 || 53,57 || 46,43 |- ! 82 | [[Жумажан]] || 1 163 || 780 || 383 || 67,07 || 32,93 |- ! 83 | [[Жумахан]] || 1 150 || 963 || 187 || 83,74 || 16,26 |- ! 84 | [[Саулет]] || 1 150 || 552 || 598 || 48,00 || 52,00 |- ! 85 | [[Ханзада]] || 1 135 || 288 || 847 || 25,37 || 74,63 |- ! 86 | [[Ақберен]] || 1 134 || 869 || 265 || 76,63 || 23,37 |- ! 87 | [[Тыныштык]] || 1 117 || 280 || 837 || 25,07 || 74,93 |- ! 88 | [[Нурбакыт]] || 1 105 || 696 || 409 || 62,99 || 37,01 |- ! 89 | [[Нұрлы]] || 1 094 || 331 || 763 || 30,26 || 69,74 |- ! 90 | [[Амаль]] || 1 066 || 177 || 889 || 16,60 || 83,40 |- ! 91 | [[Бакитжан]] || 1 048 || 862 || 186 || 82,25 || 17,75 |- ! 92 | [[Айшуақ]] || 1 035 || 233 || 802 || 22,51 || 77,49 |- ! 93 | [[Таңнұр]] || 1 015 || 182 || 833 || 17,93 || 82,07 |- ! 94 | [[Базар]] || 1 007 || 349 || 658 || 34,66 || 65,34 |- ! 95 | [[Нурзат]] || 996 || 743 || 253 || 74,60 || 25,40 |- ! 96 | [[Жумаш]] || 991 || 520 || 471 || 52,47 || 47,53 |- ! 97 | [[Сагдат]] || 990 || 722 || 268 || 72,93 || 27,07 |- ! 98 | [[Бегзат]] || 964 || 781 || 183 || 81,02 || 18,98 |- ! 99 | [[Мейрамхан]] || 964 || 684 || 280 || 70,95 || 29,05 |- ! 100 | [[Кенжехан]] || 957 || 668 || 289 || 69,80 || 30,20 |- ! 101 | [[Еркеш]] || 955 || 443 || 512 || 46,39 || 53,61 |- ! 102 | [[Нұр]] || 950 || 776 || 174 || 81,68 || 18,32 |- ! 103 | [[Толеу]] || 930 || 602 || 328 || 64,73 || 35,27 |- ! 104 | [[Бакит]] || 927 || 409 || 518 || 44,12 || 55,88 |- ! 105 | [[Каршыга]] || 912 || 390 || 522 || 42,76 || 57,24 |- ! 106 | [[Жанай]] || 905 || 664 || 241 || 73,37 || 26,63 |- ! 107 | [[Калжан]] || 905 || 273 || 632 || 30,17 || 69,83 |- ! 108 | [[Насихат]] || 898 || 224 || 674 || 24,94 || 75,06 |- ! 109 | [[Айтуган]] || 896 || 778 || 118 || 86,83 || 13,17 |- ! 110 | [[Айкын]] || 888 || 795 || 93 || 89,53 || 10,47 |- ! 111 | [[Динар]] || 886 || 136 || 750 || 15,35 || 84,65 |- ! 112 | [[Жайнар]] || 863 || 173 || 690 || 20,05 || 79,95 |- ! 113 | [[Райян]] || 862 || 468 || 394 || 54,29 || 45,71 |- ! 114 | [[Оркен]] || 861 || 756 || 105 || 87,80 || 12,20 |- ! 115 | [[Мейір]] || 854 || 712 || 142 || 83,37 || 16,63 |- ! 116 | [[Қаршыға]] || 852 || 537 || 315 || 63,03 || 36,97 |- ! 117 | [[Райан]] || 841 || 470 || 371 || 55,89 || 44,11 |- ! 118 | [[Нурлыхан]] || 834 || 620 || 214 || 74,34 || 25,66 |- ! 119 | [[Макен]] || 827 || 130 || 697 || 15,72 || 84,28 |- ! 120 | [[Жайдар]] || 819 || 650 || 169 || 79,37 || 20,63 |- ! 121 | [[Ансаган]] || 810 || 384 || 426 || 47,41 || 52,59 |- ! 122 | [[Толеухан]] || 785 || 592 || 193 || 75,41 || 24,59 |- ! 123 | [[Турсынхан]] || 779 || 304 || 475 || 39,02 || 60,98 |- ! 124 | [[Нуржанат]] || 779 || 108 || 671 || 13,86 || 86,14 |- ! 125 | [[Советхан]] || 760 || 461 || 299 || 60,66 || 39,34 |- ! 126 | [[Инаят]] || 757 || 283 || 474 || 37,38 || 62,62 |- ! 127 | [[Елемес]] || 755 || 655 || 100 || 86,75 || 13,25 |- ! 128 | [[Нұржанат]] || 743 || 139 || 604 || 18,71 || 81,29 |- ! 129 | [[Шайзада]] || 710 || 88 || 622 || 12,39 || 87,61 |- ! 130 | [[Нурлы]] || 709 || 117 || 592 || 16,50 || 83,50 |- ! 131 | [[Шакен]] || 705 || 358 || 347 || 50,78 || 49,22 |- ! 132 | [[Тилектес]] || 705 || 180 || 525 || 25,53 || 74,47 |- ! 133 | [[Тлеужан]] || 698 || 528 || 170 || 75,64 || 24,36 |- ! 134 | [[Арнай]] || 680 || 588 || 92 || 86,47 || 13,53 |- ! 135 | [[Бақытнұр]] || 680 || 228 || 452 || 33,53 || 66,47 |- ! 136 | [[Тілектес]] || 679 || 347 || 332 || 51,10 || 48,90 |- ! 137 | [[Саяхат]] || 678 || 590 || 88 || 87,02 || 12,98 |- ! 138 | [[Бижан]] || 678 || 533 || 145 || 78,61 || 21,39 |- ! 139 | [[Шахнұр]] || 671 || 564 || 107 || 84,05 || 15,95 |- ! 140 | [[Алтынхан]] || 671 || 304 || 367 || 45,31 || 54,69 |- ! 141 | [[Бегім]] || 666 || 173 || 493 || 25,98 || 74,02 |- ! 142 | [[Ақсұңқар]] || 656 || 324 || 332 || 49,39 || 50,61 |- ! 143 | [[Алем]] || 636 || 485 || 151 || 76,26 || 23,74 |- ! 144 | [[Мадениет]] || 634 || 472 || 162 || 74,45 || 25,55 |- ! 145 | [[Сәулет]] || 630 || 394 || 236 || 62,54 || 37,46 |- ! 146 | [[Базархан]] || 630 || 339 || 291 || 53,81 || 46,19 |- ! 147 | [[Токтасын]] || 628 || 519 || 109 || 82,64 || 17,36 |- ! 148 | [[Багитжан]] || 626 || 535 || 91 || 85,46 || 14,54 |- ! 149 | [[Тлеулес]] || 621 || 207 || 414 || 33,33 || 66,67 |- ! 150 | [[Кумар]] || 616 || 550 || 66 || 89,29 || 10,71 |- ! 151 | [[Алау]] || 616 || 98 || 518 || 15,91 || 84,09 |- ! 152 | [[Шаттык]] || 614 || 200 || 414 || 32,57 || 67,43 |- ! 153 | [[Рысхан]] || 592 || 130 || 462 || 21,96 || 78,04 |- ! 154 | [[Тұрсын]] || 588 || 339 || 249 || 57,65 || 42,35 |- ! 155 | [[Курал]] || 585 || 503 || 82 || 85,98 || 14,02 |- ! 156 | [[Саржан]] || 572 || 389 || 183 || 68,01 || 31,99 |- ! 157 | [[Мейраш]] || 567 || 59 || 508 || 10,41 || 89,59 |- ! 158 | [[Айтұмар]] || 567 || 57 || 510 || 10,05 || 89,95 |- ! 159 | [[Керемет]] || 564 || 59 || 505 || 10,46 || 89,54 |- ! 160 | [[Айдан]] || 560 || 425 || 135 || 75,89 || 24,11 |- ! 161 | [[Тлеухан]] || 548 || 448 || 100 || 81,75 || 18,25 |- ! 162 | [[Қолқанат]] || 547 || 482 || 65 || 88,12 || 11,88 |- ! 163 | [[Нұршуақ]] || 545 || 151 || 394 || 27,71 || 72,29 |- ! 164 | [[Айса]] || 538 || 374 || 164 || 69,52 || 30,48 |- ! 165 | [[Айнар]] || 536 || 209 || 327 || 38,99 || 61,01 |- ! 166 | [[Багжан]] || 534 || 207 || 327 || 38,76 || 61,24 |- ! 167 | [[Ризат]] || 527 || 454 || 73 || 86,15 || 13,85 |- ! 168 | [[Гизат]] || 525 || 472 || 53 || 89,90 || 10,10 |- ! 169 | [[Шапагат]] || 523 || 328 || 195 || 62,72 || 37,28 |- ! 170 | [[Аршын]] || 522 || 352 || 170 || 67,43 || 32,57 |- ! 171 | [[Ауесхан]] || 519 || 462 || 57 || 89,02 || 10,98 |- ! 172 | [[Турган]] || 517 || 162 || 355 || 31,33 || 68,67 |- ! 173 | [[Алданыш]] || 506 || 256 || 250 || 50,59 || 49,41 |- ! 174 | [[Дильшат]] || 493 || 385 || 108 || 78,09 || 21,91 |- ! 175 | [[Аманай]] || 492 || 327 || 165 || 66,46 || 33,54 |- ! 176 | [[Мираш]] || 485 || 70 || 415 || 14,43 || 85,57 |- ! 177 | [[Саруар]] || 480 || 166 || 314 || 34,58 || 65,42 |- ! 178 | [[Анархан]] || 480 || 85 || 395 || 17,71 || 82,29 |- ! 179 | [[Нурбахыт]] || 472 || 317 || 155 || 67,16 || 32,84 |- ! 180 | [[Онласын]] || 471 || 141 || 330 || 29,94 || 70,06 |- ! 181 | [[Елеусиз]] || 470 || 334 || 136 || 71,06 || 28,94 |- ! 182 | [[Нұраят]] || 466 || 351 || 115 || 75,32 || 24,68 |- ! 183 | [[Жайсан]] || 466 || 192 || 274 || 41,20 || 58,80 |- ! 184 | [[Кенжеш]] || 465 || 71 || 394 || 15,27 || 84,73 |- ! 185 | [[Шакизат]] || 457 || 48 || 409 || 10,50 || 89,50 |- ! 186 | [[Нуржауган]] || 454 || 53 || 401 || 11,67 || 88,33 |- ! 187 | [[Касиет]] || 453 || 188 || 265 || 41,50 || 58,50 |- ! 188 | [[Акыл]] || 449 || 264 || 185 || 58,80 || 41,20 |- ! 189 | [[Иман]] || 442 || 320 || 122 || 72,40 || 27,60 |- ! 190 | [[Актилек]] || 441 || 181 || 260 || 41,04 || 58,96 |- ! 191 | [[Ұлар]] || 440 || 209 || 231 || 47,50 || 52,50 |- ! 192 | [[Шакизада]] || 440 || 57 || 383 || 12,95 || 87,05 |- ! 193 | [[Шамшат]] || 437 || 72 || 365 || 16,48 || 83,52 |- ! 194 | [[Тумар]] || 437 || 52 || 385 || 11,90 || 88,10 |- ! 195 | [[Данила]] || 435 || 350 || 85 || 80,46 || 19,54 |- ! 196 | [[Толеутай]] || 430 || 352 || 78 || 81,86 || 18,14 |- ! 197 | [[Елшат]] || 428 || 383 || 45 || 89,49 || 10,51 |- ! 198 | [[Бакытхан]] || 420 || 253 || 167 || 60,24 || 39,76 |- ! 199 | [[Есенкул]] || 420 || 91 || 329 || 21,67 || 78,33 |- ! 200 | [[Тулеу]] || 419 || 264 || 155 || 63,01 || 36,99 |- ! 201 | [[Нұрбахыт]] || 418 || 370 || 48 || 88,52 || 11,48 |- ! 202 | [[Тойжан]] || 412 || 77 || 335 || 18,69 || 81,31 |- ! 203 | [[Мубарак]] || 409 || 329 || 80 || 80,44 || 19,56 |- ! 204 | [[Сайлаухан]] || 409 || 233 || 176 || 56,97 || 43,03 |- ! 205 | [[Эльнур]] || 408 || 362 || 46 || 88,73 || 11,27 |- ! 206 | [[Оразай]] || 408 || 308 || 100 || 75,49 || 24,51 |- ! 207 | [[Жамалхан]] || 402 || 45 || 357 || 11,19 || 88,81 |- ! 208 | [[Ақжайық]] || 398 || 75 || 323 || 18,84 || 81,16 |- ! 209 | [[Багит]] || 396 || 162 || 234 || 40,91 || 59,09 |- ! 210 | [[Қолғанат]] || 395 || 355 || 40 || 89,87 || 10,13 |- ! 211 | [[Мархаббат]] || 392 || 64 || 328 || 16,33 || 83,67 |- ! 212 | [[Урал]] || 391 || 285 || 106 || 72,89 || 27,11 |- ! 213 | [[Курбан]] || 390 || 347 || 43 || 88,97 || 11,03 |- ! 214 | [[Асемхан]] || 388 || 105 || 283 || 27,06 || 72,94 |- ! 215 | [[Алмахан]] || 384 || 182 || 202 || 47,40 || 52,60 |- ! 216 | [[Мейрім]] || 382 || 75 || 307 || 19,63 || 80,37 |- ! 217 | [[Мамыр]] || 380 || 262 || 118 || 68,95 || 31,05 |- ! 218 | [[Балапан]] || 379 || 74 || 305 || 19,53 || 80,47 |- ! 219 | [[Токен]] || 372 || 251 || 121 || 67,47 || 32,53 |- ! 220 | [[Шуақ]] || 370 || 42 || 328 || 11,35 || 88,65 |- ! 221 | [[Бахытхан]] || 369 || 234 || 135 || 63,41 || 36,59 |- ! 222 | [[Шайзат]] || 368 || 52 || 316 || 14,13 || 85,87 |- ! 223 | [[Жума]] || 365 || 165 || 200 || 45,21 || 54,79 |- ! 224 | [[Даржан]] || 357 || 39 || 318 || 10,92 || 89,08 |- ! 225 | [[Ансат]] || 355 || 319 || 36 || 89,86 || 10,14 |- ! 226 | [[Бакытнур]] || 351 || 96 || 255 || 27,35 || 72,65 |- ! 227 | [[Жумакан]] || 350 || 284 || 66 || 81,14 || 18,86 |- ! 228 | [[Курманай]] || 350 || 67 || 283 || 19,14 || 80,86 |- ! 229 | [[Зинат]] || 349 || 43 || 306 || 12,32 || 87,68 |- ! 230 | [[Қалжан]] || 348 || 198 || 150 || 56,90 || 43,10 |- ! 231 | [[Жакан]] || 347 || 283 || 64 || 81,56 || 18,44 |- ! 232 | [[Сағынай]] || 347 || 145 || 202 || 41,79 || 58,21 |- ! 233 | [[Каршига]] || 346 || 151 || 195 || 43,64 || 56,36 |- ! 234 | [[Зейнұр]] || 345 || 267 || 78 || 77,39 || 22,61 |- ! 235 | [[Ырысжан]] || 345 || 44 || 301 || 12,75 || 87,25 |- ! 236 | [[Айсері]] || 343 || 278 || 65 || 81,05 || 18,95 |- ! 237 | [[Жадырасын]] || 342 || 252 || 90 || 73,68 || 26,32 |- ! 238 | [[Канапия]] || 341 || 229 || 112 || 67,16 || 32,84 |- ! 239 | [[Ақыл]] || 340 || 285 || 55 || 83,82 || 16,18 |- ! 240 | [[Артык]] || 337 || 257 || 80 || 76,26 || 23,74 |- ! 241 | [[Бинұр]] || 337 || 121 || 216 || 35,91 || 64,09 |- ! 242 | [[Нур]] || 333 || 288 || 45 || 86,49 || 13,51 |- ! 243 | [[Бахт]] || 331 || 241 || 90 || 72,81 || 27,19 |- ! 244 | [[Женисхан]] || 329 || 283 || 46 || 86,02 || 13,98 |- ! 245 | [[Жакен]] || 328 || 235 || 93 || 71,65 || 28,35 |- ! 246 | [[Сафи]] || 328 || 44 || 284 || 13,41 || 86,59 |- ! 247 | [[Балкен]] || 327 || 61 || 266 || 18,65 || 81,35 |- ! 248 | [[Балхаш]] || 325 || 100 || 225 || 30,77 || 69,23 |- ! 249 | [[Әлем]] || 324 || 245 || 79 || 75,62 || 24,38 |- ! 250 | [[Равшан]] || 323 || 138 || 185 || 42,72 || 57,28 |- ! 251 | [[Бинур]] || 320 || 65 || 255 || 20,31 || 79,69 |- ! 252 | [[Табиғат]] || 319 || 207 || 112 || 64,89 || 35,11 |- ! 253 | [[Нұржауған]] || 315 || 69 || 246 || 21,90 || 78,10 |- ! 254 | [[Табигат]] || 313 || 202 || 111 || 64,54 || 35,46 |- ! 255 | [[Бибит]] || 311 || 158 || 153 || 50,80 || 49,20 |- ! 256 | [[Майдан]] || 307 || 226 || 81 || 73,62 || 26,38 |- ! 257 | [[Балташ]] || 304 || 217 || 87 || 71,38 || 28,62 |- ! 258 | [[Керім]] || 302 || 229 || 73 || 75,83 || 24,17 |- ! 259 | [[Калдан]] || 299 || 153 || 146 || 51,17 || 48,83 |- ! 260 | [[Айжарық]] || 298 || 172 || 126 || 57,72 || 42,28 |- ! 261 | [[Кизат]] || 292 || 226 || 66 || 77,40 || 22,60 |- ! 262 | [[Каратай]] || 291 || 225 || 66 || 77,32 || 22,68 |- ! 263 | [[Торгай]] || 290 || 31 || 259 || 10,69 || 89,31 |- ! 264 | [[Джамал]] || 288 || 74 || 214 || 25,69 || 74,31 |- ! 265 | [[Алиман]] || 287 || 52 || 235 || 18,12 || 81,88 |- ! 266 | [[Назим]] || 286 || 61 || 225 || 21,33 || 78,67 |- ! 267 | [[Жұмахан]] || 285 || 255 || 30 || 89,47 || 10,53 |- ! 268 | [[Жаналык]] || 284 || 193 || 91 || 67,96 || 32,04 |- ! 269 | [[Курмаш]] || 283 || 241 || 42 || 85,16 || 14,84 |- ! 270 | [[Несипхан]] || 279 || 41 || 238 || 14,70 || 85,30 |- ! 271 | [[Майкен]] || 276 || 32 || 244 || 11,59 || 88,41 |- ! 272 | [[Анапия]] || 274 || 68 || 206 || 24,82 || 75,18 |- ! 273 | [[Бакыткан]] || 273 || 117 || 156 || 42,86 || 57,14 |- ! 274 | [[Еркетай]] || 271 || 125 || 146 || 46,13 || 53,87 |- ! 275 | [[Ырыс]] || 271 || 54 || 217 || 19,93 || 80,07 |- ! 276 | [[Ақнар]] || 269 || 138 || 131 || 51,30 || 48,70 |- ! 277 | [[Колганат]] || 268 || 222 || 46 || 82,84 || 17,16 |- ! 278 | [[Орын]] || 267 || 90 || 177 || 33,71 || 66,29 |- ! 279 | [[Боранкул]] || 265 || 81 || 184 || 30,57 || 69,43 |- ! 280 | [[Зият]] || 264 || 234 || 30 || 88,64 || 11,36 |- ! 281 | [[Колканат]] || 264 || 201 || 63 || 76,14 || 23,86 |- ! 282 | [[Акжолтай]] || 263 || 93 || 170 || 35,36 || 64,64 |- ! 283 | [[Багдад]] || 262 || 209 || 53 || 79,77 || 20,23 |- ! 284 | [[Ауес]] || 262 || 30 || 232 || 11,45 || 88,55 |- ! 285 | [[Сағат]] || 261 || 221 || 40 || 84,67 || 15,33 |- ! 286 | [[Кемелхан]] || 260 || 194 || 66 || 74,62 || 25,38 |- ! 287 | [[Үмітжан]] || 259 || 36 || 223 || 13,90 || 86,10 |- ! 288 | [[Журсин]] || 258 || 110 || 148 || 42,64 || 57,36 |- ! 289 | [[Сагынай]] || 256 || 167 || 89 || 65,23 || 34,77 |- ! 290 | [[Жаншуақ]] || 254 || 60 || 194 || 23,62 || 76,38 |- ! 291 | [[Калила]] || 254 || 59 || 195 || 23,23 || 76,77 |- ! 292 | [[Бағнұр]] || 253 || 138 || 115 || 54,55 || 45,45 |- ! 293 | [[Джанат]] || 251 || 99 || 152 || 39,44 || 60,56 |- ! 294 | [[Шахзада]] || 250 || 48 || 202 || 19,20 || 80,80 |- ! 295 | [[Сенім]] || 249 || 116 || 133 || 46,59 || 53,41 |- ! 296 | [[Какен]] || 248 || 180 || 68 || 72,58 || 27,42 |- ! 297 | [[Фирдаус]] || 248 || 71 || 177 || 28,63 || 71,37 |- ! 298 | [[Алматай]] || 247 || 65 || 182 || 26,32 || 73,68 |- ! 299 | [[Ағжан]] || 245 || 72 || 173 || 29,39 || 70,61 |- ! 300 | [[Бақытхан]] || 243 || 174 || 69 || 71,60 || 28,40 |- ! 301 | [[Асылкан]] || 240 || 185 || 55 || 77,08 || 22,92 |- ! 302 | [[Майрам]] || 239 || 55 || 184 || 23,01 || 76,99 |- ! 303 | [[Халифа]] || 238 || 49 || 189 || 20,59 || 79,41 |- ! 304 | [[Изат]] || 237 || 197 || 40 || 83,12 || 16,88 |- ! 305 | [[Найман]] || 236 || 208 || 28 || 88,14 || 11,86 |- ! 306 | [[Кантай]] || 236 || 27 || 209 || 11,44 || 88,56 |- ! 307 | [[Акторе]] || 234 || 181 || 53 || 77,35 || 22,65 |- ! 308 | [[Турсунхан]] || 233 || 90 || 143 || 38,63 || 61,37 |- ! 309 | [[Лес]] || 230 || 195 || 35 || 84,78 || 15,22 |- ! 310 | [[Нурсипат]] || 230 || 42 || 188 || 18,26 || 81,74 |- ! 311 | [[Берен]] || 228 || 146 || 82 || 64,04 || 35,96 |- ! 312 | [[Мәдениет]] || 226 || 190 || 36 || 84,07 || 15,93 |- ! 313 | [[Мекен]] || 226 || 183 || 43 || 80,97 || 19,03 |- ! 314 | [[Зейнур]] || 226 || 167 || 59 || 73,89 || 26,11 |- ! 315 | [[Багыт]] || 225 || 108 || 117 || 48,00 || 52,00 |- ! 316 | [[Орынжан]] || 225 || 100 || 125 || 44,44 || 55,56 |- ! 317 | [[Нурилла]] || 224 || 39 || 185 || 17,41 || 82,59 |- ! 318 | [[Шахризат]] || 223 || 23 || 200 || 10,31 || 89,69 |- ! 319 | [[Сагын]] || 222 || 194 || 28 || 87,39 || 12,61 |- ! 320 | [[Айнат]] || 222 || 115 || 107 || 51,80 || 48,20 |- ! 321 | [[Илан]] || 221 || 85 || 136 || 38,46 || 61,54 |- ! 322 | [[Багдан]] || 219 || 194 || 25 || 88,58 || 11,42 |- ! 323 | [[Тұрсынхан]] || 219 || 130 || 89 || 59,36 || 40,64 |- ! 324 | [[Шарафат]] || 219 || 66 || 153 || 30,14 || 69,86 |- ! 325 | [[Керимхан]] || 218 || 167 || 51 || 76,61 || 23,39 |- ! 326 | [[Орынхан]] || 217 || 123 || 94 || 56,68 || 43,32 |- ! 327 | [[Ақтілеу]] || 216 || 193 || 23 || 89,35 || 10,65 |- ! 328 | [[Кенесхан]] || 216 || 165 || 51 || 76,39 || 23,61 |- ! 329 | [[Калтай]] || 216 || 136 || 80 || 62,96 || 37,04 |- ! 330 | [[Багытжан]] || 215 || 163 || 52 || 75,81 || 24,19 |- ! 331 | [[Алтынсары]] || 214 || 120 || 94 || 56,07 || 43,93 |- ! 332 | [[Ділшат]] || 211 || 136 || 75 || 64,45 || 35,55 |- ! 333 | [[Ырысалды]] || 210 || 21 || 189 || 10,00 || 90,00 |- ! 334 | [[Бағылан]] || 209 || 183 || 26 || 87,56 || 12,44 |- ! 335 | [[Асен]] || 209 || 178 || 31 || 85,17 || 14,83 |- ! 336 | [[Тураш]] || 207 || 80 || 127 || 38,65 || 61,35 |- ! 337 | [[Аспет]] || 207 || 21 || 186 || 10,14 || 89,86 |- ! 338 | [[Жайдарман]] || 206 || 30 || 176 || 14,56 || 85,44 |- ! 339 | [[Бейбитхан]] || 205 || 184 || 21 || 89,76 || 10,24 |- ! 340 | [[Сейсен]] || 204 || 182 || 22 || 89,22 || 10,78 |- ! 341 | [[Нышан]] || 204 || 175 || 29 || 85,78 || 14,22 |- ! 342 | [[Ақиқат]] || 203 || 175 || 28 || 86,21 || 13,79 |- ! 343 | [[Зекен]] || 203 || 87 || 116 || 42,86 || 57,14 |- ! 344 | [[Батихан]] || 202 || 139 || 63 || 68,81 || 31,19 |- ! 345 | [[Асу]] || 201 || 76 || 125 || 37,81 || 62,19 |- ! 346 | [[Кайырлы]] || 200 || 153 || 47 || 76,50 || 23,50 |- ! 347 | [[Тлеукен]] || 200 || 71 || 129 || 35,50 || 64,50 |- ! 348 | [[Кунтуган]] || 199 || 170 || 29 || 85,43 || 14,57 |- ! 349 | [[Айтан]] || 199 || 146 || 53 || 73,37 || 26,63 |- ! 350 | [[Бакжан]] || 199 || 127 || 72 || 63,82 || 36,18 |- ! 351 | [[Багадат]] || 198 || 109 || 89 || 55,05 || 44,95 |- ! 352 | [[Жакия]] || 197 || 175 || 22 || 88,83 || 11,17 |- ! 353 | [[Аяш]] || 197 || 34 || 163 || 17,26 || 82,74 |- ! 354 | [[Тайжан]] || 196 || 162 || 34 || 82,65 || 17,35 |- ! 355 | [[Шеризат]] || 196 || 134 || 62 || 68,37 || 31,63 |- ! 356 | [[Советкан]] || 195 || 147 || 48 || 75,38 || 24,62 |- ! 357 | [[Нураш]] || 195 || 116 || 79 || 59,49 || 40,51 |- ! 358 | [[Шахизат]] || 195 || 34 || 161 || 17,44 || 82,56 |- ! 359 | [[Данай]] || 194 || 157 || 37 || 80,93 || 19,07 |- ! 360 | [[Шынасыл]] || 193 || 130 || 63 || 67,36 || 32,64 |- ! 361 | [[Мейрим]] || 193 || 70 || 123 || 36,27 || 63,73 |- ! 362 | [[Гиззат]] || 192 || 165 || 27 || 85,94 || 14,06 |- ! 363 | [[Аксункар]] || 192 || 47 || 145 || 24,48 || 75,52 |- ! 364 | [[Илия]] || 192 || 26 || 166 || 13,54 || 86,46 |- ! 365 | [[Нуркан]] || 191 || 121 || 70 || 63,35 || 36,65 |- ! 366 | [[Данеш]] || 190 || 53 || 137 || 27,89 || 72,11 |- ! 367 | [[Акжайык]] || 190 || 34 || 156 || 17,89 || 82,11 |- ! 368 | [[Канаш]] || 189 || 107 || 82 || 56,61 || 43,39 |- ! 369 | [[Асылнұр]] || 188 || 77 || 111 || 40,96 || 59,04 |- ! 370 | [[Толкин]] || 188 || 44 || 144 || 23,40 || 76,60 |- ! 371 | [[Кайрлы]] || 187 || 136 || 51 || 72,73 || 27,27 |- ! 372 | [[Рыстай]] || 187 || 35 || 152 || 18,72 || 81,28 |- ! 373 | [[Халила]] || 187 || 24 || 163 || 12,83 || 87,17 |- ! 374 | [[Толеужан]] || 186 || 124 || 62 || 66,67 || 33,33 |- ! 375 | [[Тулеухан]] || 184 || 155 || 29 || 84,24 || 15,76 |- ! 376 | [[Тилеухан]] || 184 || 125 || 59 || 67,93 || 32,07 |- ! 377 | [[Бакен]] || 184 || 125 || 59 || 67,93 || 32,07 |- ! 378 | [[Жараскан]] || 183 || 162 || 21 || 88,52 || 11,48 |- ! 379 | [[Дакен]] || 183 || 43 || 140 || 23,50 || 76,50 |- ! 380 | [[Тулеш]] || 182 || 122 || 60 || 67,03 || 32,97 |- ! 381 | [[Баянды]] || 182 || 112 || 70 || 61,54 || 38,46 |- ! 382 | [[Айдин]] || 182 || 49 || 133 || 26,92 || 73,08 |- ! 383 | [[Меделхан]] || 180 || 150 || 30 || 83,33 || 16,67 |- ! 384 | [[Зарлык]] || 180 || 141 || 39 || 78,33 || 21,67 |- ! 385 | [[Мырзакул]] || 180 || 73 || 107 || 40,56 || 59,44 |- ! 386 | [[Жайнат]] || 180 || 66 || 114 || 36,67 || 63,33 |- ! 387 | [[Тыныштық]] || 179 || 58 || 121 || 32,40 || 67,60 |- ! 388 | [[Альфинур]] || 179 || 23 || 156 || 12,85 || 87,15 |- ! 389 | [[Ауелхан]] || 178 || 151 || 27 || 84,83 || 15,17 |- ! 390 | [[Оралкан]] || 178 || 101 || 77 || 56,74 || 43,26 |- ! 391 | [[Науша]] || 178 || 31 || 147 || 17,42 || 82,58 |- ! 392 | [[Төлеухан]] || 177 || 135 || 42 || 76,27 || 23,73 |- ! 393 | [[Толеш]] || 177 || 116 || 61 || 65,54 || 34,46 |- ! 394 | [[Наркес]] || 177 || 32 || 145 || 18,08 || 81,92 |- ! 395 | [[Ділнұр]] || 177 || 18 || 159 || 10,17 || 89,83 |- ! 396 | [[Дәнекер]] || 176 || 122 || 54 || 69,32 || 30,68 |- ! 397 | [[Актай]] || 175 || 128 || 47 || 73,14 || 26,86 |- ! 398 | [[Дениз]] || 175 || 53 || 122 || 30,29 || 69,71 |- ! 399 | [[Дильнур]] || 175 || 29 || 146 || 16,57 || 83,43 |- ! 400 | [[Жұмажан]] || 173 || 150 || 23 || 86,71 || 13,29 |- ! 401 | [[Төлеу]] || 172 || 130 || 42 || 75,58 || 24,42 |- ! 402 | [[Кокен]] || 172 || 71 || 101 || 41,28 || 58,72 |- ! 403 | [[Тұран]] || 171 || 153 || 18 || 89,47 || 10,53 |- ! 404 | [[Аманхан]] || 171 || 150 || 21 || 87,72 || 12,28 |- ! 405 | [[Онал]] || 171 || 48 || 123 || 28,07 || 71,93 |- ! 406 | [[Жахан]] || 170 || 137 || 33 || 80,59 || 19,41 |- ! 407 | [[Сакан]] || 170 || 31 || 139 || 18,24 || 81,76 |- ! 408 | [[Турсункул]] || 170 || 24 || 146 || 14,12 || 85,88 |- ! 409 | [[Камза]] || 169 || 150 || 19 || 88,76 || 11,24 |- ! 410 | [[Армия]] || 169 || 143 || 26 || 84,62 || 15,38 |- ! 411 | [[Нурболсын]] || 169 || 139 || 30 || 82,25 || 17,75 |- ! 412 | [[Илес]] || 168 || 151 || 17 || 89,88 || 10,12 |- ! 413 | [[Нурсагат]] || 168 || 97 || 71 || 57,74 || 42,26 |- ! 414 | [[Камалхан]] || 168 || 53 || 115 || 31,55 || 68,45 |- ! 415 | [[Тұнық]] || 168 || 38 || 130 || 22,62 || 77,38 |- ! 416 | [[Агжан]] || 168 || 36 || 132 || 21,43 || 78,57 |- ! 417 | [[Керимжан]] || 167 || 148 || 19 || 88,62 || 11,38 |- ! 418 | [[Тилеужан]] || 167 || 142 || 25 || 85,03 || 14,97 |- ! 419 | [[Бораш]] || 167 || 136 || 31 || 81,44 || 18,56 |- ! 420 | [[Елик]] || 166 || 118 || 48 || 71,08 || 28,92 |- ! 421 | [[Оралтай]] || 166 || 114 || 52 || 68,67 || 31,33 |- ! 422 | [[Данэль]] || 166 || 36 || 130 || 21,69 || 78,31 |- ! 423 | [[Сындар]] || 165 || 21 || 144 || 12,73 || 87,27 |- ! 424 | [[Рабат]] || 164 || 142 || 22 || 86,59 || 13,41 |- ! 425 | [[Оңласын]] || 164 || 62 || 102 || 37,80 || 62,20 |- ! 426 | [[Рыскелди]] || 163 || 143 || 20 || 87,73 || 12,27 |- ! 427 | [[Беделхан]] || 163 || 141 || 22 || 86,50 || 13,50 |- ! 428 | [[Ансаған]] || 163 || 67 || 96 || 41,10 || 58,90 |- ! 429 | [[Жанет]] || 163 || 46 || 117 || 28,22 || 71,78 |- ! 430 | [[Каирлы]] || 162 || 132 || 30 || 81,48 || 18,52 |- ! 431 | [[Оразкан]] || 162 || 94 || 68 || 58,02 || 41,98 |- ! 432 | [[Актлек]] || 162 || 87 || 75 || 53,70 || 46,30 |- ! 433 | [[Мұнар]] || 161 || 138 || 23 || 85,71 || 14,29 |- ! 434 | [[Наржан]] || 161 || 130 || 31 || 80,75 || 19,25 |- ! 435 | [[Тулеутай]] || 161 || 128 || 33 || 79,50 || 20,50 |- ! 436 | [[Кенжекан]] || 161 || 91 || 70 || 56,52 || 43,48 |- ! 437 | [[Мырзагул]] || 161 || 64 || 97 || 39,75 || 60,25 |- ! 438 | [[Балкаш]] || 161 || 35 || 126 || 21,74 || 78,26 |- ! 439 | [[Маден]] || 160 || 137 || 23 || 85,63 || 14,38 |- ! 440 | [[Токан]] || 160 || 114 || 46 || 71,25 || 28,75 |- ! 441 | [[Жолтай]] || 160 || 98 || 62 || 61,25 || 38,75 |- ! 442 | [[Нұршапағат]] || 160 || 78 || 82 || 48,75 || 51,25 |- ! 443 | [[Жаркин]] || 160 || 77 || 83 || 48,13 || 51,88 |- ! 444 | [[Есенгул]] || 160 || 23 || 137 || 14,38 || 85,63 |- ! 445 | [[Нұрдидар]] || 159 || 141 || 18 || 88,68 || 11,32 |- ! 446 | [[Такен]] || 158 || 135 || 23 || 85,44 || 14,56 |- ! 447 | [[Тлеу]] || 158 || 127 || 31 || 80,38 || 19,62 |- ! 448 | [[Токтархан]] || 158 || 108 || 50 || 68,35 || 31,65 |- ! 449 | [[Калкен]] || 158 || 107 || 51 || 67,72 || 32,28 |- ! 450 | [[Аятхан]] || 158 || 93 || 65 || 58,86 || 41,14 |- ! 451 | [[Данекер]] || 158 || 81 || 77 || 51,27 || 48,73 |- ! 452 | [[Турахан]] || 158 || 40 || 118 || 25,32 || 74,68 |- ! 453 | [[Тугел]] || 157 || 140 || 17 || 89,17 || 10,83 |- ! 454 | [[Сарвар]] || 156 || 135 || 21 || 86,54 || 13,46 |- ! 455 | [[Бегим]] || 156 || 127 || 29 || 81,41 || 18,59 |- ! 456 | [[Тендик]] || 156 || 41 || 115 || 26,28 || 73,72 |- ! 457 | [[Саулехан]] || 156 || 30 || 126 || 19,23 || 80,77 |- ! 458 | [[Шахнур]] || 155 || 124 || 31 || 80,00 || 20,00 |- ! 459 | [[Тансык]] || 155 || 33 || 122 || 21,29 || 78,71 |- ! 460 | [[Данышпан]] || 154 || 100 || 54 || 64,94 || 35,06 |- ! 461 | [[Саадат]] || 154 || 26 || 128 || 16,88 || 83,12 |- ! 462 | [[Джумагул]] || 153 || 50 || 103 || 32,68 || 67,32 |- ! 463 | [[Сериккул]] || 153 || 38 || 115 || 24,84 || 75,16 |- ! 464 | [[Раййан]] || 152 || 49 || 103 || 32,24 || 67,76 |- ! 465 | [[Азатхан]] || 151 || 112 || 39 || 74,17 || 25,83 |- ! 466 | [[Акзат]] || 151 || 60 || 91 || 39,74 || 60,26 |- ! 467 | [[Бокен]] || 150 || 132 || 18 || 88,00 || 12,00 |- ! 468 | [[Рыскелды]] || 150 || 114 || 36 || 76,00 || 24,00 |- ! 469 | [[Туран]] || 149 || 115 || 34 || 77,18 || 22,82 |- ! 470 | [[Маркен]] || 149 || 66 || 83 || 44,30 || 55,70 |- ! 471 | [[Акберен]] || 148 || 114 || 34 || 77,03 || 22,97 |- ! 472 | [[Кеншилик]] || 147 || 119 || 28 || 80,95 || 19,05 |- ! 473 | [[Тыныс]] || 147 || 107 || 40 || 72,79 || 27,21 |- ! 474 | [[Құрманай]] || 147 || 35 || 112 || 23,81 || 76,19 |- ! 475 | [[Елеу]] || 146 || 123 || 23 || 84,25 || 15,75 |- ! 476 | [[Мейримхан]] || 146 || 116 || 30 || 79,45 || 20,55 |- ! 477 | [[Арда]] || 146 || 113 || 33 || 77,40 || 22,60 |- ! 478 | [[Сарқыт]] || 146 || 38 || 108 || 26,03 || 73,97 |- ! 479 | [[Рыскельды]] || 145 || 78 || 67 || 53,79 || 46,21 |- ! 480 | [[Ботажан]] || 145 || 31 || 114 || 21,38 || 78,62 |- ! 481 | [[Урынбасар]] || 144 || 129 || 15 || 89,58 || 10,42 |- ! 482 | [[Тоқтасын]] || 144 || 129 || 15 || 89,58 || 10,42 |- ! 483 | [[Бердикул]] || 144 || 127 || 17 || 88,19 || 11,81 |- ! 484 | [[Токтагул]] || 144 || 82 || 62 || 56,94 || 43,06 |- ! 485 | [[Ізет]] || 143 || 85 || 58 || 59,44 || 40,56 |- ! 486 | [[Нурбақыт]] || 142 || 116 || 26 || 81,69 || 18,31 |- ! 487 | [[Оралсын]] || 142 || 44 || 98 || 30,99 || 69,01 |- ! 488 | [[Нуран]] || 141 || 124 || 17 || 87,94 || 12,06 |- ! 489 | [[Зульфат]] || 141 || 16 || 125 || 11,35 || 88,65 |- ! 490 | [[Рай]] || 140 || 122 || 18 || 87,14 || 12,86 |- ! 491 | [[Зинур]] || 140 || 118 || 22 || 84,29 || 15,71 |- ! 492 | [[Жанниет]] || 140 || 26 || 114 || 18,57 || 81,43 |- ! 493 | [[Турдыхан]] || 140 || 16 || 124 || 11,43 || 88,57 |- ! 494 | [[Умид]] || 139 || 123 || 16 || 88,49 || 11,51 |- ! 495 | [[Камаль]] || 138 || 45 || 93 || 32,61 || 67,39 |- ! 496 | [[Ақтаң]] || 137 || 120 || 17 || 87,59 || 12,41 |- ! 497 | [[Дуйсехан]] || 137 || 85 || 52 || 62,04 || 37,96 |- ! 498 | [[Зия]] || 137 || 18 || 119 || 13,14 || 86,86 |- ! 499 | [[Аржан]] || 136 || 122 || 14 || 89,71 || 10,29 |- ! 500 | [[Сантай]] || 136 || 31 || 105 || 22,79 || 77,21 |- ! 501 | [[Зумрат]] || 136 || 29 || 107 || 21,32 || 78,68 |- ! 502 | [[Шархат]] || 136 || 18 || 118 || 13,24 || 86,76 |- ! 503 | [[Ырысхан]] || 134 || 77 || 57 || 57,46 || 42,54 |- ! 504 | [[Рымхан]] || 133 || 76 || 57 || 57,14 || 42,86 |- ! 505 | [[Нурыш]] || 133 || 27 || 106 || 20,30 || 79,70 |- ! 506 | [[Дилшат]] || 132 || 87 || 45 || 65,91 || 34,09 |- ! 507 | [[Тажихан]] || 132 || 52 || 80 || 39,39 || 60,61 |- ! 508 | [[Айткен]] || 131 || 96 || 35 || 73,28 || 26,72 |- ! 509 | [[Айболсын]] || 131 || 80 || 51 || 61,07 || 38,93 |- ! 510 | [[Аққанат]] || 131 || 72 || 59 || 54,96 || 45,04 |- ! 511 | [[Зейнел]] || 131 || 51 || 80 || 38,93 || 61,07 |- ! 512 | [[Жубаткан]] || 130 || 108 || 22 || 83,08 || 16,92 |- ! 513 | [[Казтай]] || 130 || 104 || 26 || 80,00 || 20,00 |- ! 514 | [[Калка]] || 130 || 17 || 113 || 13,08 || 86,92 |- ! 515 | [[Ақжолтай]] || 129 || 109 || 20 || 84,50 || 15,50 |- ! 516 | [[Джумахан]] || 128 || 112 || 16 || 87,50 || 12,50 |- ! 517 | [[Турсункан]] || 128 || 41 || 87 || 32,03 || 67,97 |- ! 518 | [[Назымхан]] || 128 || 39 || 89 || 30,47 || 69,53 |- ! 519 | [[Турсин]] || 128 || 15 || 113 || 11,72 || 88,28 |- ! 520 | [[Нұржаусын]] || 127 || 109 || 18 || 85,83 || 14,17 |- ! 521 | [[Жекен]] || 127 || 107 || 20 || 84,25 || 15,75 |- ! 522 | [[Жанатхан]] || 127 || 100 || 27 || 78,74 || 21,26 |- ! 523 | [[Ғибадат]] || 127 || 100 || 27 || 78,74 || 21,26 |- ! 524 | [[Казкен]] || 127 || 64 || 63 || 50,39 || 49,61 |- ! 525 | [[Маусым]] || 127 || 19 || 108 || 14,96 || 85,04 |- ! 526 | [[Мендеш]] || 126 || 76 || 50 || 60,32 || 39,68 |- ! 527 | [[Ардах]] || 126 || 32 || 94 || 25,40 || 74,60 |- ! 528 | [[Тендык]] || 126 || 21 || 105 || 16,67 || 83,33 |- ! 529 | [[Семейхан]] || 125 || 110 || 15 || 88,00 || 12,00 |- ! 530 | [[Тойбазар]] || 125 || 102 || 23 || 81,60 || 18,40 |- ! 531 | [[Ақзат]] || 124 || 57 || 67 || 45,97 || 54,03 |- ! 532 | [[Улар]] || 124 || 54 || 70 || 43,55 || 56,45 |- ! 533 | [[Сахан]] || 124 || 34 || 90 || 27,42 || 72,58 |- ! 534 | [[Канай]] || 123 || 106 || 17 || 86,18 || 13,82 |- ! 535 | [[Елік]] || 123 || 31 || 92 || 25,20 || 74,80 |- ! 536 | [[Бахытнур]] || 123 || 26 || 97 || 21,14 || 78,86 |- ! 537 | [[Кулажан]] || 122 || 104 || 18 || 85,25 || 14,75 |- ! 538 | [[Тургун]] || 122 || 91 || 31 || 74,59 || 25,41 |- ! 539 | [[Хаят]] || 122 || 17 || 105 || 13,93 || 86,07 |- ! 540 | [[Дегдар]] || 121 || 108 || 13 || 89,26 || 10,74 |- ! 541 | [[Магауя]] || 121 || 104 || 17 || 85,95 || 14,05 |- ! 542 | [[Бағыжан]] || 121 || 90 || 31 || 74,38 || 25,62 |- ! 543 | [[Турлыхан]] || 121 || 62 || 59 || 51,24 || 48,76 |- ! 544 | [[Құштар]] || 120 || 100 || 20 || 83,33 || 16,67 |- ! 545 | [[Жулдызхан]] || 120 || 54 || 66 || 45,00 || 55,00 |- ! 546 | [[Нұрсипат]] || 120 || 52 || 68 || 43,33 || 56,67 |- ! 547 | [[Бейсехан]] || 120 || 46 || 74 || 38,33 || 61,67 |- ! 548 | [[Кунай]] || 120 || 41 || 79 || 34,17 || 65,83 |- ! 549 | [[Талжан]] || 120 || 21 || 99 || 17,50 || 82,50 |- ! 550 | [[Каиркен]] || 119 || 107 || 12 || 89,92 || 10,08 |- ! 551 | [[Бакнур]] || 119 || 69 || 50 || 57,98 || 42,02 |- ! 552 | [[Данел]] || 119 || 65 || 54 || 54,62 || 45,38 |- ! 553 | [[Нәсіп]] || 119 || 18 || 101 || 15,13 || 84,87 |- ! 554 | [[Тукен]] || 118 || 85 || 33 || 72,03 || 27,97 |- ! 555 | [[Дилан]] || 117 || 100 || 17 || 85,47 || 14,53 |- ! 556 | [[Бихан]] || 116 || 72 || 44 || 62,07 || 37,93 |- ! 557 | [[Аскен]] || 115 || 73 || 42 || 63,48 || 36,52 |- ! 558 | [[Саяш]] || 115 || 26 || 89 || 22,61 || 77,39 |- ! 559 | [[Мырзаш]] || 114 || 99 || 15 || 86,84 || 13,16 |- ! 560 | [[Сагинай]] || 114 || 80 || 34 || 70,18 || 29,82 |- ! 561 | [[Жұмаш]] || 114 || 63 || 51 || 55,26 || 44,74 |- ! 562 | [[Сағым]] || 113 || 46 || 67 || 40,71 || 59,29 |- ! 563 | [[Камеш]] || 112 || 16 || 96 || 14,29 || 85,71 |- ! 564 | [[Сали]] || 111 || 96 || 15 || 86,49 || 13,51 |- ! 565 | [[Асылтай]] || 111 || 90 || 21 || 81,08 || 18,92 |- ! 566 | [[Дилдахан]] || 111 || 57 || 54 || 51,35 || 48,65 |- ! 567 | [[Зейнет]] || 111 || 35 || 76 || 31,53 || 68,47 |- ! 568 | [[Мейірбан]] || 110 || 80 || 30 || 72,73 || 27,27 |- ! 569 | [[Балдаурен]] || 110 || 43 || 67 || 39,09 || 60,91 |- ! 570 | [[Райиан]] || 110 || 40 || 70 || 36,36 || 63,64 |- ! 571 | [[Рза]] || 110 || 37 || 73 || 33,64 || 66,36 |- ! 572 | [[Ильназ]] || 110 || 16 || 94 || 14,55 || 85,45 |- ! 573 | [[Самен]] || 109 || 89 || 20 || 81,65 || 18,35 |- ! 574 | [[Мендихан]] || 109 || 86 || 23 || 78,90 || 21,10 |- ! 575 | [[Бакт]] || 109 || 34 || 75 || 31,19 || 68,81 |- ! 576 | [[Турсынкан]] || 109 || 30 || 79 || 27,52 || 72,48 |- ! 577 | [[Асил]] || 108 || 68 || 40 || 62,96 || 37,04 |- ! 578 | [[Мукарам]] || 108 || 39 || 69 || 36,11 || 63,89 |- ! 579 | [[Дарижан]] || 108 || 17 || 91 || 15,74 || 84,26 |- ! 580 | [[Калым]] || 107 || 96 || 11 || 89,72 || 10,28 |- ! 581 | [[Дильдар]] || 107 || 93 || 14 || 86,92 || 13,08 |- ! 582 | [[Нарбота]] || 107 || 87 || 20 || 81,31 || 18,69 |- ! 583 | [[Орунбасар]] || 107 || 85 || 22 || 79,44 || 20,56 |- ! 584 | [[Сагнай]] || 107 || 82 || 25 || 76,64 || 23,36 |- ! 585 | [[Хуаныш]] || 107 || 80 || 27 || 74,77 || 25,23 |- ! 586 | [[Закен]] || 107 || 25 || 82 || 23,36 || 76,64 |- ! 587 | [[Ибадат]] || 107 || 20 || 87 || 18,69 || 81,31 |- ! 588 | [[Каргаш]] || 107 || 12 || 95 || 11,21 || 88,79 |- ! 589 | [[Жаңалық]] || 106 || 84 || 22 || 79,25 || 20,75 |- ! 590 | [[Маруан]] || 105 || 57 || 48 || 54,29 || 45,71 |- ! 591 | [[Айшуак]] || 105 || 55 || 50 || 52,38 || 47,62 |- ! 592 | [[Билимжан]] || 104 || 90 || 14 || 86,54 || 13,46 |- ! 593 | [[Адебиет]] || 104 || 74 || 30 || 71,15 || 28,85 |- ! 594 | [[Богдат]] || 104 || 63 || 41 || 60,58 || 39,42 |- ! 595 | [[Туржан]] || 103 || 88 || 15 || 85,44 || 14,56 |- ! 596 | [[Кентай]] || 103 || 79 || 24 || 76,70 || 23,30 |- ! 597 | [[Балдәурен]] || 103 || 48 || 55 || 46,60 || 53,40 |- ! 598 | [[Нұрбота]] || 103 || 42 || 61 || 40,78 || 59,22 |- ! 599 | [[Ақсұнқар]] || 103 || 38 || 65 || 36,89 || 63,11 |- ! 600 | [[Анафия]] || 103 || 28 || 75 || 27,18 || 72,82 |- ! 601 | [[Насипжан]] || 103 || 16 || 87 || 15,53 || 84,47 |- ! 602 | [[Булан]] || 102 || 91 || 11 || 89,22 || 10,78 |- ! 603 | [[Қайырлы]] || 102 || 79 || 23 || 77,45 || 22,55 |- ! 604 | [[Гибадат]] || 102 || 66 || 36 || 64,71 || 35,29 |- ! 605 | [[Ханзат]] || 101 || 80 || 21 || 79,21 || 20,79 |- ! 606 | [[Өнер]] || 101 || 76 || 25 || 75,25 || 24,75 |- ! 607 | [[Аманша]] || 101 || 46 || 55 || 45,54 || 54,46 |- ! 608 | [[Акканат]] || 101 || 45 || 56 || 44,55 || 55,45 |- ! 609 | [[Саулетхан]] || 101 || 40 || 61 || 39,60 || 60,40 |- ! 610 | [[Самалхан]] || 101 || 23 || 78 || 22,77 || 77,23 |- ! 611 | [[Әсемхан]] || 101 || 18 || 83 || 17,82 || 82,18 |- ! 612 | [[Саби]] || 100 || 90 || 10 || 90,00 || 10,00 |- ! 613 | [[Аглан]] || 100 || 88 || 12 || 88,00 || 12,00 |- ! 614 | [[Акылтай]] || 100 || 85 || 15 || 85,00 || 15,00 |- ! 615 | [[Абзалхан]] || 100 || 80 || 20 || 80,00 || 20,00 |- ! 616 | [[Тенлик]] || 100 || 18 || 82 || 18,00 || 82,00 |- ! 617 | [[Жупархан]] || 100 || 16 || 84 || 16,00 || 84,00 |} == Тағы қараңыз == * [[Қазақ есімдері]] * [[Қазақстан қазақтарының есімдерінің тізімі]] * [[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан халқының есімдері}} [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақ есімдері]] 3o4kaedq3vi9946n645yc4ufzjmylvg 3590988 3590985 2026-04-24T09:40:44Z Kaiyr 3134 3590988 wikitext text/x-wiki Қазақстан қазақтарының 2021 жылға 617 унисекс (ұлға да, қызға да тән) есімдерінің (10% шекпен, 100 реттен көп кездесетін) тізімі. Есімдер құжаттағы жазылуы бойынша берілген. [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының]] мәліметі бойынша. Қазақстан қазақтарының 4,11% унисекс атпен жүр.<ref>https://stat.gov.kz/upload/iblock/806/2lg4ydcnxvevgfu945x8ng6v12w6f8ow/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%20%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%20%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%20%D0%BC%D0%B5%D0%BD%20%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96.xlsx</ref><ref>https://stat.gov.kz/news/azamat-pen-aruzhan-aza-standa-y-e-tanymal-aza-esimderi-/</ref> == Есімдер тізімі == {| class="wikitable collapsible sortable" ! № !! Ат !! Барлығы, адам !! Ерлер, адам !! Әйелдер, адам !! Ерлер, % !! Әйелдер, % |- ! | Барлығы || 13 497 891 || 6 652 389 || 6 845 502 || 49,28 || 50,72 |- !0 |Унисекc атпен||554 952||301 608||253 344||54,35||45,65 |- ! 1 | [[Жанат]] || 34 440 || 14 552 || 19 888 || 42,25 || 57,75 |- ! 2 | [[Мерей]] || 23 089 || 6 552 || 16 537 || 28,38 || 71,62 |- ! 3 | [[Айдын]] || 21 344 || 19 058 || 2 286 || 89,29 || 10,71 |- ! 4 | [[Дидар]] || 18 922 || 16 270 || 2 652 || 85,98 || 14,02 |- ! 5 | [[Бакыт]] || 16 314 || 6 785 || 9 529 || 41,59 || 58,41 |- ! 6 | [[Ақниет]] || 15 468 || 2 390 || 13 078 || 15,45 || 84,55 |- ! 7 | [[Асылжан]] || 15 379 || 12 188 || 3 191 || 79,25 || 20,75 |- ! 8 | [[Ардак]] || 14 049 || 6 364 || 7 685 || 45,30 || 54,70 |- ! 9 | [[Бакытжан]] || 13 400 || 11 638 || 1 762 || 86,85 || 13,15 |- ! 10 | [[Бахыт]] || 12 299 || 6 386 || 5 913 || 51,92 || 48,08 |- ! 11 | [[Рахат]] || 11 586 || 9 932 || 1 654 || 85,72 || 14,28 |- ! 12 | [[Багдат]] || 10 414 || 7 725 || 2 689 || 74,18 || 25,82 |- ! 13 | [[Мереке]] || 9 448 || 4 050 || 5 398 || 42,87 || 57,13 |- ! 14 | [[Орынбасар]] || 7 324 || 5 630 || 1 694 || 76,87 || 23,13 |- ! 15 | [[Асыл]] || 6 887 || 2 979 || 3 908 || 43,26 || 56,74 |- ! 16 | [[Баглан]] || 6 567 || 4 874 || 1 693 || 74,22 || 25,78 |- ! 17 | [[Ардақ]] || 5 977 || 2 639 || 3 338 || 44,15 || 55,85 |- ! 18 | [[Нұрбақыт]] || 5 720 || 4 776 || 944 || 83,50 || 16,50 |- ! 19 | [[Айзат]] || 5 586 || 859 || 4 727 || 15,38 || 84,62 |- ! 20 | [[Ақжан]] || 4 539 || 1 473 || 3 066 || 32,45 || 67,55 |- ! 21 | [[Манат]] || 4 526 || 2 354 || 2 172 || 52,01 || 47,99 |- ! 22 | [[Бақыт]] || 4 506 || 2 766 || 1 740 || 61,38 || 38,62 |- ! 23 | [[Ақтілек]] || 3 990 || 1 871 || 2 119 || 46,89 || 53,11 |- ! 24 | [[Шапағат]] || 3 839 || 1 557 || 2 282 || 40,56 || 59,44 |- ! 25 | [[Мейірім]] || 3 804 || 444 || 3 360 || 11,67 || 88,33 |- ! 26 | [[Бейбіт]] || 3 589 || 3 025 || 564 || 84,29 || 15,71 |- ! 27 | [[Сайран]] || 3 392 || 1 896 || 1 496 || 55,90 || 44,10 |- ! 28 | [[Айтжан]] || 3 390 || 2 357 || 1 033 || 69,53 || 30,47 |- ! 29 | [[Сағыныш]] || 3 224 || 1 046 || 2 178 || 32,44 || 67,56 |- ! 30 | [[Жанбота]] || 3 022 || 611 || 2 411 || 20,22 || 79,78 |- ! 31 | [[Береке]] || 2 878 || 1 731 || 1 147 || 60,15 || 39,85 |- ! 32 | [[Жумагул]] || 2 849 || 363 || 2 486 || 12,74 || 87,26 |- ! 33 | [[Нұршат]] || 2 789 || 556 || 2 233 || 19,94 || 80,06 |- ! 34 | [[Орал]] || 2 772 || 1 745 || 1 027 || 62,95 || 37,05 |- ! 35 | [[Илья]] || 2 715 || 2 424 || 291 || 89,28 || 10,72 |- ! 36 | [[Турар]] || 2 647 || 2 217 || 430 || 83,76 || 16,24 |- ! 37 | [[Бағжан]] || 2 535 || 1 869 || 666 || 73,73 || 26,27 |- ! 38 | [[Турсын]] || 2 533 || 829 || 1 704 || 32,73 || 67,27 |- ! 39 | [[Қасиет]] || 2 467 || 770 || 1 697 || 31,21 || 68,79 |- ! 40 | [[Нұрзат]] || 2 342 || 1 991 || 351 || 85,01 || 14,99 |- ! 41 | [[Оралхан]] || 2 289 || 1 787 || 502 || 78,07 || 21,93 |- ! 42 | [[Парасат]] || 2 287 || 1 826 || 461 || 79,84 || 20,16 |- ! 43 | [[Жарқын]] || 2 236 || 1 939 || 297 || 86,72 || 13,28 |- ! 44 | [[Жаркын]] || 2 234 || 1 566 || 668 || 70,10 || 29,90 |- ! 45 | [[Сайлау]] || 2 200 || 1 975 || 225 || 89,77 || 10,23 |- ! 46 | [[Жаннур]] || 2 173 || 281 || 1 892 || 12,93 || 87,07 |- ! 47 | [[Аңсаған]] || 2 064 || 622 || 1 442 || 30,14 || 69,86 |- ! 48 | [[Раян]] || 1 954 || 1 312 || 642 || 67,14 || 32,86 |- ! 49 | [[Мархабат]] || 1 945 || 403 || 1 542 || 20,72 || 79,28 |- ! 50 | [[Акжан]] || 1 895 || 508 || 1 387 || 26,81 || 73,19 |- ! 51 | [[Қанағат]] || 1 883 || 1 544 || 339 || 82,00 || 18,00 |- ! 52 | [[Акниет]] || 1 861 || 439 || 1 422 || 23,59 || 76,41 |- ! 53 | [[Кенжетай]] || 1 798 || 1 015 || 783 || 56,45 || 43,55 |- ! 54 | [[Тлектес]] || 1 780 || 666 || 1 114 || 37,42 || 62,58 |- ! 55 | [[Нуршат]] || 1 767 || 364 || 1 403 || 20,60 || 79,40 |- ! 56 | [[Аманкул]] || 1 759 || 267 || 1 492 || 15,18 || 84,82 |- ! 57 | [[Канагат]] || 1 756 || 1 318 || 438 || 75,06 || 24,94 |- ! 58 | [[Оразхан]] || 1 753 || 1 384 || 369 || 78,95 || 21,05 |- ! 59 | [[Сагат]] || 1 740 || 1 340 || 400 || 77,01 || 22,99 |- ! 60 | [[Бекзада]] || 1 632 || 199 || 1 433 || 12,19 || 87,81 |- ! 61 | [[Сағадат]] || 1 601 || 1 408 || 193 || 87,95 || 12,05 |- ! 62 | [[Айхан]] || 1 590 || 1 136 || 454 || 71,45 || 28,55 |- ! 63 | [[Кенже]] || 1 522 || 639 || 883 || 41,98 || 58,02 |- ! 64 | [[Сагыныш]] || 1 461 || 613 || 848 || 41,96 || 58,04 |- ! 65 | [[Ясин]] || 1 439 || 1 105 || 334 || 76,79 || 23,21 |- ! 66 | [[Бақжан]] || 1 430 || 1 200 || 230 || 83,92 || 16,08 |- ! 67 | [[Бақнұр]] || 1 420 || 765 || 655 || 53,87 || 46,13 |- ! 68 | [[Орынтай]] || 1 387 || 381 || 1 006 || 27,47 || 72,53 |- ! 69 | [[Арна]] || 1 387 || 162 || 1 225 || 11,68 || 88,32 |- ! 70 | [[Шаттық]] || 1 375 || 430 || 945 || 31,27 || 68,73 |- ! 71 | [[Айткул]] || 1 371 || 165 || 1 206 || 12,04 || 87,96 |- ! 72 | [[Гайни]] || 1 367 || 211 || 1 156 || 15,44 || 84,56 |- ! 73 | [[Бахит]] || 1 358 || 758 || 600 || 55,82 || 44,18 |- ! 74 | [[Шарапат]] || 1 357 || 339 || 1 018 || 24,98 || 75,02 |- ! 75 | [[Сагадат]] || 1 341 || 907 || 434 || 67,64 || 32,36 |- ! 76 | [[Турсун]] || 1 339 || 497 || 842 || 37,12 || 62,88 |- ! 77 | [[Манар]] || 1 294 || 183 || 1 111 || 14,14 || 85,86 |- ! 78 | [[Камал]] || 1 215 || 726 || 489 || 59,75 || 40,25 |- ! 79 | [[Бахитжан]] || 1 201 || 1 046 || 155 || 87,09 || 12,91 |- ! 80 | [[Балғын]] || 1 189 || 158 || 1 031 || 13,29 || 86,71 |- ! 81 | [[Аршат]] || 1 176 || 630 || 546 || 53,57 || 46,43 |- ! 82 | [[Жумажан]] || 1 163 || 780 || 383 || 67,07 || 32,93 |- ! 83 | [[Жумахан]] || 1 150 || 963 || 187 || 83,74 || 16,26 |- ! 84 | [[Саулет]] || 1 150 || 552 || 598 || 48,00 || 52,00 |- ! 85 | [[Ханзада]] || 1 135 || 288 || 847 || 25,37 || 74,63 |- ! 86 | [[Ақберен]] || 1 134 || 869 || 265 || 76,63 || 23,37 |- ! 87 | [[Тыныштык]] || 1 117 || 280 || 837 || 25,07 || 74,93 |- ! 88 | [[Нурбакыт]] || 1 105 || 696 || 409 || 62,99 || 37,01 |- ! 89 | [[Нұрлы]] || 1 094 || 331 || 763 || 30,26 || 69,74 |- ! 90 | [[Амаль]] || 1 066 || 177 || 889 || 16,60 || 83,40 |- ! 91 | [[Бакитжан]] || 1 048 || 862 || 186 || 82,25 || 17,75 |- ! 92 | [[Айшуақ]] || 1 035 || 233 || 802 || 22,51 || 77,49 |- ! 93 | [[Таңнұр]] || 1 015 || 182 || 833 || 17,93 || 82,07 |- ! 94 | [[Базар]] || 1 007 || 349 || 658 || 34,66 || 65,34 |- ! 95 | [[Нурзат]] || 996 || 743 || 253 || 74,60 || 25,40 |- ! 96 | [[Жумаш]] || 991 || 520 || 471 || 52,47 || 47,53 |- ! 97 | [[Сагдат]] || 990 || 722 || 268 || 72,93 || 27,07 |- ! 98 | [[Бегзат]] || 964 || 781 || 183 || 81,02 || 18,98 |- ! 99 | [[Мейрамхан]] || 964 || 684 || 280 || 70,95 || 29,05 |- ! 100 | [[Кенжехан]] || 957 || 668 || 289 || 69,80 || 30,20 |- ! 101 | [[Еркеш]] || 955 || 443 || 512 || 46,39 || 53,61 |- ! 102 | [[Нұр]] || 950 || 776 || 174 || 81,68 || 18,32 |- ! 103 | [[Толеу]] || 930 || 602 || 328 || 64,73 || 35,27 |- ! 104 | [[Бакит]] || 927 || 409 || 518 || 44,12 || 55,88 |- ! 105 | [[Каршыга]] || 912 || 390 || 522 || 42,76 || 57,24 |- ! 106 | [[Жанай]] || 905 || 664 || 241 || 73,37 || 26,63 |- ! 107 | [[Калжан]] || 905 || 273 || 632 || 30,17 || 69,83 |- ! 108 | [[Насихат]] || 898 || 224 || 674 || 24,94 || 75,06 |- ! 109 | [[Айтуган]] || 896 || 778 || 118 || 86,83 || 13,17 |- ! 110 | [[Айкын]] || 888 || 795 || 93 || 89,53 || 10,47 |- ! 111 | [[Динар]] || 886 || 136 || 750 || 15,35 || 84,65 |- ! 112 | [[Жайнар]] || 863 || 173 || 690 || 20,05 || 79,95 |- ! 113 | [[Райян]] || 862 || 468 || 394 || 54,29 || 45,71 |- ! 114 | [[Оркен]] || 861 || 756 || 105 || 87,80 || 12,20 |- ! 115 | [[Мейір]] || 854 || 712 || 142 || 83,37 || 16,63 |- ! 116 | [[Қаршыға]] || 852 || 537 || 315 || 63,03 || 36,97 |- ! 117 | [[Райан]] || 841 || 470 || 371 || 55,89 || 44,11 |- ! 118 | [[Нурлыхан]] || 834 || 620 || 214 || 74,34 || 25,66 |- ! 119 | [[Макен]] || 827 || 130 || 697 || 15,72 || 84,28 |- ! 120 | [[Жайдар]] || 819 || 650 || 169 || 79,37 || 20,63 |- ! 121 | [[Ансаган]] || 810 || 384 || 426 || 47,41 || 52,59 |- ! 122 | [[Толеухан]] || 785 || 592 || 193 || 75,41 || 24,59 |- ! 123 | [[Турсынхан]] || 779 || 304 || 475 || 39,02 || 60,98 |- ! 124 | [[Нуржанат]] || 779 || 108 || 671 || 13,86 || 86,14 |- ! 125 | [[Советхан]] || 760 || 461 || 299 || 60,66 || 39,34 |- ! 126 | [[Инаят]] || 757 || 283 || 474 || 37,38 || 62,62 |- ! 127 | [[Елемес]] || 755 || 655 || 100 || 86,75 || 13,25 |- ! 128 | [[Нұржанат]] || 743 || 139 || 604 || 18,71 || 81,29 |- ! 129 | [[Шайзада]] || 710 || 88 || 622 || 12,39 || 87,61 |- ! 130 | [[Нурлы]] || 709 || 117 || 592 || 16,50 || 83,50 |- ! 131 | [[Шакен]] || 705 || 358 || 347 || 50,78 || 49,22 |- ! 132 | [[Тилектес]] || 705 || 180 || 525 || 25,53 || 74,47 |- ! 133 | [[Тлеужан]] || 698 || 528 || 170 || 75,64 || 24,36 |- ! 134 | [[Арнай]] || 680 || 588 || 92 || 86,47 || 13,53 |- ! 135 | [[Бақытнұр]] || 680 || 228 || 452 || 33,53 || 66,47 |- ! 136 | [[Тілектес]] || 679 || 347 || 332 || 51,10 || 48,90 |- ! 137 | [[Саяхат]] || 678 || 590 || 88 || 87,02 || 12,98 |- ! 138 | [[Бижан]] || 678 || 533 || 145 || 78,61 || 21,39 |- ! 139 | [[Шахнұр]] || 671 || 564 || 107 || 84,05 || 15,95 |- ! 140 | [[Алтынхан]] || 671 || 304 || 367 || 45,31 || 54,69 |- ! 141 | [[Бегім]] || 666 || 173 || 493 || 25,98 || 74,02 |- ! 142 | [[Ақсұңқар]] || 656 || 324 || 332 || 49,39 || 50,61 |- ! 143 | [[Алем]] || 636 || 485 || 151 || 76,26 || 23,74 |- ! 144 | [[Мадениет]] || 634 || 472 || 162 || 74,45 || 25,55 |- ! 145 | [[Сәулет]] || 630 || 394 || 236 || 62,54 || 37,46 |- ! 146 | [[Базархан]] || 630 || 339 || 291 || 53,81 || 46,19 |- ! 147 | [[Токтасын]] || 628 || 519 || 109 || 82,64 || 17,36 |- ! 148 | [[Багитжан]] || 626 || 535 || 91 || 85,46 || 14,54 |- ! 149 | [[Тлеулес]] || 621 || 207 || 414 || 33,33 || 66,67 |- ! 150 | [[Кумар]] || 616 || 550 || 66 || 89,29 || 10,71 |- ! 151 | [[Алау]] || 616 || 98 || 518 || 15,91 || 84,09 |- ! 152 | [[Шаттык]] || 614 || 200 || 414 || 32,57 || 67,43 |- ! 153 | [[Рысхан]] || 592 || 130 || 462 || 21,96 || 78,04 |- ! 154 | [[Тұрсын]] || 588 || 339 || 249 || 57,65 || 42,35 |- ! 155 | [[Курал]] || 585 || 503 || 82 || 85,98 || 14,02 |- ! 156 | [[Саржан]] || 572 || 389 || 183 || 68,01 || 31,99 |- ! 157 | [[Мейраш]] || 567 || 59 || 508 || 10,41 || 89,59 |- ! 158 | [[Айтұмар]] || 567 || 57 || 510 || 10,05 || 89,95 |- ! 159 | [[Керемет]] || 564 || 59 || 505 || 10,46 || 89,54 |- ! 160 | [[Айдан]] || 560 || 425 || 135 || 75,89 || 24,11 |- ! 161 | [[Тлеухан]] || 548 || 448 || 100 || 81,75 || 18,25 |- ! 162 | [[Қолқанат]] || 547 || 482 || 65 || 88,12 || 11,88 |- ! 163 | [[Нұршуақ]] || 545 || 151 || 394 || 27,71 || 72,29 |- ! 164 | [[Айса]] || 538 || 374 || 164 || 69,52 || 30,48 |- ! 165 | [[Айнар]] || 536 || 209 || 327 || 38,99 || 61,01 |- ! 166 | [[Багжан]] || 534 || 207 || 327 || 38,76 || 61,24 |- ! 167 | [[Ризат]] || 527 || 454 || 73 || 86,15 || 13,85 |- ! 168 | [[Гизат]] || 525 || 472 || 53 || 89,90 || 10,10 |- ! 169 | [[Шапагат]] || 523 || 328 || 195 || 62,72 || 37,28 |- ! 170 | [[Аршын]] || 522 || 352 || 170 || 67,43 || 32,57 |- ! 171 | [[Ауесхан]] || 519 || 462 || 57 || 89,02 || 10,98 |- ! 172 | [[Турган]] || 517 || 162 || 355 || 31,33 || 68,67 |- ! 173 | [[Алданыш]] || 506 || 256 || 250 || 50,59 || 49,41 |- ! 174 | [[Дильшат]] || 493 || 385 || 108 || 78,09 || 21,91 |- ! 175 | [[Аманай]] || 492 || 327 || 165 || 66,46 || 33,54 |- ! 176 | [[Мираш]] || 485 || 70 || 415 || 14,43 || 85,57 |- ! 177 | [[Саруар]] || 480 || 166 || 314 || 34,58 || 65,42 |- ! 178 | [[Анархан]] || 480 || 85 || 395 || 17,71 || 82,29 |- ! 179 | [[Нурбахыт]] || 472 || 317 || 155 || 67,16 || 32,84 |- ! 180 | [[Онласын]] || 471 || 141 || 330 || 29,94 || 70,06 |- ! 181 | [[Елеусиз]] || 470 || 334 || 136 || 71,06 || 28,94 |- ! 182 | [[Нұраят]] || 466 || 351 || 115 || 75,32 || 24,68 |- ! 183 | [[Жайсан]] || 466 || 192 || 274 || 41,20 || 58,80 |- ! 184 | [[Кенжеш]] || 465 || 71 || 394 || 15,27 || 84,73 |- ! 185 | [[Шакизат]] || 457 || 48 || 409 || 10,50 || 89,50 |- ! 186 | [[Нуржауган]] || 454 || 53 || 401 || 11,67 || 88,33 |- ! 187 | [[Касиет]] || 453 || 188 || 265 || 41,50 || 58,50 |- ! 188 | [[Акыл]] || 449 || 264 || 185 || 58,80 || 41,20 |- ! 189 | [[Иман]] || 442 || 320 || 122 || 72,40 || 27,60 |- ! 190 | [[Актилек]] || 441 || 181 || 260 || 41,04 || 58,96 |- ! 191 | [[Ұлар]] || 440 || 209 || 231 || 47,50 || 52,50 |- ! 192 | [[Шакизада]] || 440 || 57 || 383 || 12,95 || 87,05 |- ! 193 | [[Шамшат]] || 437 || 72 || 365 || 16,48 || 83,52 |- ! 194 | [[Тумар]] || 437 || 52 || 385 || 11,90 || 88,10 |- ! 195 | [[Данила]] || 435 || 350 || 85 || 80,46 || 19,54 |- ! 196 | [[Толеутай]] || 430 || 352 || 78 || 81,86 || 18,14 |- ! 197 | [[Елшат]] || 428 || 383 || 45 || 89,49 || 10,51 |- ! 198 | [[Бакытхан]] || 420 || 253 || 167 || 60,24 || 39,76 |- ! 199 | [[Есенкул]] || 420 || 91 || 329 || 21,67 || 78,33 |- ! 200 | [[Тулеу]] || 419 || 264 || 155 || 63,01 || 36,99 |- ! 201 | [[Нұрбахыт]] || 418 || 370 || 48 || 88,52 || 11,48 |- ! 202 | [[Тойжан]] || 412 || 77 || 335 || 18,69 || 81,31 |- ! 203 | [[Мубарак]] || 409 || 329 || 80 || 80,44 || 19,56 |- ! 204 | [[Сайлаухан]] || 409 || 233 || 176 || 56,97 || 43,03 |- ! 205 | [[Эльнур]] || 408 || 362 || 46 || 88,73 || 11,27 |- ! 206 | [[Оразай]] || 408 || 308 || 100 || 75,49 || 24,51 |- ! 207 | [[Жамалхан]] || 402 || 45 || 357 || 11,19 || 88,81 |- ! 208 | [[Ақжайық]] || 398 || 75 || 323 || 18,84 || 81,16 |- ! 209 | [[Багит]] || 396 || 162 || 234 || 40,91 || 59,09 |- ! 210 | [[Қолғанат]] || 395 || 355 || 40 || 89,87 || 10,13 |- ! 211 | [[Мархаббат]] || 392 || 64 || 328 || 16,33 || 83,67 |- ! 212 | [[Урал]] || 391 || 285 || 106 || 72,89 || 27,11 |- ! 213 | [[Курбан]] || 390 || 347 || 43 || 88,97 || 11,03 |- ! 214 | [[Асемхан]] || 388 || 105 || 283 || 27,06 || 72,94 |- ! 215 | [[Алмахан]] || 384 || 182 || 202 || 47,40 || 52,60 |- ! 216 | [[Мейрім]] || 382 || 75 || 307 || 19,63 || 80,37 |- ! 217 | [[Мамыр]] || 380 || 262 || 118 || 68,95 || 31,05 |- ! 218 | [[Балапан]] || 379 || 74 || 305 || 19,53 || 80,47 |- ! 219 | [[Токен]] || 372 || 251 || 121 || 67,47 || 32,53 |- ! 220 | [[Шуақ]] || 370 || 42 || 328 || 11,35 || 88,65 |- ! 221 | [[Бахытхан]] || 369 || 234 || 135 || 63,41 || 36,59 |- ! 222 | [[Шайзат]] || 368 || 52 || 316 || 14,13 || 85,87 |- ! 223 | [[Жума]] || 365 || 165 || 200 || 45,21 || 54,79 |- ! 224 | [[Даржан]] || 357 || 39 || 318 || 10,92 || 89,08 |- ! 225 | [[Ансат]] || 355 || 319 || 36 || 89,86 || 10,14 |- ! 226 | [[Бакытнур]] || 351 || 96 || 255 || 27,35 || 72,65 |- ! 227 | [[Жумакан]] || 350 || 284 || 66 || 81,14 || 18,86 |- ! 228 | [[Курманай]] || 350 || 67 || 283 || 19,14 || 80,86 |- ! 229 | [[Зинат]] || 349 || 43 || 306 || 12,32 || 87,68 |- ! 230 | [[Қалжан]] || 348 || 198 || 150 || 56,90 || 43,10 |- ! 231 | [[Жакан]] || 347 || 283 || 64 || 81,56 || 18,44 |- ! 232 | [[Сағынай]] || 347 || 145 || 202 || 41,79 || 58,21 |- ! 233 | [[Каршига]] || 346 || 151 || 195 || 43,64 || 56,36 |- ! 234 | [[Зейнұр]] || 345 || 267 || 78 || 77,39 || 22,61 |- ! 235 | [[Ырысжан]] || 345 || 44 || 301 || 12,75 || 87,25 |- ! 236 | [[Айсері]] || 343 || 278 || 65 || 81,05 || 18,95 |- ! 237 | [[Жадырасын]] || 342 || 252 || 90 || 73,68 || 26,32 |- ! 238 | [[Канапия]] || 341 || 229 || 112 || 67,16 || 32,84 |- ! 239 | [[Ақыл]] || 340 || 285 || 55 || 83,82 || 16,18 |- ! 240 | [[Артык]] || 337 || 257 || 80 || 76,26 || 23,74 |- ! 241 | [[Бинұр]] || 337 || 121 || 216 || 35,91 || 64,09 |- ! 242 | [[Нур]] || 333 || 288 || 45 || 86,49 || 13,51 |- ! 243 | [[Бахт]] || 331 || 241 || 90 || 72,81 || 27,19 |- ! 244 | [[Женисхан]] || 329 || 283 || 46 || 86,02 || 13,98 |- ! 245 | [[Жакен]] || 328 || 235 || 93 || 71,65 || 28,35 |- ! 246 | [[Сафи]] || 328 || 44 || 284 || 13,41 || 86,59 |- ! 247 | [[Балкен]] || 327 || 61 || 266 || 18,65 || 81,35 |- ! 248 | [[Балхаш]] || 325 || 100 || 225 || 30,77 || 69,23 |- ! 249 | [[Әлем]] || 324 || 245 || 79 || 75,62 || 24,38 |- ! 250 | [[Равшан]] || 323 || 138 || 185 || 42,72 || 57,28 |- ! 251 | [[Бинур]] || 320 || 65 || 255 || 20,31 || 79,69 |- ! 252 | [[Табиғат]] || 319 || 207 || 112 || 64,89 || 35,11 |- ! 253 | [[Нұржауған]] || 315 || 69 || 246 || 21,90 || 78,10 |- ! 254 | [[Табигат]] || 313 || 202 || 111 || 64,54 || 35,46 |- ! 255 | [[Бибит]] || 311 || 158 || 153 || 50,80 || 49,20 |- ! 256 | [[Майдан]] || 307 || 226 || 81 || 73,62 || 26,38 |- ! 257 | [[Балташ]] || 304 || 217 || 87 || 71,38 || 28,62 |- ! 258 | [[Керім]] || 302 || 229 || 73 || 75,83 || 24,17 |- ! 259 | [[Калдан]] || 299 || 153 || 146 || 51,17 || 48,83 |- ! 260 | [[Айжарық]] || 298 || 172 || 126 || 57,72 || 42,28 |- ! 261 | [[Кизат]] || 292 || 226 || 66 || 77,40 || 22,60 |- ! 262 | [[Каратай]] || 291 || 225 || 66 || 77,32 || 22,68 |- ! 263 | [[Торгай]] || 290 || 31 || 259 || 10,69 || 89,31 |- ! 264 | [[Джамал]] || 288 || 74 || 214 || 25,69 || 74,31 |- ! 265 | [[Алиман]] || 287 || 52 || 235 || 18,12 || 81,88 |- ! 266 | [[Назим]] || 286 || 61 || 225 || 21,33 || 78,67 |- ! 267 | [[Жұмахан]] || 285 || 255 || 30 || 89,47 || 10,53 |- ! 268 | [[Жаналык]] || 284 || 193 || 91 || 67,96 || 32,04 |- ! 269 | [[Курмаш]] || 283 || 241 || 42 || 85,16 || 14,84 |- ! 270 | [[Несипхан]] || 279 || 41 || 238 || 14,70 || 85,30 |- ! 271 | [[Майкен]] || 276 || 32 || 244 || 11,59 || 88,41 |- ! 272 | [[Анапия]] || 274 || 68 || 206 || 24,82 || 75,18 |- ! 273 | [[Бакыткан]] || 273 || 117 || 156 || 42,86 || 57,14 |- ! 274 | [[Еркетай]] || 271 || 125 || 146 || 46,13 || 53,87 |- ! 275 | [[Ырыс]] || 271 || 54 || 217 || 19,93 || 80,07 |- ! 276 | [[Ақнар]] || 269 || 138 || 131 || 51,30 || 48,70 |- ! 277 | [[Колганат]] || 268 || 222 || 46 || 82,84 || 17,16 |- ! 278 | [[Орын]] || 267 || 90 || 177 || 33,71 || 66,29 |- ! 279 | [[Боранкул]] || 265 || 81 || 184 || 30,57 || 69,43 |- ! 280 | [[Зият]] || 264 || 234 || 30 || 88,64 || 11,36 |- ! 281 | [[Колканат]] || 264 || 201 || 63 || 76,14 || 23,86 |- ! 282 | [[Акжолтай]] || 263 || 93 || 170 || 35,36 || 64,64 |- ! 283 | [[Багдад]] || 262 || 209 || 53 || 79,77 || 20,23 |- ! 284 | [[Ауес]] || 262 || 30 || 232 || 11,45 || 88,55 |- ! 285 | [[Сағат]] || 261 || 221 || 40 || 84,67 || 15,33 |- ! 286 | [[Кемелхан]] || 260 || 194 || 66 || 74,62 || 25,38 |- ! 287 | [[Үмітжан]] || 259 || 36 || 223 || 13,90 || 86,10 |- ! 288 | [[Журсин]] || 258 || 110 || 148 || 42,64 || 57,36 |- ! 289 | [[Сагынай]] || 256 || 167 || 89 || 65,23 || 34,77 |- ! 290 | [[Жаншуақ]] || 254 || 60 || 194 || 23,62 || 76,38 |- ! 291 | [[Калила]] || 254 || 59 || 195 || 23,23 || 76,77 |- ! 292 | [[Бағнұр]] || 253 || 138 || 115 || 54,55 || 45,45 |- ! 293 | [[Джанат]] || 251 || 99 || 152 || 39,44 || 60,56 |- ! 294 | [[Шахзада]] || 250 || 48 || 202 || 19,20 || 80,80 |- ! 295 | [[Сенім]] || 249 || 116 || 133 || 46,59 || 53,41 |- ! 296 | [[Какен]] || 248 || 180 || 68 || 72,58 || 27,42 |- ! 297 | [[Фирдаус]] || 248 || 71 || 177 || 28,63 || 71,37 |- ! 298 | [[Алматай]] || 247 || 65 || 182 || 26,32 || 73,68 |- ! 299 | [[Ағжан]] || 245 || 72 || 173 || 29,39 || 70,61 |- ! 300 | [[Бақытхан]] || 243 || 174 || 69 || 71,60 || 28,40 |- ! 301 | [[Асылкан]] || 240 || 185 || 55 || 77,08 || 22,92 |- ! 302 | [[Майрам]] || 239 || 55 || 184 || 23,01 || 76,99 |- ! 303 | [[Халифа]] || 238 || 49 || 189 || 20,59 || 79,41 |- ! 304 | [[Изат]] || 237 || 197 || 40 || 83,12 || 16,88 |- ! 305 | [[Найман]] || 236 || 208 || 28 || 88,14 || 11,86 |- ! 306 | [[Кантай]] || 236 || 27 || 209 || 11,44 || 88,56 |- ! 307 | [[Акторе]] || 234 || 181 || 53 || 77,35 || 22,65 |- ! 308 | [[Турсунхан]] || 233 || 90 || 143 || 38,63 || 61,37 |- ! 309 | [[Лес]] || 230 || 195 || 35 || 84,78 || 15,22 |- ! 310 | [[Нурсипат]] || 230 || 42 || 188 || 18,26 || 81,74 |- ! 311 | [[Берен]] || 228 || 146 || 82 || 64,04 || 35,96 |- ! 312 | [[Мәдениет]] || 226 || 190 || 36 || 84,07 || 15,93 |- ! 313 | [[Мекен]] || 226 || 183 || 43 || 80,97 || 19,03 |- ! 314 | [[Зейнур]] || 226 || 167 || 59 || 73,89 || 26,11 |- ! 315 | [[Багыт]] || 225 || 108 || 117 || 48,00 || 52,00 |- ! 316 | [[Орынжан]] || 225 || 100 || 125 || 44,44 || 55,56 |- ! 317 | [[Нурилла]] || 224 || 39 || 185 || 17,41 || 82,59 |- ! 318 | [[Шахризат]] || 223 || 23 || 200 || 10,31 || 89,69 |- ! 319 | [[Сагын]] || 222 || 194 || 28 || 87,39 || 12,61 |- ! 320 | [[Айнат]] || 222 || 115 || 107 || 51,80 || 48,20 |- ! 321 | [[Илан]] || 221 || 85 || 136 || 38,46 || 61,54 |- ! 322 | [[Багдан]] || 219 || 194 || 25 || 88,58 || 11,42 |- ! 323 | [[Тұрсынхан]] || 219 || 130 || 89 || 59,36 || 40,64 |- ! 324 | [[Шарафат]] || 219 || 66 || 153 || 30,14 || 69,86 |- ! 325 | [[Керимхан]] || 218 || 167 || 51 || 76,61 || 23,39 |- ! 326 | [[Орынхан]] || 217 || 123 || 94 || 56,68 || 43,32 |- ! 327 | [[Ақтілеу]] || 216 || 193 || 23 || 89,35 || 10,65 |- ! 328 | [[Кенесхан]] || 216 || 165 || 51 || 76,39 || 23,61 |- ! 329 | [[Калтай]] || 216 || 136 || 80 || 62,96 || 37,04 |- ! 330 | [[Багытжан]] || 215 || 163 || 52 || 75,81 || 24,19 |- ! 331 | [[Алтынсары]] || 214 || 120 || 94 || 56,07 || 43,93 |- ! 332 | [[Ділшат]] || 211 || 136 || 75 || 64,45 || 35,55 |- ! 333 | [[Ырысалды]] || 210 || 21 || 189 || 10,00 || 90,00 |- ! 334 | [[Бағылан]] || 209 || 183 || 26 || 87,56 || 12,44 |- ! 335 | [[Асен]] || 209 || 178 || 31 || 85,17 || 14,83 |- ! 336 | [[Тураш]] || 207 || 80 || 127 || 38,65 || 61,35 |- ! 337 | [[Аспет]] || 207 || 21 || 186 || 10,14 || 89,86 |- ! 338 | [[Жайдарман]] || 206 || 30 || 176 || 14,56 || 85,44 |- ! 339 | [[Бейбитхан]] || 205 || 184 || 21 || 89,76 || 10,24 |- ! 340 | [[Сейсен]] || 204 || 182 || 22 || 89,22 || 10,78 |- ! 341 | [[Нышан]] || 204 || 175 || 29 || 85,78 || 14,22 |- ! 342 | [[Ақиқат]] || 203 || 175 || 28 || 86,21 || 13,79 |- ! 343 | [[Зекен]] || 203 || 87 || 116 || 42,86 || 57,14 |- ! 344 | [[Батихан]] || 202 || 139 || 63 || 68,81 || 31,19 |- ! 345 | [[Асу]] || 201 || 76 || 125 || 37,81 || 62,19 |- ! 346 | [[Кайырлы]] || 200 || 153 || 47 || 76,50 || 23,50 |- ! 347 | [[Тлеукен]] || 200 || 71 || 129 || 35,50 || 64,50 |- ! 348 | [[Кунтуган]] || 199 || 170 || 29 || 85,43 || 14,57 |- ! 349 | [[Айтан]] || 199 || 146 || 53 || 73,37 || 26,63 |- ! 350 | [[Бакжан]] || 199 || 127 || 72 || 63,82 || 36,18 |- ! 351 | [[Багадат]] || 198 || 109 || 89 || 55,05 || 44,95 |- ! 352 | [[Жакия]] || 197 || 175 || 22 || 88,83 || 11,17 |- ! 353 | [[Аяш]] || 197 || 34 || 163 || 17,26 || 82,74 |- ! 354 | [[Тайжан]] || 196 || 162 || 34 || 82,65 || 17,35 |- ! 355 | [[Шеризат]] || 196 || 134 || 62 || 68,37 || 31,63 |- ! 356 | [[Советкан]] || 195 || 147 || 48 || 75,38 || 24,62 |- ! 357 | [[Нураш]] || 195 || 116 || 79 || 59,49 || 40,51 |- ! 358 | [[Шахизат]] || 195 || 34 || 161 || 17,44 || 82,56 |- ! 359 | [[Данай]] || 194 || 157 || 37 || 80,93 || 19,07 |- ! 360 | [[Шынасыл]] || 193 || 130 || 63 || 67,36 || 32,64 |- ! 361 | [[Мейрим]] || 193 || 70 || 123 || 36,27 || 63,73 |- ! 362 | [[Гиззат]] || 192 || 165 || 27 || 85,94 || 14,06 |- ! 363 | [[Аксункар]] || 192 || 47 || 145 || 24,48 || 75,52 |- ! 364 | [[Илия]] || 192 || 26 || 166 || 13,54 || 86,46 |- ! 365 | [[Нуркан]] || 191 || 121 || 70 || 63,35 || 36,65 |- ! 366 | [[Данеш]] || 190 || 53 || 137 || 27,89 || 72,11 |- ! 367 | [[Акжайык]] || 190 || 34 || 156 || 17,89 || 82,11 |- ! 368 | [[Канаш]] || 189 || 107 || 82 || 56,61 || 43,39 |- ! 369 | [[Асылнұр]] || 188 || 77 || 111 || 40,96 || 59,04 |- ! 370 | [[Толкин]] || 188 || 44 || 144 || 23,40 || 76,60 |- ! 371 | [[Кайрлы]] || 187 || 136 || 51 || 72,73 || 27,27 |- ! 372 | [[Рыстай]] || 187 || 35 || 152 || 18,72 || 81,28 |- ! 373 | [[Халила]] || 187 || 24 || 163 || 12,83 || 87,17 |- ! 374 | [[Толеужан]] || 186 || 124 || 62 || 66,67 || 33,33 |- ! 375 | [[Тулеухан]] || 184 || 155 || 29 || 84,24 || 15,76 |- ! 376 | [[Тилеухан]] || 184 || 125 || 59 || 67,93 || 32,07 |- ! 377 | [[Бакен]] || 184 || 125 || 59 || 67,93 || 32,07 |- ! 378 | [[Жараскан]] || 183 || 162 || 21 || 88,52 || 11,48 |- ! 379 | [[Дакен]] || 183 || 43 || 140 || 23,50 || 76,50 |- ! 380 | [[Тулеш]] || 182 || 122 || 60 || 67,03 || 32,97 |- ! 381 | [[Баянды]] || 182 || 112 || 70 || 61,54 || 38,46 |- ! 382 | [[Айдин]] || 182 || 49 || 133 || 26,92 || 73,08 |- ! 383 | [[Меделхан]] || 180 || 150 || 30 || 83,33 || 16,67 |- ! 384 | [[Зарлык]] || 180 || 141 || 39 || 78,33 || 21,67 |- ! 385 | [[Мырзакул]] || 180 || 73 || 107 || 40,56 || 59,44 |- ! 386 | [[Жайнат]] || 180 || 66 || 114 || 36,67 || 63,33 |- ! 387 | [[Тыныштық]] || 179 || 58 || 121 || 32,40 || 67,60 |- ! 388 | [[Альфинур]] || 179 || 23 || 156 || 12,85 || 87,15 |- ! 389 | [[Ауелхан]] || 178 || 151 || 27 || 84,83 || 15,17 |- ! 390 | [[Оралкан]] || 178 || 101 || 77 || 56,74 || 43,26 |- ! 391 | [[Науша]] || 178 || 31 || 147 || 17,42 || 82,58 |- ! 392 | [[Төлеухан]] || 177 || 135 || 42 || 76,27 || 23,73 |- ! 393 | [[Толеш]] || 177 || 116 || 61 || 65,54 || 34,46 |- ! 394 | [[Наркес]] || 177 || 32 || 145 || 18,08 || 81,92 |- ! 395 | [[Ділнұр]] || 177 || 18 || 159 || 10,17 || 89,83 |- ! 396 | [[Дәнекер]] || 176 || 122 || 54 || 69,32 || 30,68 |- ! 397 | [[Актай]] || 175 || 128 || 47 || 73,14 || 26,86 |- ! 398 | [[Дениз]] || 175 || 53 || 122 || 30,29 || 69,71 |- ! 399 | [[Дильнур]] || 175 || 29 || 146 || 16,57 || 83,43 |- ! 400 | [[Жұмажан]] || 173 || 150 || 23 || 86,71 || 13,29 |- ! 401 | [[Төлеу]] || 172 || 130 || 42 || 75,58 || 24,42 |- ! 402 | [[Кокен]] || 172 || 71 || 101 || 41,28 || 58,72 |- ! 403 | [[Тұран]] || 171 || 153 || 18 || 89,47 || 10,53 |- ! 404 | [[Аманхан]] || 171 || 150 || 21 || 87,72 || 12,28 |- ! 405 | [[Онал]] || 171 || 48 || 123 || 28,07 || 71,93 |- ! 406 | [[Жахан]] || 170 || 137 || 33 || 80,59 || 19,41 |- ! 407 | [[Сакан]] || 170 || 31 || 139 || 18,24 || 81,76 |- ! 408 | [[Турсункул]] || 170 || 24 || 146 || 14,12 || 85,88 |- ! 409 | [[Камза]] || 169 || 150 || 19 || 88,76 || 11,24 |- ! 410 | [[Армия]] || 169 || 143 || 26 || 84,62 || 15,38 |- ! 411 | [[Нурболсын]] || 169 || 139 || 30 || 82,25 || 17,75 |- ! 412 | [[Илес]] || 168 || 151 || 17 || 89,88 || 10,12 |- ! 413 | [[Нурсагат]] || 168 || 97 || 71 || 57,74 || 42,26 |- ! 414 | [[Камалхан]] || 168 || 53 || 115 || 31,55 || 68,45 |- ! 415 | [[Тұнық]] || 168 || 38 || 130 || 22,62 || 77,38 |- ! 416 | [[Агжан]] || 168 || 36 || 132 || 21,43 || 78,57 |- ! 417 | [[Керимжан]] || 167 || 148 || 19 || 88,62 || 11,38 |- ! 418 | [[Тилеужан]] || 167 || 142 || 25 || 85,03 || 14,97 |- ! 419 | [[Бораш]] || 167 || 136 || 31 || 81,44 || 18,56 |- ! 420 | [[Елик]] || 166 || 118 || 48 || 71,08 || 28,92 |- ! 421 | [[Оралтай]] || 166 || 114 || 52 || 68,67 || 31,33 |- ! 422 | [[Данэль]] || 166 || 36 || 130 || 21,69 || 78,31 |- ! 423 | [[Сындар]] || 165 || 21 || 144 || 12,73 || 87,27 |- ! 424 | [[Рабат]] || 164 || 142 || 22 || 86,59 || 13,41 |- ! 425 | [[Оңласын]] || 164 || 62 || 102 || 37,80 || 62,20 |- ! 426 | [[Рыскелди]] || 163 || 143 || 20 || 87,73 || 12,27 |- ! 427 | [[Беделхан]] || 163 || 141 || 22 || 86,50 || 13,50 |- ! 428 | [[Ансаған]] || 163 || 67 || 96 || 41,10 || 58,90 |- ! 429 | [[Жанет]] || 163 || 46 || 117 || 28,22 || 71,78 |- ! 430 | [[Каирлы]] || 162 || 132 || 30 || 81,48 || 18,52 |- ! 431 | [[Оразкан]] || 162 || 94 || 68 || 58,02 || 41,98 |- ! 432 | [[Актлек]] || 162 || 87 || 75 || 53,70 || 46,30 |- ! 433 | [[Мұнар]] || 161 || 138 || 23 || 85,71 || 14,29 |- ! 434 | [[Наржан]] || 161 || 130 || 31 || 80,75 || 19,25 |- ! 435 | [[Тулеутай]] || 161 || 128 || 33 || 79,50 || 20,50 |- ! 436 | [[Кенжекан]] || 161 || 91 || 70 || 56,52 || 43,48 |- ! 437 | [[Мырзагул]] || 161 || 64 || 97 || 39,75 || 60,25 |- ! 438 | [[Балкаш]] || 161 || 35 || 126 || 21,74 || 78,26 |- ! 439 | [[Маден]] || 160 || 137 || 23 || 85,63 || 14,38 |- ! 440 | [[Токан]] || 160 || 114 || 46 || 71,25 || 28,75 |- ! 441 | [[Жолтай]] || 160 || 98 || 62 || 61,25 || 38,75 |- ! 442 | [[Нұршапағат]] || 160 || 78 || 82 || 48,75 || 51,25 |- ! 443 | [[Жаркин]] || 160 || 77 || 83 || 48,13 || 51,88 |- ! 444 | [[Есенгул]] || 160 || 23 || 137 || 14,38 || 85,63 |- ! 445 | [[Нұрдидар]] || 159 || 141 || 18 || 88,68 || 11,32 |- ! 446 | [[Такен]] || 158 || 135 || 23 || 85,44 || 14,56 |- ! 447 | [[Тлеу]] || 158 || 127 || 31 || 80,38 || 19,62 |- ! 448 | [[Токтархан]] || 158 || 108 || 50 || 68,35 || 31,65 |- ! 449 | [[Калкен]] || 158 || 107 || 51 || 67,72 || 32,28 |- ! 450 | [[Аятхан]] || 158 || 93 || 65 || 58,86 || 41,14 |- ! 451 | [[Данекер]] || 158 || 81 || 77 || 51,27 || 48,73 |- ! 452 | [[Турахан]] || 158 || 40 || 118 || 25,32 || 74,68 |- ! 453 | [[Тугел]] || 157 || 140 || 17 || 89,17 || 10,83 |- ! 454 | [[Сарвар]] || 156 || 135 || 21 || 86,54 || 13,46 |- ! 455 | [[Бегим]] || 156 || 127 || 29 || 81,41 || 18,59 |- ! 456 | [[Тендик]] || 156 || 41 || 115 || 26,28 || 73,72 |- ! 457 | [[Саулехан]] || 156 || 30 || 126 || 19,23 || 80,77 |- ! 458 | [[Шахнур]] || 155 || 124 || 31 || 80,00 || 20,00 |- ! 459 | [[Тансык]] || 155 || 33 || 122 || 21,29 || 78,71 |- ! 460 | [[Данышпан]] || 154 || 100 || 54 || 64,94 || 35,06 |- ! 461 | [[Саадат]] || 154 || 26 || 128 || 16,88 || 83,12 |- ! 462 | [[Джумагул]] || 153 || 50 || 103 || 32,68 || 67,32 |- ! 463 | [[Сериккул]] || 153 || 38 || 115 || 24,84 || 75,16 |- ! 464 | [[Раййан]] || 152 || 49 || 103 || 32,24 || 67,76 |- ! 465 | [[Азатхан]] || 151 || 112 || 39 || 74,17 || 25,83 |- ! 466 | [[Акзат]] || 151 || 60 || 91 || 39,74 || 60,26 |- ! 467 | [[Бокен]] || 150 || 132 || 18 || 88,00 || 12,00 |- ! 468 | [[Рыскелды]] || 150 || 114 || 36 || 76,00 || 24,00 |- ! 469 | [[Туран]] || 149 || 115 || 34 || 77,18 || 22,82 |- ! 470 | [[Маркен]] || 149 || 66 || 83 || 44,30 || 55,70 |- ! 471 | [[Акберен]] || 148 || 114 || 34 || 77,03 || 22,97 |- ! 472 | [[Кеншилик]] || 147 || 119 || 28 || 80,95 || 19,05 |- ! 473 | [[Тыныс]] || 147 || 107 || 40 || 72,79 || 27,21 |- ! 474 | [[Құрманай]] || 147 || 35 || 112 || 23,81 || 76,19 |- ! 475 | [[Елеу]] || 146 || 123 || 23 || 84,25 || 15,75 |- ! 476 | [[Мейримхан]] || 146 || 116 || 30 || 79,45 || 20,55 |- ! 477 | [[Арда]] || 146 || 113 || 33 || 77,40 || 22,60 |- ! 478 | [[Сарқыт]] || 146 || 38 || 108 || 26,03 || 73,97 |- ! 479 | [[Рыскельды]] || 145 || 78 || 67 || 53,79 || 46,21 |- ! 480 | [[Ботажан]] || 145 || 31 || 114 || 21,38 || 78,62 |- ! 481 | [[Урынбасар]] || 144 || 129 || 15 || 89,58 || 10,42 |- ! 482 | [[Тоқтасын]] || 144 || 129 || 15 || 89,58 || 10,42 |- ! 483 | [[Бердикул]] || 144 || 127 || 17 || 88,19 || 11,81 |- ! 484 | [[Токтагул]] || 144 || 82 || 62 || 56,94 || 43,06 |- ! 485 | [[Ізет]] || 143 || 85 || 58 || 59,44 || 40,56 |- ! 486 | [[Нурбақыт]] || 142 || 116 || 26 || 81,69 || 18,31 |- ! 487 | [[Оралсын]] || 142 || 44 || 98 || 30,99 || 69,01 |- ! 488 | [[Нуран]] || 141 || 124 || 17 || 87,94 || 12,06 |- ! 489 | [[Зульфат]] || 141 || 16 || 125 || 11,35 || 88,65 |- ! 490 | [[Рай]] || 140 || 122 || 18 || 87,14 || 12,86 |- ! 491 | [[Зинур]] || 140 || 118 || 22 || 84,29 || 15,71 |- ! 492 | [[Жанниет]] || 140 || 26 || 114 || 18,57 || 81,43 |- ! 493 | [[Турдыхан]] || 140 || 16 || 124 || 11,43 || 88,57 |- ! 494 | [[Умид]] || 139 || 123 || 16 || 88,49 || 11,51 |- ! 495 | [[Камаль]] || 138 || 45 || 93 || 32,61 || 67,39 |- ! 496 | [[Ақтаң]] || 137 || 120 || 17 || 87,59 || 12,41 |- ! 497 | [[Дуйсехан]] || 137 || 85 || 52 || 62,04 || 37,96 |- ! 498 | [[Зия]] || 137 || 18 || 119 || 13,14 || 86,86 |- ! 499 | [[Аржан]] || 136 || 122 || 14 || 89,71 || 10,29 |- ! 500 | [[Сантай]] || 136 || 31 || 105 || 22,79 || 77,21 |- ! 501 | [[Зумрат]] || 136 || 29 || 107 || 21,32 || 78,68 |- ! 502 | [[Шархат]] || 136 || 18 || 118 || 13,24 || 86,76 |- ! 503 | [[Ырысхан]] || 134 || 77 || 57 || 57,46 || 42,54 |- ! 504 | [[Рымхан]] || 133 || 76 || 57 || 57,14 || 42,86 |- ! 505 | [[Нурыш]] || 133 || 27 || 106 || 20,30 || 79,70 |- ! 506 | [[Дилшат]] || 132 || 87 || 45 || 65,91 || 34,09 |- ! 507 | [[Тажихан]] || 132 || 52 || 80 || 39,39 || 60,61 |- ! 508 | [[Айткен]] || 131 || 96 || 35 || 73,28 || 26,72 |- ! 509 | [[Айболсын]] || 131 || 80 || 51 || 61,07 || 38,93 |- ! 510 | [[Аққанат]] || 131 || 72 || 59 || 54,96 || 45,04 |- ! 511 | [[Зейнел]] || 131 || 51 || 80 || 38,93 || 61,07 |- ! 512 | [[Жубаткан]] || 130 || 108 || 22 || 83,08 || 16,92 |- ! 513 | [[Казтай]] || 130 || 104 || 26 || 80,00 || 20,00 |- ! 514 | [[Калка]] || 130 || 17 || 113 || 13,08 || 86,92 |- ! 515 | [[Ақжолтай]] || 129 || 109 || 20 || 84,50 || 15,50 |- ! 516 | [[Джумахан]] || 128 || 112 || 16 || 87,50 || 12,50 |- ! 517 | [[Турсункан]] || 128 || 41 || 87 || 32,03 || 67,97 |- ! 518 | [[Назымхан]] || 128 || 39 || 89 || 30,47 || 69,53 |- ! 519 | [[Турсин]] || 128 || 15 || 113 || 11,72 || 88,28 |- ! 520 | [[Нұржаусын]] || 127 || 109 || 18 || 85,83 || 14,17 |- ! 521 | [[Жекен]] || 127 || 107 || 20 || 84,25 || 15,75 |- ! 522 | [[Жанатхан]] || 127 || 100 || 27 || 78,74 || 21,26 |- ! 523 | [[Ғибадат]] || 127 || 100 || 27 || 78,74 || 21,26 |- ! 524 | [[Казкен]] || 127 || 64 || 63 || 50,39 || 49,61 |- ! 525 | [[Маусым]] || 127 || 19 || 108 || 14,96 || 85,04 |- ! 526 | [[Мендеш]] || 126 || 76 || 50 || 60,32 || 39,68 |- ! 527 | [[Ардах]] || 126 || 32 || 94 || 25,40 || 74,60 |- ! 528 | [[Тендык]] || 126 || 21 || 105 || 16,67 || 83,33 |- ! 529 | [[Семейхан]] || 125 || 110 || 15 || 88,00 || 12,00 |- ! 530 | [[Тойбазар]] || 125 || 102 || 23 || 81,60 || 18,40 |- ! 531 | [[Ақзат]] || 124 || 57 || 67 || 45,97 || 54,03 |- ! 532 | [[Улар]] || 124 || 54 || 70 || 43,55 || 56,45 |- ! 533 | [[Сахан]] || 124 || 34 || 90 || 27,42 || 72,58 |- ! 534 | [[Канай]] || 123 || 106 || 17 || 86,18 || 13,82 |- ! 535 | [[Елік]] || 123 || 31 || 92 || 25,20 || 74,80 |- ! 536 | [[Бахытнур]] || 123 || 26 || 97 || 21,14 || 78,86 |- ! 537 | [[Кулажан]] || 122 || 104 || 18 || 85,25 || 14,75 |- ! 538 | [[Тургун]] || 122 || 91 || 31 || 74,59 || 25,41 |- ! 539 | [[Хаят]] || 122 || 17 || 105 || 13,93 || 86,07 |- ! 540 | [[Дегдар]] || 121 || 108 || 13 || 89,26 || 10,74 |- ! 541 | [[Магауя]] || 121 || 104 || 17 || 85,95 || 14,05 |- ! 542 | [[Бағыжан]] || 121 || 90 || 31 || 74,38 || 25,62 |- ! 543 | [[Турлыхан]] || 121 || 62 || 59 || 51,24 || 48,76 |- ! 544 | [[Құштар]] || 120 || 100 || 20 || 83,33 || 16,67 |- ! 545 | [[Жулдызхан]] || 120 || 54 || 66 || 45,00 || 55,00 |- ! 546 | [[Нұрсипат]] || 120 || 52 || 68 || 43,33 || 56,67 |- ! 547 | [[Бейсехан]] || 120 || 46 || 74 || 38,33 || 61,67 |- ! 548 | [[Кунай]] || 120 || 41 || 79 || 34,17 || 65,83 |- ! 549 | [[Талжан]] || 120 || 21 || 99 || 17,50 || 82,50 |- ! 550 | [[Каиркен]] || 119 || 107 || 12 || 89,92 || 10,08 |- ! 551 | [[Бакнур]] || 119 || 69 || 50 || 57,98 || 42,02 |- ! 552 | [[Данел]] || 119 || 65 || 54 || 54,62 || 45,38 |- ! 553 | [[Нәсіп]] || 119 || 18 || 101 || 15,13 || 84,87 |- ! 554 | [[Тукен]] || 118 || 85 || 33 || 72,03 || 27,97 |- ! 555 | [[Дилан]] || 117 || 100 || 17 || 85,47 || 14,53 |- ! 556 | [[Бихан]] || 116 || 72 || 44 || 62,07 || 37,93 |- ! 557 | [[Аскен]] || 115 || 73 || 42 || 63,48 || 36,52 |- ! 558 | [[Саяш]] || 115 || 26 || 89 || 22,61 || 77,39 |- ! 559 | [[Мырзаш]] || 114 || 99 || 15 || 86,84 || 13,16 |- ! 560 | [[Сагинай]] || 114 || 80 || 34 || 70,18 || 29,82 |- ! 561 | [[Жұмаш]] || 114 || 63 || 51 || 55,26 || 44,74 |- ! 562 | [[Сағым]] || 113 || 46 || 67 || 40,71 || 59,29 |- ! 563 | [[Камеш]] || 112 || 16 || 96 || 14,29 || 85,71 |- ! 564 | [[Сали]] || 111 || 96 || 15 || 86,49 || 13,51 |- ! 565 | [[Асылтай]] || 111 || 90 || 21 || 81,08 || 18,92 |- ! 566 | [[Дилдахан]] || 111 || 57 || 54 || 51,35 || 48,65 |- ! 567 | [[Зейнет]] || 111 || 35 || 76 || 31,53 || 68,47 |- ! 568 | [[Мейірбан]] || 110 || 80 || 30 || 72,73 || 27,27 |- ! 569 | [[Балдаурен]] || 110 || 43 || 67 || 39,09 || 60,91 |- ! 570 | [[Райиан]] || 110 || 40 || 70 || 36,36 || 63,64 |- ! 571 | [[Рза]] || 110 || 37 || 73 || 33,64 || 66,36 |- ! 572 | [[Ильназ]] || 110 || 16 || 94 || 14,55 || 85,45 |- ! 573 | [[Самен]] || 109 || 89 || 20 || 81,65 || 18,35 |- ! 574 | [[Мендихан]] || 109 || 86 || 23 || 78,90 || 21,10 |- ! 575 | [[Бакт]] || 109 || 34 || 75 || 31,19 || 68,81 |- ! 576 | [[Турсынкан]] || 109 || 30 || 79 || 27,52 || 72,48 |- ! 577 | [[Асил]] || 108 || 68 || 40 || 62,96 || 37,04 |- ! 578 | [[Мукарам]] || 108 || 39 || 69 || 36,11 || 63,89 |- ! 579 | [[Дарижан]] || 108 || 17 || 91 || 15,74 || 84,26 |- ! 580 | [[Калым]] || 107 || 96 || 11 || 89,72 || 10,28 |- ! 581 | [[Дильдар]] || 107 || 93 || 14 || 86,92 || 13,08 |- ! 582 | [[Нарбота]] || 107 || 87 || 20 || 81,31 || 18,69 |- ! 583 | [[Орунбасар]] || 107 || 85 || 22 || 79,44 || 20,56 |- ! 584 | [[Сагнай]] || 107 || 82 || 25 || 76,64 || 23,36 |- ! 585 | [[Хуаныш]] || 107 || 80 || 27 || 74,77 || 25,23 |- ! 586 | [[Закен]] || 107 || 25 || 82 || 23,36 || 76,64 |- ! 587 | [[Ибадат]] || 107 || 20 || 87 || 18,69 || 81,31 |- ! 588 | [[Каргаш]] || 107 || 12 || 95 || 11,21 || 88,79 |- ! 589 | [[Жаңалық]] || 106 || 84 || 22 || 79,25 || 20,75 |- ! 590 | [[Маруан]] || 105 || 57 || 48 || 54,29 || 45,71 |- ! 591 | [[Айшуак]] || 105 || 55 || 50 || 52,38 || 47,62 |- ! 592 | [[Билимжан]] || 104 || 90 || 14 || 86,54 || 13,46 |- ! 593 | [[Адебиет]] || 104 || 74 || 30 || 71,15 || 28,85 |- ! 594 | [[Богдат]] || 104 || 63 || 41 || 60,58 || 39,42 |- ! 595 | [[Туржан]] || 103 || 88 || 15 || 85,44 || 14,56 |- ! 596 | [[Кентай]] || 103 || 79 || 24 || 76,70 || 23,30 |- ! 597 | [[Балдәурен]] || 103 || 48 || 55 || 46,60 || 53,40 |- ! 598 | [[Нұрбота]] || 103 || 42 || 61 || 40,78 || 59,22 |- ! 599 | [[Ақсұнқар]] || 103 || 38 || 65 || 36,89 || 63,11 |- ! 600 | [[Анафия]] || 103 || 28 || 75 || 27,18 || 72,82 |- ! 601 | [[Насипжан]] || 103 || 16 || 87 || 15,53 || 84,47 |- ! 602 | [[Булан]] || 102 || 91 || 11 || 89,22 || 10,78 |- ! 603 | [[Қайырлы]] || 102 || 79 || 23 || 77,45 || 22,55 |- ! 604 | [[Гибадат]] || 102 || 66 || 36 || 64,71 || 35,29 |- ! 605 | [[Ханзат]] || 101 || 80 || 21 || 79,21 || 20,79 |- ! 606 | [[Өнер]] || 101 || 76 || 25 || 75,25 || 24,75 |- ! 607 | [[Аманша]] || 101 || 46 || 55 || 45,54 || 54,46 |- ! 608 | [[Акканат]] || 101 || 45 || 56 || 44,55 || 55,45 |- ! 609 | [[Саулетхан]] || 101 || 40 || 61 || 39,60 || 60,40 |- ! 610 | [[Самалхан]] || 101 || 23 || 78 || 22,77 || 77,23 |- ! 611 | [[Әсемхан]] || 101 || 18 || 83 || 17,82 || 82,18 |- ! 612 | [[Саби]] || 100 || 90 || 10 || 90,00 || 10,00 |- ! 613 | [[Аглан]] || 100 || 88 || 12 || 88,00 || 12,00 |- ! 614 | [[Акылтай]] || 100 || 85 || 15 || 85,00 || 15,00 |- ! 615 | [[Абзалхан]] || 100 || 80 || 20 || 80,00 || 20,00 |- ! 616 | [[Тенлик]] || 100 || 18 || 82 || 18,00 || 82,00 |- ! 617 | [[Жупархан]] || 100 || 16 || 84 || 16,00 || 84,00 |} == Тағы қараңыз == * [[Қазақ есімдері]] * [[Қазақстан қазақтарының есімдерінің тізімі]] * [[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан халқының есімдері}} [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақ есімдері]] lsomqrhg5rcd0hb294t2z7h30b15n0f 3590996 3590988 2026-04-24T09:51:48Z Kaiyr 3134 3590996 wikitext text/x-wiki Қазақстан қазақтарының 2021 жылға 617 унисекс (ұлға да, қызға да тән) есімдерінің (10% шекпен<ref>{{Cite web|access-date=2026-04-24|first=Sophie KihmUpdated Thu|last=Oct 24 2024|lang=en-US|title=Truly Gender-Neutral Names: The Most Balanced of Them All|url=https://nameberry.com/blog/truly-unisex-baby-names|website=Nameberry}}</ref>, 100 реттен көп кездесетін) тізімі. Есімдер құжаттағы жазылуы бойынша берілген. [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының]] мәліметі бойынша. Қазақстан қазақтарының 4,11% унисекс атпен жүр.<ref>https://stat.gov.kz/upload/iblock/806/2lg4ydcnxvevgfu945x8ng6v12w6f8ow/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%20%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%20%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%20%D0%BC%D0%B5%D0%BD%20%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96.xlsx</ref><ref>https://stat.gov.kz/news/azamat-pen-aruzhan-aza-standa-y-e-tanymal-aza-esimderi-/</ref> == Есімдер тізімі == {| class="wikitable collapsible sortable" ! № !! Ат !! Барлығы, адам !! Ерлер, адам !! Әйелдер, адам !! Ерлер, % !! Әйелдер, % |- ! | Барлығы || 13 497 891 || 6 652 389 || 6 845 502 || 49,28 || 50,72 |- !0 |Унисекc атпен||554 952||301 608||253 344||54,35||45,65 |- ! 1 | [[Жанат]] || 34 440 || 14 552 || 19 888 || 42,25 || 57,75 |- ! 2 | [[Мерей]] || 23 089 || 6 552 || 16 537 || 28,38 || 71,62 |- ! 3 | [[Айдын]] || 21 344 || 19 058 || 2 286 || 89,29 || 10,71 |- ! 4 | [[Дидар]] || 18 922 || 16 270 || 2 652 || 85,98 || 14,02 |- ! 5 | [[Бакыт]] || 16 314 || 6 785 || 9 529 || 41,59 || 58,41 |- ! 6 | [[Ақниет]] || 15 468 || 2 390 || 13 078 || 15,45 || 84,55 |- ! 7 | [[Асылжан]] || 15 379 || 12 188 || 3 191 || 79,25 || 20,75 |- ! 8 | [[Ардак]] || 14 049 || 6 364 || 7 685 || 45,30 || 54,70 |- ! 9 | [[Бакытжан]] || 13 400 || 11 638 || 1 762 || 86,85 || 13,15 |- ! 10 | [[Бахыт]] || 12 299 || 6 386 || 5 913 || 51,92 || 48,08 |- ! 11 | [[Рахат]] || 11 586 || 9 932 || 1 654 || 85,72 || 14,28 |- ! 12 | [[Багдат]] || 10 414 || 7 725 || 2 689 || 74,18 || 25,82 |- ! 13 | [[Мереке]] || 9 448 || 4 050 || 5 398 || 42,87 || 57,13 |- ! 14 | [[Орынбасар]] || 7 324 || 5 630 || 1 694 || 76,87 || 23,13 |- ! 15 | [[Асыл]] || 6 887 || 2 979 || 3 908 || 43,26 || 56,74 |- ! 16 | [[Баглан]] || 6 567 || 4 874 || 1 693 || 74,22 || 25,78 |- ! 17 | [[Ардақ]] || 5 977 || 2 639 || 3 338 || 44,15 || 55,85 |- ! 18 | [[Нұрбақыт]] || 5 720 || 4 776 || 944 || 83,50 || 16,50 |- ! 19 | [[Айзат]] || 5 586 || 859 || 4 727 || 15,38 || 84,62 |- ! 20 | [[Ақжан]] || 4 539 || 1 473 || 3 066 || 32,45 || 67,55 |- ! 21 | [[Манат]] || 4 526 || 2 354 || 2 172 || 52,01 || 47,99 |- ! 22 | [[Бақыт]] || 4 506 || 2 766 || 1 740 || 61,38 || 38,62 |- ! 23 | [[Ақтілек]] || 3 990 || 1 871 || 2 119 || 46,89 || 53,11 |- ! 24 | [[Шапағат]] || 3 839 || 1 557 || 2 282 || 40,56 || 59,44 |- ! 25 | [[Мейірім]] || 3 804 || 444 || 3 360 || 11,67 || 88,33 |- ! 26 | [[Бейбіт]] || 3 589 || 3 025 || 564 || 84,29 || 15,71 |- ! 27 | [[Сайран]] || 3 392 || 1 896 || 1 496 || 55,90 || 44,10 |- ! 28 | [[Айтжан]] || 3 390 || 2 357 || 1 033 || 69,53 || 30,47 |- ! 29 | [[Сағыныш]] || 3 224 || 1 046 || 2 178 || 32,44 || 67,56 |- ! 30 | [[Жанбота]] || 3 022 || 611 || 2 411 || 20,22 || 79,78 |- ! 31 | [[Береке]] || 2 878 || 1 731 || 1 147 || 60,15 || 39,85 |- ! 32 | [[Жумагул]] || 2 849 || 363 || 2 486 || 12,74 || 87,26 |- ! 33 | [[Нұршат]] || 2 789 || 556 || 2 233 || 19,94 || 80,06 |- ! 34 | [[Орал]] || 2 772 || 1 745 || 1 027 || 62,95 || 37,05 |- ! 35 | [[Илья]] || 2 715 || 2 424 || 291 || 89,28 || 10,72 |- ! 36 | [[Турар]] || 2 647 || 2 217 || 430 || 83,76 || 16,24 |- ! 37 | [[Бағжан]] || 2 535 || 1 869 || 666 || 73,73 || 26,27 |- ! 38 | [[Турсын]] || 2 533 || 829 || 1 704 || 32,73 || 67,27 |- ! 39 | [[Қасиет]] || 2 467 || 770 || 1 697 || 31,21 || 68,79 |- ! 40 | [[Нұрзат]] || 2 342 || 1 991 || 351 || 85,01 || 14,99 |- ! 41 | [[Оралхан]] || 2 289 || 1 787 || 502 || 78,07 || 21,93 |- ! 42 | [[Парасат]] || 2 287 || 1 826 || 461 || 79,84 || 20,16 |- ! 43 | [[Жарқын]] || 2 236 || 1 939 || 297 || 86,72 || 13,28 |- ! 44 | [[Жаркын]] || 2 234 || 1 566 || 668 || 70,10 || 29,90 |- ! 45 | [[Сайлау]] || 2 200 || 1 975 || 225 || 89,77 || 10,23 |- ! 46 | [[Жаннур]] || 2 173 || 281 || 1 892 || 12,93 || 87,07 |- ! 47 | [[Аңсаған]] || 2 064 || 622 || 1 442 || 30,14 || 69,86 |- ! 48 | [[Раян]] || 1 954 || 1 312 || 642 || 67,14 || 32,86 |- ! 49 | [[Мархабат]] || 1 945 || 403 || 1 542 || 20,72 || 79,28 |- ! 50 | [[Акжан]] || 1 895 || 508 || 1 387 || 26,81 || 73,19 |- ! 51 | [[Қанағат]] || 1 883 || 1 544 || 339 || 82,00 || 18,00 |- ! 52 | [[Акниет]] || 1 861 || 439 || 1 422 || 23,59 || 76,41 |- ! 53 | [[Кенжетай]] || 1 798 || 1 015 || 783 || 56,45 || 43,55 |- ! 54 | [[Тлектес]] || 1 780 || 666 || 1 114 || 37,42 || 62,58 |- ! 55 | [[Нуршат]] || 1 767 || 364 || 1 403 || 20,60 || 79,40 |- ! 56 | [[Аманкул]] || 1 759 || 267 || 1 492 || 15,18 || 84,82 |- ! 57 | [[Канагат]] || 1 756 || 1 318 || 438 || 75,06 || 24,94 |- ! 58 | [[Оразхан]] || 1 753 || 1 384 || 369 || 78,95 || 21,05 |- ! 59 | [[Сагат]] || 1 740 || 1 340 || 400 || 77,01 || 22,99 |- ! 60 | [[Бекзада]] || 1 632 || 199 || 1 433 || 12,19 || 87,81 |- ! 61 | [[Сағадат]] || 1 601 || 1 408 || 193 || 87,95 || 12,05 |- ! 62 | [[Айхан]] || 1 590 || 1 136 || 454 || 71,45 || 28,55 |- ! 63 | [[Кенже]] || 1 522 || 639 || 883 || 41,98 || 58,02 |- ! 64 | [[Сагыныш]] || 1 461 || 613 || 848 || 41,96 || 58,04 |- ! 65 | [[Ясин]] || 1 439 || 1 105 || 334 || 76,79 || 23,21 |- ! 66 | [[Бақжан]] || 1 430 || 1 200 || 230 || 83,92 || 16,08 |- ! 67 | [[Бақнұр]] || 1 420 || 765 || 655 || 53,87 || 46,13 |- ! 68 | [[Орынтай]] || 1 387 || 381 || 1 006 || 27,47 || 72,53 |- ! 69 | [[Арна]] || 1 387 || 162 || 1 225 || 11,68 || 88,32 |- ! 70 | [[Шаттық]] || 1 375 || 430 || 945 || 31,27 || 68,73 |- ! 71 | [[Айткул]] || 1 371 || 165 || 1 206 || 12,04 || 87,96 |- ! 72 | [[Гайни]] || 1 367 || 211 || 1 156 || 15,44 || 84,56 |- ! 73 | [[Бахит]] || 1 358 || 758 || 600 || 55,82 || 44,18 |- ! 74 | [[Шарапат]] || 1 357 || 339 || 1 018 || 24,98 || 75,02 |- ! 75 | [[Сагадат]] || 1 341 || 907 || 434 || 67,64 || 32,36 |- ! 76 | [[Турсун]] || 1 339 || 497 || 842 || 37,12 || 62,88 |- ! 77 | [[Манар]] || 1 294 || 183 || 1 111 || 14,14 || 85,86 |- ! 78 | [[Камал]] || 1 215 || 726 || 489 || 59,75 || 40,25 |- ! 79 | [[Бахитжан]] || 1 201 || 1 046 || 155 || 87,09 || 12,91 |- ! 80 | [[Балғын]] || 1 189 || 158 || 1 031 || 13,29 || 86,71 |- ! 81 | [[Аршат]] || 1 176 || 630 || 546 || 53,57 || 46,43 |- ! 82 | [[Жумажан]] || 1 163 || 780 || 383 || 67,07 || 32,93 |- ! 83 | [[Жумахан]] || 1 150 || 963 || 187 || 83,74 || 16,26 |- ! 84 | [[Саулет]] || 1 150 || 552 || 598 || 48,00 || 52,00 |- ! 85 | [[Ханзада]] || 1 135 || 288 || 847 || 25,37 || 74,63 |- ! 86 | [[Ақберен]] || 1 134 || 869 || 265 || 76,63 || 23,37 |- ! 87 | [[Тыныштык]] || 1 117 || 280 || 837 || 25,07 || 74,93 |- ! 88 | [[Нурбакыт]] || 1 105 || 696 || 409 || 62,99 || 37,01 |- ! 89 | [[Нұрлы]] || 1 094 || 331 || 763 || 30,26 || 69,74 |- ! 90 | [[Амаль]] || 1 066 || 177 || 889 || 16,60 || 83,40 |- ! 91 | [[Бакитжан]] || 1 048 || 862 || 186 || 82,25 || 17,75 |- ! 92 | [[Айшуақ]] || 1 035 || 233 || 802 || 22,51 || 77,49 |- ! 93 | [[Таңнұр]] || 1 015 || 182 || 833 || 17,93 || 82,07 |- ! 94 | [[Базар]] || 1 007 || 349 || 658 || 34,66 || 65,34 |- ! 95 | [[Нурзат]] || 996 || 743 || 253 || 74,60 || 25,40 |- ! 96 | [[Жумаш]] || 991 || 520 || 471 || 52,47 || 47,53 |- ! 97 | [[Сагдат]] || 990 || 722 || 268 || 72,93 || 27,07 |- ! 98 | [[Бегзат]] || 964 || 781 || 183 || 81,02 || 18,98 |- ! 99 | [[Мейрамхан]] || 964 || 684 || 280 || 70,95 || 29,05 |- ! 100 | [[Кенжехан]] || 957 || 668 || 289 || 69,80 || 30,20 |- ! 101 | [[Еркеш]] || 955 || 443 || 512 || 46,39 || 53,61 |- ! 102 | [[Нұр]] || 950 || 776 || 174 || 81,68 || 18,32 |- ! 103 | [[Толеу]] || 930 || 602 || 328 || 64,73 || 35,27 |- ! 104 | [[Бакит]] || 927 || 409 || 518 || 44,12 || 55,88 |- ! 105 | [[Каршыга]] || 912 || 390 || 522 || 42,76 || 57,24 |- ! 106 | [[Жанай]] || 905 || 664 || 241 || 73,37 || 26,63 |- ! 107 | [[Калжан]] || 905 || 273 || 632 || 30,17 || 69,83 |- ! 108 | [[Насихат]] || 898 || 224 || 674 || 24,94 || 75,06 |- ! 109 | [[Айтуган]] || 896 || 778 || 118 || 86,83 || 13,17 |- ! 110 | [[Айкын]] || 888 || 795 || 93 || 89,53 || 10,47 |- ! 111 | [[Динар]] || 886 || 136 || 750 || 15,35 || 84,65 |- ! 112 | [[Жайнар]] || 863 || 173 || 690 || 20,05 || 79,95 |- ! 113 | [[Райян]] || 862 || 468 || 394 || 54,29 || 45,71 |- ! 114 | [[Оркен]] || 861 || 756 || 105 || 87,80 || 12,20 |- ! 115 | [[Мейір]] || 854 || 712 || 142 || 83,37 || 16,63 |- ! 116 | [[Қаршыға]] || 852 || 537 || 315 || 63,03 || 36,97 |- ! 117 | [[Райан]] || 841 || 470 || 371 || 55,89 || 44,11 |- ! 118 | [[Нурлыхан]] || 834 || 620 || 214 || 74,34 || 25,66 |- ! 119 | [[Макен]] || 827 || 130 || 697 || 15,72 || 84,28 |- ! 120 | [[Жайдар]] || 819 || 650 || 169 || 79,37 || 20,63 |- ! 121 | [[Ансаган]] || 810 || 384 || 426 || 47,41 || 52,59 |- ! 122 | [[Толеухан]] || 785 || 592 || 193 || 75,41 || 24,59 |- ! 123 | [[Турсынхан]] || 779 || 304 || 475 || 39,02 || 60,98 |- ! 124 | [[Нуржанат]] || 779 || 108 || 671 || 13,86 || 86,14 |- ! 125 | [[Советхан]] || 760 || 461 || 299 || 60,66 || 39,34 |- ! 126 | [[Инаят]] || 757 || 283 || 474 || 37,38 || 62,62 |- ! 127 | [[Елемес]] || 755 || 655 || 100 || 86,75 || 13,25 |- ! 128 | [[Нұржанат]] || 743 || 139 || 604 || 18,71 || 81,29 |- ! 129 | [[Шайзада]] || 710 || 88 || 622 || 12,39 || 87,61 |- ! 130 | [[Нурлы]] || 709 || 117 || 592 || 16,50 || 83,50 |- ! 131 | [[Шакен]] || 705 || 358 || 347 || 50,78 || 49,22 |- ! 132 | [[Тилектес]] || 705 || 180 || 525 || 25,53 || 74,47 |- ! 133 | [[Тлеужан]] || 698 || 528 || 170 || 75,64 || 24,36 |- ! 134 | [[Арнай]] || 680 || 588 || 92 || 86,47 || 13,53 |- ! 135 | [[Бақытнұр]] || 680 || 228 || 452 || 33,53 || 66,47 |- ! 136 | [[Тілектес]] || 679 || 347 || 332 || 51,10 || 48,90 |- ! 137 | [[Саяхат]] || 678 || 590 || 88 || 87,02 || 12,98 |- ! 138 | [[Бижан]] || 678 || 533 || 145 || 78,61 || 21,39 |- ! 139 | [[Шахнұр]] || 671 || 564 || 107 || 84,05 || 15,95 |- ! 140 | [[Алтынхан]] || 671 || 304 || 367 || 45,31 || 54,69 |- ! 141 | [[Бегім]] || 666 || 173 || 493 || 25,98 || 74,02 |- ! 142 | [[Ақсұңқар]] || 656 || 324 || 332 || 49,39 || 50,61 |- ! 143 | [[Алем]] || 636 || 485 || 151 || 76,26 || 23,74 |- ! 144 | [[Мадениет]] || 634 || 472 || 162 || 74,45 || 25,55 |- ! 145 | [[Сәулет]] || 630 || 394 || 236 || 62,54 || 37,46 |- ! 146 | [[Базархан]] || 630 || 339 || 291 || 53,81 || 46,19 |- ! 147 | [[Токтасын]] || 628 || 519 || 109 || 82,64 || 17,36 |- ! 148 | [[Багитжан]] || 626 || 535 || 91 || 85,46 || 14,54 |- ! 149 | [[Тлеулес]] || 621 || 207 || 414 || 33,33 || 66,67 |- ! 150 | [[Кумар]] || 616 || 550 || 66 || 89,29 || 10,71 |- ! 151 | [[Алау]] || 616 || 98 || 518 || 15,91 || 84,09 |- ! 152 | [[Шаттык]] || 614 || 200 || 414 || 32,57 || 67,43 |- ! 153 | [[Рысхан]] || 592 || 130 || 462 || 21,96 || 78,04 |- ! 154 | [[Тұрсын]] || 588 || 339 || 249 || 57,65 || 42,35 |- ! 155 | [[Курал]] || 585 || 503 || 82 || 85,98 || 14,02 |- ! 156 | [[Саржан]] || 572 || 389 || 183 || 68,01 || 31,99 |- ! 157 | [[Мейраш]] || 567 || 59 || 508 || 10,41 || 89,59 |- ! 158 | [[Айтұмар]] || 567 || 57 || 510 || 10,05 || 89,95 |- ! 159 | [[Керемет]] || 564 || 59 || 505 || 10,46 || 89,54 |- ! 160 | [[Айдан]] || 560 || 425 || 135 || 75,89 || 24,11 |- ! 161 | [[Тлеухан]] || 548 || 448 || 100 || 81,75 || 18,25 |- ! 162 | [[Қолқанат]] || 547 || 482 || 65 || 88,12 || 11,88 |- ! 163 | [[Нұршуақ]] || 545 || 151 || 394 || 27,71 || 72,29 |- ! 164 | [[Айса]] || 538 || 374 || 164 || 69,52 || 30,48 |- ! 165 | [[Айнар]] || 536 || 209 || 327 || 38,99 || 61,01 |- ! 166 | [[Багжан]] || 534 || 207 || 327 || 38,76 || 61,24 |- ! 167 | [[Ризат]] || 527 || 454 || 73 || 86,15 || 13,85 |- ! 168 | [[Гизат]] || 525 || 472 || 53 || 89,90 || 10,10 |- ! 169 | [[Шапагат]] || 523 || 328 || 195 || 62,72 || 37,28 |- ! 170 | [[Аршын]] || 522 || 352 || 170 || 67,43 || 32,57 |- ! 171 | [[Ауесхан]] || 519 || 462 || 57 || 89,02 || 10,98 |- ! 172 | [[Турган]] || 517 || 162 || 355 || 31,33 || 68,67 |- ! 173 | [[Алданыш]] || 506 || 256 || 250 || 50,59 || 49,41 |- ! 174 | [[Дильшат]] || 493 || 385 || 108 || 78,09 || 21,91 |- ! 175 | [[Аманай]] || 492 || 327 || 165 || 66,46 || 33,54 |- ! 176 | [[Мираш]] || 485 || 70 || 415 || 14,43 || 85,57 |- ! 177 | [[Саруар]] || 480 || 166 || 314 || 34,58 || 65,42 |- ! 178 | [[Анархан]] || 480 || 85 || 395 || 17,71 || 82,29 |- ! 179 | [[Нурбахыт]] || 472 || 317 || 155 || 67,16 || 32,84 |- ! 180 | [[Онласын]] || 471 || 141 || 330 || 29,94 || 70,06 |- ! 181 | [[Елеусиз]] || 470 || 334 || 136 || 71,06 || 28,94 |- ! 182 | [[Нұраят]] || 466 || 351 || 115 || 75,32 || 24,68 |- ! 183 | [[Жайсан]] || 466 || 192 || 274 || 41,20 || 58,80 |- ! 184 | [[Кенжеш]] || 465 || 71 || 394 || 15,27 || 84,73 |- ! 185 | [[Шакизат]] || 457 || 48 || 409 || 10,50 || 89,50 |- ! 186 | [[Нуржауган]] || 454 || 53 || 401 || 11,67 || 88,33 |- ! 187 | [[Касиет]] || 453 || 188 || 265 || 41,50 || 58,50 |- ! 188 | [[Акыл]] || 449 || 264 || 185 || 58,80 || 41,20 |- ! 189 | [[Иман]] || 442 || 320 || 122 || 72,40 || 27,60 |- ! 190 | [[Актилек]] || 441 || 181 || 260 || 41,04 || 58,96 |- ! 191 | [[Ұлар]] || 440 || 209 || 231 || 47,50 || 52,50 |- ! 192 | [[Шакизада]] || 440 || 57 || 383 || 12,95 || 87,05 |- ! 193 | [[Шамшат]] || 437 || 72 || 365 || 16,48 || 83,52 |- ! 194 | [[Тумар]] || 437 || 52 || 385 || 11,90 || 88,10 |- ! 195 | [[Данила]] || 435 || 350 || 85 || 80,46 || 19,54 |- ! 196 | [[Толеутай]] || 430 || 352 || 78 || 81,86 || 18,14 |- ! 197 | [[Елшат]] || 428 || 383 || 45 || 89,49 || 10,51 |- ! 198 | [[Бакытхан]] || 420 || 253 || 167 || 60,24 || 39,76 |- ! 199 | [[Есенкул]] || 420 || 91 || 329 || 21,67 || 78,33 |- ! 200 | [[Тулеу]] || 419 || 264 || 155 || 63,01 || 36,99 |- ! 201 | [[Нұрбахыт]] || 418 || 370 || 48 || 88,52 || 11,48 |- ! 202 | [[Тойжан]] || 412 || 77 || 335 || 18,69 || 81,31 |- ! 203 | [[Мубарак]] || 409 || 329 || 80 || 80,44 || 19,56 |- ! 204 | [[Сайлаухан]] || 409 || 233 || 176 || 56,97 || 43,03 |- ! 205 | [[Эльнур]] || 408 || 362 || 46 || 88,73 || 11,27 |- ! 206 | [[Оразай]] || 408 || 308 || 100 || 75,49 || 24,51 |- ! 207 | [[Жамалхан]] || 402 || 45 || 357 || 11,19 || 88,81 |- ! 208 | [[Ақжайық]] || 398 || 75 || 323 || 18,84 || 81,16 |- ! 209 | [[Багит]] || 396 || 162 || 234 || 40,91 || 59,09 |- ! 210 | [[Қолғанат]] || 395 || 355 || 40 || 89,87 || 10,13 |- ! 211 | [[Мархаббат]] || 392 || 64 || 328 || 16,33 || 83,67 |- ! 212 | [[Урал]] || 391 || 285 || 106 || 72,89 || 27,11 |- ! 213 | [[Курбан]] || 390 || 347 || 43 || 88,97 || 11,03 |- ! 214 | [[Асемхан]] || 388 || 105 || 283 || 27,06 || 72,94 |- ! 215 | [[Алмахан]] || 384 || 182 || 202 || 47,40 || 52,60 |- ! 216 | [[Мейрім]] || 382 || 75 || 307 || 19,63 || 80,37 |- ! 217 | [[Мамыр]] || 380 || 262 || 118 || 68,95 || 31,05 |- ! 218 | [[Балапан]] || 379 || 74 || 305 || 19,53 || 80,47 |- ! 219 | [[Токен]] || 372 || 251 || 121 || 67,47 || 32,53 |- ! 220 | [[Шуақ]] || 370 || 42 || 328 || 11,35 || 88,65 |- ! 221 | [[Бахытхан]] || 369 || 234 || 135 || 63,41 || 36,59 |- ! 222 | [[Шайзат]] || 368 || 52 || 316 || 14,13 || 85,87 |- ! 223 | [[Жума]] || 365 || 165 || 200 || 45,21 || 54,79 |- ! 224 | [[Даржан]] || 357 || 39 || 318 || 10,92 || 89,08 |- ! 225 | [[Ансат]] || 355 || 319 || 36 || 89,86 || 10,14 |- ! 226 | [[Бакытнур]] || 351 || 96 || 255 || 27,35 || 72,65 |- ! 227 | [[Жумакан]] || 350 || 284 || 66 || 81,14 || 18,86 |- ! 228 | [[Курманай]] || 350 || 67 || 283 || 19,14 || 80,86 |- ! 229 | [[Зинат]] || 349 || 43 || 306 || 12,32 || 87,68 |- ! 230 | [[Қалжан]] || 348 || 198 || 150 || 56,90 || 43,10 |- ! 231 | [[Жакан]] || 347 || 283 || 64 || 81,56 || 18,44 |- ! 232 | [[Сағынай]] || 347 || 145 || 202 || 41,79 || 58,21 |- ! 233 | [[Каршига]] || 346 || 151 || 195 || 43,64 || 56,36 |- ! 234 | [[Зейнұр]] || 345 || 267 || 78 || 77,39 || 22,61 |- ! 235 | [[Ырысжан]] || 345 || 44 || 301 || 12,75 || 87,25 |- ! 236 | [[Айсері]] || 343 || 278 || 65 || 81,05 || 18,95 |- ! 237 | [[Жадырасын]] || 342 || 252 || 90 || 73,68 || 26,32 |- ! 238 | [[Канапия]] || 341 || 229 || 112 || 67,16 || 32,84 |- ! 239 | [[Ақыл]] || 340 || 285 || 55 || 83,82 || 16,18 |- ! 240 | [[Артык]] || 337 || 257 || 80 || 76,26 || 23,74 |- ! 241 | [[Бинұр]] || 337 || 121 || 216 || 35,91 || 64,09 |- ! 242 | [[Нур]] || 333 || 288 || 45 || 86,49 || 13,51 |- ! 243 | [[Бахт]] || 331 || 241 || 90 || 72,81 || 27,19 |- ! 244 | [[Женисхан]] || 329 || 283 || 46 || 86,02 || 13,98 |- ! 245 | [[Жакен]] || 328 || 235 || 93 || 71,65 || 28,35 |- ! 246 | [[Сафи]] || 328 || 44 || 284 || 13,41 || 86,59 |- ! 247 | [[Балкен]] || 327 || 61 || 266 || 18,65 || 81,35 |- ! 248 | [[Балхаш]] || 325 || 100 || 225 || 30,77 || 69,23 |- ! 249 | [[Әлем]] || 324 || 245 || 79 || 75,62 || 24,38 |- ! 250 | [[Равшан]] || 323 || 138 || 185 || 42,72 || 57,28 |- ! 251 | [[Бинур]] || 320 || 65 || 255 || 20,31 || 79,69 |- ! 252 | [[Табиғат]] || 319 || 207 || 112 || 64,89 || 35,11 |- ! 253 | [[Нұржауған]] || 315 || 69 || 246 || 21,90 || 78,10 |- ! 254 | [[Табигат]] || 313 || 202 || 111 || 64,54 || 35,46 |- ! 255 | [[Бибит]] || 311 || 158 || 153 || 50,80 || 49,20 |- ! 256 | [[Майдан]] || 307 || 226 || 81 || 73,62 || 26,38 |- ! 257 | [[Балташ]] || 304 || 217 || 87 || 71,38 || 28,62 |- ! 258 | [[Керім]] || 302 || 229 || 73 || 75,83 || 24,17 |- ! 259 | [[Калдан]] || 299 || 153 || 146 || 51,17 || 48,83 |- ! 260 | [[Айжарық]] || 298 || 172 || 126 || 57,72 || 42,28 |- ! 261 | [[Кизат]] || 292 || 226 || 66 || 77,40 || 22,60 |- ! 262 | [[Каратай]] || 291 || 225 || 66 || 77,32 || 22,68 |- ! 263 | [[Торгай]] || 290 || 31 || 259 || 10,69 || 89,31 |- ! 264 | [[Джамал]] || 288 || 74 || 214 || 25,69 || 74,31 |- ! 265 | [[Алиман]] || 287 || 52 || 235 || 18,12 || 81,88 |- ! 266 | [[Назим]] || 286 || 61 || 225 || 21,33 || 78,67 |- ! 267 | [[Жұмахан]] || 285 || 255 || 30 || 89,47 || 10,53 |- ! 268 | [[Жаналык]] || 284 || 193 || 91 || 67,96 || 32,04 |- ! 269 | [[Курмаш]] || 283 || 241 || 42 || 85,16 || 14,84 |- ! 270 | [[Несипхан]] || 279 || 41 || 238 || 14,70 || 85,30 |- ! 271 | [[Майкен]] || 276 || 32 || 244 || 11,59 || 88,41 |- ! 272 | [[Анапия]] || 274 || 68 || 206 || 24,82 || 75,18 |- ! 273 | [[Бакыткан]] || 273 || 117 || 156 || 42,86 || 57,14 |- ! 274 | [[Еркетай]] || 271 || 125 || 146 || 46,13 || 53,87 |- ! 275 | [[Ырыс]] || 271 || 54 || 217 || 19,93 || 80,07 |- ! 276 | [[Ақнар]] || 269 || 138 || 131 || 51,30 || 48,70 |- ! 277 | [[Колганат]] || 268 || 222 || 46 || 82,84 || 17,16 |- ! 278 | [[Орын]] || 267 || 90 || 177 || 33,71 || 66,29 |- ! 279 | [[Боранкул]] || 265 || 81 || 184 || 30,57 || 69,43 |- ! 280 | [[Зият]] || 264 || 234 || 30 || 88,64 || 11,36 |- ! 281 | [[Колканат]] || 264 || 201 || 63 || 76,14 || 23,86 |- ! 282 | [[Акжолтай]] || 263 || 93 || 170 || 35,36 || 64,64 |- ! 283 | [[Багдад]] || 262 || 209 || 53 || 79,77 || 20,23 |- ! 284 | [[Ауес]] || 262 || 30 || 232 || 11,45 || 88,55 |- ! 285 | [[Сағат]] || 261 || 221 || 40 || 84,67 || 15,33 |- ! 286 | [[Кемелхан]] || 260 || 194 || 66 || 74,62 || 25,38 |- ! 287 | [[Үмітжан]] || 259 || 36 || 223 || 13,90 || 86,10 |- ! 288 | [[Журсин]] || 258 || 110 || 148 || 42,64 || 57,36 |- ! 289 | [[Сагынай]] || 256 || 167 || 89 || 65,23 || 34,77 |- ! 290 | [[Жаншуақ]] || 254 || 60 || 194 || 23,62 || 76,38 |- ! 291 | [[Калила]] || 254 || 59 || 195 || 23,23 || 76,77 |- ! 292 | [[Бағнұр]] || 253 || 138 || 115 || 54,55 || 45,45 |- ! 293 | [[Джанат]] || 251 || 99 || 152 || 39,44 || 60,56 |- ! 294 | [[Шахзада]] || 250 || 48 || 202 || 19,20 || 80,80 |- ! 295 | [[Сенім]] || 249 || 116 || 133 || 46,59 || 53,41 |- ! 296 | [[Какен]] || 248 || 180 || 68 || 72,58 || 27,42 |- ! 297 | [[Фирдаус]] || 248 || 71 || 177 || 28,63 || 71,37 |- ! 298 | [[Алматай]] || 247 || 65 || 182 || 26,32 || 73,68 |- ! 299 | [[Ағжан]] || 245 || 72 || 173 || 29,39 || 70,61 |- ! 300 | [[Бақытхан]] || 243 || 174 || 69 || 71,60 || 28,40 |- ! 301 | [[Асылкан]] || 240 || 185 || 55 || 77,08 || 22,92 |- ! 302 | [[Майрам]] || 239 || 55 || 184 || 23,01 || 76,99 |- ! 303 | [[Халифа]] || 238 || 49 || 189 || 20,59 || 79,41 |- ! 304 | [[Изат]] || 237 || 197 || 40 || 83,12 || 16,88 |- ! 305 | [[Найман]] || 236 || 208 || 28 || 88,14 || 11,86 |- ! 306 | [[Кантай]] || 236 || 27 || 209 || 11,44 || 88,56 |- ! 307 | [[Акторе]] || 234 || 181 || 53 || 77,35 || 22,65 |- ! 308 | [[Турсунхан]] || 233 || 90 || 143 || 38,63 || 61,37 |- ! 309 | [[Лес]] || 230 || 195 || 35 || 84,78 || 15,22 |- ! 310 | [[Нурсипат]] || 230 || 42 || 188 || 18,26 || 81,74 |- ! 311 | [[Берен]] || 228 || 146 || 82 || 64,04 || 35,96 |- ! 312 | [[Мәдениет]] || 226 || 190 || 36 || 84,07 || 15,93 |- ! 313 | [[Мекен]] || 226 || 183 || 43 || 80,97 || 19,03 |- ! 314 | [[Зейнур]] || 226 || 167 || 59 || 73,89 || 26,11 |- ! 315 | [[Багыт]] || 225 || 108 || 117 || 48,00 || 52,00 |- ! 316 | [[Орынжан]] || 225 || 100 || 125 || 44,44 || 55,56 |- ! 317 | [[Нурилла]] || 224 || 39 || 185 || 17,41 || 82,59 |- ! 318 | [[Шахризат]] || 223 || 23 || 200 || 10,31 || 89,69 |- ! 319 | [[Сагын]] || 222 || 194 || 28 || 87,39 || 12,61 |- ! 320 | [[Айнат]] || 222 || 115 || 107 || 51,80 || 48,20 |- ! 321 | [[Илан]] || 221 || 85 || 136 || 38,46 || 61,54 |- ! 322 | [[Багдан]] || 219 || 194 || 25 || 88,58 || 11,42 |- ! 323 | [[Тұрсынхан]] || 219 || 130 || 89 || 59,36 || 40,64 |- ! 324 | [[Шарафат]] || 219 || 66 || 153 || 30,14 || 69,86 |- ! 325 | [[Керимхан]] || 218 || 167 || 51 || 76,61 || 23,39 |- ! 326 | [[Орынхан]] || 217 || 123 || 94 || 56,68 || 43,32 |- ! 327 | [[Ақтілеу]] || 216 || 193 || 23 || 89,35 || 10,65 |- ! 328 | [[Кенесхан]] || 216 || 165 || 51 || 76,39 || 23,61 |- ! 329 | [[Калтай]] || 216 || 136 || 80 || 62,96 || 37,04 |- ! 330 | [[Багытжан]] || 215 || 163 || 52 || 75,81 || 24,19 |- ! 331 | [[Алтынсары]] || 214 || 120 || 94 || 56,07 || 43,93 |- ! 332 | [[Ділшат]] || 211 || 136 || 75 || 64,45 || 35,55 |- ! 333 | [[Ырысалды]] || 210 || 21 || 189 || 10,00 || 90,00 |- ! 334 | [[Бағылан]] || 209 || 183 || 26 || 87,56 || 12,44 |- ! 335 | [[Асен]] || 209 || 178 || 31 || 85,17 || 14,83 |- ! 336 | [[Тураш]] || 207 || 80 || 127 || 38,65 || 61,35 |- ! 337 | [[Аспет]] || 207 || 21 || 186 || 10,14 || 89,86 |- ! 338 | [[Жайдарман]] || 206 || 30 || 176 || 14,56 || 85,44 |- ! 339 | [[Бейбитхан]] || 205 || 184 || 21 || 89,76 || 10,24 |- ! 340 | [[Сейсен]] || 204 || 182 || 22 || 89,22 || 10,78 |- ! 341 | [[Нышан]] || 204 || 175 || 29 || 85,78 || 14,22 |- ! 342 | [[Ақиқат]] || 203 || 175 || 28 || 86,21 || 13,79 |- ! 343 | [[Зекен]] || 203 || 87 || 116 || 42,86 || 57,14 |- ! 344 | [[Батихан]] || 202 || 139 || 63 || 68,81 || 31,19 |- ! 345 | [[Асу]] || 201 || 76 || 125 || 37,81 || 62,19 |- ! 346 | [[Кайырлы]] || 200 || 153 || 47 || 76,50 || 23,50 |- ! 347 | [[Тлеукен]] || 200 || 71 || 129 || 35,50 || 64,50 |- ! 348 | [[Кунтуган]] || 199 || 170 || 29 || 85,43 || 14,57 |- ! 349 | [[Айтан]] || 199 || 146 || 53 || 73,37 || 26,63 |- ! 350 | [[Бакжан]] || 199 || 127 || 72 || 63,82 || 36,18 |- ! 351 | [[Багадат]] || 198 || 109 || 89 || 55,05 || 44,95 |- ! 352 | [[Жакия]] || 197 || 175 || 22 || 88,83 || 11,17 |- ! 353 | [[Аяш]] || 197 || 34 || 163 || 17,26 || 82,74 |- ! 354 | [[Тайжан]] || 196 || 162 || 34 || 82,65 || 17,35 |- ! 355 | [[Шеризат]] || 196 || 134 || 62 || 68,37 || 31,63 |- ! 356 | [[Советкан]] || 195 || 147 || 48 || 75,38 || 24,62 |- ! 357 | [[Нураш]] || 195 || 116 || 79 || 59,49 || 40,51 |- ! 358 | [[Шахизат]] || 195 || 34 || 161 || 17,44 || 82,56 |- ! 359 | [[Данай]] || 194 || 157 || 37 || 80,93 || 19,07 |- ! 360 | [[Шынасыл]] || 193 || 130 || 63 || 67,36 || 32,64 |- ! 361 | [[Мейрим]] || 193 || 70 || 123 || 36,27 || 63,73 |- ! 362 | [[Гиззат]] || 192 || 165 || 27 || 85,94 || 14,06 |- ! 363 | [[Аксункар]] || 192 || 47 || 145 || 24,48 || 75,52 |- ! 364 | [[Илия]] || 192 || 26 || 166 || 13,54 || 86,46 |- ! 365 | [[Нуркан]] || 191 || 121 || 70 || 63,35 || 36,65 |- ! 366 | [[Данеш]] || 190 || 53 || 137 || 27,89 || 72,11 |- ! 367 | [[Акжайык]] || 190 || 34 || 156 || 17,89 || 82,11 |- ! 368 | [[Канаш]] || 189 || 107 || 82 || 56,61 || 43,39 |- ! 369 | [[Асылнұр]] || 188 || 77 || 111 || 40,96 || 59,04 |- ! 370 | [[Толкин]] || 188 || 44 || 144 || 23,40 || 76,60 |- ! 371 | [[Кайрлы]] || 187 || 136 || 51 || 72,73 || 27,27 |- ! 372 | [[Рыстай]] || 187 || 35 || 152 || 18,72 || 81,28 |- ! 373 | [[Халила]] || 187 || 24 || 163 || 12,83 || 87,17 |- ! 374 | [[Толеужан]] || 186 || 124 || 62 || 66,67 || 33,33 |- ! 375 | [[Тулеухан]] || 184 || 155 || 29 || 84,24 || 15,76 |- ! 376 | [[Тилеухан]] || 184 || 125 || 59 || 67,93 || 32,07 |- ! 377 | [[Бакен]] || 184 || 125 || 59 || 67,93 || 32,07 |- ! 378 | [[Жараскан]] || 183 || 162 || 21 || 88,52 || 11,48 |- ! 379 | [[Дакен]] || 183 || 43 || 140 || 23,50 || 76,50 |- ! 380 | [[Тулеш]] || 182 || 122 || 60 || 67,03 || 32,97 |- ! 381 | [[Баянды]] || 182 || 112 || 70 || 61,54 || 38,46 |- ! 382 | [[Айдин]] || 182 || 49 || 133 || 26,92 || 73,08 |- ! 383 | [[Меделхан]] || 180 || 150 || 30 || 83,33 || 16,67 |- ! 384 | [[Зарлык]] || 180 || 141 || 39 || 78,33 || 21,67 |- ! 385 | [[Мырзакул]] || 180 || 73 || 107 || 40,56 || 59,44 |- ! 386 | [[Жайнат]] || 180 || 66 || 114 || 36,67 || 63,33 |- ! 387 | [[Тыныштық]] || 179 || 58 || 121 || 32,40 || 67,60 |- ! 388 | [[Альфинур]] || 179 || 23 || 156 || 12,85 || 87,15 |- ! 389 | [[Ауелхан]] || 178 || 151 || 27 || 84,83 || 15,17 |- ! 390 | [[Оралкан]] || 178 || 101 || 77 || 56,74 || 43,26 |- ! 391 | [[Науша]] || 178 || 31 || 147 || 17,42 || 82,58 |- ! 392 | [[Төлеухан]] || 177 || 135 || 42 || 76,27 || 23,73 |- ! 393 | [[Толеш]] || 177 || 116 || 61 || 65,54 || 34,46 |- ! 394 | [[Наркес]] || 177 || 32 || 145 || 18,08 || 81,92 |- ! 395 | [[Ділнұр]] || 177 || 18 || 159 || 10,17 || 89,83 |- ! 396 | [[Дәнекер]] || 176 || 122 || 54 || 69,32 || 30,68 |- ! 397 | [[Актай]] || 175 || 128 || 47 || 73,14 || 26,86 |- ! 398 | [[Дениз]] || 175 || 53 || 122 || 30,29 || 69,71 |- ! 399 | [[Дильнур]] || 175 || 29 || 146 || 16,57 || 83,43 |- ! 400 | [[Жұмажан]] || 173 || 150 || 23 || 86,71 || 13,29 |- ! 401 | [[Төлеу]] || 172 || 130 || 42 || 75,58 || 24,42 |- ! 402 | [[Кокен]] || 172 || 71 || 101 || 41,28 || 58,72 |- ! 403 | [[Тұран]] || 171 || 153 || 18 || 89,47 || 10,53 |- ! 404 | [[Аманхан]] || 171 || 150 || 21 || 87,72 || 12,28 |- ! 405 | [[Онал]] || 171 || 48 || 123 || 28,07 || 71,93 |- ! 406 | [[Жахан]] || 170 || 137 || 33 || 80,59 || 19,41 |- ! 407 | [[Сакан]] || 170 || 31 || 139 || 18,24 || 81,76 |- ! 408 | [[Турсункул]] || 170 || 24 || 146 || 14,12 || 85,88 |- ! 409 | [[Камза]] || 169 || 150 || 19 || 88,76 || 11,24 |- ! 410 | [[Армия]] || 169 || 143 || 26 || 84,62 || 15,38 |- ! 411 | [[Нурболсын]] || 169 || 139 || 30 || 82,25 || 17,75 |- ! 412 | [[Илес]] || 168 || 151 || 17 || 89,88 || 10,12 |- ! 413 | [[Нурсагат]] || 168 || 97 || 71 || 57,74 || 42,26 |- ! 414 | [[Камалхан]] || 168 || 53 || 115 || 31,55 || 68,45 |- ! 415 | [[Тұнық]] || 168 || 38 || 130 || 22,62 || 77,38 |- ! 416 | [[Агжан]] || 168 || 36 || 132 || 21,43 || 78,57 |- ! 417 | [[Керимжан]] || 167 || 148 || 19 || 88,62 || 11,38 |- ! 418 | [[Тилеужан]] || 167 || 142 || 25 || 85,03 || 14,97 |- ! 419 | [[Бораш]] || 167 || 136 || 31 || 81,44 || 18,56 |- ! 420 | [[Елик]] || 166 || 118 || 48 || 71,08 || 28,92 |- ! 421 | [[Оралтай]] || 166 || 114 || 52 || 68,67 || 31,33 |- ! 422 | [[Данэль]] || 166 || 36 || 130 || 21,69 || 78,31 |- ! 423 | [[Сындар]] || 165 || 21 || 144 || 12,73 || 87,27 |- ! 424 | [[Рабат]] || 164 || 142 || 22 || 86,59 || 13,41 |- ! 425 | [[Оңласын]] || 164 || 62 || 102 || 37,80 || 62,20 |- ! 426 | [[Рыскелди]] || 163 || 143 || 20 || 87,73 || 12,27 |- ! 427 | [[Беделхан]] || 163 || 141 || 22 || 86,50 || 13,50 |- ! 428 | [[Ансаған]] || 163 || 67 || 96 || 41,10 || 58,90 |- ! 429 | [[Жанет]] || 163 || 46 || 117 || 28,22 || 71,78 |- ! 430 | [[Каирлы]] || 162 || 132 || 30 || 81,48 || 18,52 |- ! 431 | [[Оразкан]] || 162 || 94 || 68 || 58,02 || 41,98 |- ! 432 | [[Актлек]] || 162 || 87 || 75 || 53,70 || 46,30 |- ! 433 | [[Мұнар]] || 161 || 138 || 23 || 85,71 || 14,29 |- ! 434 | [[Наржан]] || 161 || 130 || 31 || 80,75 || 19,25 |- ! 435 | [[Тулеутай]] || 161 || 128 || 33 || 79,50 || 20,50 |- ! 436 | [[Кенжекан]] || 161 || 91 || 70 || 56,52 || 43,48 |- ! 437 | [[Мырзагул]] || 161 || 64 || 97 || 39,75 || 60,25 |- ! 438 | [[Балкаш]] || 161 || 35 || 126 || 21,74 || 78,26 |- ! 439 | [[Маден]] || 160 || 137 || 23 || 85,63 || 14,38 |- ! 440 | [[Токан]] || 160 || 114 || 46 || 71,25 || 28,75 |- ! 441 | [[Жолтай]] || 160 || 98 || 62 || 61,25 || 38,75 |- ! 442 | [[Нұршапағат]] || 160 || 78 || 82 || 48,75 || 51,25 |- ! 443 | [[Жаркин]] || 160 || 77 || 83 || 48,13 || 51,88 |- ! 444 | [[Есенгул]] || 160 || 23 || 137 || 14,38 || 85,63 |- ! 445 | [[Нұрдидар]] || 159 || 141 || 18 || 88,68 || 11,32 |- ! 446 | [[Такен]] || 158 || 135 || 23 || 85,44 || 14,56 |- ! 447 | [[Тлеу]] || 158 || 127 || 31 || 80,38 || 19,62 |- ! 448 | [[Токтархан]] || 158 || 108 || 50 || 68,35 || 31,65 |- ! 449 | [[Калкен]] || 158 || 107 || 51 || 67,72 || 32,28 |- ! 450 | [[Аятхан]] || 158 || 93 || 65 || 58,86 || 41,14 |- ! 451 | [[Данекер]] || 158 || 81 || 77 || 51,27 || 48,73 |- ! 452 | [[Турахан]] || 158 || 40 || 118 || 25,32 || 74,68 |- ! 453 | [[Тугел]] || 157 || 140 || 17 || 89,17 || 10,83 |- ! 454 | [[Сарвар]] || 156 || 135 || 21 || 86,54 || 13,46 |- ! 455 | [[Бегим]] || 156 || 127 || 29 || 81,41 || 18,59 |- ! 456 | [[Тендик]] || 156 || 41 || 115 || 26,28 || 73,72 |- ! 457 | [[Саулехан]] || 156 || 30 || 126 || 19,23 || 80,77 |- ! 458 | [[Шахнур]] || 155 || 124 || 31 || 80,00 || 20,00 |- ! 459 | [[Тансык]] || 155 || 33 || 122 || 21,29 || 78,71 |- ! 460 | [[Данышпан]] || 154 || 100 || 54 || 64,94 || 35,06 |- ! 461 | [[Саадат]] || 154 || 26 || 128 || 16,88 || 83,12 |- ! 462 | [[Джумагул]] || 153 || 50 || 103 || 32,68 || 67,32 |- ! 463 | [[Сериккул]] || 153 || 38 || 115 || 24,84 || 75,16 |- ! 464 | [[Раййан]] || 152 || 49 || 103 || 32,24 || 67,76 |- ! 465 | [[Азатхан]] || 151 || 112 || 39 || 74,17 || 25,83 |- ! 466 | [[Акзат]] || 151 || 60 || 91 || 39,74 || 60,26 |- ! 467 | [[Бокен]] || 150 || 132 || 18 || 88,00 || 12,00 |- ! 468 | [[Рыскелды]] || 150 || 114 || 36 || 76,00 || 24,00 |- ! 469 | [[Туран]] || 149 || 115 || 34 || 77,18 || 22,82 |- ! 470 | [[Маркен]] || 149 || 66 || 83 || 44,30 || 55,70 |- ! 471 | [[Акберен]] || 148 || 114 || 34 || 77,03 || 22,97 |- ! 472 | [[Кеншилик]] || 147 || 119 || 28 || 80,95 || 19,05 |- ! 473 | [[Тыныс]] || 147 || 107 || 40 || 72,79 || 27,21 |- ! 474 | [[Құрманай]] || 147 || 35 || 112 || 23,81 || 76,19 |- ! 475 | [[Елеу]] || 146 || 123 || 23 || 84,25 || 15,75 |- ! 476 | [[Мейримхан]] || 146 || 116 || 30 || 79,45 || 20,55 |- ! 477 | [[Арда]] || 146 || 113 || 33 || 77,40 || 22,60 |- ! 478 | [[Сарқыт]] || 146 || 38 || 108 || 26,03 || 73,97 |- ! 479 | [[Рыскельды]] || 145 || 78 || 67 || 53,79 || 46,21 |- ! 480 | [[Ботажан]] || 145 || 31 || 114 || 21,38 || 78,62 |- ! 481 | [[Урынбасар]] || 144 || 129 || 15 || 89,58 || 10,42 |- ! 482 | [[Тоқтасын]] || 144 || 129 || 15 || 89,58 || 10,42 |- ! 483 | [[Бердикул]] || 144 || 127 || 17 || 88,19 || 11,81 |- ! 484 | [[Токтагул]] || 144 || 82 || 62 || 56,94 || 43,06 |- ! 485 | [[Ізет]] || 143 || 85 || 58 || 59,44 || 40,56 |- ! 486 | [[Нурбақыт]] || 142 || 116 || 26 || 81,69 || 18,31 |- ! 487 | [[Оралсын]] || 142 || 44 || 98 || 30,99 || 69,01 |- ! 488 | [[Нуран]] || 141 || 124 || 17 || 87,94 || 12,06 |- ! 489 | [[Зульфат]] || 141 || 16 || 125 || 11,35 || 88,65 |- ! 490 | [[Рай]] || 140 || 122 || 18 || 87,14 || 12,86 |- ! 491 | [[Зинур]] || 140 || 118 || 22 || 84,29 || 15,71 |- ! 492 | [[Жанниет]] || 140 || 26 || 114 || 18,57 || 81,43 |- ! 493 | [[Турдыхан]] || 140 || 16 || 124 || 11,43 || 88,57 |- ! 494 | [[Умид]] || 139 || 123 || 16 || 88,49 || 11,51 |- ! 495 | [[Камаль]] || 138 || 45 || 93 || 32,61 || 67,39 |- ! 496 | [[Ақтаң]] || 137 || 120 || 17 || 87,59 || 12,41 |- ! 497 | [[Дуйсехан]] || 137 || 85 || 52 || 62,04 || 37,96 |- ! 498 | [[Зия]] || 137 || 18 || 119 || 13,14 || 86,86 |- ! 499 | [[Аржан]] || 136 || 122 || 14 || 89,71 || 10,29 |- ! 500 | [[Сантай]] || 136 || 31 || 105 || 22,79 || 77,21 |- ! 501 | [[Зумрат]] || 136 || 29 || 107 || 21,32 || 78,68 |- ! 502 | [[Шархат]] || 136 || 18 || 118 || 13,24 || 86,76 |- ! 503 | [[Ырысхан]] || 134 || 77 || 57 || 57,46 || 42,54 |- ! 504 | [[Рымхан]] || 133 || 76 || 57 || 57,14 || 42,86 |- ! 505 | [[Нурыш]] || 133 || 27 || 106 || 20,30 || 79,70 |- ! 506 | [[Дилшат]] || 132 || 87 || 45 || 65,91 || 34,09 |- ! 507 | [[Тажихан]] || 132 || 52 || 80 || 39,39 || 60,61 |- ! 508 | [[Айткен]] || 131 || 96 || 35 || 73,28 || 26,72 |- ! 509 | [[Айболсын]] || 131 || 80 || 51 || 61,07 || 38,93 |- ! 510 | [[Аққанат]] || 131 || 72 || 59 || 54,96 || 45,04 |- ! 511 | [[Зейнел]] || 131 || 51 || 80 || 38,93 || 61,07 |- ! 512 | [[Жубаткан]] || 130 || 108 || 22 || 83,08 || 16,92 |- ! 513 | [[Казтай]] || 130 || 104 || 26 || 80,00 || 20,00 |- ! 514 | [[Калка]] || 130 || 17 || 113 || 13,08 || 86,92 |- ! 515 | [[Ақжолтай]] || 129 || 109 || 20 || 84,50 || 15,50 |- ! 516 | [[Джумахан]] || 128 || 112 || 16 || 87,50 || 12,50 |- ! 517 | [[Турсункан]] || 128 || 41 || 87 || 32,03 || 67,97 |- ! 518 | [[Назымхан]] || 128 || 39 || 89 || 30,47 || 69,53 |- ! 519 | [[Турсин]] || 128 || 15 || 113 || 11,72 || 88,28 |- ! 520 | [[Нұржаусын]] || 127 || 109 || 18 || 85,83 || 14,17 |- ! 521 | [[Жекен]] || 127 || 107 || 20 || 84,25 || 15,75 |- ! 522 | [[Жанатхан]] || 127 || 100 || 27 || 78,74 || 21,26 |- ! 523 | [[Ғибадат]] || 127 || 100 || 27 || 78,74 || 21,26 |- ! 524 | [[Казкен]] || 127 || 64 || 63 || 50,39 || 49,61 |- ! 525 | [[Маусым]] || 127 || 19 || 108 || 14,96 || 85,04 |- ! 526 | [[Мендеш]] || 126 || 76 || 50 || 60,32 || 39,68 |- ! 527 | [[Ардах]] || 126 || 32 || 94 || 25,40 || 74,60 |- ! 528 | [[Тендык]] || 126 || 21 || 105 || 16,67 || 83,33 |- ! 529 | [[Семейхан]] || 125 || 110 || 15 || 88,00 || 12,00 |- ! 530 | [[Тойбазар]] || 125 || 102 || 23 || 81,60 || 18,40 |- ! 531 | [[Ақзат]] || 124 || 57 || 67 || 45,97 || 54,03 |- ! 532 | [[Улар]] || 124 || 54 || 70 || 43,55 || 56,45 |- ! 533 | [[Сахан]] || 124 || 34 || 90 || 27,42 || 72,58 |- ! 534 | [[Канай]] || 123 || 106 || 17 || 86,18 || 13,82 |- ! 535 | [[Елік]] || 123 || 31 || 92 || 25,20 || 74,80 |- ! 536 | [[Бахытнур]] || 123 || 26 || 97 || 21,14 || 78,86 |- ! 537 | [[Кулажан]] || 122 || 104 || 18 || 85,25 || 14,75 |- ! 538 | [[Тургун]] || 122 || 91 || 31 || 74,59 || 25,41 |- ! 539 | [[Хаят]] || 122 || 17 || 105 || 13,93 || 86,07 |- ! 540 | [[Дегдар]] || 121 || 108 || 13 || 89,26 || 10,74 |- ! 541 | [[Магауя]] || 121 || 104 || 17 || 85,95 || 14,05 |- ! 542 | [[Бағыжан]] || 121 || 90 || 31 || 74,38 || 25,62 |- ! 543 | [[Турлыхан]] || 121 || 62 || 59 || 51,24 || 48,76 |- ! 544 | [[Құштар]] || 120 || 100 || 20 || 83,33 || 16,67 |- ! 545 | [[Жулдызхан]] || 120 || 54 || 66 || 45,00 || 55,00 |- ! 546 | [[Нұрсипат]] || 120 || 52 || 68 || 43,33 || 56,67 |- ! 547 | [[Бейсехан]] || 120 || 46 || 74 || 38,33 || 61,67 |- ! 548 | [[Кунай]] || 120 || 41 || 79 || 34,17 || 65,83 |- ! 549 | [[Талжан]] || 120 || 21 || 99 || 17,50 || 82,50 |- ! 550 | [[Каиркен]] || 119 || 107 || 12 || 89,92 || 10,08 |- ! 551 | [[Бакнур]] || 119 || 69 || 50 || 57,98 || 42,02 |- ! 552 | [[Данел]] || 119 || 65 || 54 || 54,62 || 45,38 |- ! 553 | [[Нәсіп]] || 119 || 18 || 101 || 15,13 || 84,87 |- ! 554 | [[Тукен]] || 118 || 85 || 33 || 72,03 || 27,97 |- ! 555 | [[Дилан]] || 117 || 100 || 17 || 85,47 || 14,53 |- ! 556 | [[Бихан]] || 116 || 72 || 44 || 62,07 || 37,93 |- ! 557 | [[Аскен]] || 115 || 73 || 42 || 63,48 || 36,52 |- ! 558 | [[Саяш]] || 115 || 26 || 89 || 22,61 || 77,39 |- ! 559 | [[Мырзаш]] || 114 || 99 || 15 || 86,84 || 13,16 |- ! 560 | [[Сагинай]] || 114 || 80 || 34 || 70,18 || 29,82 |- ! 561 | [[Жұмаш]] || 114 || 63 || 51 || 55,26 || 44,74 |- ! 562 | [[Сағым]] || 113 || 46 || 67 || 40,71 || 59,29 |- ! 563 | [[Камеш]] || 112 || 16 || 96 || 14,29 || 85,71 |- ! 564 | [[Сали]] || 111 || 96 || 15 || 86,49 || 13,51 |- ! 565 | [[Асылтай]] || 111 || 90 || 21 || 81,08 || 18,92 |- ! 566 | [[Дилдахан]] || 111 || 57 || 54 || 51,35 || 48,65 |- ! 567 | [[Зейнет]] || 111 || 35 || 76 || 31,53 || 68,47 |- ! 568 | [[Мейірбан]] || 110 || 80 || 30 || 72,73 || 27,27 |- ! 569 | [[Балдаурен]] || 110 || 43 || 67 || 39,09 || 60,91 |- ! 570 | [[Райиан]] || 110 || 40 || 70 || 36,36 || 63,64 |- ! 571 | [[Рза]] || 110 || 37 || 73 || 33,64 || 66,36 |- ! 572 | [[Ильназ]] || 110 || 16 || 94 || 14,55 || 85,45 |- ! 573 | [[Самен]] || 109 || 89 || 20 || 81,65 || 18,35 |- ! 574 | [[Мендихан]] || 109 || 86 || 23 || 78,90 || 21,10 |- ! 575 | [[Бакт]] || 109 || 34 || 75 || 31,19 || 68,81 |- ! 576 | [[Турсынкан]] || 109 || 30 || 79 || 27,52 || 72,48 |- ! 577 | [[Асил]] || 108 || 68 || 40 || 62,96 || 37,04 |- ! 578 | [[Мукарам]] || 108 || 39 || 69 || 36,11 || 63,89 |- ! 579 | [[Дарижан]] || 108 || 17 || 91 || 15,74 || 84,26 |- ! 580 | [[Калым]] || 107 || 96 || 11 || 89,72 || 10,28 |- ! 581 | [[Дильдар]] || 107 || 93 || 14 || 86,92 || 13,08 |- ! 582 | [[Нарбота]] || 107 || 87 || 20 || 81,31 || 18,69 |- ! 583 | [[Орунбасар]] || 107 || 85 || 22 || 79,44 || 20,56 |- ! 584 | [[Сагнай]] || 107 || 82 || 25 || 76,64 || 23,36 |- ! 585 | [[Хуаныш]] || 107 || 80 || 27 || 74,77 || 25,23 |- ! 586 | [[Закен]] || 107 || 25 || 82 || 23,36 || 76,64 |- ! 587 | [[Ибадат]] || 107 || 20 || 87 || 18,69 || 81,31 |- ! 588 | [[Каргаш]] || 107 || 12 || 95 || 11,21 || 88,79 |- ! 589 | [[Жаңалық]] || 106 || 84 || 22 || 79,25 || 20,75 |- ! 590 | [[Маруан]] || 105 || 57 || 48 || 54,29 || 45,71 |- ! 591 | [[Айшуак]] || 105 || 55 || 50 || 52,38 || 47,62 |- ! 592 | [[Билимжан]] || 104 || 90 || 14 || 86,54 || 13,46 |- ! 593 | [[Адебиет]] || 104 || 74 || 30 || 71,15 || 28,85 |- ! 594 | [[Богдат]] || 104 || 63 || 41 || 60,58 || 39,42 |- ! 595 | [[Туржан]] || 103 || 88 || 15 || 85,44 || 14,56 |- ! 596 | [[Кентай]] || 103 || 79 || 24 || 76,70 || 23,30 |- ! 597 | [[Балдәурен]] || 103 || 48 || 55 || 46,60 || 53,40 |- ! 598 | [[Нұрбота]] || 103 || 42 || 61 || 40,78 || 59,22 |- ! 599 | [[Ақсұнқар]] || 103 || 38 || 65 || 36,89 || 63,11 |- ! 600 | [[Анафия]] || 103 || 28 || 75 || 27,18 || 72,82 |- ! 601 | [[Насипжан]] || 103 || 16 || 87 || 15,53 || 84,47 |- ! 602 | [[Булан]] || 102 || 91 || 11 || 89,22 || 10,78 |- ! 603 | [[Қайырлы]] || 102 || 79 || 23 || 77,45 || 22,55 |- ! 604 | [[Гибадат]] || 102 || 66 || 36 || 64,71 || 35,29 |- ! 605 | [[Ханзат]] || 101 || 80 || 21 || 79,21 || 20,79 |- ! 606 | [[Өнер]] || 101 || 76 || 25 || 75,25 || 24,75 |- ! 607 | [[Аманша]] || 101 || 46 || 55 || 45,54 || 54,46 |- ! 608 | [[Акканат]] || 101 || 45 || 56 || 44,55 || 55,45 |- ! 609 | [[Саулетхан]] || 101 || 40 || 61 || 39,60 || 60,40 |- ! 610 | [[Самалхан]] || 101 || 23 || 78 || 22,77 || 77,23 |- ! 611 | [[Әсемхан]] || 101 || 18 || 83 || 17,82 || 82,18 |- ! 612 | [[Саби]] || 100 || 90 || 10 || 90,00 || 10,00 |- ! 613 | [[Аглан]] || 100 || 88 || 12 || 88,00 || 12,00 |- ! 614 | [[Акылтай]] || 100 || 85 || 15 || 85,00 || 15,00 |- ! 615 | [[Абзалхан]] || 100 || 80 || 20 || 80,00 || 20,00 |- ! 616 | [[Тенлик]] || 100 || 18 || 82 || 18,00 || 82,00 |- ! 617 | [[Жупархан]] || 100 || 16 || 84 || 16,00 || 84,00 |} == Тағы қараңыз == * [[Қазақ есімдері]] * [[Қазақстан қазақтарының есімдерінің тізімі]] * [[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан халқының есімдері}} [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақ есімдері]] s5be1da70uonk38x7qi0ovpexh6zoiz 0 719905 3590802 3362587 2026-04-24T05:32:46Z TalgatSnow 143530 3590802 wikitext text/x-wiki {{Музыкалық топ |Топ атауы = Måneskin |Шынайы атауы = |Логотипі = Måneskin logo.svg |Логотип ені = |Суреті =Maneskin 2018.jpg |Сурет тақырыбы = |Сурет ені = |Фон = |Жанры = [[альтернативті рок]]<br />[[глэм-рок]]<br>[[хард-рок]]<br>[[поп-рок]]<br>[[фанк-рок]] |Белсенділік жылдары = 2016—қазіргі уақытқа шейін |Мемлекет ={{ITA}} |Қайдан = [[Рим]], [[Италия]] |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Итальян тілі|итальян]] |Басқаша атауы = |Лейблдері = [[Sony Music Entertainment]] |Басқа да жобалары = |Құрамы = [[Дамиано Давид]]<br>[[Виктория Де Анджелис]]<br>Томас Раджи<br>Итан Торкио |Бұрынғы қатысушылары= |Сайты = {{URL|maneskin.com}} }} '''Måneskin''' — [[2016 жыл]]ы [[Рим]]де құрылған [[Италия|итальяндық]] рок тобы.Топ жетекші вокалист [[Дамиано Дэвид]], басист [[Виктория Де Анджелис]], гитарист Томас Рагги және барабаншы Этан Торчиодан тұрады.<ref name="RSBio">{{cite web|url=https://www.rollingstone.it/artista/maneskin/|work=Rolling Stone|language=it|title=Biografia Måneskin|access-date=5 October 2018|archive-date=5 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190305234338/https://www.rollingstone.it/artista/maneskin/|url-status=live}}</ref> Алғашқы күндерінде көшеде өнер көрсеткен Манескин 2017 жылы X Factor итальяндық нұсқасының он бірінші маусымында екінші орын алғаннан кейін танымал болды. Топ «[[Eurovision ән байқауы 2021|Eurovision 2021]]» ән байқауында «Zitti e buoni» әнімен жеңіске жетті. == Дискографиясы == * ''Chosen'' (EP) (2017) * ''Il ballo della vita'' (2018) * ''Teatro d’ira: Vol. I'' (2021) * ''Rush!'' (2023) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Eurovision ән байқауының жеңімпаздары}} [[Санат:Италия рок топтары]] [[Санат:Eurovision ән байқауының жеңімпаздары]] [[Санат:2016 жылы құрылған музыкалық ұжымдар]] [[Санат:Eurovision ән байқауы 2021 қатысушылары]] [[Санат:Eurovision ән байқауындағы Италия өкілдері]] qal38tley30363eoh4ulr9skguah63s 0 724379 3590529 3530813 2026-04-23T13:50:07Z Еркежан Сейтқазы 180268 артық сөзді алдым 3590529 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Азамат Несіпбайұлы Есқараев | Шынайы есімі = | Суреті = Азамат Есқараев (38280) (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = Есқараев, 2023 жыл | Титулы = [[Қазақстан]]ның [[Үндістан]]дағы [[Қазақстан елшілерінің тізімі#Азия|Төтенше және Өкілетті Елшісі]] | Ту = Flag of India.svg | Ту2 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады = 7 сәуір 2025 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі|Әділет министрі]] | Ту_2 = Ministry of Justice of Kazakhstan logo, 2023.png | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 4 қаңтар 2023 | Басқаруын аяқтады_2 = 9 қаңтар 2025 | Премьер_2 = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]<br>[[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_2 = [[Қанат Сергейұлы Мусин|Қанат Мусин]] | Ізбасары_2 = [[Ерлан Жақсылықұлы Сәрсембаев|Ерлан Сәрсембаев]] | Туған күні = 7.10.1979 | Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]<ref name="zakonkz">{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=35140763&pos=1;84#pos=1;84|title=Ескараев Азамат Несипбаевич|lang=ru|publisher=online.zakon.kz|accessdate=2024-01-02}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20240102142853/https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=35140763&pos=1;-16#pos=10;162|date=2024-01-02}}</ref> | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = [[Қазақ гуманитарлық заң университеті]]<ref name="premyer" /> | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = Azamat Yeskaraev | Марапаттары = }} '''Азамат Несіпбайұлы Есқараев'''<ref name="premyer">{{Cite web|url=https://primeminister.kz/government/composition/yeskarayev|title=Әділет министрі|lang=kk|publisher=[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министр]]дің ресми сайты|accessdate=2024-01-02}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20240102142428/https://primeminister.kz/government/composition/yeskarayev|date=2024-01-02}}</ref> ([[7 қазан]] [[1979 жыл]], [[Алматы]]) — [[қазақстан]]дық саяси қайраткер, 2025 жылдан бастап [[Қазақстан]]ның [[Үндістан]]дағы елшісі. Бұрынғы [[Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі|Әділет министрі]] (2023—2025). == Жастық шағы және білімі == Азамат Есқараев [[1979 жыл]]ғы [[7 қазан]]да [[Алматы]]да дүниеге келген. Жоғары білімін [[Қазақ гуманитарлық заң университеті]]нде алды.<ref name="zakonkz" /> == Мансабы == [[Сурет:WIPO Director General Meets with Minister of Justice of Kazakhstan (53025041090).jpg|нобай|солға|Азамат Есқараев (сол жақта) пен [[Зияткерлік меншік жөніндегі дүниежүзілік ұйым]]ның бас директоры Дарен Танг (оң жақта), [[Женева]], 2023]] Еңбек жолын Есқараев 1996 жылы коммерциялық саудада және [[Алматы]]дағы ДЭЗ-2 жұмысшысы болып бастаған.<ref name="zakonkz" /> 2000–2002 жылдары ол [[Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі|Әділет министрлігі]]нің Заңнама департаментінде бас маман болды. 2002 жылдан 2003 жылға дейін Есқараев сол департаментте бөлім, кейін басқарма басшысы болды.<ref name="baqkz">{{Cite web|url=https://baq.kz/persons_directory/esqaraev-azamat-nesipbayuly/|title=Есқараев Азамат Несіпбайұлы|lang=kk|publisher=baq.kz|accessdate=2024-01-02}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20240102144057/https://baq.kz/persons_directory/esqaraev-azamat-nesipbayuly/|date=2024-01-02}}</ref> 2003–2005 жылдары аралығында Есқараев Заңға тәуелді актілер департаментіндегі бөлімді басқарып кетсе, одан кейін, 2006 жылға дейін [[Алматы әкімі|Алматы қалалық әкімдігі]]нің бас инспекторы болды. [[Астана]]ға көшкесін<ref name="zakonkz" /> 2006–2007 жылдары ол елордадағы «Қазына» орнықты даму қоры» АҚ Заң қызметтері департаментінің бас менеджері және 2007 жылы Әділет министрлігінің құқықтық мәселелері жөніндегі консультанты, Ішкі әкімшілік департаментінің жетекші маманы қызметтерінде болды.<ref name="baqkz" /> 2007 жылғы шілдеден 2008 жылға дейін ол Әділет министрі [[Зағипа Яхияқызы Балиева|Зағипа Балиева]]ның көмекшісі болса, одан кейін, 2009 жылға дейін министрліктің Талдау және стратегиялық жоспарлау департаментінің директоры болды.<ref name="zakonkz" /> Оған қоса Есқараев 2012–2014 жылдары Экономикалық қылмысқа және сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес агенттігі (ЭҚСЖҚКА) инспекциясының ұйымдастыру-бақылау департаментінің бастығы болған.<ref name="premyer" /> 2014 және 2019 жылдары аралығында ол [[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министр]] Кеңсесінің Заң бөлімі меңгерушісінің орынбасары қызметін атқарған. Одан кейін, 2023 жылғы қаңтарға дейін Есқараев Қазақстан премьер-министрі Кеңсесі Заң бөлімінің меңгерушісі қызметінде болды.<ref name="premyer" /> 2023 жылғы 4 қаңтарда Азамат Есқараев [[Қазақстан президенті|президент]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]]тың жарлығы бойынша Әділет министрі лауазымына тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=http://www.president.kz/kz/an-eskaraevty-tagayyndau-turaly-403640|title=А.Н. Есқараевты тағайындау туралы|lang=kk|publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты|author=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев, Қасым-Жомарт]]|date=2023-01-04|accessdate=2024-01-02}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20240102151108/http://www.president.kz/kz/an-eskaraevty-tagayyndau-turaly-403640|date=2024-01-02}}</ref> Сол жылғы 4 сәуірде ол сол лауазымына қайта тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://egemen.kz/article/339255-azamat-esqaraev-adilet-ministri-lauazymyna-qayta-taghayyndaldy|title=Азамат Есқараев Әділет министрі лауазымына қайта тағайындалды|lang=kk|publisher=Егемен Қазақстан|date=2023-04-04|accessdate=2024-01-02}}</ref> [[Екінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов үкіметі]]нің отставкасына қарамастан, 2024 жылғы 6 ақпанда Есқараев өз лауазымына қайта тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://kaz.tengrinews.kz/rk2012/azamat-eskaraev-adlet-ministr-kyizmetn-saktap-kaldyi-357646/ |title= Азамат Есқараев әділет министрі қызметін сақтап қалды |lang= kk |publisher= tengrinews |date= 2024-02-06 |accessdate= 2024-02-14}}</ref> 2025 жылғы 9 қаңтарда Президент Жарлығымен Әділет министрі лауазымынан босатылды.<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-azamat-nesipbayuly-eskaraev-kazakstan-respublikasynyn-adilet-ministri-lauazymynan-bosatyldy-904911 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Азамат Несіпбайұлы Есқараев Қазақстан Республикасының Әділет министрі лауазымынан босатылды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Республикасы Президентінің]] ресми сайты |date= 2025-01-09 |accessdate= 2025-01-09}}</ref> 2025 жылғы 7 сәуірде Қазақстанның Үндістандағы Төтенше және өкілетті елшісі болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://kaz.inform.kz/news/kazakstannin-undstandagi-elshs-tagayindaldi-09c2dc/|title= Қазақстанның Үндістандағы елшісі тағайындалды |lang= kk |publisher= [[Қазақпарат]] |date= 2025-04-07 |accessdate= 2025-08-23}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{Әлихан Смайыловтың министрлер кабинеті}} {{DEFAULTSORT:Есқараев, Азамат Несіпбайұлы}} [[Санат:Қазақстан заңгерлері]] [[Санат:Қазақ гуманитарлық заң университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан әділет министрлері]] lyksrrzi4q1ysg7gpkv93y2gyqfgki8 0 724556 3590528 3446867 2026-04-23T13:49:44Z Еркежан Сейтқазы 180268 сөз мағынасын 3590528 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Нұржан Молдиярұлы Нұржігітов | Шынайы есімі = | Суреті = Nurjan Nurjigitov (2023-12-20).jpg | Сурет ені = | Атауы = Нұржігітов, 2023 жыл | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Су ресурстары және ирригация министрлігі|Су ресурстары және ирригация министрі]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 4 қыркүйек 2023 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Премьер = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]<br>[[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = ''лауазымы құрылды, [[Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрлігі|Экология және табиғи ресурстар министрі]] ретінде [[Зүлфия Болатқызы Сүлейменова|Зүлфия Сүлейменова]]'' | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Жамбыл облысы]]ның 10-[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Жамбыл облысы|әкімі]] | Ту_2 = Zhambyl province seal.png | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 7 сәуір 2022 | Басқаруын аяқтады_2 = 4 қыркүйек 2023 | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_2 = [[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев|Бердібек Сапарбаев]] | Ізбасары_2 = [[Ербол Шырақбайұлы Қарашөкеев|Ербол Қарашөкеев]] | Титулы_3 = [[Байзақ ауданы]]ның әкімі | Ту_3 = Zhambyl province seal.png | Ту2_3 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_3 = тамыз 2018 | Басқаруын аяқтады_3 = сәуір 2021 | Туған күні = 31.3.1967 | Туған жері = {{туғанжері|Жамбыл облысы|Жамбыл облысында}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]<ref name="premyer">{{Cite web|url=https://primeminister.kz/government/composition/nurzhigitov|title=Су ресурстары және ирригация министрі|lang=kk|publisher=[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министр]]дің ресми сайты|accessdate=2024-01-04}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20240104072028/https://primeminister.kz/government/composition/nurzhigitov|date=2024-01-04}}</ref> | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = үйленген<ref name="eldala">{{Cite web|url=https://eldala.kz/dannye/dosye/16939-nurzhigitov-nurzhan-moldiyarovich|title=Нуржан Нуржигитов|lang=ru|publisher=eldala.kz|date=2023-11-15|accessdate=2024-01-02}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20240104073124/https://eldala.kz/dannye/dosye/16939-nurzhigitov-nurzhan-moldiyarovich|date=2024-01-02}}</ref> | Балалары = 6 баласы бар<ref name="eldala" /><ref name="centrasia">{{Cite web|url=https://centrasia.org/person2.php?st=1439273556|title=НУРЖИГИТОВ Нуржан Молдиярович|lang=ru|publisher=centrasia.org|accessdate=2024-01-04}}</ref> | Партиясы = | Білімі = [[Санкт-Петербург мемлекеттік аграрлық университеті|Ленинград ауылшаруашылық институты]] (1991)<br>Жамбыл гуманитарлық-техникалық университет (2008)<ref name="zakonkz" /> | Ғылыми дәрежесі = техника ғылымдарының кандидаты<ref name="informburo" /> | Мамандығы = инженер-механик (1991)<br>экономист (2008)<ref name="zakonkz" /> | Қолтаңбасы = | Сайты = [https://www.gov.kz/memleket/entities/water?lang=kk Су ресурстары және ирригация министрлігінің ресми сайты] | Commons = Nurjan Nurjigitov | Марапаттары = }} '''Нұржан Молдиярұлы Нұржігітов''' ([[31 наурыз]] [[1967 жыл]], [[Жамбыл облысы]]) — [[қазақстан]]дық саяси қайраткер, экономист, 2023 жылғы қыркүйектен [[Қазақстан Республикасы Су ресурстары және ирригация министрлігі|Су ресурстары және ирригация министрі]], 2022–2023 жылдары [[Жамбыл облысы]]ның [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Жамбыл облысы|әкімі]].<ref name="zakonkz">{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/m/amp/download/35414373|title=Нуржигитов Нуржан Молдиярович|lang=ru|publisher=online.zakon.kz|accessdate=2024-01-04}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20240104065846/https://online.zakon.kz/m/amp/download/35414373|date=2024-01-04}}</ref> == Жастық шағы және білімі == Нұржан Нұржігітов [[1967 жыл]]ғы [[31 наурыз]]да,<ref name="zakonkz" /> [[Жамбыл облысы]]нда<ref name="premyer" /> дүниеге келген. Нұржігітов — техника ғылымдарының кандидаты және [[Қазақ ұлттық аграрлық университеті]]нің құрметті профессоры.<ref name="informburo" /> == Мансабы == Еңбек жолын Нұржігітов 1988 жылы, [[Санкт-Петербург мемлекеттік аграрлық университеті|Ленинград ауылшаруашылық институты]]нда техник, комендант болып бастаған.<ref name="premyer" /> 1991 жылы ол [[Жуалы ауданы]]нда, Максим Горький атындағы колхозында механик болды.<ref name="informburo" /> 1992–1996 жылдары ол Жуалы ауданындағы Төле би атындағы агроұйымның бас инженері болса, 1996–1997 жылдары ол Жуалы ауданы әкімі аппаратының ауыл шаруашылығы бөліміндегі бас маман болған.<ref name="centrasia" /> 1997 жылдан 2003 жылға дейін Нұржігітов Жуалы ауданы әкімдігінің экономика бөлімінде бас маман қызметінде болды, 2003–2006 жылдары ол Жуалы ауданы әкімдігінің бір бөлімін басқарып кетті. Одан кейін, 2008 жылға дейін ол әкімдіктің кәсіпкерлік бөліміне басшылық етті.<ref name="zakonkz" /> 2008 жылы ол аудандық әкімдіктен [[Жамбыл облысы|Жамбыл облыс]]тық әкімдігі деңгейіне жетті, ол кезде ол облыс әкімінің ұйымдастыру-инспекторлық және кадр жұмысы бөлімінде облыс әкімінің бас инспекторы болған еді. 2008 жылдан 2011 жылға дейін Нұржігітов облыс әкімі аппаратының мемлекеттік қызмет көрсету сапасының мониторингі жөніндегі даму бөлімінің басшысы болса, 2011–2014 жылдары [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік қызмет істері агенттігі|Қазақстан Мемлекеттік қызмет істері агенттігі]]нің Жамбыл облысы бойынша департаменті басшысының орынбасары болды. 2014–2015 жылдары ол Мемлекеттік қызмет істері және сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігінің Жамбыл облысы бойынша департаментінің Мемлекеттік қызмет және сыбайлас жемқорлықтың алдын алу басқармасының басшысы және 2015 жылғы тамыздан 2018 жылғы ақпанға дейін Жамбыл облысы әкімдігінің ауыл шаруашылығы басқармасының басшысы болды. 2018 жылғы 23 ақпаннан тамызға дейін ол Жамбыл облысы әкімдігінің табиғи ресурстар және табиғатты пайдалануды реттеу басқармасының басшысы қызметінде болған. 2018 жылғы тамыздан 2021 жылғы сәуірге дейін Нұржігітов [[Байзақ ауданы]]ның әкімі болды. Одан кейін, 2022 жылғы 7 сәуірге дейін ол Жамбыл облысы әкімінің орынбасары қызметінде болды.<ref name="zakonkz" /> 2022 жылғы 7 сәуірде Нұржігітов [[Жамбыл облысы]]ның әкімі болып тағайындалды.<ref name="informburo">{{Cite web|url=https://informburo.kz/kaz/newskaz/nurzan-nurzigitov-zambyl-oblysynyn-akimi-bolyp-tagaiyndaldy|title=Нұржан Нұржігітов Жамбыл облысының әкімі болып тағайындалды|lang=kk|publisher=informburo.kz|date=2022-04-07|accessdate=2024-01-02}}</ref> Нұржігітов әкімдігі тұсында Жамбыл облысында су жетіспеушілігі себебінен бірнеше ауданда төтенше жағдай жарияланып, дағдарыс орын алған.<ref name="azattiq" /> 2023 жылғы 4 қыркүйекте [[Қазақстан Республикасының Президенті|президент]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]]тың жарлығымен Нұржан Нұржігітов жаңа құрылған<ref name="azattiq">{{Cite web|url=https://rus.azattyq.org/a/32577536.html|title=Министром водных ресурсов назначен Нуржан Нуржигитов — экс-аким Жамбылской области, где ввели режим ЧС из-за нехватки воды|lang=ru|publisher=[[Азаттық радиосы]]|date=2023-09-04|accessdate=2024-01-04}}</ref> [[Қазақстан Республикасы Су ресурстары және ирригация министрлігі|Су ресурстары және ирригация министрі]] лауазымына тағайындалды да, бұрынғы барлық лауазымынан босатылды.<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/nm-nurzhigitov-turaly-485536|title=Н.М. Нұржігітов туралы|lang=kk|publisher=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты|author=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев, Қасым-Жомарт]]|date=2023-09-04|accessdate=2024-01-02}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20240104071836/https://www.akorda.kz/kz/nm-nurzhigitov-turaly-485536|date=2024-01-04}}</ref> 2023 жылғы 6 ақпан сол лауазымына қайта тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://kaz.zakon.kz/kogam-tynysy/6038401-su-resurstary-zhne-irrigatsiya-ministr-ayta-taayyndaldy.html |title= Су ресурстары және ирригация министрі қайта тағайындалды |lang= kk |publisher= kaz.zakon.kz |date= 2024-02-06 |accessdate= 2024-02-12}}</ref> == Жеке өмірі == Нұржан Нұржігітов үйленген, 6 баласы бар.<ref name="eldala" /><ref name="centrasia" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{Әлихан Смайыловтың министрлер кабинеті}} [[Санат:Жамбыл облысының әкімдері]] [[Санат:Қазақстан су ресурстары және ирригация министрлері]] [[Санат:Қазақстан министрлері]] j2sy9wu7tdebsgvhf2otl8cerea8z7v 0 724876 3591002 3587432 2026-04-24T10:04:09Z TalgatSnow 143530 /* 1931—1940 */ 3591002 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = Үздік фильм үшін «Оскар» сыйлығы | суреті = [[Сурет:Шайқас артынан шайқас.webp|250px]] | сурет атауы = 2026 жылғы жеңімпаз:«[[Шайқас артынан шайқас]]» | фон түсі = | шынайы атауы = {{Lang-en|Academy Award for Best Picture}} | мемлекет = {{USA}} | түрі = | үшін марапатталған = жылдың үздік фильмі | негіз = | жағдайы = | тапсырушы = [[Кинематографиялық Өнер және Ғылым Академиясы]] | негізделді = 1929 | алғашқы иегері = «[[Қанаттар (фильм, 1927)|Қанаттар]]» (1929) | соңғы иегері = «[[Шайқас артынан шайқас]]» (2026) | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = [http://www.oscars.org www.oscars.org] | Commons = Best Picture Academy Award winners }} '''Үздік фильм үшін «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» сыйлығы''' ({{lang-en|Academy Award for Best Picture}}) — Америкалық [[Кинематографиялық Өнер және Ғылым Академиясы]]ның [[1929 жыл]]дан бастап жыл сайын берілетін беделді сыйлығы. Бұл номинация ең беделді болып саналады, ол фильмнің продюсеріне немесе продюсерлеріне беріледі. Оның жеңімпазы, әдетте, марапаттау рәсімінің соңында жарияланады. [[1999 жыл]]дан бастап марапатталушылар саны өндірістік студияны ұсынатын үш негізгі продюсермен шектелді. Бұл ереже «Ғашық Шекспир» фильмі үшін марапатты бес продюсер алғаннан кейін енгізілді. Алайда кейіннен академия бұл ережеден шегінді. [[2009 жыл]]дан бастап бұл сыйлыққа өткен жылдардағы әдеттегі 5 фильмнің орнына 8-10 фильм үміткер болды. Бұл өте үлкен кассасы бар блокбастерлік фильмдерді де атап өту және сол арқылы марапаттау рәсіміне көбірек көрермендерді тарту үшін жасалады.<ref>{{cite web|title=«Оскар»-2010: 10 номинантов в категории «Лучший фильм»|publisher=film.ru|url=http://www.film.ru/newsitem.asp?id=8023|accessdate=2010-26-02|archiveurl=https://archive.today/20120801175353/http://www.film.ru/newsitem.asp?id=8023|archivedate=2012-08-01|deadlink=yes}}</ref> Үздік фильм сыйлығына әдетте [[ағылшын тілі]]нде 40 минут немесе одан да көп уақытқа созылатын көркем фильмдер ұсынылады. Дегенмен, басқа тілдердегі он төрт фильм негізгі сыйлыққа ұсынылды (оның ішінде тек «[[Паразиттер (фильм)|Паразиттер]]» фильмі жеңіске жетті) [[2023 жыл]]ы жаңа талап енгізілді — [[2025 жыл]]дан бастап «Үздік фильм» номинациясында «Оскар» жүлдесіне үміткер болу үшін үміткер фильмдер жеті күннен астам прокатта болуы керек.<ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2023/06/22/oscar_ffilm/|title=Киноакадемия США изменит требования для выдвижения на «Оскар» с 2025 года|description=новость|publisher=Лента.ру|lang=ru|accessdate=2023-06-23|archive-date=2023-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230623023640/https://lenta.ru/news/2023/06/22/oscar_ffilm/|deadlink=no}}</ref> == Лауреаттар және номинанттар тізімі == {{swatch-inline|#EEDD82|• '''Лауреаттар''' арнайы түсте.}} === 1929—1930 === {| class="wikitable" style="width:100%;" |- style="background:#bebebe" ! style="width:5%;"|Жыл/Рәсім ! style="width:27%;"|Фильм ! style="width:27%;"|Кинокомпания(лар) ! style="width:31%;"|Продюсер(лер) ! style="width:5%;"|Дереккөздер |-style="background:#dcdcdc;text-align:center;" |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 3 |<big>'''[[1929]]'''<br></big> ([[Оскар (1929)|1-ші]]) |★ '''«[[Қанаттар (фильм, 1927)|Қанаттар]]»''' | '''[[Paramount Pictures]]''' | '''Люсьен Хаббард''' | style="background:#fff" align="center" rowspan=3|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1601&BSFromYear=1|title=The Academy Award for ''Outsanding Picture'' - 1927/28|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-29|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688HV4zqZ?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=DD71A1898F6EEC81CE1D78C6AC0D9BF1?curTime=1338629959364|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Рэкет (фильм, 1928)|Рэкет]]» | Paramount Pictures | [[Говард Хьюз]] |- style="background:#eee;" | «[[Жетінші аспан (фильм, 1927)|Жетінші аспан]]» | [[20th Century Studios|Fox Film Corporation]] | Уильям Фокс |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1930]]'''<br></big> ([[Оскар (1930, сәуір)|2-ші]]) | ★ '''«[[Бродвей мелодиясы]]»''' | '''[[Metro-Goldwyn-Mayer]]''' | '''Ирвинг Талберг, Лоуренс Уэйнгартен''' | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1601&BSFromYear=2|title=The Academy Award for ''Outsanding Picture'' - 1928/29|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-29|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688HVd4VS?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=13972A73A96FE388E546ED4B9C28D644?curTime=1338629967377|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Алиби (фильм, 1929)|Алиби]]» | [[United Artists]] | Роланд Уэст |- style="background:#eee;" | «[[1929 жылғы Голливуд ревю]]» | Metro-Goldwyn-Mayer | Гарри Рапф |- | «[[Ескі Аризонада]]» | Fox Film Corporation | Уинфилд Шихэн |- style="background:#eee;" | «[[Патриот (фильм, 1928)|Патриот]]» | Paramount Pictures | Эрнст Любич |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1930]]'''<br></big> ([[Оскар (1930, қараша)|3-ші]]) |★ '''«[[Батыс майданда өзгеріс жоқ (фильм, 1930)|Батыс майданда өзгеріс жоқ]]»''' | '''[[Universal Pictures]]''' | '''Карл Леммле-кіші''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1602&BSFromYear=3|title=The Academy Award for ''Outsanding Production'' - 1929/30|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-29|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688HW5t8n?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=1C1178A5F5EF8112803A5B0E04552D3B?curTime=1338629974255|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Үлкен үй (фильм, 1930)|Үлкен үй]]» | [[Metro-Goldwyn-Mayer]] | Ирвинг Талберг |- style="background:#eee;" | «[[Дизраэли (фильм)|Дизраэли]]» | [[Warner Bros.]] | Джек Уорнер, Дэррил Фрэнсис Занук |- | «[[Махаббат шеруі]]» |[[Paramount Pictures]] |Эрнст Любич |- style="background:#eee;" | «[[Ажырасу (фильм, 1930)|Ажырасу]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |Роберт Леонард |- style="background:#FAEB86" |} === 1931—1940 === {| class="wikitable" style="width:100%;" |- style="background:#bebebe" ! style="width:5%;"|Жыл/Рәсім ! style="width:27%;"|Фильм ! style="width:27%;"|Кинокомпания(лар) ! style="width:31%;"|Продюсер(лер) ! style="width:5%;"|Дереккөздер |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1931]]'''<br></big> ([[Оскар (1931)|4-ші]]) | ★ '''«[[Симаррон (фильм, 1931)|Симаррон]]»''' | '''[[RKO Radio Pictures]]''' | '''Уильям Лебарон''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1602&BSFromYear=4|title=The Academy Award for ''Outsanding Production'' - 1930/31|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-29|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688HWYQ61?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=B5314E1B0A7FFC3E14884CAE7B5E0865?curTime=1338629981063|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Ист Линн (фильм)|Ист Линн]]» | [[20th Century Studios|Fox Film Corporation]] | Уинфилд Шихэн |- style="background:#eee;" | «[[Бірінші бетте (фильм, 1931)|Бірінші бетте]]» | [[United Artists]] | [[Говард Хьюз]] |- | «[[Скиппи (фильм, 1931)|Скиппи]]» | Paramount Pictures | Адольф Цукор |- style="background:#eee;" | «[[Саудагер Хорн]]» | Metro-Goldwyn-Mayer | Ирвинг Талберг |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 8 |<big>'''[[1932]]'''<br></big> ([[Оскар (1932)|5-ші]]) | ★ '''«[[Гранд Отель (фильм)|Гранд Отель]]»''' | '''Metro-Goldwyn-Mayer''' | '''Ирвинг Тальберг''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 8|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1602&BSFromYear=5|title=The Academy Award for ''Outsanding Production'' - 1931/32|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-29|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688HX0jXH?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=B07962570EB197707C7B2BD6ABDB52F7?curTime=1338629987819|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Эрроусмит]]» | United Artists | Сэмюэл Голдвин |- style="background:#eee;" | «[[Жаман қыз (фильм, 1931)|Жаман қыз]]» | Fox Film Corporation | Уинфилд Шихэн |- | «[[Чемпион (фильм, 1931)|Чемпион]]» | Metro-Goldwyn-Mayer | Кинг Видор |- style="background:#eee;" | «[[Бес жұлдызды финал]]» | [[First National Pictures]] | Хэл Б. Уоллис |- | «[[Сенімен бір сағат]]» |Paramount Pictures |Эрнст Любич |- style="background:#eee;" | «[[Шанхай экспресс (фильм, 1932)|Шанхай экспресс]]» |Paramount Pictures |Адольф Цукор |- | «[[Күлімсіреген лейтенант]]» |Paramount Pictures |Эрнст Любич |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 10 |<big>'''[[1934]]'''<br></big> ([[Оскар (1934)|6-ші]]) | ★ '''«[[Кавалькада (фильм)|Кавалькада]]»''' | '''Fox Film Corporation''' | '''Уинфилд Шихэн''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 10|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1602&BSFromYear=6|title=The Academy Award for ''Outsanding Production'' - 1932/33|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-29|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688HXT9D5?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=319C2978EC92D3B9626BD806B7A7B3FF?curTime=1338629994612|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Қош бол, майдан! (фильм, 1932)|Қош бол, майдан!]]» | Paramount Pictures | Адольф Цукор |- style="background:#eee;" | «[[42-ші көше (фильм)|42-ші көше]]» | Warner Bros. | Дэррил Фрэнсис Занук |- | «[[Мен қашқынымын]]» | Warner Bros. | Хэл Б. Уоллис |- style="background:#eee;" | «[[Бір күндік ханым]]» | [[Columbia Pictures]] | [[Фрэнк Капра]] |- | «[[Кішкентай әйелдер (фильм, 1933)|Кішкентай әйелдер]]» |RKO Radio Pictures |Мериан К. Купер, Кеннет Макгауэн |- style="background:#eee;" | «[[VIII Генрихтың жеке өмірі]]» |United Artists |Александр Корда |- | «[[Ол оған әділетсіздік жасады]]» |Paramount Pictures |Уильям Лебарон |- style="background:#eee;" | «[[Smilin' Through]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |Ирвинг Тальберг |- | «[[Штат жәрмеңкесі (фильм, 1933)|Штат жәрмеңкесі]]» |Fox Film Corporation |Уинфилд Шихэн |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 12 |<big>'''[[1935]]'''<br></big> ([[Оскар (1935)|7-ші]]) | ★ '''«[[Бір түні болған оқиға]]»''' | '''Columbia Pictures''' | '''[[Фрэнк Капра]], Гарри Кон''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 12|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1602&BSFromYear=7|title=The Academy Award for ''Outsanding Production'' - 1934|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-29|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688HXw9Xm?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=188CF012CDEEF3585C92F329F3532E6C?curTime=1338630001546|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Уимпоул-стриттегі Барреттер]]» | Metro-Goldwyn-Mayer | Ирвинг Тальберг |- style="background:#eee;" | «[[Клеопатра (фильм, 1934)|Клеопатра]]» | Paramount Pictures | Сесил Блаунт Демилль |- | «[[Қылымсу жолы]]» | First National Pictures | Джек Уорнер, Хэл Б. Уоллис, Роберт Лорд |- style="background:#eee;" | «[[Көңілді ажырасу]]» | Warner Bros. | Лу Эдельман |- | «[[Міне, Әскери-теңіз күштері]]» |RKO Radio Pictures |Мериан К. Купер, Кеннет Макгауэн |- style="background:#eee;" | «[[Ротшильд әулеті]]» |Twentieh Century Pictures, United Artists |Дэррил Фрэнсис Занук, Уильям Гетц, Рэймонд Гриффит |- | «[[Өмірге еліктеу (фильм, 1934)|Өмірге еліктеу]]» |Universal Pictures |Джон М. Стал |- style="background:#eee;" | «[[Арық адам (фильм)|Арық адам]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |Хант Стромберг |- | «[[Махаббаттың бір түні]]» |Columbia Pictures |Гарри Кон, Эверетт Рискин |- style="background:#eee;" | «[[Жасасын Вилья!]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |Дэвид Селзник |- | «[[Ақ шеру (фильм)|Ақ шеру]]» |Fox Film Corporation |Джесси Ласки |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 12 |<big>'''[[1936]]'''<br></big> ([[Оскар (1936)|8-ші]]) | ★ '''«[[«Баунти» көтерілісі (фильм, 1935)|„Баунти“ көтерілісі]]»''' | '''Metro-Goldwyn-Mayer''' | '''Ирвинг Тальберг, Альберт Левин''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 12|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1602&BSFromYear=8|title=The Academy Award for ''Outsanding Production'' - 1935|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-29|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688HYOsCL?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=A37F5AFAA27FE1452E38378670D6DBB9?curTime=1338630008326|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Элис Адамс (фильм)|Элис Адамс]]» | RKO Radio Pictures | Пендро С. Берман |- style="background:#eee;" | «[[1936 жылғы Бродвей әуені]]» | Metro-Goldwyn-Mayer | Джон В. Консидайн-кіші |- | «[[Капитан Блад (фильм, 1935)|Капитан Блад]]» | Warner Bros. | Гарри Джо Браун, Хэл Б. Уоллис, Гордон Холлингшед |- style="background:#eee;" | «[[Дэвид Копперфильд (фильм, 1935)|Дэвид Копперфильд]]» | Metro-Goldwyn-Mayer | [[Дэвид Селзник]] |- | «[[Мәлімдеуші (фильм, 1935)|Мәлімдеуші]]» |RKO Radio Pictures |[[Джон Форд]] |- style="background:#eee;" | «[[Бенгал ұланының өмірі]]» |Paramount Pictures |Луис Д. Лайтон |- | «[[Жазғы түндегі арман]]» |Warner Bros. |Хенри Блэнк |- style="background:#eee;" | «[[Аласталғандар (фильм, 1935)|Аласталғандар]]» |Twentieth Century Pictures, United Artists |Дэррил Фрэнсис Занук |- | «[[Шәлкез мінезді Мариетта]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |Хант Стромберг |- style="background:#eee;" | «[[Ruggles of Red Gap]]» |Paramount Pictures |Артур Хорнблоу-кіші |- | «[[Цилиндр (фильм)|Цилиндр]]» |RKO Radio Pictures |Пендро С. Берман |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 10 |<big>'''[[1937]]'''<br></big> ([[Оскар (1937)|9-ші]]) | ★ '''«[[Ұлы Зигфилд]]»''' | '''Metro-Goldwyn-Mayer''' | '''Хант Стромберг''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 10|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1602&BSFromYear=9|title=The Academy Award for ''Outsanding Production'' - 1936|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-29|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688HYrWAm?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=D908832445FE562FB9C5822C2B050F50?curTime=1338630015193|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Энтони Эдверс]]» |Warner Bros. |Хенри Блэнк |- style="background:#eee;" | «[[Додсворт]]» |United Artists |Сэмюэл Голдвин, Мерритт Халберт |- | «[[Жала жабылған ханым]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |Лоуренс Уайнгартен |- style="background:#eee;" | «[[Мистер Дидс қалаға кетеді]]» |Columbia Pictures |[[Фрэнк Капра]] |- | «[[Ромео және Джульетта (фильм, 1936)|Ромео және Джульетта]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |Ирвинг Тальберг |- style="background:#eee;" | «[[Сан-Франциско (фильм)|Сан-Франциско]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |Джон Эмерсон, Бернард Х. Химэн |- | «[[Луи Пастердің хикаясыы]]» |Warner Bros. |Хенри Блэнк |- style="background:#eee;" | «[[Екі қала туралы ертегі (фильм)|Екі қала туралы ертегі]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |Дэвид Селзник |- | «[[Үш ақылды қыз]]» |Universal Pictures |Джо Пастернак, Чарльз Р. Роджерс |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 10 |<big>'''[[1938]]'''<br></big> ([[Оскар (1938)|10-ші]]) | ★ '''«[[Эмиль Золя өмірі]]»''' | '''Warner Bros.''' | '''Хенри Блэнк''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 10|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1602&BSFromYear=10|title=The Academy Award for ''Outsanding Production'' - 1937|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-29|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688HZKUgY?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=F1A3EB6911D23B4E36315F958C6D3101?curTime=1338630022101|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Қорқынышты шындық]]» |Columbia Pictures |[[Лео Маккэри]], Эверетт Рискин |- style="background:#eee;" | «[[Батыл капитандар]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |Луис Д. Лайтон |- | «[[Тұйық (фильм, 1937)|Тұйық]]» | United Artists |Сэмюэл Голдвин, Мерритт Халберт |- style="background:#eee;" | «[[Берекелі жер]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |Ирвинг Тальберг, Альберт Левин |- | «[[Ескі Чикагода]]» |20th Century Fox |Дэррил Фрэнсис Занук, Кеннет Макгауэн |- style="background:#eee;" | «[[Жоғалған көкжиек (фильм, 1937)|Жоғалған көкжиек]]» |Columbia Pictures |[[Фрэнк Капра]] |- | «[[Жүз ер адам және қыз]]» |Universal Pictures |Джо Пастернак, Чарльз Р. Роджерс |- style="background:#eee;" | «[[Сахнаға есік]]» |RKO Radio Pictures |Пендро С. Берман |- | «[[Жұлдыз туылды (фильм, 1937)|Жұлдыз туылды]]» |United Artists |Дэвид Селзник |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 10 |<big>'''[[1939]]'''<br></big> ([[Оскар (1939)|11-ші]]) | ★ '''«[[Өзіңмен бірге ала алмайсын]]»''' | '''Columbia Pictures''' | '''[[Фрэнк Капра]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 10|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1602&BSFromYear=11|title=The Academy Award for ''Outsanding Production'' - 1938|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-29|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688HZnP2g?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=DED71F2BE59C4B1A97378B14B825E5E8?curTime=1338630028997|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Робин Гудтың шытырман оқиғалары]]» |Warner Bros. |Хэл Б. Уоллис, Хенри Блэнк |- style="background:#eee;" | «[[Александрдың рагтайм тобы]]» |20th Century Fox |Дэррил Фрэнсис Занук, Гарри Джо Браун |- | «[[Ұлдар қаласы]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |Джон В. Консидайн-кіші |- style="background:#eee;" | «[[Цитадель (фильм, 1938)|Цитадель]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |Виктор Сэвилл |- | «[[Төрт қыз]]» |Warner Bros. |Хенри Блэнк, Хэл Б. Уоллис |- style="background:#eee;" | «[[Ұлы елес]]» |World Pictures |Альберт Пинкович, Фрэнк Роллмер |- | «[[Езабел (фильм)|Езабел]]» |Warner Bros. |Хенри Блэнк, Хэл Б. Уоллис |- style="background:#eee;" | «[[Пигмалион (фильм, 1938)|Пигмалион]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |Габриэль Паскаль |- | «[[Сынақ ұшқышы (фильм)|Сынақ ұшқышы]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |Луис Д. Лайтон |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 10 |<big>'''[[1940]]'''<br></big> ([[Оскар (1940)|12-ші]]) | ★ '''«[[Жел өтіндегі тағдырлар (фильм)|Жел өтіндегі тағдырлар]]»''' | '''Metro-Goldwyn-Mayer''' | '''Дэвид Селзник''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 10|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1602&BSFromYear=12|title=The Academy Award for ''Outsanding Production'' - 1939|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-29|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688HaG7xd?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=2984B8102D19B13BA5F4727D2349F236?curTime=1338630035828|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Қараңғы жеңіс]]» |Warner Bros. |Дэвид Льюис |- style="background:#eee;" | «[[Қош бол, мистер Чипс]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |Виктор Сэвилл |- | «[[Махаббат романы (фильм)|Махаббат романы]]» |RKO Radio Pictures |[[Лео Маккэри]] |- style="background:#eee;" | «[[Мистер Смит Вашингтонға бара жатыр]]» |Columbia Pictures |[[Фрэнк Капра]] |- | «[[Ниночка]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |Сидни Фрэнклин |- style="background:#eee;" | «[[Тышқандар мен адамдар туралы (фильм, 1939)|Тышқандар мен адамдар туралы]]» |United Artists |[[Льюис Майлстоун]] |- | «[[Дилижанс (фильм)|Дилижанс]]» |United Artists |Уолтер Уэнджер |- style="background:#eee;" | «[[Оз елінің сиқыршысы (фильм, 1939)|Оз елінің сиқыршысы]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |Мервин Лерой |- | «[[Найзағайлы асу (фильм, 1939)|Найзағайлы асу]]» |United Artists |Сэмюэл Голдвин |} === 1941—1950 === {| class="wikitable" style="width:100%;" |- style="background:#bebebe" ! style="width:5%;"|Жыл/Рәсім ! style="width:27%;"|Фильм ! style="width:27%;"|Кинокомпания(лар) ! style="width:31%;"|Продюсер(лер) ! style="width:5%;"|Дереккөздер |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 10 |<big>'''[[1941]]'''<br></big> ([[Оскар (1941)|13-ші]]) |★ '''«[[Ребекка (фильм, 1940)|Ребекка]]»''' | '''[[United Artists]]''' | '''Дэвид Селзник''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 10|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1602&BSFromYear=13|title=The Academy Award for ''Outsanding Production'' - 1940|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688HaisQp?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=B7766E8892E9907746B9675E687A9087?curTime=1338630042696|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Мұның бәрі және аспан]]» |[[Warner Bros.]] |Джек Уорнер, Хэл Б. Уоллис, Дэвид Льюис |- style="background:#eee;" | «[[Шетелдік корреспондент (фильм)|Шетелдік корреспондент]]» |United Artists |Уолтер Уэнджер |- | «[[Ыза шоғы (фильм)|Ыза шоғы]]» |[[20th Century Fox]] |Дэррил Фрэнсис Занук, Наннэлли Джонсон |- style="background:#eee;" | «[[Ұлы диктатор]]» |United Artists |[[Чарли Чаплин]] |- | «[[Китти Фойл]]» |RKO Radio Pictures |Дэвид Хемпстид |- style="background:#eee;" | «[[Хат (фильм, 1940)|Хат]]» |Warner Bros. |Хэл Б. Уоллис |- | «[[Үйге ұзақ сапар]]» |United Artists |[[Джон Форд]] |- style="background:#eee;" | «[[Біздің қала]]» |United Artists |Сол Лессер |- | «[[Филадельфиялық хикая]]» |[[Metro-Goldwyn-Mayer]] |[[Джозеф Лео Манкевич]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 10 |<big>'''[[1942]]'''<br></big> ([[Оскар (1942)|14-ші]]) |★ '''«[[Аңғарым қандай жасыл еді]]»''' | '''20th Century Fox''' | '''Дэррил Фрэнсис Занук''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 10|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1603&BSFromYear=14|title=The Academy Award for ''Outsanding Motion Picture'' - 1941|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688HbBeT4?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=14F600028A99E6F244A74792EC7C47B3?curTime=1338630049547|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Шаңда гүлдейді]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |Ирвинг Эшер |- style="background:#eee;" | «[[Азамат Кейн]]» |RKO Radio Pictures |[[Орсон Уэллс]] |- | «[[Міне, Джордан мырза]]» |[[Columbia Pictures]] |Эверетт Рискин |- style="background:#eee;" | «[[Таңды кешіктіріңіз]]» |[[Paramount Pictures]] |Артур Хорнблоу-кіші |- | «[[Кішкентай түлкілер]]» |RKO Radio Pictures |Сэмюэл Голдвин |- style="background:#eee;" | «[[Мальта сұңқары (фильм, 1941)|Мальта сұңқары]]» |Warner Bros. |Хэл Б. Уоллис |- | «[[Бір аяғы аспанда]]» |Warner Bros. |Хэл Б. Уоллис |- style="background:#eee;" | «[[Сержант Йорк]]» |Warner Bros. |Хэл Б. Уоллис, Джесси Ласки |- | «[[Күдік (фильм, 1941)|Күдік]]» |RKO Radio Pictures |[[Альфред Хичкок]] |- style="background:#FAEB86" | rowspan="10" style="background:#fff" align="center" |<big>'''[[1943]]'''<br></big> ([[Оскар (1943)|15-ші]]) |★ '''«[[Миссис Минивер]]»''' | '''Metro-Goldwyn-Mayer''' | '''Сидни Фрэнклин''' | rowspan="10" style="background:#fff" align="center" |<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1603&BSFromYear=15|title=The Academy Award for ''Outsanding Motion Picture'' - 1942|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688Hbepyy?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=8DEF2C226469CDD053A00FBE84133419?curTime=1338630056491|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[49-ші параллель (фильм)|49-ші параллель]]» |Columbia Pictures |Майкл Пауэлл |- style="background:#eee;" | «[[Кингс Роу (фильм)|Кингс Роу]]» |Warner Bros. ||Хэл Б. Уоллис |- | «[[Керемет Эмберсондар]]» |RKO Radio Pictures |[[Орсон Уэллс]] |- style="background:#eee;" | «[[The Pied Piper]]» |20th Century Fox |Наннэлли Джонсон |- | «[[Янки мақтанышы]]» |RKO Radio Pictures |Сэмюэл Голдвин |- style="background:#eee;" | «[[Кездейсоқ егін жинау]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |Сидни Фрэнклин |- | «[[Қаладағы әңгімелер]]» |Columbia Pictures |[[Джордж Стивенс]] |- style="background:#eee;" | «[[Уэйк аралы (фильм)|Уэйк аралы]]» |Paramount Pictures |Джозеф Систром |- | «[[Янки Дудл Денди]]» |Warner Bros. |Джек Уорнер, Хэл Б. Уоллис, Уильям Кэгни |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 10 |<big>'''[[1944]]'''<br></big> ([[Оскар (1944)|16-ші]]) |★ '''«[[Касабланка (фильм)|Касабланка]]»''' | '''Warner Bros.''' | '''Хэл Б. Уоллис''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 10|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1603&BSFromYear=16|title=The Academy Award for ''Outsanding Motion Picture'' - 1943|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688Hc7KrB?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=35F7D8B19E027FFD92F4DA5EA6B22354?curTime=1338630063305|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Қоңырау кімге соғылады (фильм)|Қоңырау кімге соғылады]]» |Paramount Pictures |Сэм Вуд |- style="background:#eee;" | «[[Жұмақ күте тұрады (фильм, 1943)|Жұмақ күте тұрады]]» |20th Century Fox |Эрнст Любич |- | «[[Адам комедиясы]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |Кларенс Браун |- style="background:#eee;" | «[[Біз қызмет ететін жерде]]» |United Artists |Ноэл Кауард |- | «[[Мадам Кюри (фильм)|Мадам Кюри]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |Сидни Фрэнклин |- style="background:#eee;" | «[[Неғұрлым көп болса, соғұрлым көңілді]]» |Columbia Pictures |[[Джордж Стивенс]] |- | «[[Окс-Боу оқиғасы]]» |20th Century Fox |Ламар Тротти |- style="background:#eee;" | «[[Бернадетт әні (фильм)|Бернадетт әні]]» |20th Century Fox |Уильям Перлберг |- | «[[Рейндегі күзет]]» |Warner Bros. |Хэл Б. Уоллис |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1945]]'''<br></big> ([[Оскар (1945)|17-ші]]) |★ '''«[[Өз жолымен жүрем]]»''' | '''Paramount Pictures''' | '''[[Лео Маккэри]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1604&BSFromYear=17|title=The Academy Award for ''Best Motion Picture'' - 1944|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688Hca8S1?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=DB172D5A5197A9ADF0DB989FFFCCA0F0?curTime=1338630070107|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Қосарлы өтемақы]]» |Paramount Pictures |жозеф Систром |- style="background:#eee;" | «[[Газ жарығы (фильм, 1944)|Газ жарығы]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |Артур Хорнблоу-кіші |- | «[[Сен кеткеннен бері]]» |United Artists |[[Дэвид Селзник]] |- style="background:#eee;" | «[[Вильсон (фильм)|Вильсон]]» |20th Century Fox |Дэррил Фрэнсис Занук |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1946]]'''<br></big> ([[Оскар (1946)|18-ші]]) |★ '''«[[Жоғалған уикэнд (фильм)|Жоғалған уикэнд]]»''' | '''Paramount Pictures''' | '''Чарльз Брэкетт''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1604&BSFromYear=18|title=The Academy Award for ''Best Motion Picture'' - 1945|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688Hd35PH?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=E3CB9DC0BCED92A18B0A78C4D61D5D8A?curTime=1338630076998|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Зәкірді көтеріңдер]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |Джо Пастернак |- style="background:#eee;" | «[[Әулие Марияның қоңыраулары]]» |RKO Radio Pictures |[[Лео Маккэри]] |- | «[[Милдред Пирс (фильм)|Милдред Пирс]]» |Warner Bros. |Джерри Уолд |- style="background:#eee;"| | «[[Дуаланған]]» |United Artists |Дэвид Селзник |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1947]]'''<br></big> ([[Оскар (1947)|19-ші]]) |★ '''«[[Өміріміздің ең жақсы жылдары]]»''' | '''RKO Radio Pictures''' | '''Сэмюэл Голдвин''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1604&BSFromYear=19|title=The Academy Award for ''Best Motion Picture'' - 1946|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688HdVUYx?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=C57FD157333D9388AA0C632CA092969D?curTime=1338630083768|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Генрих V (фильм, 1944)|Генрих V]]» |United Artists |[[Лоуренс Оливье]] |- style="background:#eee;" | «[[Бұл ғажайып өмір]]» |RKO Radio Pictures |[[Фрэнк Капра]] |- | «[[Ұстара жүзі бойынша]]» |20th Century Fox |Дэррил Фрэнсис Занук |- style="background:#eee;" | «[[The Yearling]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |Сидни Фрэнклин |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1948]]'''<br></big> ([[Оскар (1948)|20-ші]]) |★ '''«[[Джентльмендік келісім (фильм)|Джентльмендік келісім]]»''' | '''20th Century Fox''' | '''Дэррил Фрэнсис Занук''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1604&BSFromYear=20|title=The Academy Award for ''Best Motion Picture'' - 1947|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688Hdy9Jj?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=0012DA97EBD4542777A1E65F7504955C?curTime=1338630090612|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Епископтың әйелі]]» |RKO Radio Pictures |Сэмюэл Голдвин |- style="background:#eee;" | «[[Айқаспалы атыс (фильм, 1947)|Айқаспалы атыс]]» |RKO Radio Pictures |Адриан Скотт |- | «[[Үміт құшағында (фильм, 1946)|Үміт құшағында]]» |General Film Distributors |Рональд Ним |- style="background:#eee;" | «[[34-ші көшедегі ғажайып (фильм, 1947)|34-ші көшедегі ғажайып]]» |20th Century Fox |Уильям Перлберг |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1949]]'''<br></big> ([[Оскар (1949)|21-ші]]) |★ '''«[[Гамлет (фильм, 1948)|Гамлет]]»''' | '''[[Rank Organisation]]''' | '''[[Лоуренс Оливье]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1604&BSFromYear=21|title=The Academy Award for ''Best Motion Picture'' - 1948|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688HeQupj?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=58236B0E01412A002D7B047FEDD8FC4E?curTime=1338630097452|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Джонни Белинда]]» |Warner Bros. |Джерри Уолд |- style="background:#eee;" | «[[Қызыл аяқ киім]]» |Eagle-Lion Films |Майкл Пауэлл, Эмерих Прессбургер |- | «[[Жылан шұңқыры]]» |20th Century Fox |Анатоль Литвак, Роберт Басслер |- style="background:#eee;" | «[[Сьерра-Мадре қазынасы (фильм)|Сьерра-Мадре қазынасы]]» |Warner Bros. |Хенри Блэнк |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1950]]'''<br></big> ([[Оскар (1950)|22-ші]]) |★ '''«[[Патшаның бүкіл жасағы (фильм, 1949)|Патшаның бүкіл жасағы]]»''' | '''Columbia Pictures''' | '''Роберт Россен''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1604&BSFromYear=22|title=The Academy Award for ''Best Motion Picture'' - 1949|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688HetGs5?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=452BC5CA55CEA00A31C719F25AD3F2CF?curTime=1338630104352|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Соғыс алаңы (фильм)|Соғыс алаңы]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |Дори Скэри |- style="background:#eee;" | «[[Мұрагер (фильм)|Мұрагер]]» |Paramount Pictures | [[Уильям Уайлер]] |- | «[[Үш әйелге хат]]» |20th Century Fox |Сол Сигел |- style="background:#eee;" | «[[Сағат 12, жоғарғы]]» |20th Century Fox |Дэррил Фрэнсис Занук |} === 1951—1960 === {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="width:5%;"|Жыл/Рәсім ! style="width:27%;"|Фильм ! style="width:27%;"|Кинокомпания(лар) ! style="width:31%;"|Продюсер(лер) ! style="width:5%;"|Дереккөздер |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1951]]'''<br></big> ([[Оскар (1951)|23-ші]]) |★ '''«[[Барлығы Ева туралы]]»''' | '''[[20th Century Fox]]''' | '''Дэррил Фрэнсис Занук''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1604&BSFromYear=23|title=The Academy Award for ''Best Motion Picture'' - 1950|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688HfNEkK?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=860782DC096DEE9AD952971CCBA1EECC?curTime=1338630111289|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Кеше туған]]» |[[Columbia Pictures]] |Сильвен Саймон |- style="background:#eee;" | «[[Қалыңдықтың әкесі (фильм, 1950)|Қалыңдықтың әкесі]]» |[[Metro-Goldwyn-Mayer]] |Сэм Зимбалист |- | «[[Сүлеймен патшаның кеніші (фильм, 1950)|Сүлеймен патшаның кеніші]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |Сэм Зимбалист |- style="background:#eee;" | «[[Сансет Бульвары (фильм)|Сансет Бульвары]]» |[[Paramount Pictures]] |Чарльз Брэкетт |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1952]]'''<br></big> ([[Оскар (1952)|24-ші]]) |★ '''«[[Париждегі американдық (фильм)|Париждегі американдық]]»''' | '''Metro-Goldwyn-Mayer''' | '''Артур Фрид''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1604&BSFromYear=24|title=The Academy Award for ''Best Motion Picture'' - 1951|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688HfpRgD?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=5F0B8060BE9AFB4377136FF4609EC07C?curTime=1338630118077|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Таң атқанша шешім]]» |20th Century Fox |Анатоль Литвак, Фрэнк МакКерти |- style="background:#eee;" | «[[Күн астындағы орын (фильм, 1951)|Күн астындағы орын]]» |Paramount Pictures |[[Джордж Стивенс]] |- | «[[Камо грядеши (фильм, 1951)|Камо грядеши]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |Сэм Зимбалист |- style="background:#eee;" | «[[«Тілек» трамвайы (фильм, 1951)|„Тілек“ трамвайы]]» |[[Warner Bros.]] |Чарлз К. Фелдмэн |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1953]]'''<br></big> ([[Оскар (1953)|25-ші]]) |★ '''«[[Әлемдегі ең керемет шоу]]»''' | '''Paramount Pictures''' | '''Сесил Блаунт Демилль''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1604&BSFromYear=25|title=The Academy Award for ''Best Motion Picture'' - 1952|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688HgHayP?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=1194DBBEA16473667DD61DD0B15FAFE0?curTime=1338630124783|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Тапа-талтүс (фильм)|Тапа-талтүс]]» |[[United Artists]] |[[Стэнли Крамер]] |- style="background:#eee;" | «[[Айвенго (фильм, 1952)|Айвенго]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |Пендро С. Берман |- | «[[Мулен Руж (фильм, 1952)|Мулен Руж]]» |United Artists |[[Джон Хьюстон]] |- style="background:#eee;" | «[[Тыныш адам]]» |[[Republic Pictures]] |[[Джон Форд]], Мериан К. Купер |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1954]]'''<br></big> ([[Оскар (1954)|26-ші]]) |★ '''«[[Қазірден бастап мәңгілікке шейін (фильм)|Қазірден бастап мәңгілікке шейін]]»''' | '''Columbia Pictures''' | '''Бадди Адлер''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1604&BSFromYear=26|title=The Academy Award for ''Best Motion Picture'' - 1953|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688HgjttF?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=2C813649454EA232C5902AC0B4810871?curTime=1338630131533|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Юлий Цезарь (фильм, 1953)|Юлий Цезарь]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |Джон Хаусман |- style="background:#eee;" | «[[The Robe]]» |20th Century Fox |Фрэнк Росс |- | «[[Рим демалысы]]» |Paramount Pictures |[[Уильям Уайлер]] |- style="background:#eee;" | «[[Шейн (фильм)|Шейн]]» |Paramount Pictures |[[Джордж Стивенс]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1955]]'''<br></big> ([[Оскар (1955)|27-ші]]) |★ '''«[[Жағалауда]]»''' | '''Columbia Pictures''' | '''Сэм Шпигель''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1604&BSFromYear=27|title=The Academy Award for ''Best Motion Picture'' - 1954|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688HhCDKN?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=66F86A2A62409591ED0B492326DB3005?curTime=1338630138270|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Кейн көтерілісі]]» |Columbia Pictures |[[Стэнли Крамер]] |- style="background:#eee;" | «[[Ауыл қызы]]» |Paramount Pictures |Уильям Перлберг |- | «[[Жеті ағайынды үшін жеті қалыңдық]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |Джек Каммингс |- style="background:#eee;" | «[[Фонтандағы үш тиін]]» |20th Century Fox |Сол Сигел |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1956]]'''<br></big> ([[Оскар (1956)|28-ші]]) |★ '''«[[Марти (фильм)|Марти]]»''' | '''United Artists''' | '''Гарольд Хехт''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1604&BSFromYear=28|title=The Academy Award for ''Best Motion Picture'' - 1955|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688HheSM6?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=548917E7223A6B8059E5B3551DE16E0A?curTime=1338630145006|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Махаббат — бұл керемет нәрсе]]» |20th Century Fox |Бадди Адлер |- style="background:#eee;" | «[[Мистер Робертс (фильм)|Мистер Робертс]]» |Warner Bros. |Лилэнд Хэйуорд |- | «[[Пикник (фильм)|Пикник]]» |Columbia Pictures |Фред Колмар |- style="background:#eee;" | «[[The Rose Tattoo]]» |Paramount Pictures |Хэл Б. Уоллис |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1957]]'''<br></big> ([[Оскар (1957)|29-ші]]) |★ '''«[[Әлемді 80 күн ішінде шарлау (фильм, 1956)|Әлемді 80 күн ішінде шарлау]]»''' | '''United Artists''' | '''Майкл Тодд''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1604&BSFromYear=29|title=The Academy Award for ''Best Motion Picture'' - 1956|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688Hi7ADd?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=3FDAF3553BB3A4D8EC33832AD11A83F2?curTime=1338630151839|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Достық сендіру]]» |Allied Artists, Metro-Goldwyn-Mayer |[[Уильям Уайлер]] |- style="background:#eee;" | «[[Гигант (фильм)|Гигант]]» |Warner Bros. |[[Джордж Стивенс]], Генри Гинсберг |- | «[[Патша және мен]]» |20th Century Fox |Чарльз Брэкетт |- style="background:#eee;" | «[[Он өсиет (фильм, 1956)|Он өсиет]]» |Paramount Pictures |Сесил Блаунт Демилль |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1958]]'''<br></big> ([[Оскар (1958)|30-ші]]) |★ '''«[[Квай өзенінің көпірі]]»''' | '''Columbia Pictures''' | '''Сэм Шпигель''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1604&BSFromYear=30|title=The Academy Award for ''Best Motion Picture'' - 1957|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688HicLE1?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=DC40EFAEAE2C138B3A9091149C5312DF?curTime=1338630159271|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Пейтон-плейс (фильм)|Пейтон-плейс]]» |20th Century Fox |Джерри Уолд |- style="background:#eee;" | «[[Сайонара (фильм)|Сайонара]]» |Warner Bros. |Уильям Гетц |- | «[[12 ашулы кісі (фильм, 1957)|12 ашулы кісі]]» |United Artists |Генри Фонда, Реджинальд Роуз |- style="background:#eee;" | «[[Айыптау куәгері]]» |United Artists |Артур Хорнблоу-кіші |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1959]]'''<br></big> ([[Оскар (1959)|31-ші]]) |★ '''«[[Жижи (фильм, 1958)|Жижи]]»''' | '''Metro-Goldwyn-Mayer''' | '''Артур Фрид''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1604&BSFromYear=31|title=The Academy Award for ''Best Motion Picture'' - 1958|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688Hj4yQc?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=CFAE949580B98D68EB670807A8A17653?curTime=1338630166114|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Мэйм апай]]» |Warner Bros. |Джек Уорнер |- style="background:#eee;" | «[[Ыстық қаңылтыр шатырдағы мысық (фильм, 1958)|Ыстық қаңылтыр шатырдағы мысық]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |Лоуренс Уайнгартен |- | «[[Бағынбайтындар]]» |United Artists |[[Стэнли Крамер]] |- style="background:#eee;" | «[[Жеке үстелдер]]» |United Artists |Гарольд Хехт |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1960]]'''<br></big> ([[Оскар (1960)|32-ші]]) |★ '''«[[Бен-Гур (фильм, 1959)|Бен-Гур]]»''' | '''Metro-Goldwyn-Mayer''' | '''Сэм Цимбалист''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1604&BSFromYear=32|title=The Academy Award for ''Best Motion Picture'' - 1959|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688HjXNpy?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=571C69DEF1D297248D451818A2AB0496?curTime=1338630172871|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Өлтіру анатомиясы]]» |Columbia Pictures |Отто Премингер |- style="background:#eee;" | «[[Анна Франк күнделігі (фильм)|Анна Франк күнделігі]]» |20th Century Fox |[[Джордж Стивенс]] |- | «[[Монах әйел тарихы]]» |Warner Bros. |Хенри Блэнк |- style="background:#eee;" | «[[Шыңдағы орын (фильм)|Шыңдағы орын]]» |British Lion Films |Джеймс Вульф, Джон Вульф |} === 1961—1970 === {| class="wikitable" style="width:100%;" |- style="background:#bebebe" ! style="width:5%;"|Жыл/Рәсім ! style="width:27%;"|Фильм ! style="width:27%;"|Кинокомпания(лар) ! style="width:31%;"|Продюсер(лер) ! style="width:5%;"|Дереккөздер |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1961]]'''<br></big> ([[Оскар (1961)|33-ші]]) |★ '''«[[Пәтер (фильм, 1960)|Пәтер]]»''' | '''[[United Artists]]''' | '''[[Билли Уайлдер]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1604&BSFromYear=33|title=The Academy Award for ''Best Motion Picture'' - 1960|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688Hk095m?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=6927553B7B30A0782B97787DEABD4816?curTime=1338630179740|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Форт Аламо (фильм, 1960)|Форт Аламо]]» |United Artists |[[Джон Уэйн]] |- style="background:#eee" | «[[Элмер Гантри (фильм)|Элмер Гантри]]» |United Artists |Бернард Смит |- | «[[Sons and Lovers]]» |[[20th Century Fox]] |Джерри Уолд |- style="background:#eee" | «[[Күн иелері (фильм, 1960)|Күн иелері]]» |[[Warner Bros.]] |[[Фред Циннеман]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1962]]'''<br></big> ([[Оскар (1962)|34-ші]]) |★ '''«[[Вестсайд хикаясы (фильм, 1961)|Вестсайд хикаясы]]»''' | '''United Artists''' | '''[[Роберт Уайз]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1604&BSFromYear=34|title=The Academy Award for ''Best Motion Picture'' - 1961|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688HkSdBp?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=F330F36AEBE3899B21ADDB12D9A2E10B?curTime=1338630186507|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Фанни (фильм)|Фанни]]» |Warner Bros. |Джошуа Логан |- style="background:#eee" | «[[Навароне зеңбіректері]]» |[[Columbia Pictures]] |Карл Форман |- | «[[Алаяқ (фильм)|Алаяқ]]» |20th Century Fox |Роберт Россен |- style="background:#eee" | «[[Нюрнберг процесі (фильм)|Нюрнберг процесі]]» |United Artists |[[Стэнли Крамер]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1963]]'''<br></big> ([[Оскар (1963)|35-ші]]) |★ '''«[[Арабиялық Лоуренс (фильм)|Арабиялық Лоуренс]]»''' | '''Columbia Pictures''' | '''Сэм Шпигель''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=35|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1962|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688HkuySR?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=B808923EEE286A050048BE1B5C479247?curTime=1338630193274|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Ең ұзақ күн (фильм)|Ең ұзақ күн]]» |20th Century Fox |Дэррил Фрэнсис Занук |- style="background:#eee" | «[[Музыкант (фильм, 1962)|Музыкант]]» |Warner Bros. |Мортон Дакоста |- | «[[«Баунти» көтерілісі (фильм, 1962)|«Баунти» көтерілісі]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |Аарон Розенберг |- style="background:#eee" | «[[Құйқылжықты өлтіру (фильм)|Құйқылжықты өлтіру]]» |Universal Pictures |[[Алан Пакула]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1964]]'''<br></big> ([[Оскар (1964)|36-ші]]) |★ '''«[[Том Джонс (фильм)|Том Джонс]]»''' | '''United Artists''' | '''Тони Ричардсон''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=36|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1963|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688HlNPgB?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=93EFD8E17D8A564227539E596D019E00?curTime=1338630200037|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Америка, Америка]]» |Warner Bros. |[[Элиа Казан]] |- style="background:#eee" | «[[Клеопатра (фильм, 1963)|Клеопатра]]» |20th Century Fox |Уолтер Уэнджер |- | «[[Батыс қалай жаулап алынды]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |Бернард Смит |- style="background:#eee" | «[[Дала лалагүлдері (фильм, 1963)|Дала лалагүлдері]]» |United Artists |Ральф Нельсон |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1965]]'''<br></big> ([[Оскар (1965)|37-ші]]) |★ '''«[[Менің әдемі ханым (фильм, 1964)|Менің әдемі ханым]]»''' | '''Warner Bros.''' | '''Джек Уорнер''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=37|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1964|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688HlpmUq?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=45700BFF359DA10C1CBD3E9129248126?curTime=1338630206813|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Бекет (фильм)|Бекет]]» |[[Paramount Pictures]] |Хэл Б. Уоллис |- style="background:#eee" | «[[Доктор Стрэнджлов: немесе мен алаңдауды тоқтатып атом бомбаны жақсы көруді қалай үйрендім]]» |Columbia Pictures |[[Стэнли Кубрик]] |- | «[[Мэри Поппинс (фильм)|Мэри Поппинс]]» |[[Walt Disney Pictures]] |[[Уолт Дисней]], Билл Уолш |- style="background:#eee" | «[[Зорба Грек]]» |20th Century Fox |Михалис Какояннис |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1966]]'''<br></big> ([[Оскар (1966)|38-ші]]) |★ '''«[[Музыка дыбыстары (фильм)|Музыка дыбыстары]]»''' | '''20th Century Fox''' | '''[[Роберт Уайз]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=38|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1965|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688HmIKEd?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=6EF4476D71ABFB33BAD194147ED577AD?curTime=1338630213602|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Қымбаттым (фильм)|Қымбаттым]]» |Anglo-Amalgamated |[[Джон Шлезингер]] |- style="background:#eee" | «[[Доктор Живаго (фильм, 1965)|Доктор Живаго]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |Карло Понти |- | «[[Ақымақтар кемесі (фильм)|Ақымақтар кемесі]]» |Columbia Pictures |[[Стэнли Крамер]] |- style="background:#eee" | «[[Мың клоундар]]» |United Artists |Фред Коу |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1967]]'''<br></big> ([[Оскар (1967)|39-ші]]) |★ '''«[[Барлық заманның адамы]]»''' | '''Columbia Pictures''' | '''[[Фред Циннеман]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=39|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1966|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688HmkljJ?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=7AD04F6E4FB26191DF564BF6C868E507?curTime=1338630220385|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Элфи]]» |Paramount Pictures |Льюис Гилберт |- style="background:#eee" | «[[Орыстар келе жатыр, Орыстар келе жатыр]]» |United Artists |Норман Джуисон |- | «[[Құмды тастар]]» |20th Century Fox |[[Роберт Уайз]] |- style="background:#eee" | «[[Вирджиния Вулфтан кім қорқады? (фильм)|Вирджиния Вулфтан кім қорқады?]]» |Warner Bros. |Эрнест Леман |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1968]]'''<br></big> ([[Оскар (1968)|40-ші]]) |★ '''«[[Түннің ыстығында]]»''' | '''United Artists''' | '''Уолтер Мириш''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=40|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1967|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688HnDBfE?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=1714B023B47FD230DA560DCA74E5EAF7?curTime=1338630227157|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Бонни және Клайд (фильм)|Бонни және Клайд]]» |Warner Bros. |[[Уоррен Битти]] |- style="background:#eee" | «[[Доктор Дулиттл (фильм, 1967)|Доктор Дулиттл]]» |20th Century Fox |Артур Джейкобс |- | «[[Түлек (фильм)|Түлек]]» |Embassy Pictures |Лоуренс Турман |- style="background:#eee" | «[[Түскі асқа кім келетінін тауып көр]]» |Columbia Pictures |[[Стэнли Крамер]] |- style="background:#FAEB86" | rowspan="5" style="background:#fff" align="center" |<big>'''[[1969]]'''<br></big> ([[Оскар (1969)|41-ші]]) |★ '''«[[Оливер!]]»''' | '''Columbia Pictures''' | '''Джон Вулф''' | rowspan="5" style="background:#fff" align="center" |<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=41|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1968|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688Hnfise?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=FB5DBFD688CF007A9A122E81EDA0944D?curTime=1338630233952|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Көңілді қыз]]» |Columbia Pictures |Рэй Старк |- style="background:#eee" | «[[Қыс кезінде арыстан (фильм, 1968)|Қыс кезінде арыстан]]» |Embassy Pictures |Мартин Полл |- | «[[Рейчел, Рейчел]]» |Warner Bros. |[[Пол Ньюман]] |- style="background:#eee" | «[[Ромео мен Джульетта (фильм, 1968)|Ромео мен Джульетта]]» |Paramount Pictures |Энтони Хейвлок-Аллан, Джон Брабурн |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1970]]'''<br></big> ([[Оскар (1970)|42-ші]]) |★ '''«[[Жарым түннің ковбойы]]»''' | '''United Artists''' | '''Джером Хеллман''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=42|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1969|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688Ho7vYg?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=B1FC5B47A07C512BC408A6CB44295D0B?curTime=1338630240677|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Мың күндік Анна]]» |[[Universal Pictures]] |Хэл Б. Уоллис |- style="background:#eee" | «[[Бутч Кэссиди және Санденс Кид]]» |20th Century Fox |Джон Формен |- | «[[Сәлем Долли! (фильм)|Сәлем Долли!]]» |20th Century Fox |Эрнест Леман |- style="background:#eee" | «[[Дзета (фильм)|Дзета]]» |Cinema V |Жак Перрен, Ахмед Рашеди |} === 1971—1980 === {| class="wikitable" style="width:100%;" |- style="background:#bebebe" ! style="width:5%;"|Жыл/Рәсім ! style="width:27%;"|Фильм ! style="width:27%;"|Кинокомпания(лар) ! style="width:31%;"|Продюсер(лер) ! style="width:5%;"|Дереккөздер |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1971]]'''<br></big> ([[Оскар (1971)|43-ші]]) |★ '''«[[Паттон (фильм)|Паттон]]»''' | '''[[20th Century Fox]]''' | '''Фрэнк Маккерти''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=43|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1970|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688HoacOS?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=C87C7D822EA33A0799CAEC5D4698D70C?curTime=1338630247521|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Әуежай (фильм, 1970)|Әуежай]]» |[[Universal Pictures]] |Росс Хантер |- style="background:#eee" | «[[Бес жеңіл пьеса]]» |[[Columbia Pictures]] |Боб Рейфелсон, Ричард Уэкслер |- | «[[Махаббат хикаясы (фильм, 1970)|Махаббат хикаясы]]» |[[Paramount Pictures]] |Ховард Дж. Мински |- style="background:#eee" | «[[MASH]]» |20th Century Fox |Инго Премингер |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1972]]'''<br></big> ([[Оскар (1972)|44-ші]]) |★ '''«[[Француз байланысы]]»''' | '''20th Century Fox''' | '''Филип Д’Антони''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=44|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1971|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688Hp3AeI?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=B09D08C7817CC361DB46C4F1CDFD26F5?curTime=1338630254325|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[A Clockwork Orange]]» |[[Warner Bros.]] |[[Стэнли Кубрик]] |- style="background:#eee" | «[[Шатырдағы скрипкашы (фильм)|Шатырдағы скрипкашы]]» |[[United Artists]] |Норман Джуисон |- | «[[Соңғы киносеанс]]» |Columbia Pictures |Стивен Дж. Фридман |- style="background:#eee" | «[[Николай және Александра]]» |Columbia Pictures |Сэм Шпигель |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1973]]'''<br></big> ([[Оскар (1973)|45-ші]]) |★ '''«[[Өкіл әке (фильм)|Өкіл әке]]»''' | '''Paramount Pictures''' | '''Альберт С. Радди''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=45|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1972|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688HpVgIr?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=12658B023D230980A71CE6F263D721FC?curTime=1338630261122|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Кабаре (фильм)|Кабаре]]» |Allied Artists |Сай Фойер |- style="background:#eee" | «[[Құтылу (фильм)|Құтылу]]» |Warner Bros. |Джон Бурмен |- | «[[Эмигранттар (фильм)|Эмигранттар]]» |Warner Bros. |Бенгт Форслунд |- style="background:#eee" | «[[Саундер (фильм)|Саундер]]» |20th Century Fox |Роберт Б. Радниц |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1974]]'''<br></big> ([[Оскар (1974)|46-ші]]) |★ '''«[[Афера]]»''' | '''Universal Pictures''' | '''Тони Билл, Майкл Филлипс, Джулия Филлипс''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=46|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1973|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688HpypUG?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=1CB9214527CFF2A2694D44B1B642C01D?curTime=1338630268060|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Американдық граффити]]» |Universal Pictures |[[Фрэнсис Форд Коппола]], Гари Кёртц |- style="background:#eee" | «[[Сыбырлау және айқай]]» |New World Pictures |[[Ингмар Бергман]] |- | «[[Экзорцист (фильм)|Экзорцист]]» |Warner Bros. |Уильям Питер Блэтти |- style="background:#eee" | «[[A Touch of Class]]» |Embassy Pictures |Мелвин Фрэнк |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1975]]'''<br></big> ([[Оскар (1975)|47-ші]]) |★ '''«[[Өкіл әке 2]]»''' | '''Paramount Pictures''' | '''[[Фрэнсис Форд Коппола]], Грэй Фредериксон, Фред Рус''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=47|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1974|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688HqRIH5?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=D312BBC834E6D2375540EFC60C39D47C?curTime=1338630274844|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Чайнатаун (фильм)|Чайнатаун]]» |Paramount Pictures |Роберт Эванс |- style="background:#eee" | «[[Әңгіме (фильм)|Әңгіме]]» |Paramount Pictures |[[Фрэнсис Форд Коппола]] |- | «[[Ленни (фильм)|Ленни]]» |United Artists |Марвин Ворф |- style="background:#eee" | «[[Мұнарлы тозақ]]» |20th Century Fox, Warner Bros. |Ирвин Аллен |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1976]]'''<br></big> ([[Оскар (1976)|48-ші]]) |★ '''«[[Көкектің ұясы (фильм)|Көкектің ұясы]]»''' | '''United Artists''' | '''Саул Зейнц, [[Майкл Дуглас]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=48|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1975|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688Hqtq0c?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=AFFCFB25C7CBEA09D9F60C0B5F47F503?curTime=1338630281641|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Барри Линдон]]» |Warner Bros. |[[Стэнли Кубрик]] |- style="background:#eee" | «[[Шілденің ыстық талтүсі]]» |Warner Bros. |Мартин Брегман, Мартин Элфэнд |- | «[[Jaws]]» |Universal Pictures |Ричард Дэррил Занук, Дэвид Браун |- style="background:#eee" | «[[Нэшвилл (фильм)|Нэшвилл]]» |Paramount Pictures |[[Роберт Олтмен]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1977]]'''<br></big> ([[Оскар (1977)|49-ші]]) |★ '''«[[Рокки]]»''' | '''United Artists''' | '''Ирвин Уинклер, Роберт Чартофф''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=49|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1976|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688HrMlvL?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=9972EAC909C9A3102FE940166F87335D?curTime=1338630288533|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Президенттің бүкіл жасағы]]» |Warner Bros. |Уолтер Кобленц |- style="background:#eee" | «[[Даңққа ұмтылу]]» |United Artists |Роберт Ф. Блюмоф, Харольд Левенталь |- | «[[Тележелі]]» |Metro-Goldwyn-Mayer, United Artists |Ховард Готтфрид |- style="background:#eee" | «[[Таксист (фильм, 1976)|Таксист]]» |Columbia Pictures |Майкл Филлипс, Джулия Филлипс |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1978]]'''<br></big> ([[Оскар (1978)|50-ші]]) |★ '''«[[Энни Холл]]»''' | '''United Artists''' | '''Чарльз Йоффе''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=50|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1977|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688Hrpn2U?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=F95CC643560E6E7D2457A72EB0CCEA3A?curTime=1338630295458|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Қоштасу қызы]]» |Warner Bros. |Рэй Старк |- style="background:#eee" | «[[Джулия (фильм, 1977)|Джулия]]» |20th Century Fox |Ричард Рот |- | «[[Жұлдызды соғыстар: Эпизод IV - Жаңа үміт]]» |20th Century Fox |Гари Кёртц |- style="background:#eee" | «[[Бұрылыс нүктесі]]» |20th Century Fox |Герберт Росс, Артур Лорентс |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1979]]'''<br></big> ([[Оскар (1979)|51-ші]]) |★ '''«[[Бұғы аңшысы]]»''' | '''Universal Pictures''' | '''Барри Спайкингс, Майкл Дили, [[Майкл Чимино]], Джон Певерэлл''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=51|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1978|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688HsIJUJ?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=C92448F47A9DE7ECA76EC08029D3888C?curTime=1338630302254|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Үйге қайту (фильм, 1978)|Үйге қайту]]» |United Artists |Джером Хеллман |- style="background:#eee" | «[[Аспан күте алады (фильм, 1978)|Аспан күте алады]]» |Paramount Pictures |[[Уоррен Битти]] |- | «[[Жарым түн экспрессі]]» |Columbia Pictures |Алан Маршалл |- style="background:#eee" | «[[Үйленбеген әйел]]» |20th Century Fox |Пол Мазурски, Тони Рэй |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1980]]'''<br></big> ([[Оскар (1980)|52-ші]]) |★ '''«[[Крамер Крамерге қарсы]]»''' | '''Columbia Pictures''' | '''Стэнли Р. Джаффе''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=52|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1979|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688HslNi3?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=5DCC4829703B866E59E7C6BE603DB4B3?curTime=1338630309187|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Бұл джаздың бәрі]]» |20th Century Fox |Роберт Алан Артур |- style="background:#eee" | «[[Апокалипсис қазір]]» |United Artists |[[Фрэнсис Форд Коппола]], Фред Рус, Грэй Фредериксон, Том Штернберг |- | «[[Breaking Away]]» |20th Century Fox |Питер Йетс |- style="background:#eee" | «[[Норма Рэй]]» |20th Century Fox |Тамара Ассеев, Александра Роуз |} === 1981—1990 === {| class="wikitable" style="width:100%;" |- style="background:#bebebe" ! style="width:5%;"|Жыл/Рәсім ! style="width:27%;"|Фильм ! style="width:27%;"|Кинокомпания(лар) ! style="width:31%;"|Продюсер(лер) ! style="width:5%;"|Дереккөздер |- style="background:#FAEB86" | rowspan="5" style="background:#fff" align="center" |<big>'''[[1981]]'''<br></big> ([[Оскар (1981)|53-ші]]) |★ '''«[[Қарапайым адамдар]]»''' | '''[[Paramount Pictures]]''' | '''Рональд Л. Швари''' | rowspan="5" style="background:#fff" align="center" |<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=53|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1980|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688HtDmLR?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=45A1674E105DE0CFB976EE0EFE690F12?curTime=1338630315947|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Кеншінің қызы]]» |[[Universal Pictures]] |Бернард Шварц |- style="background:#eee" | «[[Піл Адам]]» |Paramount Pictures |Джонатан Сэнгер |- | «[[Қаһарлы бұқа]]» |[[United Artists]] |Ирвин Уинклер, Роберт Чартофф |- style="background:#eee" | «[[Тэсс]]» |[[Columbia Pictures]] |Клод Берри, Тимоти Баррилл |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1982]]'''<br></big> ([[Оскар (1982)|54-ші]]) |★ '''«[[Отты арбалар]]»''' | '''[[Warner Bros.]]''' | '''Дэвид Паттнэм''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=54|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1981|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688HtgZA3?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=9293ED8667D41A97E95113C5E190857E?curTime=1338630322752|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Атлантик-Сити (фильм)|Атлантик-Сити]]» |Paramount Pictures |Дени Эру, Джон Кемени |- style="background:#eee" | «[[Алтын тоғанда]]» |Universal Pictures |Брюс Гилберт |- | «[[Индиана Джонс: Жоғалған ковчегті іздеу]]» |Paramount Pictures |Фрэнк Маршалл |- style="background:#eee" | «[[Қызылдар (фильм)|Қызылдар]]» |Paramount Pictures |[[Уоррен Битти]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1983]]'''<br></big> ([[Оскар (1983)|55-ші]]) |★ '''«[[Ганди (фильм)|Ганди]]»''' | '''Columbia Pictures''' | '''[[Ричард Аттенборо]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=55|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1982|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688Hu8bBD?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=A0F215E9B667E519C2E5B4B8D6F2A119?curTime=1338630329494|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Жатпланеталық]]» |Universal Pictures |[[Стивен Спилберг]], Кэтлин Кеннеди |- style="background:#eee" | «[[Жоғалған (фильм, 1982)|Жоғалған]]» |Universal Pictures |Эдвард Льюис, Милдред Льюис |- | «[[Тутси (фильм)|Тутси]]» |Columbia Pictures |[[Сидни Поллак]], Дик Ричардс |- style="background:#eee" | «[[Үкім (фильм, 1982)|Үкім]]» |[[20th Century Fox]] |Ричард Дэррил Занук, Дэвид Браун |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1984]]'''<br></big> ([[Оскар (1984)|56-ші]]) |★ '''«[[Сүйіспеншілік шарттары]]»''' | '''Paramount Pictures''' | '''Джеймс Л. Брукс''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=56|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1983|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688HubEN4?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=90FDE3B9690DFA519A2D09419A8E2F97?curTime=1338630336315|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Үлкен салқындату]]» |Columbia Pictures |Майкл Шамберг |- style="background:#eee" | «[[Костюмер (фильм)|Костюмер]]» |Columbia Pictures |Питер Йетс |- | «[[Дұрыс жігіттер]]» |Warner Bros. |Ирвин Уинклер, Роберт Чартофф |- style="background:#eee" | «[[Нәзік мейірімділік]]» |Universal Pictures |Филип Хобел |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1985]]'''<br></big> ([[Оскар (1985)|57-ші]]) |★ '''«[[Амадей (фильм)|Амадей]]»''' | '''[[Orion Pictures]]''' | '''Саул Зейнц''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=57|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1984|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688Hv3qGf?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=A44C22C4820367EA724250B8F7785E47?curTime=1338630343135|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Өлім жазықтары]]» |Warner Bros. |Дэвид Паттнэм |- style="background:#eee" | «[[Үндістанға өту]]» |Columbia Pictures |Джон Брабурне, Ричард Гудвин |- | «[[Жүректегі орындар]]» |[[TriStar Pictures]] |Арлин Донован |- style="background:#eee" | «[[Сарбаз оқиғасы]]» |Columbia Pictures |Норман Джуисон, Рональд Л. Швари, Патрик Дж. Палмер |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1986]]'''<br></big> ([[Оскар (1986)|58-ші]]) |★ '''«[[Африкадан]]»''' | '''Universal Pictures''' | '''[[Сидни Поллак]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=58|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1985|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688HvWtzO?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=70C0434329D0FD841E673FC59F535EB3?curTime=1338630350064|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Күлгін түс (фильм, 1985)|Күлгін түс]]» |Warner Bros. |[[Стивен Спилберг]], Кэтлин Кеннеди, Фрэнк Маршалл, Куинси Джонс |- style="background:#eee" | «[[Өрмекші әйелдің сүйісі]]» |Island Alive, Embrafilme |Дэвид Уайсмен |- | «[[Прицци абыройы]]» |20th Century Fox |Джон Формен |- style="background:#eee" | «[[Куәгер (фильм, 1985)|Куәгер]]» |Paramount Pictures |Эдвард С. Фельдман |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1987]]'''<br></big> ([[Оскар (1987)|59-ші]]) |★ '''«[[Взвод (фильм)|Взвод]]»''' | '''Orion Pictures''' | '''Арнольд Копельсон''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=59|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1986|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688HvzWv2?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=0D00E9D63FE7D79CD9ADCA1C5F1A098C?curTime=1338630356883|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Кіші құдайдың балалары]]» |Paramount Pictures |Бёрт Шугарман, Патрик Дж. Палмер |- style="background:#eee" | «[[Ханна және оның әпкелері]]» |Orion Pictures |Роберт Гринхат |- | «[[Миссия (фильм, 1986)|Миссия]]» |Warner Bros. |Фернандо Гиа, Дэвид Паттнэм |- style="background:#eee" | «[[Көрінісі бар бөлме (фильм, 1985)|Көрінісі бар бөлме]]» |Curzon Film, Metro-Goldwyn-Mayer |Исмаил Мерчант |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1988]]'''<br></big> ([[Оскар (1988)|60-ші]]) |★ '''«[[Соңғы император]]»''' | '''Columbia Pictures''' | '''Джереми Томас''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=60|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1987|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688HwRyPi?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=151DB363AE7E6D15DE87AD1396034428?curTime=1338630363662|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Хабар тарату жаңалықтары]]» |20th Century Fox |Джеймс Л. Брукс |- style="background:#eee" | «[[Қатерлі құштарлық]]» |Paramount Pictures |Стэнли Р. Джаффе, Шерри Лэнсинг |- | «[[Үміт пен даңқ]]» |Columbia Pictures |Джон Бурмен |- style="background:#eee" | «[[Айдың күші]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |Патрик Дж. Палмер, Норман Джуисон |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1989]]'''<br></big> ([[Оскар (1989)|61-ші]]) |★ '''«[[Жаңбыр адамы]]»''' | '''United Artists''' | '''Марк Джонсон''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=61|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1988|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688Hwv6Y6?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=625178491693A74B9BD201AF01FD9B37?curTime=1338630370616|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Кездейсоқ турист]]» |Warner Bros. |Лоуренс Кэздан, Чарльз Окун, Майкл Грилло |- style="background:#eee" | «[[Қауіпті байланыстар (фильм, 1988)|Қауіпті байланыстар]]» |Warner Bros. |Норма Хеймэн, Хэнк Мунджин |- | «[[Өртке оранған Миссисипи]]» |Orion Pictures |Фредерик Золло, Роберт Ф. Коулсберри |- style="background:#eee" | «[[Жұмысшы қыз]]» |20th Century Fox |Дуглас Уик |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1990]]'''<br></big> ([[Оскар (1990)|62-ші]]) |★ '''«[[Мисс Дэйзидің шопыры]]»''' | '''Warner Bros.''' | '''Ричард Дэррил Занук, Лили Фини Занук''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=62|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1989|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688HxO1QK?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=1A2EA97236EA803E16B3DB2AEED150BA?curTime=1338630377491|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Төртінші шілдеде туылған]]» |Universal Pictures |А. Китман Хо, [[Оливер Стоун]] |- style="background:#eee" | «[[Өлі ақындар қоғамы]]» |[[Touchstone Pictures]] |Стивен Хафт, Пол Юнгер Уитт, Тони Томас |- | «[[Арман алаңы]]» |Universal Pictures |Лоуренс Гордон, Чарльз Гордон |- style="background:#eee" | «[[Менің сол аяғым]]» |Palace Pictures, [[Miramax Films]] |Ноэль Пирсон |} === 1991—2000 === {| class="wikitable" style="width:100%;" |- style="background:#bebebe" ! style="width:5%;"|Жыл/Рәсім ! style="width:27%;"|Фильм ! style="width:27%;"|Кинокомпания(лар) ! style="width:31%;"|Продюсер(лер) ! style="width:5%;"|Дереккөздер |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1991]]'''<br></big> ([[Оскар (1991)|63-ші]]) |★ '''«[[Қасқырлармен бірге билеу]]»''' | '''Orion Pictures''' | '''Джим Уилсон, [[Кевин Костнер]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=63|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1990|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688HxqPnc?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=63888AB50589657694BD48B5ADFD014A?curTime=1338630384257|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Оянулар]]» |[[Columbia Pictures]] |Уолтер Ф. Паркс, Лоуренс Ласкер |- style="background:#eee" | «[[Елес (фильм, 1990)|Елес]]» |[[Paramount Pictures]] |Лиза Вайнштейн |- | «[[Өкіл әке 3]]» |Paramount Pictures |[[Фрэнсис Форд Коппола]] |- style="background:#eee" | «[[Жақсы жігіттер]]» |[[Warner Bros.]] |Ирвин Уинклер |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1992]]'''<br></big> ([[Оскар (1992)|64-ші]]) |★ '''«[[Қозылар үнсіздігі (фильм)|Қозылар үнсіздігі]]»''' | '''Orion Pictures''' | '''Эдвард Саксон, Кеннет Атт, Рональд Бозман''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=64|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1991|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688HyJA19?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=35486E349E1983E1EB8EF4AC02F5E6F6?curTime=1338630391108|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Сұлу мен құбыжық (мультфильм, 1991)|Сұлу мен құбыжық]]» |[[Walt Disney Pictures]] |Дон Хан |- style="background:#eee" | «[[Багси]]» |[[TriStar Pictures]] |[[Барри Левинсон]], [[Уоррен Битти]], Марк Джонсон |- | «[[JFK]]» |[[Warner Bros.]] |А. Китман Хо, [[Оливер Стоун]] |- style="background:#eee" | «[[Толқындардың ханзадасы]]» |[[Columbia Pictures]] |[[Барбра Стрейзанд]], Эндрю С. Карш |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1993]]'''<br></big> ([[Оскар (1993)|65-ші]]) |★ '''«[[Кешірілмеген (фильм, 1992)|Кешірілмеген]]»''' | '''Warner Bros.''' | '''[[Клинт Иствуд]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=65|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1992|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688Hylf9J?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=9532CB7859D4F424DE234BE541DDF7F1?curTime=1338630397941|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Қатыгез ойын]]» |Palace Pictures, [[Miramax Films]] |Стивен Вулли |- style="background:#eee" | «[[Бірнеше жақсы адам]]» |[[Columbia Pictures]] |[[Роб Райнер]], Эндрю Шайнмен, Дэвид Браун |- | «[[Говардс-Энд (фильм)|Говардс-Энд]]» |Sony Pictures Classics |Исмаил Мерчант |- style="background:#eee" | «[[Әйелдің иісі]]» |[[Universal Pictures]] |Мартин Брест |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1994]]'''<br></big> ([[Оскар (1994)|66-ші]]) |★ '''«[[Шиндлердің тізімі]]»''' | '''Universal Pictures''' | '''[[Стивен Спилберг]], Джеральд Молен, Бранко Лустиг''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=66|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1994|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688HzEVra?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=DB54CADEAF7334334C2B0E5783EE8AE2?curTime=1338630404905|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Қашқын (фильм, 1993)|Қашқын]]» |[[Warner Bros.]] |Арнольд Копелсон |- style="background:#eee" | «[[Әкесінің атынан]]» |[[Universal Pictures]] |[[Джим Шеридан]] |- | «[[Пианино (фильм)|Пианино]]» |BAC Films, [[Miramax Films]] |[[Джейн Кэмпион]] |- style="background:#eee" | «[[Күннің қалдықтары (фильм)|Күннің қалдықтары]]» |[[Columbia Pictures]] |[[Майк Николс]], Исмаил Мерчант, Джон Кэлли |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1995]]'''<br></big> ([[Оскар (1995)|67-ші]]) |★ '''«[[Форрест Гамп]]»''' | '''Paramount Pictures''' | '''Венди Финерман, Стив Тиш, Стив Старки''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=67|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1994|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688Hzhig6?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=D08ECBB499D2DCB14F971A1392690F29?curTime=1338630411741|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Төрт үйлену тойы және жерлеу]]» |PolyGram Filmed Entertainment, Gramercy Pictures |Дункан Кенворси |- style="background:#eee" | «[[Қойыртпақ шығарма]]» |[[Miramax Films]] |[[Лоуренс Бендер]] |- | «[[Телевикторина (фильм)|Телевикторина]]» |[[Hollywood Pictures]] |[[Роберт Редфорд]], Майкл Нозик, Джулиан Крэйнин, Майкл Джейкобс |- style="background:#eee" | «[[Шоушенктен қашу]]» |[[Columbia Pictures]] |Ники Марвин |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1996]]'''<br></big> ([[Оскар (1996)|68-ші]]) |★ '''«[[Ер жүрек]]»''' | '''Paramount Pictures, 20th Century Fox''' | '''[[Мел Гибсон]], Алан Лэдд-кіші, Брюс Дэйви''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=68|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1995|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688I0AJH5?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=E24651DC56FE1604520BD2947B0FC75B?curTime=1338630418546|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Аполлон-13 (фильм)|Аполлон-13]]» |[[Universal Pictures]] |Брайан Грейзер |- style="background:#eee" | «[[Бэйб]]» |[[Universal Pictures]] |Билл Миллер, [[Джордж Миллер]], Даг Митчелл |- | «[[Пошташы (фильм, 1994)|Пошташы]]» |[[Miramax Films]] |Марио Чекки Гори, Витторио Чекки Гори, Гаэтано Даниэль |- style="background:#eee" | «[[Ес пен сезімдер]]» |[[Columbia Pictures]] |Линдси Доран |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1997]]'''<br></big> ([[Оскар (1997)|69-ші]]) |★ '''«[[Ағылшын пациенті]]»''' | '''Miramax Films''' | '''Саул Зейнц''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=69|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1996|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688I0dsBb?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=D00958A76C7AC7817D1C3DD8EF0AF05D?curTime=1338630425593|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Фарго (фильм)|Фарго]]» |PolyGram Filmed Entertainment, Gramercy Pictures |[[Ағайынды Коэн|Итан Коэн]] |- style="background:#eee" | «[[Джерри Магуайер]]» |TriStar Pictures |Джеймс Л. Брукс, [[Кэмерон Кроу]], Лоуренс Марк, Ричард Сакай |- | «[[Құпиялар мен өтірік]]» |Film4 Productions, Ciby 2000, [[October Films]] |Саймон Чэннинг-Уильямс |- style="background:#eee" | «[[Жылтыр (фильм, 1996)|Жылтыр]]» |Fine Line Features |Джейн Скотт |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1998]]'''<br></big> ([[Оскар (1998)|70-ші]]) |★ '''«[[Титаник (фильм, 1997)|Титаник]]»''' | '''Paramount Pictures, 20th Century Fox''' | '''[[Джеймс Кэмерон]], Джон Ландау''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=70|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1997|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688I16aqJ?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=B246B19E2AF21CBCEFA3DDB9035CE0B2?curTime=1338630432443|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Жақсырақ болуы мүмкін емес]]» |TriStar Pictures |Джеймс Л. Брукс, Бриджит Джонсон, Кристи Зи |- style="background:#eee" | «[[Толық Монти]]» |[[Fox Searchlight Pictures]] |Умберто Пасолини |- | «[[Ақылды Уилл Хантинг]]» |[[Miramax Films]] |[[Лоуренс Бендер]] |- style="background:#eee" | «[[Лос-Анджелес сырлары]]» |[[Warner Bros.]] |Кёртис Хэнсон, Арнон Милчэн, Майкл Дж. Натансон |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1999]]'''<br></big> ([[Оскар (1999)|71-ші]]) |★ '''«[[Ғашық болған Шекспир]]»''' | '''Miramax Films, Universal Pictures''' | '''Дэвид Парфитт, Донна Джильотти, [[Харви Вайнштейн]], Эдвард Цвик, Марк Норман''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=71|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1998|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688I1ZCjt?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=1C0F02CFB23E48619759D3D8E44AFE66?curTime=1338630439266|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Елизавета (фильм)|Елизавета]]» |PolyGram Filmed Entertainment, Gramercy Pictures |Элисон Оуэн, Эрик Феллнер, Тим Беван |- style="background:#eee" | «[[Көркем тіршілік]]» |Cecchi Gori Group, [[Miramax Films]] |Эльда Ферри, Джанлуиджи Браски |- | «[[Қатардағы жауынгер Райанды құтқару]]» |[[DreamWorks Pictures]], [[Paramount Pictures]] |[[Стивен Спилберг]], Йен Брайс, Марк Гордон, Гари Левинсон |- style="background:#eee" | «[[Жіңішке қызыл сызық (фильм, 1998)|Жіңішке қызыл сызық]]» |20th Century Fox |Роберт Майкл Гейслер, Грант Хилл, Джон Робердью |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[2000]]'''<br></big> ([[Оскар (2000)|72-ші]]) |★ '''«[[Америкалық сұлу]]»''' | '''DreamWorks Pictures''' | '''Брюс Коэн, Дэн Джинкс''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=72|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1999|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688I21tJd?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=979ABF97BDA0FA8D7455EEC92C4F9F45?curTime=1338630446116|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Сидр үйінің ережелері]]» |[[Miramax Films]] |Ричард Н. Глэдстайн |- style="background:#eee" | «[[Жасыл миль (фильм)|Жасыл миль]]» |[[Warner Bros.]] |[[Фрэнк Дарабонт]], Дэвид Вальдес |- | «[[Инсайдер (фильм)|Инсайдер]]» |[[Touchstone Pictures]] |Питер Жан Брюгге, [[Майкл Манн]] |- style="background:#eee" | «[[Алтыншы сезім (фильм)|Алтыншы сезім]]» |[[Hollywood Pictures]] |Кэтлин Кеннеди, Фрэнк Маршалл, Бэрри Мендел, [[М. Найт Шьямалан]] |} === 2001—2010 === {| class="wikitable" style="width:100%;" |-style="background:#bebebe" !style="width:5%;"| Жыл/Рәсім !style="width:27%;"| Фильм !style="width:27%;"| Кинокомпания(лар) !style="width:31%;"| Продюсер(лер) !style="width:5%;"| Дереккөздер |-style="background:#FAEB86" |style="background:#fff" align="center" rowspan="5"| <big>'''[[2001]]'''<br></big> ([[Оскар (2001)|73-ші]]) |★ '''«[[Гладиатор (фильм, 2000)|Гладиатор]]»''' | '''[[DreamWorks Pictures]], [[Universal Pictures]]''' | '''Дуглас Уик, Дэвид Францони, Бранко Лустиг''' |style="background:#fff" align="center" rowspan="5"| <ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=73|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 2000|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688I2f6CQ?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=4373BF657B9DE95426B83CFA6013906D?curTime=1338630455509|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Шоколад (фильм, 2000)|Шоколад]]» | [[Miramax Films]] | Дэвид Браун, Кит Голден, Лесли Холлеран |-style="background:#eee" | «[[Жасырынып келе жатқан жолбарыс, тасада күтіп отырған айдаһар]]» | Sony Pictures Classics | Уильям Конг, Сю Ли Конг, [[Энг Ли]] |- | «[[Эрин Брокович (фильм)|Эрин Брокович]]» | [[Universal Pictures]], [[Columbia Pictures]] | [[Дэнни Де Вито]], Майкл Шэмберг, Стейси Шер |-style="background:#eee" | «[[Траффик (фильм)|Траффик]]» | [[USA Films]] | Эдвард Цвик, Маршалл Херсковиц, Лора Бикфорд |-style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan="5"|<big>'''[[2002]]'''<br></big> ([[Оскар (2002)|74-ші]]) | ★ '''«[[Керемет ақыл]]»''' | '''[[Universal Pictures]], [[DreamWorks Pictures|DreamWorks]]''' | '''Брайан Грейзер, [[Рон Ховард]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan="5"| <ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=74|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 2001|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688I37uJW?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=49B14162C5B05C6B5345170F05C6A8C0?curTime=1338630462324|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Госфорд-парк]]» | [[USA Films]] | [[Роберт Олтмен]], Боб Балабан, Дэвид Леви |-style="background:#eee" | «[[Жатын бөлмеде]]» | [[Miramax Films]] | Росс Катц, [[Тодд Филд]], Грэхэм Лидер |- | «[[Сақиналар әміршісі: Сақина бауырластығы]]» | [[New Line Cinema]] | [[Питер Джексон]], Фрэн Уолш, Барри М. Осборн |-style="background:#eee" | «[[Мулен Руж!]]» | [[20th Century Fox]] | Мартин Браун, [[Баз Лурман]], Фрэд Барон |-style="background:#FAEB86" |style="background:#fff" align="center" rowspan="5"| <big>'''[[2003]]'''<br></big> ([[Оскар (2003)|75-ші]]) | ★ '''«[[Чикаго (фильм, 2002)|Чикаго]]»''' | '''[[Miramax Films]]''' | '''Мартин Ричардс''' |style="background:#fff" align="center" rowspan="5"|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=75|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 2002|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688I3ayoN?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=C6F772969A1D4E492127045CD4725150?curTime=1338630469239|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Нью-Йорк бандылары]]» | [[Miramax Films]] | [[Харви Вайнштейн]], Альберто Гримальди |-style="background:#eee" | «[[Сағаттар (фильм)|Сағаттар]]» | [[Paramount Pictures]], [[Miramax]] | Роберт Фокс, Скотт Рудин |- | «[[Сақиналар әміршісі: Екі қамал]]» | [[New Line Cinema]] | [[Питер Джексон]], Фрэн Уолш, Барри М. Осборн |-style="background:#eee" | «[[Пианист (фильм)|Пианист]]» | [[Focus Features]] | [[Роман Полански]], Ален Сард, Роберт Бенмусса |-style="background:#FAEB86" |style="background:#eee" align="center" rowspan="5"| <big>'''[[2004]]'''<br></big> ([[Оскар (2004)|76-ші]]) | ★ '''«[[Сақиналар әміршісі: Патшаның оралуы]]»''' | '''[[New Line Cinema]]''' | '''[[Питер Джексон]], Фрэн Уолш, Барри М. Осборн''' |style="background:#eee" align="center" rowspan="5"| <ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=76|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 2003|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688I4BVYm?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=4ED6E6530D5BE0D91326798A3B95FF64?curTime=1338630477933|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Аударма кезінде жоғалған]]» | [[Focus Features]] | Росс Катц |-style="background:#eee" | «[[Теңіздер қожайыны: Жердің қырында]]» | [[20th Century Fox]], [[Miramax Films]], [[Universal Pictures]] | Сэмюэл Голдвин-кіші, [[Питер Уир]], Дункан Хендерсон |- | «[[Мистикалық өзен]]» | [[Warner Bros.]] | Роберт Лоренц, [[Клинт Иствуд]], Джуди Хойт |-style="background:#eee" | «[[Seabiscuit]]» | [[Universal Pictures]], [[DreamWorks Pictures]] | Кэтлин Кеннеди, Фрэнк Маршалл, Гэри Росс |-style="background:#FAEB86" |style="background:#fff" align="center" rowspan="5"| <big>'''[[2005]]'''<br></big> ([[Оскар (2005)|77-ші]]) | ★ '''«[[Миллион долларлық ботам]]»''' | '''[[Warner Bros.]]''' | '''[[Клинт Иствуд]], Альберт С. Радди, Том Розенберг''' |style="background:#fff" align="center" rowspan="5"| <ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=77|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 2004|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688Meu9QP?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=76547CA4E6B72337C7F668B637366B59?curTime=1338634686822|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Авиатор (фильм, 2004)|Авиатор]]» | [[Miramax Films]], [[Warner Bros.]] | [[Майкл Манн]], Грэм Кинг |-style="background:#eee" | «[[Неверлендті іздеу]]» | [[Miramax Films]] | Ричард Н. Глэдстайн, Нелли Беллфлауэр |- | «[[Рэй (фильм)|Рэй]]» | [[Universal Pictures]] | Тэйлор Хэкфорд, Стюарт Бенджамин, Ховард Болдуин |-style="background:#eee" | «[[Жол жиегінде]]» | [[Fox Searchlight Pictures]] | Майкл Лондон |-style="background:#FAEB86" |style="background:#eee" align="center" rowspan="5"| <big>'''[[2006]]'''<br></big> ([[Оскар (2006)|78-ші]]) | ★ '''«[[Апат (фильм, 2004)|Апат]]»''' | '''[[Lionsgate]]''' | '''Пол Хаггис, Кэти Шульман''' |style="background:#eee" align="center" rowspan="5"| <ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=78|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 2005|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688MfT1zh?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=D194A527F0061E29EAC0C37C943EC540?curTime=1338634695014|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Өркешті тау]]» | [[Focus Features]] | Дайана Оссана, Джеймс Шамус, Ларри Макмёрти |-style="background:#eee" | «[[Капоте (фильм)|Капоте]]» | Sony Pictures Classics | Уильям Винс, Майкл Охоувен, Кэролайн Барон |- | «[[Қайырлы түн және сәттілік]]» | [[Warner Bros.]] | Грант Хеслов |-style="background:#eee" | «[[Мюнхен (фильм)|Мюнхен]]» | [[DreamWorks Pictures]], [[Universal Pictures]] | [[Стивен Спилберг]], Кэтлин Кеннеди, Барри Мендель |-style="background:#FAEB86" |style="background:#fff" align="center" rowspan="5"| <big>'''[[2007]]'''<br></big> ([[Оскар (2007)|79-ші]]) | ★ '''«[[Кеткен]]»''' | '''[[Warner Bros.]]''' | '''Грэм Кинг''' |style="background:#fff" align="center" rowspan="5"| <ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=79|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 2006|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688MfxPrg?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=E18F00E42CB89AF512BCEDA541154A1F?curTime=1338634702263|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Вавилон (фильм, 2006)|Вавилон]]» | [[Paramount Vantage]] | [[Алехандро Гонсалес Иньярриту]], Стив Голин, Джон Килик |-style="background:#eee" | «[[Иводзимадан хаттар]]» | [[Warner Bros.]] | [[Клинт Иствуд]], [[Стивен Спилберг]], Роберт Лоренц |- | «[[Кішкентай күн аруы]]» | [[Fox Searchlight Pictures]] | Дэвид Френдли, Питер Сараф, Марк Тёртлтауб |-style="background:#eee" | «[[Патшайым (фильм)|Патшайым]]» | Pathé, [[Miramax Films]] | Энди Харрис, Кристин Ланган, Трэйси Сиуорд |-style="background:#FAEB86" |style="background:#eee" align="center" rowspan="5"| <big>'''[[2008]]'''<br></big> ([[Оскар (2008)|80-ші]]) | ★ '''«[[Қарттарға мұнда орын жоқ (фильм)|Қарттарға мұнда орын жоқ]]»''' | '''[[Miramax Films]], [[Paramount Vantage]]''' | '''Скотт Рудин, [[Ағайынды Коэн]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan="5"| <ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=80|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 2007|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688MgRfPn?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=998D1C325B54FAD321DBDA2C08A6225B?curTime=1338634709468|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Өтеу (фильм)|Өтеу]]» | [[Focus Features]] | Тим Беван, Эрик Феллнер, Пол Уэбстер |-style="background:#eee" | «[[Джуно (фильм)|Джуно]]» | [[Fox Searchlight Pictures]] | Лианна Хэлфон, Мэйсон Новик, Рассел Смит, [[Джон Малкович]] |- | «[[Майкл Клейтон]]» | [[Warner Bros.]] | Дженнифер Фокс, [[Сидни Поллак]], Орент, Керри |-style="background:#eee" | «[[Онда қан төгіледі]]» | [[Paramount Vantage]], [[Miramax Films]] | [[Пол Томас Андерсон]], Дэниэл Лупи, ДжоЭнн Селлар |-style="background:#FAEB86" |style="background:#fff" align="center" rowspan="5"| <big>'''[[2009]]'''<br></big> ([[Оскар (2009)|81-ші]] | ★ '''«[[Лашықтан шыққан миллионер]]»''' | '''Pathé, [[Fox Searchlight]], [[Warner Bros.]]''' | '''Кристиан Колсон''' |style="background:#fff" align="center" rowspan="5"| <ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=81|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 2008|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688Mgvpld?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=26247D46CD5E721241D5D2D3A323C33A?curTime=1338634716645|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Бенджамин Батоннын жұмбақ оқиғасы (фильм)|Бенджамин Батоннын жұмбақ оқиғасы]]» | [[Paramount Pictures]], [[Warner Bros.]] | Кэтлин Кеннеди, Фрэнк Маршалл, Син Чэффин |-style="background:#eee" | «[[Фрост - Никсон]]» | [[Universal Pictures]] | [[Рон Ховард]], Брайан Грейзер, Эрик Феллнер |- | «[[Милк]]» | [[Focus Features]] | Брюс Коэн, Дэн Джинкс |-style="background:#eee" | «[[Оқырман (фильм)|Оқырман]]» | [[The Weinstein Company]] | [[Энтони Мингелла]], [[Сидни Поллак]], Донна Джильотти, Редмонд Моррис |-style="background:#FAEB86" |style="background:#eee" align="center" rowspan="10"| <big>'''[[2010]]'''<br></big> ([[Оскар (2010)|82-ші]]) | ★ '''«[[The Hurt Locker]]»''' | '''[[Summit Entertainment]]''' | '''[[Кэтрин Бигелоу]], Марк Боал, Николас Шартье, Грег Шапиро''' |style="background:#eee" align="center" rowspan="10"|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=82|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 2009|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688MhSfD5?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=32DC76A8B2D5F83172065403475ED477?curTime=1338634724594|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Аватар (фильм, 2009)|Аватар]]» | [[20th Century Fox]] | [[Джеймс Кэмерон]], Джон Ландау |-style="background:#eee" | «[[Соқыр жағы]]» | [[Warner Bros.]] | Джил Неттер, Эндрю Косов, Бродерик Джонсон |- | «[[Аудан № 9]]» | [[TriStar Pictures]] | [[Питер Джексон]], Кэролинн Каннингем |-style="background:#eee" | «[[Білім алу (фильм)|Білім алу]]» | Sony Pictures Classics | Финола Двайер, Аманда Поузи |- | «[[Атақсыз шаталар]]» | [[The Weinstein Company]], [[Universal Pictures]] | [[Лоуренс Бендер]] |-style="background:#eee" | «[[Асыл (фильм, 2009)|Асыл]]» | [[Lionsgate]] | Ли Дэниелс, Сара Сигел-Магнесс, Гари Магнесс |- | «[[Байсалды адам]]» | [[Focus Features]] | [[Ағайынды Коэн]] |-style="background:#eee" | «[[Жоғары]]» | [[Walt Disney Pictures]] | Джонас Ривера |- | «[[Ауада жоғары]]» | [[Paramount Pictures]] | Дэниэл Дубицки, Айван Райтман, Джейсон Райтман |} === 2011—2020 === {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ |- style="background:#dcdcdc;background:#bebebe" ! style="width:5%;" |Жыл/Рәсім ! style="width:27%;" |Фильм ! style="width:27%;" |Кинокомпания(лар) ! style="width:31%;" |Продюсер(лер) ! style="width:5%;" |Дереккөздер |- style="background:#dcdcdc;text-align:center;" |- style="background:#FAEB86" | rowspan="10" style="background:#fff" align="center" |<big>'''[[2011]]'''</big> <br>([[Оскар (2011)|83-ші]]) |★ '''«[[Патша сөйлейді]]»''' |'''[[The Weinstein Company]]''' |'''Эмиль Шерман, Йен Каннинг, Гарет Анвин''' | rowspan="10" style="background:#fff" align="center" |<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=83|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 2010|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688Mhwrtu?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=0EC303A1FFB4ABFA72C3D31633D958DD?curTime=1338634731733|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Қара аққу (фильм, 2010)|Қара аққу]]» |[[Fox Searchlight Pictures]] | Скотт Фрэнклин, Майк Медавой, Брайан Оливер |- style="background:#eee" | «[[Күрескер (фильм, 2010)|Күрескер]]» |[[Paramount Pictures]] |Дэвид Хоберман, Тодд Либерман, [[Марк Уолберг]] |- | «[[Бастау (фильм, 2010)|Бастау]]» |[[Warner Bros.]] |[[Кристофер Нолан]], Эмма Томас |- style="background:#eee" | «[[Балалармен бәрі жақсы]]» |[[Focus Features]] |Гари Гилберт, Джеффри Леви-Хайнт, Селин Рэттрэй |- | «[[127 сағат]]» |[[Fox Searchlight Pictures]] |[[Дэнни Бойл]], Джон Смитсон, Кристиан Колсон |- style="background:#eee" | «[[Әлеуметтік желі (фильм)|Әлеуметтік желі]]» |[[Columbia Pictures]] |Дана Брунетти, Шон Чаффин, Скотт Рудин, Майкл Де Лука |- | «[[Ойыншықтар хикаясы 3]]» |[[Walt Disney Pictures]] |Дарла Андерсон |- style="background:#eee" | «[[Шынайы байсалдылық]]» |[[Paramount Pictures]] |[[Ағайынды Коэн]], Скотт Рудин |- | «[[Қысқы сүйек]]» |Roadside Attractions |Аликс Мэдиган, Энн Роселлини |- style="background:#FAEB86" | rowspan="9" style="background:#eee" align="center" |<big>'''[[2012]]'''</big> <br>([[Оскар (2012)|84-ші]]) |★ '''«[[Әртіс (фильм)|Әртіс]]»''' |'''[[The Weinstein Company]]''' |'''Тома Лангманн''' | rowspan="9" style="background:#eee" align="center" |<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=84|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 2011|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/688MiR7yF?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp;jsessionid=427AC68A0850B1EEF252D50E9401EB26?curTime=1338634738926|archivedate=2012-06-03|deadlink=yes}}</ref> |- | «[[Ұрпақтар]]» |[[Fox Searchlight Pictures]] |Джим Берк, [[Александр Пэйн]], Джим Тейлор |- style="background:#eee" | «[[Extremely loud and incredibly close]]» |[[Warner Bros.]] |Скотт Рудин |- | «[[Көмек (фильм)|Көмек]]» |[[Touchstone Pictures]] |Брюнсон Грин, [[Крис Коламбус]], Майкл Барнатан |- style="background:#eee" | «[[Хьюго (фильм)|Хьюго]]» |[[Paramount Pictures]] |Грэм Кинг, [[Мартин Скорсезе]] |- | «[[Париж түн ортасында]]» |Sony Pictures Classics |Летти Аронсон, Стивен Тененбаум |- style="background:#eee" | «[[Манейбол]]» |[[Columbia Pictures]] |Майкл Де Лука, [[Брэд Питт]], Рэйчел Хоровитц |- | «[[Өмір ағашы]]» |[[Fox Searchlight Pictures]] |Сара Грин, Билл Полад, Деде Гарднер, Грант Хилл |- style="background:#eee" | «[[Жауынгерлік ат]]» |[[Touchstone Pictures]] |[[Стивен Спилберг]], Кэтлин Кеннеди |- | rowspan="9" style="background:#fff" align="center" |<big>'''[[2013]]'''</big> <br>([[Оскар (2013)|85-ші]]) | style="background:#FAEB86" |★ '''«[[Арго (фильм)|Арго]]»''' | style="background:#FAEB86" |'''[[Warner Bros.]]''' | style="background:#FAEB86" |'''Грант Хеслов, [[Бен Аффлек]], [[Джордж Клуни]]''' | rowspan="9" style="background:#fff" align="center" |<ref group="#">{{cite web|url=https://oscar.go.com/nominees|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 2012|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6E2mPh31O?url=https://oscar.go.com/nominees|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2014-01-18|archivedate=2013-01-29|deadlink=no}}</ref> |- |«[[Махаббат (фильм, 2012)|Махаббат]]» |Les Films du Losange, X Filme Creative Pool, Wega Film Production, Sony Pictures Classics |Маргарет Менегоз, Штефан Арндт, Файт Хайдушка, Михаэль Кац |- style="background:#eee" |«[[Жабайы Оңтүстіктің аңдары]]» |[[Fox Searchlight Pictures]] |Дэн Джанви, Джош Пенн, Майкл Готтвальд |- |«[[Азат етілген Джанго]]» |[[The Weinstein Company]], [[Columbia Pictures]] |[Стейси Шер, Реджинальд Хадлин, Пилар Савон |- style="background:#eee" |«[[Аласталғандар (фильм, 2012)|Аласталғандар]]» |[[Universal Studios]] |Тим Беван, Эрик Феллнер, Дебра Хэйуорд, Камерон Макинтош |- |«[[Пи өмірі]]» |[[20th Century Fox]] |Джил Неттер, Энг Ли, Дэвид Уомарк |- style="background:#eee" |«[[Линкольн (фильм)|Линкольн]]» |[[Touchstone Pictures]], [[20th Century Fox]] |[[Стивен Спилберг]], Кэтлин Кеннеди |- |«[[«Күміс төсемдер» пьесалар жинағы]]» |[[The Weinstein Company]] |Донна Джильотти, Брюс Коэн, Джонатан Гордон |- style="background:#eee" |«[[Zero Dark Thirty]]» |[[Columbia Pictures]] |Марк Боал, [[Кэтрин Бигелоу]], Меган Эллисон |- style="background:#eee" | rowspan="9" style="background:#eee" align="center" |<big>'''[[2014]]'''</big> <br>([[Оскар (2014)|86-ші]]) | style="background:#FAEB86" |★ '''«[[12 жылдық құлдық]]»''' | style="background:#FAEB86" |'''[[Fox Searchlight Pictures]]''' | style="background:#FAEB86" |'''[[Брэд Питт]], Деде Гарднер, Джереми Клейнер, Стив Маккуин, Энтони Катагас''' | rowspan="9" style="background:#eee" align="center" |<ref group="#">{{cite web|url=https://oscar.go.com/nominees|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 2013|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6E2mPh31O?url=https://oscar.go.com/nominees|archivedate=2013-01-29|accessdate=2013-01-13|deadlink=no}}</ref> |- |«[[Америкалық қарбалас]]» |[[Columbia Pictures]] |Чарльз Ровен, Ричард Сакл, Меган Эллисон, Джонатан Гордон |- style="background:#eee" |«[[Капитан Филлипс]]» |[[Columbia Pictures]] |Скотт Рудин, Дэна Брунетти, Майкл Де Лука |- |«[[Даллас сатып алушылар клубы]]» |[[Focus Features]] |Робби Бреннер, Рэйчел Винтер |- style="background:#eee" |«[[Гравитация (фильм)|Гравитация]]» |[[Warner Bros.]] |[[Альфонсо Куарон]], Дэвид Хейман |- |«[[Ол (фильм, 2013)|Ол]]» |[[Warner Bros.]] |Меган Эллисон, Спайк Джонз, Винсент Ландэй |- style="background:#eee" |«[[Небраска (фильм)|Небраска]]» |[[Paramount Vantage]] |Альберт Бергер, Рон Йеркса |- |«[[Филомена]]» |[[The Weinstein Company]] |Габриэлла Тана, Стив Куган, Трэйси Сиуорд |- style="background:#eee" |«[[Уолл-стрит қасқыры]]» |[[Paramount Pictures]] |[[Леонардо Ди Каприо]], [[Мартин Скорсезе]], Риза Азиз |- | rowspan="8" style="background:#fff" align="center" |<big>'''[[2015]]'''</big> <br>([[Оскар (2015)|87-ші]]) | style="background:#FAEB86" |★ '''«[[Бёрдмэн]]»''' | style="background:#FAEB86" |'''Fox Searchlight Pictures''' | style="background:#FAEB86" |'''[[Алехандро Гонсалес Иньярриту]], Джон Лешер, Джеймс В. Скотчдопоул''' | rowspan="8" style="background:#fff" align="center" |<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=87|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 2014|lang=en|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2015-02-23|deadlink=yes}}</ref> |- |«[[Америкалық мерген]]» |[[Warner Bros.]] |[[Клинт Иствуд]], Роберт Лоренц, Эндрю Лазар, [[Брэдли Купер]], Питер Морган |- style="background:#eee" |«[[Жасөспірім (фильм)|Жасөспірім]]» |IFC Films |[[Ричард Линклейтер]], Кэтлин Сазерленд |- |«[[Гранд Будапешт қонақ үйі]]» |[[Fox Searchlight Pictures]] |[[Уэс Андерсон]], Скотт Рудин, Стивен Рэйлс, Джереми Доусон |- style="background:#eee" |«[[Имитациялық ойын]]» |[[The Weinstein Company]] |Нора Гроссман, Идо Островски, Тедди Шварцман |- |«[[Сельма (фильм)|Сельма]]» |[[Paramount Pictures]] |Кристиан Колсон, [[Опра Уинфри]], Деде Гарднер, Джереми Клейнер |- style="background:#eee" |«[[Бар нәрсенің теориясы]]» |Universal Pictures |Тим Беван, Эрик Фелнер, Лиза Брюс, Энтони Маккартен |- |«[[Шабыт (фильм)|Шабыт]]» |Sony Pictures Classics | Джейсон Блум, Хелен Эстрабрук, Дэвид Ланкастер |- | rowspan="8" style="background:#eee" align="center" |<big>'''[[2016]]'''</big> <br>([[Оскар (2016)|88-ші]]) | style="background:#FAEB86 " |★ '''«[[Прожектор (фильм)|Прожектор]]»''' | style="background:#FAEB86 " |'''Open Road Films''' | style="background:#FAEB86 " |'''Майкл Шуга, Стив Голин, Николь Роклин, Блай Пэгон Фауст''' | rowspan="8" style="background:#eee" align="center" | |- |«[[Үлкен Қысқа]]» |[[Paramount Pictures]] |[[Брэд Питт]], Деде Гарднер, Джереми Клейнер |- style="background:#eee" |«[[Тыңшылар көпірі]]» |[[Touchstone Pictures]], [[20th Century Fox]] |[[Стивен Спилберг]], Марк Э. Платт, Кристи Макоско Кригер |- |«[[Бруклин (фильм)|Бруклин]]» |[[Fox Searchlight Pictures]] |Финола Двайер и Аманда Пози |- style="background:#eee" |«[[Ессіз Макс: Қаһарлы жол]]» |[[Warner Bros.]] |Даг Митчелл, [[Джордж Миллер]] |- |«[[Марстық (фильм)|Марстық]]» |[[20th Century Fox]] |Саймон Кинберг, [[Ридли Скотт]], Майкл Шефер, Марк Хаффам |- style="background:#eee" |«[[Тірі қалған]]» |[[20th Century Fox]] |Арнон Милчен, Стив Голин, [[Алехандро Гонсалес Иньярриту]], Мэри Пэрент, Кит Рэдмон |- |«[[Бөлме (фильм, 2015)|Бөлме]]» |A24 |Эд Гини |- | rowspan="9" style="background:#fff" align="center" |<big>'''[[2017]]'''</big> <br>([[Оскар (2017)|89-ші]]) | style="background:#FAEB86 " |★ «'''[[Айдың жарығы]]'''» | style="background:#FAEB86 " |'''A24''' | style="background:#FAEB86 " |'''Адель Романски, Деде Гарднер, Джереми Клейнер''' | rowspan="9" style="background:#fff" align="center" | |- |«[[Келу (фильм, 2016)|Келу]]» |[[Paramount Pictures]] |Шон Леви, Дэн Ливайн, Аарон Райдер, Дэвид Линд |- style="background:#eee" |«[[Қоршаулар (фильм)|Қоршаулар]]» |[[Paramount Pictures]] |Скотт Рудин, [[Дензел Вашингтон]], Тодд Блэк |- |«[[Ара жотасы]]» |[[Lionsgate]] |Билл Микэник, Дэвид Пермут |- style="background:#eee" |«[[Тозақ немесе су тасқыны]]» |[[Lionsgate]] |Карла Хэкен, Джули Йорн |- |«[[Жасырын фигуралар]]» |[[20th Century Fox]] |Донна Джильотти, Питер Чернин, Дженно Топпинг, [[Фаррелл Уильямс]] и Тед Мелфи |- style="background:#eee" |«[[Ла-Ла Ленд]]» |[[Lionsgate]] |Фред Бергер, Джордан Хоровиц, Марк Платт |- |«[[Арыстан (фильм, 2016)|Арыстан]]» |[[The Weinstein Company]] |Эмиль Шерман, Иэн Каннинг, Энджи Филдер |- style="background:#eee" |«[[Теңіз жағасындағы Манчестер]]» |Roadside Attractions |[[Мэтт Деймон]], Кимберли Стюард, Крис Мур, Лорен Бек, Кевин Дж. Уолш |- | rowspan="9" style="background:#eee" align="center" |<big>'''[[2018]]'''</big> <br>([[Оскар (2018)|90-ші]]) | style="background:#FAEB86" |★ «'''[[Су кейпі]]'''» | style="background:#FAEB86" |'''[[Fox Searchlight Pictures]]''' | style="background:#FAEB86" |'''[[Гильермо дель Торо]], Дж. Майлз Дэйл''' | rowspan="9" style="background:#eee" align="center" | |- |«[[Өз есіміңмен мені ата]]» |Sony Pictures Classics |Питер Спирс, Лука Гуаданьино, Эмили Жорж, Марко Морабито |- style="background:#eee" |«[[Ең қараңғы сағат]]» |[[Focus Features]] |Тим Беван, Эрик Феллнер, Лиза Брюс, Энтони Маккартен, Дуглас Урбански |- |«[[Дюнкерк (фильм, 2017)|Дюнкерк]]» |[[Warner Bros.]] |Эмма Томас, [[Кристофер Нолан]] |- style="background:#eee" |«[[Әрі кет]]» |[[Universal Pictures]] |Шон Маккиттрик, Джейсон Блум, Эдвард Х. Хэмм-мл., [[Джордан Пил]] |- |«[[Леди Бёрд (фильм)|Леди Бёрд]]» |A24 |Скотт Рудин, Эли Буш, Эвелин О’Нилл |- style="background:#eee" |«[[Елес жіп]]» |Focus Features |Джоэнн Селлар, [[Пол Томас Андерсон]], Меган Эллисон, Дэниел Лупи |- |«[[Пост (фильм)|Пост]]» |[[20th Century Fox]], Universal Pictures |Эми Паскаль, [[Стивен Спилберг]], Кристи Макоско Кригер |- style="background:#eee" |«[[Миссури, Эббинг шекарасындағы үш билборд]]» |Fox Searchlight Pictures |Грэм Бродбент, Пит Чернин, [[Мартин Макдонах]] |- | rowspan="8" style="background:#fff" align="center" |<big>'''[[2019]]'''</big> <br>([[Оскар (2019)|91-ші]]) | style="background:#FAEB86 " |★ «'''[[Жасыл кітап (фильм)|Жасыл кітап]]'''» | style="background:#FAEB86" | '''Universal Pictures''' | style="background:#FAEB86" |'''Джим Берк, Чарльз Б. Весслер, Брайан Карри, Питер Фаррелли, Ник Валлелонга''' | rowspan="8" style="background:#fff" align="center" | |- |«[[Қара қабылан (фильм, 2018)|Қара қабылан]]» |Walt Disney Studios Motion Pictures |[[Кевин Файги]] |- style="background:#eee" |«[[Қара кланшы]]» |Focus Features |Шон Маккиттрик, Джейсон Блум, Рэймонд Мэнсфилд, [[Джордан Пил]], [[Спайк Ли]] |- |«[[Богемиялық рапсодия (фильм)|Богемиялық рапсодия]]» |20th Century Fox |Грэм Кинг |- style="background:#eee" |«[[Фаворит (фильм, 2018)|Фаворит]]» |Fox Searchlight Pictures |Сеси Демпси, Эд Гини, Ли Магидэй, [[Йоргос Лантимос]] |- |«[[Рома (фильм)|Рома]]» |Espectáculos Fílmicos El Coyúl, [[Netflix]] |Габриела Родригес, [[Альфонсо Куарон]] |- style="background:#eee" |«[[Жұлдыз туды (фильм, 2018)|Жұлдыз туды]]» |Warner Bros. |Билл Гербер, [[Брэдли Купер]], Линетт Хауэлл Тейлор |- |«[[Кесір]]» |Annapurna Pictures |Деде Гарднер, Джереми Клейнер, [[Адам Маккей]], Кевин Дж. Мессик |- | rowspan="9" style="background:#eee" align="center" |<big>'''[[2020]]'''</big> <br>([[Оскар (2020)|92-ші]]) | style="background:#FAEB86 " |★ '''«[[Паразиттер (фильм)|Паразиттер]]'''» | style="background:#FAEB86" |'''CJ Entertainment, Neon''' | style="background:#FAEB86" |'''Квак Щин-э и [[Пон Джун Хо]] | rowspan="9" style="background:#eee" align="center" | |- |«[[Форд Феррариге қарсы]]» |20th Century Fox |Питер Чернин, Дженно Топпинг, [[Джеймс Мэнголд]] |-style="background:#eee" |«[[Ирландиялық (фильм, 2019)|Ирландиялық]]» |Netflix |[[Мартин Скорсезе]], [[Роберт Де Ниро]], Джейн Розенталь, Эмма Тиллинджер Коскофф |- |«[[Қоян Джоджо]]» |Fox Searchlight Pictures |Кэртхью Нил, [[Тайка Вайтити]] |-style="background:#eee" |«[[Джокер (фильм, 2019)|Джокер]]» |Warner Bros. |[[Тодд Филлипс]], [[Брэдли Купер]], Эмма Тиллинджер Коскофф |- |«[[Кішкентай әйелдер (фильм, 2019)|Кішкентай әйелдер]]» |Columbia Pictures |Эми Паскаль |-style="background:#eee" |«[[Неке тарихы]]» |[[Netflix]] |[[Ноа Баумбах]], Дэвид Хейман |- |«[[1917 (фильм)|1917]]» |Universal Pictures, Entertainment One |[[Сэм Мендес]], Пиппа Харрис, Джейн‑Энн Тенггрен, Каллум Макдугалл |-style="background:#eee" |«[[Голливудта болған оқиға]]» |Columbia Pictures |Дэвид Хейман, Шеннон Макинтош, [[Квентин Тарантино]] |- |} === 2021—2030 === {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ |- style="background:#dcdcdc;background:#bebebe" ! style="width:5%;" |Жыл/Рәсім ! style="width:27%;" |Фильм ! style="width:27%;" |Кинокомпания(лар) ! style="width:31%;" |Продюсер(лер) ! style="width:5%;" |Дереккөздер |- style="background:#dcdcdc;text-align:center;" |- style="background:#FAEB86" | rowspan="8" style="background:#fff" align="center" |<big>'''[[2021 жыл|2021]]'''</big> <br>([[Оскар (2021)|93-ші]]) | style="background:#FAEB86 " |★ '''«[[Көшпенділер жері]]'''» | style="background:#FAEB86" |'''Searchlight Pictures''' | style="background:#FAEB86" |'''[[Фрэнсис Макдорманд]], Питер Спирс, Молли Эшер, Дэн Джэнви, [[Хлоя Чжао]] | rowspan="8" style="background:#fff" align="center" | |- |«[[Үміт артатын қыз]]» |Focus Features |Бен Браунинг, Эшли Фокс, Эмеральд Феннел, Джози Макнамара |-style="background:#eee" |«[[Металл дыбысы]]» |Amazon Studios |Берт Хамелинк, Саша Бен Харрош |- |«[[Яһуда және қара Мәсіх]]» |Warner Bros. |Чарльз Д. Кинг, Шака Кинг, Райан Куглер |- |«[[Манк (фильм)|Манк]]» |Netflix |Сиан Чаффин, Эрик Рот, Дуглас Урбански |-style="background:#eee" |«[[Минари]]» |A24 |Кристина О |- |«[[Әке (фильм, 2020)|Әке]]» |UGC Distribution, Lionsgate, Sony Pictures Classics | Дэвид Парфитт, Жан-Луи Ливи, Филипп Каркассон |-style="background:#eee" |«[[Чикаго жетісі бойынша сот]]» |Netflix |Стюарт М. Бессер и Марк Платт |- | rowspan="10" style="background:#eee" align="center" |<big>'''[[2022 жыл|2022]]'''</big> <br>([[Оскар (2022)|94-ші]]) |style="background:#FAEB86" | ★ '''«[[CODA]]»''' |style="background:#FAEB86" | '''Apple TV+''' |style="background:#FAEB86" | '''Фабрис Джанферми, Филипп Руссле, Джером Сейду, Патрик Вахсбергер''' | rowspan="10" style="background:#eee" align="center" | |- |«[[Қорқыныш саяжолы (фильм, 2021)|Қорқыныш саяжолы]]» |Searchlight Pictures |[[Брэдли Купер]], Гильермо дель Торо, Дж. Майлз Дейл |-style="background:#eee" |«[[Белфаст (фильм)|Белфаст]]» |Focus Features, Universal Pictures |Лора Бервик, [[Кеннет Брана]], Бекка Ковачик, Тамар Томас |- |«[[Төбет билігі]]» |Transmission Films, Netflix |[[Джейн Кэмпион]], Йен Каннинг, Роджер Фраппье, Таня Сегачян, Эмиль Шерман |-style="background:#eee" |«[[Вестсайд хикаясы (фильм, 2021)|Вестсайд хикаясы]]» |20th Century Studios |Кристи Макоско Кригер, [[Стивен Спилберг]] |- |«[[Дөң (фильм, 2021)|Дюна]]» |Warner Bros. |Кейл Бойтер, Джо Карачиоло-мл., Мэри Пэрент, [[Дени Вильнёв]] |-style="background:#eee" |«[[Ричард патша]]» |Warner Bros. |[[Уилл Смит]], Тим Уайт, Тревор Уайт |- |«[[Қызылмия пиццасы]]» |United Artists Releasing, Universal Features |[[Пол Томас Андерсон]], Сара Мёрфи, Адам Сомнер |-style="background:#eee" |«[[Жоғарыға қарамаңыз]]» |Netflix |[[Адам Маккей]], Кевин Мессик |- |«[[Менің көлігімді жүргіз]]» |Bitters End, [[Janus Films]] |Цуёси Горо, Мисаки Кавамура, Осаму Кубота, Сашио Матцушита, Йошито Накабе, Кэйдзи Окумура, Джин Сузуки, Акихиса Ямамото |-style="background:#eee" |rowspan="10" style="background:#fff" align="center" |<big>'''[[2023 жыл|2023]]'''</big><br>([[Оскар (2023)|95-ші]]) | style="background:#FAEB86 " |★ '''«[[Барлығы бір уақытта, барлық жерде]]'''» | style="background:#FAEB86" |''' A24''' | style="background:#FAEB86" |'''[[Дэниелдер|Дэн Кван, Дэниел Шайнерт]], Джонатан Ванг''' |rowspan="10" style="background:#fff" align="center" | |- style="background:#FAEB86" | «[[Батыс майданда өзгеріс жоқ (фильм, 2022)|Батыс майданда өзгеріс жоқ]]» | Netflix | Мальте Грюнерт |- |«[[Аватар: Су жолы]]» | 20th Century Studios |[[Джеймс Кэмерон]], Джон Ландау |-style="background:#eee;" |«[[Инишерин баншилері]]» | Searchlight Pictures | Грэм Бродбент, Питер Чернин, [[Мартин Макдонах]] |- |«[[Элвис (фильм, 2022)|Элвис]]» | Warner Bros. | [[Баз Лурман]], Гейл Берман, Кэтрин Мартин, Патрик Маккормик, Шулер Уайсс |- |«[[Фабельмандар]]» | Universal Pictures | [[Стивен Спилберг]], Тони Кушнер, Кристи Макоско Кригер |-style="background:#eee;" |«[[Тар (фильм)|Тар]]» | Focus Features | Тодд Филд, Александра Милчан, Скотт Ламберт |- |«[[Топ Ган: Мэверик]]» | Paramount Pictures |[[Том Круз]], Кристофер Маккуорри, Дэвид Эллисон, Джерри Брукхаймер |-style="background:#eee;" |«[[Қайғы үшбұрышы]]» |SF Studios, Alamode Filmverleih, BAC Films, Lionsgate, Neon | Эрик Геммендорф, Филипп Бобер |- |«[[Сөйлесетін әйелдер]]» |United Artists Releasing | Деде Гарднер, Джереми Клейнер, [[Фрэнсис Макдорманд]] |- |-style="background:#eee" | rowspan="10" style="text-align:center"|<big>'''[[2024 жыл|2024]]'''</big><br>([[Оскар (2024)|96-ші]]) |style="background:#FAEB86" | ★ '''«[[Оппенхеймер (фильм)|Оппенхеймер]]»''' |style="background:#FAEB86" |'''Universal Pictures |style="background:#FAEB86" |'''Эмма Томас, Чарльз Ровен, [[Кристофер Нолан]] | rowspan="10" style="background:#eee" align="center" | |- rowspan="10" style="background:#fff" |«[[Құлау анатомиясы]]» |Le Pacte, Neon |Мари-Анж Люсьяни, Давид Тион |-style="background:#eee" |«[[Барби (фильм)|Барби]]» |[[Warner Bros.]] |Дэвид Хейман, [[Марго Робби]], Том Акерли, Робби Бреннер |- | «[[Қалғандар (фильм)|Қалғандар]]» |Miramax, Focus Features |Марк Джонсон |-style="background:#eee" |«[[Гүлді айын өлтіргендер]]» |Apple TV+, Paramount Pictures |Дэн Фридкин, Брэдли Томас, [[Мартин Скорсезе]], Дэниел Лупи |- |«[[Маэстро (фильм)|Маэстро]]» |[[Netflix]] |[[Брэдли Купер]], [[Стивен Спилберг]], Фред Бернер, Эми Дернинг, Кристи Макоско Кригер |-style="background:#eee;" |«[[Америкалық шығарма]]» |Orion Pictures, Amazon MGM Studios |Бен Леклер, Никос Карамигиос, Корд Джефферсон, Джермейн Джонсон |- |«[[Өткен өмірлер]]» |A24 |Дэвид Инохоса, Кристин Вашон, Памела Коффлер |-style="background:#eee;" |«[[Байғұс жандар]]» |Searchlight Pictures |Эд Гини, Эндрю Лоу, [[Йоргос Лантимос]], [[Эмма Стоун]] |- |«[[Қызығушылық аймағы]]» |A24 |Джеймс Уилсон |- |- style="background:#FAEB86" | rowspan="10" style="background:#fff" align="center" |<big>'''[[2025 жыл|2025]]'''</big> <br>([[Оскар (2025)|97-ші]]) | style="background:#FAEB86" | ★ '''«[[Анора]]»''' | style="background:#FAEB86" | '''Neon''' | style="background:#FAEB86" | '''Алекс Коко, Саманта Кван, Шон Бейкер''' | rowspan="10" style="background:#fff" align="center" | |- |«[[Бруталист]]» |A24 |Ник Гордон, Брайан Янг, Эндрю Моррисон, Д. Дж. Гугенхайм, Брэди Корбет |-style="background:#eee" |«[[Боб Дилан: Белгісіз|Боб Дилан: Белгісіз]]» |Searchlight Pictures |Фред Бергер, Джеймс Мэнголд, Алекс Хейнеман |- |«[[Конклав (фильм)|Конклав]]» |Focus Features |Тесса Росс, Джулиет Хауэлл, Майкл А. Джекман |-style="background:#eee" |«[[Дөң: Екінші бөлім]]» |Warner Bros. |Мэри Пэрент, Кейл Бойтер, Таня Лапуант, Дени Вильнёв |- |«[[Эмилия Перес]]» |Netflix / Pathé |Паскаль Кочето, Жак Одиар |-style="background:#eee" |«[[Мен әлі осындамын (фильм, 2024)|Мен әлі осындамын]]» |Sony Pictures Classics |Мария Карлота Бруно, Родриго Тейшейра |- |«[[Никель ұлдары (фильм)|Никель ұлдары]]» |Amazon MGM Studios |Деде Гарднер, Джереми Клейнер, Джослин Барнс |-style="background:#eee" |«[[Субстанция (фильм)|Субстанция]]» |Mubi |Корали Фаржа, Тим Беван, Эрик Феллнер |- |«[[Зұлым (фильм)|Зұлым]]» |Universal Pictures |Марк Платт |- | rowspan="11" style="text-align:center"|<big>'''[[2026 жыл|2026]]'''</big><br>([[Оскар (2026)|98-ші]]) | style="background:#FAEB86" | ★ '''«[[Шайқас артынан шайқас]]»''' | style="background:#FAEB86" | '''[[Warner Bros. Pictures]]''' | style="background:#FAEB86" | '''Адам Сомнер (қайтыс болғаннан кейін), Сара Мерфи және [[Пол Томас Андерсон]]''' | rowspan="11" style="background:#eee" align="center" |<ref group="#">{{cite web |url=https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/2026 |title=The 98th Academy Awards - 2026 |lang=en |publisher=Oscars.org |accessdate=2026-03-20 |url-status=live }}</ref> |- |«[[Бугония (фильм)|Бугония]]» |[[Focus Features]], [[CJ E&M|CJ Entertainment]] |Эд Гини, Эндрю Лоу, [[Йоргос Лантимос]], [[Эмма Стоун]] және Ларс Кнудсен |-style="background:#eee" |«[[F1 (фильм)|F1]]» |[[Apple TV+]], Warner Bros. Pictures |Чад Оман, [[Брэд Питт]], Деде Гарднер, Джереми Клейнер, Джозеф Косински және Джерри Брукхаймер |- |«[[Франкенштейн (фильм, 2025)|Франкенштейн]]» |[[Netflix]] |[[Гильермо дель Торо]], Дж. Майлз Дэйл және Скотт Стубер |-style="background:#eee" |«[[Хамнет (фильм)|Хамнет]]» |Focus Features, [[Universal Pictures]] |Лиза Маршалл, Пиппа Харрис, Николас Гонда, [[Стивен Спилберг]] және [[Сэм Мендес]] |- |«[[Марти Суприм]] » |[[A24]] |Илай Буш, Рональд Бронштейн, [[Джош Сафди]], Энтони Катагас және [[Тимоти Шаламе]] |-style="background:#eee" |«[[Құпия агент (фильм, 2025)|Құпия агент]]» |Vitrine Films, Lemming Film, Arte |Эмили Лекло |- |«[[Сентименталды құндылық]]» |Nordisk Film, [[Neon (компания)|Neon]] |Мария Экерховд және Андреа Берентсен Оттмар |-style="background:#eee" |«[[Күнәһарлар (фильм, 2025)|Күнәһарлар]]» |Warner Bros. Pictures |Зинзи Куглер, Сев Оганян және [[Райан Куглер]] |- |«[[Пойыз түстері (фильм)|Пойыз түстері]]» |Netflix |Марисса Макмэн, Тедди Шварцман, Уилл Яновиц, Эшли Шлейфер және Майкл Хеймлер |} == Дереккөздер 1 == {{reflist|group="#"|3}} == Дереккөздер 2 == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * {{cite web |url = http://www.oscars.org/ |title = «Оскар» сыйлығы ресми сайты |accessdate = |lang = en |description = |archiveurl = https://www.webcitation.org/65UmRf3J6?url=http://www.oscars.org/ |archivedate = 2012-02-16 |dead-url = no }} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Оскар сыйлығы}} {{Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:Оскар сыйлығы]] iy32h3okkzoqk04rsnw8aqi0piudow6 0 732331 3591038 3293558 2026-04-24T11:57:24Z TrueNomadEditor 173948 3591038 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Animal cell cycle-en.svg|нобай|250px|Цикл бағыты сағат тіліне қарсы етіп көрсетілген]] '''G₁-фаза''' ({{lang-en|Gap 1 phase}}) — [[интерфаза]]дағы үш кезеңнің бірі, [[жасушаның тіршілік циклі]]ндегі фаза. Бұл [[жасуша]]дағы [[ДНҚ]] синтезіне дайындық кезеңі. Бұл кезеңде жасушадан [[РНҚ]] мен Нәруыздардың синтезі жедел түрде жүріп, ДНҚ биосинтезіне қатысушы ферменттердің белсенділігі жоғарылайды. G₁ аяқталған соң, жасушада ДНҚ синтезі жүреді. [[Омыртқалылар]] жасушаларында G₁-фаза үш сағатқа дейін созылуы мүмкін, кейін рестрикция нүктесі қойылып, жасуша не [[S-фаза]]ға өтеді, не екіге бөлінуін тоқтатады.<ref>{{cite journal | vauthors = Foster DA, Yellen P, Xu L, Saqcena M | title = Regulation of G1 Cell Cycle Progression: Distinguishing the Restriction Point from a Nutrient-Sensing Cell Growth Checkpoint(s) | journal = Genes & Cancer | volume = 1 | issue = 11 | pages = 1124–31 | date = November 2010 | pmid = 21779436 | pmc = 3092273 | doi = 10.1177/1947601910392989 }}</ref> == Негізгі реттелу механизмдері == G1 фазасындағы реттелу бірнеше өзара байланысты механизмдер арқылы жүзеге асады: * Циклиндер мен CDK жүйесі — циклин D және CDK4/6 кешені жасушаның G1 фазасында ілгерілеуін қамтамасыз етеді; * Rb ақуызы — транскрипциялық факторларды тежеп, жасушаның S фазасына өтуін бақылайды; * CDK ингибиторлары — p21, p27 сияқты ақуыздар CDK белсенділігін тежейді; * Өсу факторлары — сыртқы сигналдар жасушаның бөлінуге дайын екендігін көрсетеді; * Метаболикалық бақылау — энергия мен қоректік заттардың жеткіліктілігі тексеріледі. == Бақылау нүктесі == G1 фазасының соңында орналасқан G1/S бақылау нүктесі жасушалық циклдің шешуші кезеңі болып табылады. Бұл нүктеде: * ДНҚ-ның зақымдануы тексеріледі; * жасуша өлшемі мен ішкі ресурстары бағаланады; * сыртқы сигналдардың жеткіліктілігі анықталады. Егер ақаулар анықталса, жасуша циклді тоқтатады немесе G0 фазасына өтеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жасушаның тіршілік циклі}} [[Санат:Жасушаның тіршілік циклі]] 4m217acznxiifly1732r5vlbb4n0moa 0 739370 3590777 3350824 2026-04-24T05:12:48Z CommonsDelinker 165 «[[:File:Oceania_UN_Geoscheme_Regions.svg]]» деген «[[:File:Oceania_Regions.svg]]» дегенмен алмастырылды. 3590777 wikitext text/x-wiki {{Құрлық |Атауы = Аустралия және Океания |Сурет = Oceania (centered orthographic projection).svg |Сурет тақырыбы = |Территория = 9,000,000 ([[Құрлық#Құрлықтар аумағы мен жұрты|7ші]]) |Халық саны = 46,048,002 (2024)<ref>{{Cite web |url=https://www.worldometers.info/world-population/oceania-population/ |title=Population of Oceania (2024) - Worldometer|access-date=2024-05-22}}</ref> |Халық тығыздығы = 5 |Этнохороним = |Елдер = {{Collapsible list | title = [[Біріккен Ұлттар Ұйымына мүше мемлекеттер|БҰҰ мүшелері]] ([[Аустралия және Океания мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі|14]]) | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal | {{Байрақ|Аустралия}} | {{Байрақ|Вануату}} | {{Байрақ|Кирибати}} | {{Байрақ|Маршалл аралдары}} | {{Байрақ|Микронезия}} | {{Байрақ|Науру}} | {{Байрақ|Жаңа Зеландия}} | {{Байрақ|Палау}} | {{nowrap|{{Байрақ|Папуа — Жаңа Гвинея}}}} | {{Байрақ|Самоа}} | {{Байрақ|Соломон аралдары}} | {{Байрақ|Тонга}} | {{Байрақ|Тувалу}} | {{Байрақ|Фиджи}} }} {{Collapsible list | title = [[Ассоциацияланған мемлекет|Ассоциацияланған]] ([[Аустралия және Океания мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі|2]]) | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; | {{nowrap|{{Байрақ|Кук аралдары}}}} | {{Байрақ|Ниуэ}} }} |Тәуелді аймақтар = {{Collapsible list | title = '''[[Тәуелді аймақ]]тар''' ([[Аустралия және Океания мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі|21]]) | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; | '''{{Байрақ|Аустралия}} (5)''' | {{Unbulleted list | {{Ту|Аустралия}} [[Ашмор және Картье аралдары]] | {{Байрақ|Кристмас аралы}} | {{Байрақ|Кокос (Килинг) аралдары}} | {{Ту|Аустралия}} [[Маржанды теңіздің аралдары аймағы]] | {{Байрақ|Норфолк аралы}} }} | '''{{Байрақ|Франция}} (3)''' | {{Unbulleted list | {{Байрақ|Француз Полинезиясы}} | {{Байрақ|Жаңа Каледония|local}} | {{Байрақ|Уоллис және Футуна|local}} }} | '''{{Байрақ|Жаңа Зеландия}} (1)''' | {{Unbulleted list | {{Байрақ|Токелау}} }} | '''{{Байрақ|Ұлыбритания}} (1)''' | {{Unbulleted list | {{Байрақ|Питкэрн аралдары}} }} | '''{{Байрақ|АҚШ}} (11)''' | {{Unbulleted list | {{Байрақ|Америка Самоасы}} | {{Ту|АҚШ}} [[Бейкер аралы]] | {{Байрақ|Гуам}} | {{Ту|АҚШ}} [[Хаулэнд аралы]] | {{Ту|АҚШ}} [[Джарвис аралы]] | {{Ту|АҚШ}} [[Джонстон (атолл)|Джонстон]] | {{Ту|АҚШ}} [[Кингмен рифі]] | {{Ту|АҚШ}} [[Мидуэй (атолл)|Мидуэй]] | {{Байрақ|Солтүстік Мариана аралдары}} | {{Ту|АҚШ}} [[Пальмира (атолл)|Пальмира]] | {{Ту|АҚШ}} [[Уэйк]] }} }} |Танылмаған аймақтар = |Тілдері = |Уақыт белдеулері = [[UTC-11]] — [[UTC+14]] |Интернет үйшігі = |Ірі қалалары = [[Сидней]], [[Окленд]], [[Брисбен]], [[Мельбурн]], [[Аделаида]], [[Перт]] |Ортаққордағы санаты = Oceania }} '''Аустралия және Океания''' — [[Аустралия (құрлық)|Аустралия]] құрлығы мен [[Океания]]ға кіретін аралдардан тұратын [[Дүние бөліктері|дүниенің бөлігі]]. Аустралия және Океания дәстүрлі түрде 4 аймаққа бөлінеді — [[Аустралазия]] ([[Аустралия]] және [[Жаңа Зеландия]]), [[Меланезия]], [[Микронезия]] және [[Полинезия]].<ref name="worldatlas">{{cite web |title=The Four Sub-regions Of Oceania |date=26 December 2017 |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |publisher=WorldAtlas |access-date=24 January 2022 |archive-date=24 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124222422/https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |url-status=live }}</ref> Аустралия мен Океанияның жалпы ауданы шамамен 9 млн км². Халқы – 46 миллион адам (2024) (әлем халқының 0,56%). == Ұғымның анықтамасы == Аустралия және Океания анықтамалары әртүрлі.<ref>{{cite book |last1=Lidstone |first1=John |last2=Stoltman |first2=Joseph P. |last3=DeChano |first3=Lisa M. |title=International Perspectives on Natural Disasters: Occurrence, Mitigation, and Consequences |date=2004 |publisher=Springer Netherlands |page=193 |isbn=978-1402028519 |url=https://books.google.com/books?id=94q9GgFtjYoC&dq=%22and+Melanesia,+meaning%22&pg=PA193 |quote=Anthropologists have defined Oceania as that region of the Pacific Ocean that encompasses three distinct geographical areas—Polynesia, meaning "many islands"; Micronesia, meaning "small islands"; and Melanesia, meaning "black islands". Other definitions of Oceania are used by geographers, economists, and oceanographers. The definition of the region generally depends on the context that one assigns to it in research or writing. |access-date=2022-07-30 |archive-date=2022-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730064235/https://www.google.com.au/books/edition/International_Perspectives_on_Natural_Di/94q9GgFtjYoC?hl=en&gbpv=1&dq=%22and+Melanesia%2C+meaning%22&pg=PA193&printsec=frontcover |url-status=live }}</ref> Океанияның ең кең тараған анықтамасы құрлықтықтық [[Азия]] мен [[Америка]] арасындағы көптеген аралдарды қамтиды. Бүкіл құрлықты жер шарының бөліктеріне бөлгенде, [[Океания]] [[Аустралия (құрлық)|Аустралия]]мен дүниенің [[Дүние бөліктері|бір бөлігі]]не біріктіріледі. Кейде әлемнің тәуелсіз бөлігі ретінде ерекшеленеді және сирек жағдайда «Аустралия және Океания» бөлігі ретінде қарастырылады. Ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде әлемнің «Аустралия және Океания» дүние бөлігі жай ғана «Океания» ({{lang-en|Oceania}}) деп аталады. == Аймақтар == [[Сурет:Oceania Regions.svg|thumb|upright=1.35|Аустралия және Океанияың аймақтары]] === Аустралия === {{Толық мақала|Аустралия (құрлық)}} Аустралия толығымен [[Оңтүстік жарты шар|оңтүстік]] және [[Шығыс жарты шар|шығыс]] жарты шарларда орналасқан. Оның ортасында оны оңтүстік тропик кесіп өтеді. Австралия — оқшауланған, басқа континенттерден алыс материк. Бұл оның табиғатының бірегейлігін анықтады. Негізгі сауда жолдары материктен алыстап, экономикалық байланыстарды дамытуды қиындатады. Бұл жер бетіндегі ең кішкентай және ең құрғақ материк. Материктің бүкіл аумағы [[Аустралия|аттас]] мемлекеттің негізгі бөлігі болып табылады. === Океания === {{Толық мақала|Океания}} [[Тынық мұхит]]ының орталық және оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан, көбіне жүздеген шағын [[арал]]дар мен [[атолл]]дардан құралған географиялық аймақ және геосаяси жер бөлігі. Тарихи тұрғыдан барлық аралдар төрт этнографиялық және географиялық аймаққа бөлінген: * [[Полинезия]] — солтүстігінде [[Гавай аралдары]]нан оңтүстігінде [[Жаңа Зеландия]]ға дейін созылып, сондай-ақ, батысында [[Тувалу]], [[Токелау]], [[Самоа]], [[Тонга]] және [[Кермадек аралдары]]н, ортасында [[Кук аралдары|Кук]], Қоғам және Острал аралдарын, шығысында Маркиз аралдарын, [[Туамоту]], Мангарева және [[Пасха аралы|Пасха]] аралдарын қамтиды. * [[Меланезия]] — оңтүстік-батысында [[Жаңа Гвинея]] орналасқан, [[Гренландия (арал)|Гренландия]]дан кейінгі әлемдегі екінші үлкен арал және [[Тынық мұхит]]ындағы аралдардың ең үлкені. Басқа негізгі меланезиялық топтар, солтүстіктен оңтүстікке қарай, [[Бисмарк архипелагы]], [[Соломон аралдары (архипелаг)|Соломон аралдары]], Санта-Крус аралдары, [[Вануату]], [[Фиджи]] және [[Жаңа Каледония]]. * [[Микронезия]] — экватордың солтүстігінде орналасқан, оған солтүстік-батыста [[Мариана аралдары]], орталығында [[Каролин аралдары]], батыста [[Маршалл аралдары]] және оңтүстік-шығыста [[Кирибати]] аралдары кіреді. * [[Жаңа Зеландия]] — [[Тынық мұхит]]ының оңтүстік-батысында екі үлкен аралда ([[Солтүстік (арал, Жаңа Зеландия)|Солтүстік]] және [[Оңтүстік (арал, Жаңа Зеландия)|Оңтүстік]]) және көптеген (шамамен 700) көршілес кішігірім аралдарда орналасқан. Кей кезде [[Аустралия]]мен бірге [[Аустралазия]]ның бір бөлігі ретінде қарастырылады. == Мемлекеттер == [[Сурет:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|upright=1.5|[[Орталық барлау басқармасы]] әлемдік фактілер кітабынан Океания картасы]] {{Толық мақала|Аустралия және Океания мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі}} {| class="wikitable" !Мемлекет !Жер аумағы, км² !Халқы !Елордасы |- |{{Байрақ|Аустралия}} |7 692 024 |21 050 000 |[[Канберра]] |- |{{Байрақ|Вануату}} |12 190 |196 178 |[[Порт-Вила]] |- |{{Байрақ|Жаңа Зеландия}} |268 680 |4 108 037 |[[Веллингтон]] |- |{{Байрақ|Кирибати}} |811 |96 335 |[[Оңтүстік Тарава]] |- |{{Байрақ|Маршалл аралдары}} |181 |73 630 |[[Маджуро]] |- |{{Байрақ|Микронезия}} |702 |135 869 |[[Паликир]] |- |{{Байрақ|Науру}} |21 |12 329 |[[Ярен]] |- |{{Байрақ|Палау}} |458 |19 409 |[[Нгерулмуд]] |- |{{Байрақ|Папуа — Жаңа Гвинея}} |462 840 |5 172 033 |[[Порт-Морсби]] |- |{{Байрақ|Самоа}} |2 935 |178 631 |[[Апиа]] |- |{{Байрақ|Соломон аралдары}} |28 450 |494 786 |[[Хониара]] |- |{{Байрақ|Тонга}} |748 |106 137 |[[Нукуалофа]] |- |{{Байрақ|Тувалу}} |26 |11 146 |[[Фунафути]] |- |{{Байрақ|Фиджи}} |18 274 |856 346 |[[Сува]] |} == Тарих == === Отаршылдыққа дейінгі кезең === [[Аустралиялық аборигендер]] — [[Аустралия (құрлық)|Аустралия]] материгінің және оның айналасындағы аралдардың бастапқы тұрғындары 70 000 жыл бұрын [[Африка]]дан [[Азия]]ға қоныс аударып, Аустралияға шамамен 50 000 жыл бұрын келген.<ref name="illumina.com">{{cite web |title=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |website=illumina.com |quote=A lock of hair and the HiSeq 2000 system identify a human migration wave that took more than 3,000 generations and 10,000 years to complete. |access-date=2022-07-30 |archive-date=2020-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200430044039/https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |url-status=live }}</ref> Олар Аустралияға [[Оңтүстік-шығыс Азия|Оңтүстік-Шығыс Азия]] арқылы қоныс аударған болса да, олар белгілі Азиялық немесе Полинезиялық популяциялармен байланысты емес. Адамдардың Аустралияға алғашқы ерте қоныс аударуы бұл құрлық [[Жаңа Гвинея]] аралымен құрлық көпірі арқылы жалғасқан Сахуль континентінің бір бөлігі болған кезде орын алды деп саналады. Олар [[Тасмания]]ға шамамен 40 000 жыл бұрын соңғы [[мұз дәуірі]]нде болған материктен құрлық көпірі арқылы қоныс аудару арқылы жеткен. [[Жаңа Гвинея]] аралы мен оған жақын орналасқан [[Меланезия]] аралдарына шамамен 30-50 мың жыл бұрын [[каноэ]]мен [[Оңтүстік-шығыс Азия|Оңтүстік-Шығыс Азия]]дан келген адамдар қоныстанған. Шамамен 2-4 мың жыл бұрын [[Микронезия]] мен [[Полинезия]]ның көп бөлігі қоныстанған. [[Океания]] аралдарын қаныстану процесі шамамен 1200 жылы [[Пасха аралы]]н қоныстандырумен аяқталды. === Отаршылдық кезеңі === Аустралия өзінің шалғай орналасуына байланысты әлемге басқа континенттерге қарағанда кеш «ашылды». Аустралияның ашылуы [[Американың ашылуы|Америка ашылғаннан]] кейін жүз жылдан астам уақыт өткен соң болды. [[Нидерланд|Голландия]]лық саяхатшы [[Виллем Янсзон]] 1606 жылы жаңа жерді тапты (бұл [[Кейп-Йорк түбегі]] болатын). [[Христофор Колумб]] сияқты Янсзон да өмірінің соңына дейін жаңа материк ашқанын білмеді. 1770 жылы [[Джеймс Кук]] Аустралияның шығыс жағалауына жақындап, ресми нұсқа бойынша оны «ашты». [[XVIII ғасыр|XVIII]] — [[XIX ғасыр|XIX]] ғасырлар аралығында еуропалықтардың Океанияны зерттеу кезеңі жалғасты, олар біртіндеп аралдарға қоныстана бастады. Алайда еуропалық отарлау процесі өте баяу жүрді, өйткені бұл аймақ [[табиғи ресурстар]]дың жоқтығынан шетелдіктер арасында үлкен қызығушылық тудырмады және жергілікті халыққа теріс әсер етті: Океанияда бұрын-соңды болмаған көптеген аурулар енгізілді, және бұл [[эпидемия]]ларға әкелді, нәтижесінде жергілікті тұрғындардың едәуір бөлігі қайтыс болды. Сонымен бірге тұрғындарды христиандандыру да орын алды. [[XVIII ғасыр|XVIII]] — [[XIX ғасыр|XIX]] ғасырларда Океания аралдары отаршыл державалар арасында, ең алдымен [[Британ империясы]], [[Испания]] және [[Франция]] (кейіннен [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Герман империясы]] қосылды) арасында бөлінді. Еуропалықтардың ерекше қызығушылығы аралдарда [[плантация]]лар құру және [[құл саудасы]] болды. === Қазіргі тарих === [[Аустралия]] 1901 жылы ал [[Жаңа Зеландия]] 1907 жылы [[доминион]]ға айналды, бірақ олар сәйкесінше 1942 және 1947 жылдары Вестминстер актінің статутын қабылдауға дейін ресми түрде толық тәуелсіз мемлекет бола алмады. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін отарлардың тәуелсіздігі үшін күрескен алғашқы саяси ұйымдар пайда бола бастады. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде Океания көптеген шайқастар (негізінен жапон және американдық күштер арасында) болған соғыс театрларының бірі болды. 1960 жылдардан бастап отарсыздандыру процесі басталды. 1946 жылы [[Француз Полинезиясы|Полинезия]]лықтар Франция азаматтығын алды, ал аралдардың мәртебесі шетел аумағына өзгертілді. [[Гавайи]] 1959 жылы [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] штатына айналды. [[Фиджи]] мен [[Тонга]] 1970 жылы тәуелсіздік алды. 1979 жылы 1 мамырда [[Маршалл аралдары]]ның саяси мәртебесінің өзгеруін мойындай отырып, [[Америка Құрама Штаттары]] Маршалл аралдарының конституциясын және үкіметінің құрылуын мойындады. [[XX ғасыр|XX]] ғасырдағы отарсыздандыру процесіне қарамастан, кейбір аралдар әлі де бір дәрежеде тәуелді болып қала береді. == Демография == === Халқы === Бүкіл Батыс және Шығыс Аустралияны Аустралия материгін отарлау кезінде қоныстанған [[Англоаустралиялықтар]] алып жатыр. [[Жаңа Гвинея]] аралын түгелдей [[Папуастар]] (Соломон аралдары мен Санта-Крус аралдарын қоса) алып жатыр. Орталық Аустралияны [[Аустралиялық аборигендер|байырғы австралиялықтар]] мекендейді, олар үшін қорықтар (резервациялар) құрылды. Жаңа Зеландияда [[Англо Жаңазеландиялықтар|Англо-жаңа зеландиялықтар]] қоныстанған. Океания аралдарын [[Полинезиялықтар]], [[Меланезиялықтар]] және [[Микронезиялықтар]] атты байырғы халықтар мекендейді. === Тілдер === {{Толық мақала|Аустралия тілдері}} Океанияның байырғы тілдері үш негізгі географиялық топқа бөлінеді: * Аустронезиялық тілдер тобы – [[Малай тілі|Малай]] (Индонезия), Тагалог (Филиппин) және [[Маори тілі|Маори]] және [[Гавай тілі|Гавай]] сияқты Полинезиялық тілдері бар үлкен тілдер тобы. * Аустралиялық тілдер – [[Аустралиялық аборигендер]]дің тілдері. * Папуаc тілдері – [[Жаңа Гвинея]] және көршілес аралдарды мекендейтін [[Папуастар]]дың тілдері. Жергілікті емес тілдерге мыналар жатады: * [[Ағылшын тілі]] – [[Аустралия]], [[Гавайи]], [[Жаңа Зеландия]] және басқа аумақтар * [[Француз тілі]] – [[Француз Полинезиясы]], [[Жаңа Каледония]], [[Вануату]], [[Уоллис және Футуна]] * [[Хинди|Хинди тілі]] – [[Фиджи]] * [[Жапон тілі]] – [[Бонин аралдары]], [[Палау Республикасы|Палау]] Сондай-ақ [[Малай тілі|малай]] немесе отаршылдық тілдердің жергілікті халықтармен өзара әрекеттесуінен қалыптасқан (мысалы Ток Писин, Бислама, Пиджин және тб.) креол (аралас) тілдері бар. === Дін === Океаниядағы басым дін – [[христиандық]] (73%). 2011 жылы жүргізілген сауалнама бойынша [[Меланезия]]да 92%, [[Микронезия]]да 93% және [[Полинезия]]да 96% өздерін христиан деп сипаттайтынын көрсетті. Дәстүрлі діндер көбінесе анимистік сипатқа ие, ал дәстүрлі тайпалар арасында табиғи күштерді білдіретін рухтарға деген сенім басым. 2018 жылғы санақта Жаңа Зеландиялықтардың 37% христиан дінін ұстанды және 48% ешбір дінді ұстанбады. 2016 жылғы санақта Аустралия халқының 52%-ы христиан дінін ұстанатынын және 30%-ы «діні жоқ» деп мәлімдеді. [[Индуизм]] – Океаниядағы азшылық діні. Пайыз бойынша Океаниядағы индустардың ең жоғары үлесі [[Фиджи]] елінде – 29,7%, ал абсолютті сандар бойынша – Аустралияда 684,002 (халқытың 2,7%). Жаңа Зеландияда индустар халықтың 2,65% құрайды. Океаниядағы мұсылмандар саны – 620,156 мен. Олар негізінен Аустралия мен Жаңа Зеландияда шоғырланған. Пайыз бойынша Океаниядағы мұсылмандардың ең жоғары үлесі [[Кокос (Килинг) аралдары]]нда – 65.6% (2021).<ref>{{cite web|url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/POA6799|title=2021 Census QuickStats: Cocos (Keeling) Islands|website=quickstats.censusdata.abs.gov.au}}</ref> Аймақтағы басқа діндерге Аустралия мен Жаңа Зеландиядағы азшылықтардың көрнекті діндері болып табылатын [[Яһудилік|Иудаизм]] мен [[Буддизм]] жатады. == Экономика == [[Сурет:Auckland Skyline as seen from Devonport 20100128 3.jpg|thumb|right|250px|Жаңа Зеландиядағы [[Окленд]] орталық бизнес ауданы]] [[Сурет:Sydney skyline from Waverton Balls head reserve.jpg|thumb|right|250px|[[Сидней]]]] {{Толық мақала|Океания экономикасы}} Бұл аймақ [[Аустралия]] мен [[Жаңа Зеландия]]ның жоғары дамыған және жаһандық бәсекеге қабілетті қаржы нарықтарынан бастап, оларың әлдеқайда аз дамыған көптеген аралдық көршілерге дейін әртүрлі экономикалармен ерекшеленеді. Тынық мұхиты аймағындағы ең кішкентай елдер тауарларды экспорттау және басқа өнімдерге қол жеткізу үшін Аустралия, Жаңа Зеландия және Америка Құрама Штаттарымен саудаға сүйенеді. Аустралия және Океания ең ірі экспорттық нарықтарына [[Жапония]], [[Қытай]], [[Америка Құрама Штаттары]] және [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] кіреді. Тынық мұхиты елдерінің көпшілігінде (Аустралия мен Жаңа Зеландияны қоспағанда) негізгі сала [[ауыл шаруашылығы]] болып табылады. Көптеген елдер әлі күнге дейін ауылшаруашылық болып табылады; мысалы, [[Вануату]] халқының 80%-ы және [[Фиджи]] халқының 70%-ы ауыл шаруашылығымен айналысады. Балық аулау Тынық мұхиты аймағындағы көптеген шағын елдер үшін негізгі сала болып табылады, дегенмен көптеген балық аулау аймақтарын басқа ірі елдер, атап айтқанда [[Жапония]] пайдаланады. Аустралия мен Жаңа Зеландия аймақтағы жалғыз жоғары дамыған тәуелсіз мемлекеттер болып табылады. Австралияның экономикасы аймақтағы ең үлкен және басым экономика, сонымен қатар әлемдегі ең ірі экономикалардың бірі болып табылады. Аустралияның жан басына шаққандағы [[Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) бойынша елдер тізімі|ЖІӨ аларман қабілет тепетендігі]] бойынша Ұлыбритания, Канада, Германия және Франциядан жоғары. Аустралияда тұратын адамдардың көпшілігі [[денсаулық сақтау]], [[бөлшек сауда]] және [[білім беру]] салаларында жұмыс істейді.<ref>{{cite web |title=Industry sector of employment {{!}} Australia {{!}} Community profile |url=https://profile.id.com.au/australia/industries?BMID=50 |access-date=20 January 2022 |website=profile.id.com.au |archive-date=16 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170916114311/http://profile.id.com.au/australia/industries?BMID=50 |url-status=live }}</ref> Жаңа Зеландия экономикасы — жоғары дамыған еркін нарықтық экономика. Ел ең жаһанданған экономикалардың біріне ие және көбінесе халықаралық саудаға тәуелді. Оның елеулі қызмет көрсету секторы бар, ол 2013 жылғы жағдай бойынша жалпы ішкі өнімнің 63% құрады. Үлкен арал мемлекеті ретінде Жаңа Зеландияда табиғи ресурстар мен минералды байлықтар мол.<ref>{{Cite web |last=Minerals |first=New Zealand Petroleum and |title=Mineral resources potential |url=https://www.nzpam.govt.nz/nz-industry/nz-minerals/resources-potential/ |access-date=2024-02-09 |website=New Zealand Petroleum and Minerals |language=en-NZ}}</ref> [[Жаңа Каледония]], [[Гавайи]] және [[Француз Полинезиясы]] да жоғары дамыған, бірақ егеменді мемлекеттер емес. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Навигациялық блок |тақырып = Аустралия және Океания |тақырып_стиль = |state = collapsed |Океания елдері |Аустралия және Океания елордалары |Әлем аймақтары }} {{Құрлықтар}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Аустралия және Океания]] [[Санат:Дүние бөліктері]] ihncf9xgnv34tyfbnkq717yi5m1akh2 10 740819 3590518 3516165 2026-04-23T13:45:37Z TalgatSnow 143530 3590518 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте |аты = Eurovision ән байқауы |state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} |тізім_стиль = hlist |тақырып = [[Eurovision ән байқауы]] |үсті = [[Eurovision ән байқауы өткен қалалар тізімі|Ұйымдастырушы қалалар]] • [[Eurovision ән байқауының тілдері|Тілдер]] • [[Eurovision ән байқауының жүргізушілерінің тізімі|Жүргізушілер]] • [[Eurovision ән байқауының ережелері|Ережелер]] • [[Eurovision ән байқауында дауыс беру|Дауыс беру]] • [[Eurovision ән байқауы жеңімпаздарының тізімі|Жеңімпаздар]] |бөлім1 = Байқаулар |тізім1 = [[Eurovision ән байқауы 1956|1956]] • [[Eurovision ән байқауы 1957|1957]] • [[Eurovision ән байқауы 1958|1958]] • [[Eurovision ән байқауы 1959|1959]] • [[Eurovision ән байқауы 1960|1960]] • [[Eurovision ән байқауы 1961|1961]] • [[Eurovision ән байқауы 1962|1962]] • [[Eurovision ән байқауы 1963|1963]] • [[Eurovision ән байқауы 1964|1964]] • [[Eurovision ән байқауы 1965|1965]] • [[Eurovision ән байқауы 1966|1966]] • [[Eurovision ән байқауы 1967|1967]] • [[Eurovision ән байқауы 1968|1968]] • [[Eurovision ән байқауы 1969|1969]] • [[Eurovision ән байқауы 1970|1970]] • [[Eurovision ән байқауы 1971|1971]] • [[Eurovision ән байқауы 1972|1972]] • [[Eurovision ән байқауы 1973|1973]] • [[Eurovision ән байқауы 1974|1974]] • [[Eurovision ән байқауы 1975|1975]] • [[Eurovision ән байқауы 1976|1976]] • [[Eurovision ән байқауы 1977|1977]] • [[Eurovision ән байқауы 1978|1978]] • [[Eurovision ән байқауы 1979|1979]] • [[Eurovision ән байқауы 1980|1980]] • [[Eurovision ән байқауы 1981|1981]] • [[Eurovision ән байқауы 1982|1982]] • [[Eurovision ән байқауы 1983|1983]] • [[Eurovision ән байқауы 1984|1984]] • [[Eurovision ән байқауы 1985|1985]] • [[Eurovision ән байқауы 1986|1986]] • [[Eurovision ән байқауы 1987|1987]] • [[Eurovision ән байқауы 1988|1988]] • [[Eurovision ән байқауы 1989|1989]] • [[Eurovision ән байқауы 1990|1990]] • [[Eurovision ән байқауы 1991|1991]] • [[Eurovision ән байқауы 1992|1992]] • [[Eurovision ән байқауы 1993|1993]] • [[Eurovision ән байқауы 1994|1994]] • [[Eurovision ән байқауы 1995|1995]] • [[Eurovision ән байқауы 1996|1996]] • [[Eurovision ән байқауы 1997|1997]] • [[Eurovision ән байқауы 1998|1998]] • [[Eurovision ән байқауы 1999|1999]] • [[Eurovision ән байқауы 2000|2000]] • [[Eurovision ән байқауы 2001|2001]] • [[Eurovision ән байқауы 2002|2002]] • [[Eurovision ән байқауы 2003|2003]] • [[Eurovision ән байқауы 2004|2004]] • [[Eurovision ән байқауы 2005|2005]] • [[Eurovision ән байқауы 2006|2006]] • [[Eurovision ән байқауы 2007|2007]] • [[Eurovision ән байқауы 2008|2008]] • [[Eurovision ән байқауы 2009|2009]] • [[Eurovision ән байқауы 2010|2010]] • [[Eurovision ән байқауы 2011|2011]] • [[Eurovision ән байқауы 2012|2012]] • [[Eurovision ән байқауы 2013|2013]] • [[Eurovision ән байқауы 2014|2014]] • [[Eurovision ән байқауы 2015|2015]] • [[Eurovision ән байқауы 2016|2016]] • [[Eurovision ән байқауы 2017|2017]] • [[Eurovision ән байқауы 2018|2018]] • [[Eurovision ән байқауы 2019|2019]] • <s>[[Eurovision ән байқауы 2020|2020]]</s> • [[Eurovision ән байқауы 2021|2021]] • [[Eurovision ән байқауы 2022|2022]] • [[Eurovision ән байқауы 2023|2023]] • [[Eurovision ән байқауы 2024|2024]] • [[Eurovision ән байқауы 2025|2025]] • ''[[Eurovision ән байқауы 2026|2026]]'' |бөлім2 = [[Eurovision ән байқауына қатысатын елдердің тізімі|Қатысушы елдер]] |тізім2 = {{Навигациялық кесте|subgroup |бөлім1= Белсенді |тізім1= [[Албания Eurovision ән байқауында|Албания]] • [[Армения Eurovision ән байқауында|Армения]] • [[Аустралия Eurovision ән байқауында|Аустралия]] • [[Аустрия Eurovision ән байқауында|Аустрия]] • [[Әзербайжан Eurovision ән байқауында|Әзербайжан]] • [[Бельгия Eurovision ән байқауында|Бельгия]] • [[Болгария Eurovision ән байқауында|Болгария]] • [[Грузия Eurovision ән байқауында|Грузия]] • [[Германия Eurovision ән байқауында|Германия]] • [[Грекия Eurovision ән байқауында|Грекия]] • [[Дания Eurovision ән байқауында|Дания]] • [[Исландия Eurovision ән байқауында|Исландия]] • [[Ирландия Eurovision ән байқауында|Ирландия]] • [[Израиль Eurovision ән байқауында|Израиль]] • [[Италия Eurovision ән байқауында|Италия]] • [[Испания Eurovision ән байқауында|Испания]] • [[Кипр Eurovision ән байқауында|Кипр]] • [[Латвия Eurovision ән байқауында|Латвия]] • [[Литва Eurovision ән байқауында|Литва]] • [[Люксембург Eurovision ән байқауында|Люксембург]] • [[Мальта Eurovision ән байқауында|Мальта]] • [[Молдова Eurovision ән байқауында|Молдова]] • [[Нидерланд Eurovision ән байқауында|Нидерланд]] • [[Норвегия Eurovision ән байқауында|Норвегия]] • [[Польша Eurovision ән байқауында|Польша]] • [[Португалия Eurovision ән байқауында|Португалия]] • [[Румыния Eurovision ән байқауында|Румыния]] • [[Сан-Марино Eurovision ән байқауында|Сан-Марино]] • [[Сербия Eurovision ән байқауында|Сербия]] • [[Словения Eurovision ән байқауында|Словения]] • [[Украина Eurovision ән байқауында|Украина]] • [[Ұлыбритания Eurovision ән байқауында|Ұлыбритания]] • [[Франция Eurovision ән байқауында|Франция]] • [[Финляндия Eurovision ән байқауында|Финляндия]] • [[Хорватия Eurovision ән байқауында|Хорватия]] • [[Черногория Eurovision ән байқауында|Черногория]] • [[Чехия Eurovision ән байқауында|Чехия]] • [[Швеция Eurovision ән байқауында|Швеция]] • [[Швейцария Eurovision ән байқауында|Швейцария]] • [[Эстония Eurovision ән байқауында|Эстония]] |бөлім2= Белсенді емес |тізім2= [[Андорра Eurovision ән байқауында|Андорра]] • [[Босния және Герцеговина Eurovision ән байқауында|Босния және Герцеговина]] • [[Мажарстан Eurovision ән байқауында|Мажарстан]] • [[Монако Eurovision ән байқауында|Монако]] • [[Марокко Eurovision ән байқауында|Марокко]] • [[Солтүстік Македония Eurovision ән байқауында|Солтүстік Македония]] • [[Словакия Eurovision ән байқауында|Словакия]] • [[Түркия Eurovision ән байқауында|Түркия]] |бөлім3= Тыйым салынған |тізім3= [[Беларусь Eurovision ән байқауында|Беларусь]] • [[Ресей Eurovision ән байқауында|Ресей]] |бөлім4= Бұрынғы |тізім4= [[Сербия және Черногория Eurovision ән байқауында|Сербия және Черногория]] • [[Югославия Eurovision ән байқауында|Югославия]] |бөлім5= Дебют әрекеттері |тізім5= [[Гибралтар Eurovision ән байқауында|Гибралтар]] • [[Косово Eurovision ән байқауында|Косово]] • [[КСРО Eurovision ән байқауында|КСРО]] • [[Қазақстан Eurovision ән байқауында|Қазақстан]] • [[Қатар Eurovision ән байқауында|Қатар]] • [[Қытай Eurovision ән байқауында|Қытай]] • [[Ливан Eurovision ән байқауында|Ливан]] • [[Лихтенштейн Eurovision ән байқауында|Лихтенштейн]] • [[Тунис Eurovision ән байқауында|Тунис]] • [[Фарер аралдары Eurovision ән байқауында|Фарер аралдары]] }} |бөлім3 = Ұқсас байқаулар |тізім3 = [[Junior Eurovision ән байқауы]] • [[Eurovision жас музыканттар байқауы]] • [[Eurovision жас бишілер байқауы]] • [[Eurovision би байқауы]] • [[Eurovision хор байқауы]] • ''[[Америкалық ән байқауы]]'' |асты = {{icon|Commons}} '''[[c:Category:Eurovision Song Contest|Ортаққор]]''' • {{Icon|Category}} '''[[:Санат:Eurovision ән байқауы|Санат]]''' }}<noinclude> {{Collapsible option}} [[Санат:Үлгілер:Eurovision ән байқауы| ]] [[Санат:Навигациялық үлгілер:Eurovision ән байқауы]] </noinclude> tpxbgyz4w0f9waq5uxnurq99dcct8wf 0 743068 3590530 3423296 2026-04-23T13:51:56Z Еркежан Сейтқазы 180268 орфографиялық қате 3590530 wikitext text/x-wiki {{Конференция | Атауы = Владимир Путиннің Такер Карлсонға берген сұхбаты | Атауы1 = {{Lang-ru|Интервью Владимира Путина Такеру Карлсону}} | Сурет = Interview with Vladimir Putin to Tucker Carlson (2024-02-06) 04.jpg | Сурет сипаттамасы = Сұхбат барысындағы Такер Карлсон (оң жақта) мен Владимир Путин | Дата = [[6 ақпан]] [[2024 жыл]] | Орын = [[Мәскеу]], [[Ресей]] | Қатысушылар = {{ту|Ресей}} [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]<br>{{ту|АҚШ}} [[Такер Карлсон]] | Кейін = Павел Дуровтың Такер Карлсонға берген сұхбаты }} '''Владимир Путиннің Такер Карлсонға берген сұхбаты''' ({{Lang-ru|Интервью Владимира Путина Такеру Карлсону}}) — 2024 жылғы 6 ақпанда жасалған, [[Ресей президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]нің америкалық саяси шолушы [[Такер Карлсон]]ға берген сұхбаты.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/tucker-carlson-putin-full-interview-when-time-b2492651.html|title=Tucker Carlson releases controversial interview with Vladimir Putin: Live|lang=en|author=Gustaf Kilander, Namita Singh|publisher=[[The Independent]]|date=2024-02-08|access-date=2024-02-08}} {{Wayback|date=2024-02-08|url=https://web.archive.org/web/20240208082431/https://www.independent.co.uk/news/world/americas/tucker-carlson-putin-full-interview-when-time-b2492651.html|url-status=live}}</ref> Тұсаукесері 2024 жылғы 8 ақпанда Карлсонның Tucker Carlson Network сервисінде және [[Twitter]] (X) әлеуметтік желісінде өтті. Бұл Ресей президентінің 2022 жылғы 24 ақпандағы [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен бергі батыстық журналиске берген тұңғыш сұхбаты болды.<ref name=":0" /><ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-68245076|title=Evan Gershkovich: Putin tells Tucker Carlson deal can be reached to free jailed US reporter|lang=en|author=Will Vernon, Mike Wendling|publisher=[[BBC News]]|date=2024-02-08|access-date=2024-02-09}} {{Wayback|date=2024-02-08|url=https://web.archive.org/web/20240208232256/https://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-68245076|url-status=live}}</ref> Күрделі сұрақ беремін деген уәде бергеніне қарамастан, Карлсон Путинге [[Буча қырғыны|Буча]] мен [[Мариуполь]]дегі ресейлік әскери қылмыстар туралы<ref name=":3" /><ref name=":4">{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2024/02/09/u-rossii-net-interesov-v-evrope-v-ukraine-idet-grazhdanskaya-voyna-vse-ravno-my-dogovorimsya|title=Такер Карлсон обещал задать Путину острые вопросы. В итоге он ни разу не упомянул Бучу, Мариуполь и Навального. Зато Путин с удовольствием повторил всё то же самое, что он говорит всегда. Пересказываем их разговор|lang=ru|publisher=[[Meduza]]|date=2024-02-08|access-date=2024-02-09}} {{Wayback|date=2024-02-09|url=https://web.archive.org/web/20240209010200/https://meduza.io/feature/2024/02/09/u-rossii-net-interesov-v-evrope-v-ukraine-idet-grazhdanskaya-voyna-vse-ravno-my-dogovorimsya}}</ref> немесе [[Алексей Анатольевич Навальный|Алексей Навальный]] туралы еш сұрақ қоймады,<ref name="bbc-k">{{cite web|title=«Карлсон дал автократу полную свободу манипулировать». Что СМИ на Западе и в России думают об интервью Путина|url=https://www.bbc.com/russian/articles/cpe0dj0gxpyo|publisher=[[bbc]]|date=2024-02-09|access-date=2024-02-12}} {{Wayback|date=2024-02-12|url=https://web.archive.org/web/20240212222456/https://www.bbc.com/russian/articles/cpe0dj0gxpyo}}</ref> ал Путин Ресей мен Украина тарихының балама нұсқасын,<ref name=":6">{{Cite web|url=https://theins.ru/antifake/269011|title=«У нас ток-шоу или серьёзный разговор?» 20 фейков из интервью Такера Карлсона с Владимиром Путиным|publisher=[[The Insider]]|date=2024-02-10|access-date=2024-02-11}} {{Wayback|date=2024-02-11|url= https://web.archive.org/web/20240211034453/https://theins.ru/antifake/269011}}</ref><ref name=":15">{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/ru/%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F/20240209-%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B8-%D0%B1%D0%B5%D0%B7-%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8B%D1%85-%D0%B2%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B2-%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B2%D1%8C%D1%8E-%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D1%82%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%83-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%81%D0%BE%D0%BD%D1%83-%D0%BD%D0%B5-%D0%B2%D1%8B%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%BE-%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%B0-%D0%B2%D0%BE-%D1%84%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D1%83%D0%B7%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0-%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B5|title=«Ничего нового» и без острых вопросов: интервью Путина Такеру Карлсону не вызвало особого интереса у французских медиа|lang=ru|publisher=RFI|date=2024-02-09|access-date=2024-02-12}} {{Wayback|date=2024-02-11|url=https://web.archive.org/web/20240211133825/https://www.rfi.fr/ru/%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F/20240209-%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B8-%D0%B1%D0%B5%D0%B7-%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8B%D1%85-%D0%B2%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B2-%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B2%D1%8C%D1%8E-%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D1%82%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%83-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%81%D0%BE%D0%BD%D1%83-%D0%BD%D0%B5-%D0%B2%D1%8B%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%BE-%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%B0-%D0%B2%D0%BE-%D1%84%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D1%83%D0%B7%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0-%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B5}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://belsat.eu/ru/news/09-02-2024-o-chem-putin-dva-chasa-razgovarival-s-amerikanskim-intervyuerom-karlsonom-pereskaz|title=О чём Путин два часа разговаривал с американским интервьюером Карлсоном. Пересказ|author=Алесь Новоборский|publisher=BelSat|date=2024-02-09|access-date=2024-02-15}} {{Wayback|date=2024-02-15|url=https://web.archive.org/web/20240215121653/https://belsat.eu/ru/news/09-02-2024-o-chem-putin-dva-chasa-razgovarival-s-amerikanskim-intervyuerom-karlsonom-pereskaz}}</ref><ref name=":21">{{Cite web|url=https://www.golosameriki.com/a/putin-s-talk-with-tucker-carlson-and-america-a-mixture-of-blunt-lies-and-toxic-propaganda/7486925.html|title=Как Кремль использовал Такера Карлсона, чтобы придать лживой риторике статус «искренности»|publisher=[[Америка даусы]]|date=2024-02-14|access-date=2024-02-15}} {{Wayback|date=2024-02-15|url= https://web.archive.org/web/20240215141640/https://www.golosameriki.com/a/putin-s-talk-with-tucker-carlson-and-america-a-mixture-of-blunt-lies-and-toxic-propaganda/7486925.html|url-status=live}}</ref> соның ішінде КСРО «тарихы» жайлы жалған ақпарат айтып, бұрыннан бар тезистерді қайталай берді.<ref name=":5">{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2024/02/09/rossiyskaya-propaganda-intervyu-putina-glavnoe-sobytie-v-mire|title=Российская пропаганда: интервью Путина — главное событие в мире Западные журналисты: это новый уровень позора Карлсона, который предоставил автократу площадку для манипуляций|publisher=[[Meduza]]|date=2024-02-09|access-date=2024-02-09}} {{Wayback|date=2024-02-09|url=https://web.archive.org/web/20240209122453/https://meduza.io/feature/2024/02/09/rossiyskaya-propaganda-intervyu-putina-glavnoe-sobytie-v-mire}}</ref><ref name=":20">{{Cite web|url=https://novayagazeta.eu/articles/2024/02/09/putin-dal-interviu-liubimtsu-rossiiskoi-propagandy-takeru-karlsonu|title=Путин дал интервью любимцу российской пропаганды Такеру Карлсону. Мы посмотрели двухчасовой разговор за вас и выбрали главные фрагменты|publisher=[[Новая газета Европа]]|date=2024-02-09|access-date=2024-02-13}} {{Wayback|date=2024-02-13|url= https://web.archive.org/web/20240213114151/https://novayagazeta.eu/articles/2024/02/09/putin-dal-interviu-liubimtsu-rossiiskoi-propagandy-takeru-karlsonu}}</ref> Владимир Путиннің маңызды мәлімдемелерінің бірі Ресей түрмесінде тыңшылық жасады деген айыппен отырған америкалық журналист [[Эван Гершкович]]ке қатысты сұраққа берген жауабы болды.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.currenttime.tv/a/putin-taker-karlson/32811099.html|title=Путин готов обменять Гершковича на Красикова. Основные моменты интервью президента РФ Такеру Карлсону|publisher=Настоящее время|date=2024-02-09|access-date=2024-02-11}} {{Wayback|date=2024-02-09|url=https://web.archive.org/web/20240209202712/https://www.currenttime.tv/a/putin-taker-karlson/32811099.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://zona.media/news/2024/02/08/talker|title=Путин на вопрос об обмене Эвана Гершковича рассказал про осужденного в Европе «патриота», который «ликвидировал бандита»|publisher=[[Медиазона]]|date=2024-02-08|access-date=2024-02-11}} {{Wayback|date=2024-02-10|url=https://web.archive.org/web/20240210125120/https://zona.media/news/2024/02/08/talker/}}</ref> 2024 жылғы 19 ақпандағы жағдай бойынша [[Twitter]] әлеуметтік желісіндегі видеоны 200 миллионнан астам адам көрген.<ref>{{Cite web|url=https://x.com/TuckerCarlson/status/1755734526678925682?s=20|title=The Vladimir Putin Interview}}</ref> [[YouTube]] желісінде сұхбатты көрермен 18 миллионнан астам рет қараған. == Алғышарттары == Такер Карлсон — [[Қастандық теориясы|қастандық теориялары]]н таратқаны үшін белгілі америкалық журналист және саяси түсініктемеші.<ref name="tagesschau">{{cite news|url=https://www.tagesschau.de/ausland/europa/putin-interview-102.html|lang=de|title=Putin-Interview: "Wir haben Verhandlungen nie abgelehnt"|author=Nina Barth|quote=Der 54-jährige Carlson ist für die Verbreitung von Verschwörungstheorien bekannt|work=tagesschau.de|date=2024-02-09|accessdate=2024-02-09}}</ref> Сұхбаттан бұрын Карлсон: «Біз бұл жерде Путинді жақсы көргенімізден жиналған жоқпыз. Біз бұл жерде Америка Құрама Штаттарын жақсы көргенімізден отырмыз» деген еді.<ref>{{cite news |title=Tucker Carlson Says He's Interviewing Vladimir Putin Because 'Corrupt' Media Outlets That 'Lie' Have Not |url=https://variety.com/2024/digital/news/tucker-carlson-vladimir-putin-media-corrupt-lie-1235899850/ |publisher=Variety |lang=en |date=2024-02-06}}</ref> Карлсон бұрын Путинді ақтап жүрген және [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|Украинадағы соғыс]]пен байланысты Ресейдің жалған хабарын да қолдайтын.<ref name="rooting">{{cite news |title=Who is Tucker Carlson really 'rooting for' in Ukraine? |lang=en |url=https://www.theguardian.com/media/2022/oct/02/tucker-carlson-ukraine-vladimir-putin-propaganda |publisher=[[The Guardian]] |date=2022-10-02}}</ref><ref name="Wemple">{{cite news |last=Wemple |first=Erik |title=How did Tucker Carlson turn into a Putin apologist? |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/2022/02/25/tucker-carlson-russia-views-evolution/ |lang=en |newspaper=[[The Washington Post]] |date=2022-02-25}}</ref> 2016 және 2023 жылдар аралығында Карлсон [[Fox News]] телеарнасындағы ''Tucker Carlson Tonight'' шоуының жүргізушісі еді, бұл жерде ол [[Украина]]ны қаралайтын, [[Украина президенті|Президенті]] [[Володимир Олександрович Зеленський|Володимир Зеленський]]ды «диктатор» деп те сипаттаған. 2023 жылғы сәуірде Карлсон Fox News-тағы жұмысынан айырылып, [[Twitter]] желісінде ''Tucker on X'' бағдарламасын бастады. Бағдарламаның тұңғыш эпизодында ол [[Каховка ГЭС-і|Каховка су электр станциясы]]н Украина [[Каховка су электр станциясының жойылуы|жойған]] деген.<ref>{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/09/25/tucker-carlson-takes-dubbing-debut-russia-show/ |title=Tucker Carlson finds a new booster: Russian TV |lang=en |date=2023-09-25 |last=Ilyushina |first=Mary |newspaper=[[The Washington Post]] |access-date=2024-02-08}}</ref> Президенттігінің барысында Путин Ресейдегі баспасөзді шектейтін. 2023 жылғы наурызда Ресей үкіметі америкалық ''[[The Wall Street Journal]]'' баспасының журналисі [[Эван Гершкович]]ті қамауға алды, оған тыңшылық жасады деген айып тақты. Ресейдің Украинаға басып кіргенінен бері Путин еш батыстық дереккөзге сұхбат беріп көрген жоқ.<ref name="NYTimesInfo">{{Cite web |url=https://www.nytimes.com/2024/02/06/world/europe/tucker-carlson-putin-interview.html |lang=en |title=Tucker Carlson Says His Putin Interview Will Be Shown on Thursday |date=2024-02-06 |author=Troianovski, Anton; Rutenberg, Jim; Sonne, Paul |publisher=[[The New York Times]] |access-date=2024-02-08}}</ref> Кремльдің баспасөз хатшысы [[Дмитрий Сергеевич Песков|Дмитрий Песков]] Карлсонның сұхбат алуға рұқсат алған себебін «оның өзгеше көзқарасы» деген, «ол ресейшіл емес, ол украинашыл емес, ол америкашыл. Ол дәстүрлі [[Англосакстар (клише)|англосакс]] баспасөзінің көзқарасынан аса ерекшеленеді» деп те қосты.<ref name="PoliticoPutinInterview">{{cite news |title=Tucker Carlson faces media fury over Putin interview |url=https://www.politico.eu/article/journalists-fume-tucker-carlson-vladmir-putin-interview-russia/ |publisher=[[Politico]] Europe|first=Claudia|last=Chiappa |date=2024-02-07|access-date=2024-02-28}}</ref> == Өндірісі == [[Сурет:Interview with Vladimir Putin to Tucker Carlson (2024-02-06) 13.jpg|нобай|оңға|Сұхбаттың өткен жері, Мәскеу]] [[Известия]] хабарлауынша, Карлсон Мәскеуге 3 ақпанда келді.<ref>{{Cite web |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-02-06/tucker-carlson-says-he-ll-interview-putin-about-ukraine-war |title=Tucker Carlson Has Interviewed Putin in Moscow, Kremlin Says |date=2024-02-06 |last=Palmeri |first=Christopher |publisher=[[Bloomberg News]] |accessdate=2024-02-08}}</ref> Оның елде бар болғаны жайлы ресейлік БАҚ хабарлады да, мүмкін Путиннен сұхбат алмақ деген болжам жасады. [[Үлкен театр]]ға келген Карлсон кейін [[Спартак (балет)|Спартак]] балетін тамашалады.<ref name="NYTimesSpeculation">{{Cite web |url=https://www.nytimes.com/2024/02/05/technology/tucker-carlson-russia-visit-vladimir-putin.html |lang=en |title=Tucker Carlson's Visit to Russia Draws Speculation of Putin Interview |date=2024-02-05 |author=Rutenberg, Jim; Mazaeva, Milana |publisher=[[The New York Times]] |access-date=2024-02-08}}</ref> Кремль баспасөз хатшысы Дмитрий Песков сөзінше, сұхбат 6 ақпанда орын алды.<ref name="NYTimesInfo" /> == Сұхбат мазмұны == [[Сурет:Интервью Такеру Карлсону. 8 февраля 2024 года. Kremlin.ru.webm|нобай|оңға|Ресей президентінің сайтында жарияланған сұхбат нұсқасы]] Сұхбат Карлсонның Путиннен неге Украинаға басып кіргені жайлы сұрағынан басталды. Путин «тарихқа шолмақ» болып, 30 минуттай IX ғасырлық [[Киев Русі]]нен бергі Шығыс Еуропа тарихының өз нұсқасын айтып кетті.<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-68247956 |title=Putin interview released by ex-Fox host Tucker Carlson |date=2024-02-08 |last=Wendling |first=Mike |lang=en |publisher=[[BBC News]] |access-date=2024-02-08}}</ref> Путин [[Поляк Республикасы (1918—1939)|Польша]] [[Вермахттың поляк кампаниясы (1939)|1939 жылғы Вермахттың кампаниясы]]на дейін [[Адольф Гитлер]]мен бірге қызметтесті деді.<ref name="Vock"/> Ол Польшаның [[нацистік Германия]]ны басып алуға арандатқанын айтты, себебі ретінде поляктардың Гитлердің поляк территориясы туралы талаптарын қабылдамағанын айтты.<ref name="Vock"/> Ол қазіргі басқыншылықты ішінара Украинаның Ресеймен тарихи және этникалық қарым-қатынасына және Украинаның мәдени бірегейлігі мен аумақтық бірігуінің жоқтығына байланысты ақтады. Ол, оған қоса, Украинаны «жасанды мемлекет» деп атады, оның құрылуы «[[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин]]нің қалауынша» орын алды деді, Украинаның оңтүстік және шығыс аймақтарының украиндықтармен еш мәдени байланысы жоқ деп те айтты.<ref name="Gazeta do Povo">{{Cite web |title=Em entrevista a Tucker Carlson, Putin chama Ucrânia de "Estado artificial" e culpa Ocidente por guerra |last=Galão |first=Fábio |publisher= Gazeta do Povo |date=2024-02-08 |access-date=2024-02-24 |url=https://www.gazetadopovo.com.br/mundo/em-entrevista-a-tucker-carlson-putin-chama-ucrania-de-estado-artificial-e-culpa-ocidente-por-guerra/ |lang=pt}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240224153304/https://www.gazetadopovo.com.br/mundo/em-entrevista-a-tucker-carlson-putin-chama-ucrania-de-estado-artificial-e-culpa-ocidente-por-guerra/ |date=2024-02-24}}</ref><ref name="Vock">{{cite news |last=Vock |first=Ido |title=Tucker Carlson interview: Fact-checking Putin's 'nonsense' history |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-68255302 |publisher=BBC News |lang=en |date=2024-02-09}}</ref> Ол соғыс себептері қатарына, оған қоса, Украинаның [[Екінші Минск келісімі]]не бағынбағанын қосты.<ref name="Gazeta do Povo" /> Путин [[Владимир Путиннің Украинаға басып кіруі туралы үндеуі|Украинаға басып кіргендегі үндеуі]]нде айтқан [[Ресейлік пропаганда|риторика]]сын бұл сұхбатта қайталап жіберді: [[Украин төңкерісі (2014)|Намыс төңкерісі]]н «[[Орталық барлау агенттігі]] жасаған әскери төңкеріс» деді,<ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-politics/putin-tucker-carlson-cia-interview-b2493559.html|title=Putin mocks Tucker Carlson over his failed attempt to join CIA|lang=en|access-date=2024-06-01|publisher=The New York Times|date=2024-02-09|first=Kilander|last=Gustaf}}</ref> [[Донбастағы соғыс]]ты бастаған Украина еді, Украинаның үкіметінің нео-нацистермен байланысы бар, [[НАТО]] Украина арқылы Ресейді қорқытпақ деді.<ref name="Rainsford">{{cite news |last=Rainsford |first=Sarah |title=Tucker Carlson: Putin takes charge as TV host gives free rein to Kremlin |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-68248740 |publisher=BBC News |date=2024-02-09}}</ref><ref name="AP">{{cite news |title=Putin uses Tucker Carlson interview to press his Ukraine narrative, hints at swapping WSJ reporter |lang=en |url=https://apnews.com/article/russia-putin-carlson-interview-0cad1c98255cb17953326de7ff8509b7 |publisher=[[Associated Press]] |date=2024-02-09}}</ref> «Ресей өзінің соғыстағы мақсатына жетті ме?» деген сұрақты естігенде Путин «жоқ» деп жауап берді: «Біз мақсаттарымызға әлі жетпедік, өйткені олардың бірі [[Ресейдің Украинаға басып кіруімен байланысты ақпараттық соғыс|денацификация]] еді». Карлсонның «Ресей [[Украинаның уақытша жауланған территориялары|қазір жаулап алған жері]]не ырза ма?» деп сұраған кезінде Путин жауап бермей қойды.<ref name="Politico">{{cite news |title=Tucker Carlson's Putin interview: 9 takeaways |url=https://www.politico.eu/article/9-takeaway-vladimir-putin-interview-tucker-carlson/ |lang=en |publisher=[[Politico]] Europe |author=Eva Hartog; Sergey Goryashko |date=2024-02-09|access-date=2024-02-23}}</ref> Путин Зеленськиймен келіссөз өткізуге дайын болғанын және келіссөз жүргізуге деген оның тыйымын ұнатпайтынын айтты.<ref>{{cite news |title=Putin is ready for talks on Ukraine, but on his own terms |lang=en |url=https://www.aljazeera.com/opinions/2024/2/12/putin-is-ready-for-talks-on-ukraine-but-on-his-own-terms |publisher=[[Әл-Жазира телеарнасы]] |date=2024-02-12}}</ref> Путин Украина мен оның одақтастарының Ресейге қарсы «стратегиялық жеңіс» көрсете алмайтынын айтты.<ref name="AP"/> Ол Америка Құрама Штаттары Украинаны қаржыламай қалса, соғыс «екі-ақ шақты аптада» бітетін еді деді.<ref>{{cite news |title=Putin tells Tucker Carlson the US 'needs to stop supplying weapons' to Ukraine |url=https://www.theguardian.com/world/2024/feb/08/vladimir-putin-tucker-carlson-interview |lang=en |publisher=[[The Guardian]]|author=Adam Gabbatt; Andrew Roth |date=2024-02-09|access-date=2024-02-23}}</ref> Путиннің ойынша Ресей–АҚШ қатынастары [[2024 АҚШ президент сайлауы]]нан өзгермейді, өйткені Американың дипломатиясы тек элитасымен байланысты.<ref name="g1">{{Cite web |title=Em entrevista, Putin diz que é 'impossível' derrotar a Rússia na Ucrânia |work=O Globo |agency=AFP |date=2024-02-09 |access-date=2024-02-24 |url=https://g1.globo.com/mundo/ucrania-russia/noticia/2024/02/09/putin-diz-que-e-impossivel-derrotar-a-russia-na-ucrania.ghtml |language=pt}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240224145643/https://g1.globo.com/mundo/ucrania-russia/noticia/2024/02/09/putin-diz-que-e-impossivel-derrotar-a-russia-na-ucrania.ghtml |date=2024-02-24}}</ref><ref name="Gazeta do Povo" /> Путин сөзінше, Ресейдің [[Польша]], не [[Латвия]] сияқты НАТО мемлекетіне басып кіруі мүмкін емес, бұл елдердің Ресейге бірінші шабуылдаған кезін санамағанда.<ref>{{Cite web |title=Putin Says Russia Has No Interest In Invading Poland, Latvia |lang=en |url=https://www.ndtv.com/world-news/russia-president-vladimir-putin-says-russia-has-no-interest-in-invading-poland-latvia-5022232 |access-date=2024-02-10 |work=NDTV.com}}</ref> Путиннің ойынша, АҚШ үкіметіне оның сайланбалы мүшелері емес, [[Орталық барлау агенттігі]] басшылық етеді.<ref name="Darcy">{{cite news |last=Darcy |first=Oliver |title=Putin walks away with propaganda victory after Tucker Carlson's softball interview |lang=en |url=https://edition.cnn.com/2024/02/08/media/vladimir-putin-tucker-carlson-interview-reliable-sources/index.html |publisher=[[CNN]] |date=2024-02-09}}</ref> Ол, оған қоса, [[Батыстық өркениет|Батыс әлемі]]н Ресейді талай рет сатып жіберген деді және осылайша соғыстың ұзақ жалғасуына олар ғана кінәлі деген айып тақты.<ref name="g1" /><ref name="Politico"/><ref name="Gazeta do Povo" /> Сұхбат барысында ол АҚШ-тың бұрынғы президенті [[Билл Клинтон]]нан Ресейдің [[НАТО]] альянсына кіруі мүмкін бе деп сұрағанын, бірақ Клинтон кеңесшілерімен сөйлескеннен кейін Путинге «жоқ» деп жауап бергенін айтты. Путин бұл жерде оны құптамайтынын және «уәделерге» қарамастан, НАТО шығысқа, соның ішінде Украинаға қарай кеңейе беретінін және оның Ресей тарабынан еш қабылданбайтынын айтты. Оның айтуынша, ОБА-ның [[Кавказ]]дағы Ресейге қарсы оппозициялық топтарға қолдау көрсетіп жатқанын мойындаған мәлімдемесін Ресей мұрағатқа алған.<ref name="Gazeta do Povo" /> Сұхбат соңында Карлсон Путиннің [[Эван Гершкович]]ті ізгі ниет ретінде қамаудан босататынын сұрады. Путин Гершковичті Еуропа астанасында «бандитті жойған» ресейлік «патриотқа» айырбастауға дайын екенін айтты. Бұл Ресей 2019 жылы [[Берлин]]де шешен сепаратисін өлтірген ресейлік барлау агенті [[Вадим Николаевич Красиков|Вадим Красиков]]пен тұтқындарды ауыстыруды талап етіп отырғанын растағандай болды.<ref name="Rainsford"/><ref>{{Cite web |url=https://www.wsj.com/world/russia/what-to-expect-from-tucker-carlsons-interview-with-putin-75eb7b14 |title=Putin Tells Tucker Carlson He Is Open to Exchange of WSJ's Evan Gershkovich for Russian Prisoner |date=2024-02-08 |author=Cullison, Alan; Luxmoore, Matthew |publisher=[[The Wall Street Journal]] |access-date=2024-02-08}}</ref> Сол жылғы [[Ресей мен Батыс елдері арасындағы тұтқындар алмасу (2024)|Ресей мен Батыс елдері арасындағы тұтқындар алмасу]] нәтижесінде бұл екі адам бос болды.<ref>{{Cite web |last=Kottasová |first=Ivana |date=2024-08-01 |title=Who was freed in major prisoner swap between Russia and the West? |url=https://www.cnn.com/2024/08/01/world/who-are-detainees-russia-us-prisoner-swap-intl/index.html |access-date=2024-08-16 |publisher=CNN |language=en}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20240812010100/https://www.cnn.com/2024/08/01/world/who-are-detainees-russia-us-prisoner-swap-intl/index.html |date=2024-08-12}}</ref> == Сұхбатты талдау == Түрлі БАҚ Путин сұхбат барысында көптеген жалған, не жаңылыстыратын мәлімдеме жасағанын және Карлсонның оған дұрыс қарсы шыға алмағанын хабарлады. Олар Карлсонның Путиннен [[Ресейдің Украинаға басып кіруі кезіндегі әскери қылмыстар|Ресейдің Украинадағы болжамды әскери қылмыстары]], Украинаның азаматтық нысандарына Ресейдің зымырандық соққыларының жалғасуы немесе Путиннің саяси наразылықты басып-жаншуы туралы сұрамағанын атап өтті.<ref name="Rainsford"/><ref name="Politico"/><ref name="AP"/> [[CNN]] баспасының журналисі Оливер Дарсидің сөзінше, «Карлсон Путинге өзінің үгіт-насихатын жаһандық аудиторияға тарату үшін платформа берді, оның сөзін тым аз, не мүлде тексермеді» және кейбір жағдайларда «тіпті Путиннің әңгімелерін қолдап та кетті».<ref name="Darcy"/> [[Йель университеті]]нің профессоры, Орталық және Шығыс Еуропа тарихына маманданған тарихшы Тимоти Снайдер «Путиннің өткен туралы айтқан сөздерінің көпшілігі оғаш» деді.<ref>{{cite news|url=https://www.kyivpost.com/opinion/27951|title=Opinion: Putin's Genocidal Myth|lang=en|last=Snyder|first=Timothy|access-date=2024-02-19|date=2024-02-12|publisher=[[Kyiv Post]]|quote=Most of what Putin says about the past is ludicrous; but even had he said some true things, that would not justify destroying the international order, invading neighbors, and committing genocide.}}</ref> == Реакция == Алғашқы үш күнде сұхбат YouTube-те 14 миллион, Twitter-де 185 миллион қаралым жинаған.<ref>[https://web.archive.org/web/20240211214240/https://socialblade.com/youtube/channel/UCGttrUON87gWfU6dMWm1fcA/videos Exclusive: Tucker Carlson Interviews Vladimir Putin]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20240211004806/https://twitter.com/TuckerCarlson/status/1755734526678925682 Ep. 73 The Vladimir Putin Interview]</ref> Сұхбаттан кейін [[Лекс Фридман]]мен жүргізген подкастта Карлсон Путиннің «деназияландыруды» ақтауын «мен естіген ең ақымақ нәрселердің бірі» деп сипаттады және Путиннің әрекетін «шамадан тыс дайындалған студентке» теңеді.<ref>{{Cite web |last=Lewis |first=Kaitlin |date=2024-02-29 |title=Tucker Carlson throws Putin under the bus |url=https://www.newsweek.com/tucker-carlson-throws-putin-under-bus-1874897 |access-date=2024-03-10 |publisher=Newsweek |language=en}}</ref> === Америка Құрама Штаттарындағы реакция === АҚШ-тың бұрынғы өкілі [[Адам Кинзингер]] Карлсонды «сатқын» деп атады, ал депутат [[Марджори Тейлор Грин]] Карлсонның шешімін жоғары бағалады.<ref name="NYTimesInfo"/> АҚШ-тың бұрынғы Мемлекеттік хатшысы [[Хиллари Клинтон]] және бұрынғы конгрессмен [[Лиз Чейни]] Карлсонды «пайдалы ақымақ» деп сипаттады.<ref name="NYTimesAnalysis">{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/2024/02/08/us/politics/trump-putin-carlson-shifting-american-politics.html |title=Trump, Putin, Carlson and the Shifting Sands of Today's American Politics |lang=en |date=2024-02-08 |last=Baker |first=Peter |publisher=The New York Times |access-date=2024-02-08}}</ref><ref>{{cite news |last=Troianovski |first=Anton |date=2024-02-08 |lang=en |title=Putin Calls on U.S. to 'Negotiate' on Ukraine in Tucker Carlson Interview |url=https://www.nytimes.com/2024/02/08/world/europe/putin-tucker-carlson-interview.html |publisher=The New York Times |accessdate=2024-02-08}}</ref><ref name=tejo>{{cite news |last=Johnson |first=Ted |title=Tucker Carlson Condemns Alexei Navalny's Death As "Barbaric" Days After Trumpeting Vladimir Putin's Russia |url=https://deadline.com/2024/02/tucker-carlson-navalny-putin-1235828387/ |lang=en |access-date=2024-02-17 |publisher=Deadline |date=2024-02-17}}</ref> === Ресейдегі реакция === [[Ресей Қауіпсіздік Кеңесі]] төрағасының орынбасары және Путиннен бұрынғы [[Ресей президенті|президент]] [[Дмитрий Анатольевич Медведев|Дмитрий Медведев]] Путин «Батыс әлемі үшін Украинаның неліктен болмағанын, жоқ екенін және болмайтынын барынша мұқият және егжей-тегжейлі айтып берді. Такер Карлсон қорықпай қалды және берілмей кетті».<ref>{{cite news |title=Medvedev commented on Putin's interview with American journalist Carlson |lang=en |url=https://www.oreanda-news.com/en/gosudarstvo/medvedev-commented-on-putin-s-interview-with-american-journalist-carlson/article1504428/ |publisher=Oreanda News |date=2023-02-09}}</ref><ref>{{cite news |title=What Did Putin Gain From Sitting Down With Tucker Carlson? |url=https://www.wsj.com/world/russia/what-did-putin-gain-from-sitting-down-with-tucker-carlson-895a2bfb |lang=en|publisher=[[The Wall Street Journal]]|first=Matthew|last=Luxmoore |date=2024-02-09|access-date=2024-02-23}}</ref> === Өзге реакция === Моңғолияның бұрынғы президенті [[Цахиагийн Элбэгдорж]] Twitter парақшасында бүкіл Ресейді қамтитын [[Моңғол империясы]]ның картасын жариялап: «Путиннің әңгімесінен кейін мен Моңғолдың тарихи картасын таптым. Уайымдамаңыз. Біз бейбіт және еркін халықпыз». == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Commonscat|Interview with Vladimir Putin to Tucker Carlson}} [[Санат:Көсемсөз]] [[Санат:2024 жылғы шығармалар]] [[Санат:Интервью]] [[Санат:АҚШ және Ресейдің Украинаға басып кіруі]] [[Санат:Такер Карлсон]] [[Санат:6 ақпан оқиғалары]] [[Санат:Владимир Путин]] 2rg6u16a4g011q59wed4jnq7uesi8zz 0 743978 3590533 3517555 2026-04-23T13:53:45Z Еркежан Сейтқазы 180268 тыныс белгі 3590533 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Обращение Президента Российской Федерации 2022-02-24.webm|нобай|оңға|390x390px|[[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] үндеуінің бейнесі, ол арқылы [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] басталған еді. ''20:24'' уақытында Путин басып кіруді ресми түрде жария қылады.]] '''Владимир Путиннің Украинаға басып кіруі туралы үндеуі''' ({{Lang-ru|Речь Владимира Путина о начале вторжения на Украину}}) — Ресей президенті [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]нің 2022 жылғы 24 ақпанда [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нің алдында Ресей азаматтары мен [[Украина Қарулы күштері]]нің әскери қызметкерлеріне арнаған телехабары. Үндеудің негізгі мақсаты қоғамдық пікір дайындау және Ресей басшылығы қабылдаған шешімнің себептері мен уәждерін түсіндіру болды. Президент үндеуінің нақтылығы мен идеялық мәні көпшіліктің сынына ұшырады. Басқыншылықты ақтау мақсатымен Владимир Путин [[Украина]]ны Донбасстағы геноцидті басқаратын неонацистік мемлекет деген шындыққа жанаспайтын тұжырым пайдаланды. == Үндеу == 2022 жылғы 22 ақпанда, Мәскеу уақытынша сағат 5:30-да ресейлік телеарналар Ресей президенті Владимир Путиннің үндеуін көрсете бастады.<ref>{{Cite news |last=Furseev |first=Ilya (Илья Фурсеев) |date=2022-02-24 |title=Путин выступил с экстренным обращением к гражданам России |language=ru |publisher=[[РБК]] |url=https://www.rbc.ru/politics/24/02/2022/6216f1dc9a79474b7aa1d455 |access-date=2022-03-07}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220224031844/https://www.rbc.ru/politics/24/02/2022/6216f1dc9a79474b7aa1d455 |date=2022-02-24}}</ref><ref>{{Cite news |date=2022-02-24 |title='Мы будем стремиться к демилитаризации и денацификации': Путин объявил о начале спецоперации в Украине |language=ru |publisher=Новая газета |url=https://novayagazeta.ru/articles/2022/02/24/my-budem-stremitsia-k-demilitarizatsii-i-denatsifikatsii-ukrainy-putin-obiavil-o-nachale-spetsoperatsii-v-ukraine-news |access-date=2022-03-07}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220224070946/https://novayagazeta.ru/articles/2022/02/24/my-budem-stremitsia-k-demilitarizatsii-i-denatsifikatsii-ukrainy-putin-obiavil-o-nachale-spetsoperatsii-v-ukraine-news |date=2022-02-24}}</ref> Үндеуінде ол бұл нәрселер жайлы айтты: === НАТО қолдаған Украина — «Ресейге қарсы» мемлекет === Путин өз сөзінде [[НАТО]]-мен тең шарттарда келісімге келуді мүмкін емес деп, әскери одаққа «шығысқа қарай кеңейіп келеді» деген айып тақты.<ref name=":0">{{Cite web |date=2022-02-24 |title=Расшифровка речи Путина о начале военной операции |url=https://paperpaper.ru/putin-obyavil-o-nachale-voennoj-operac/ |access-date=2022-03-07 |website=Бумага |language=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220304190835/https://paperpaper.ru/putin-obyavil-o-nachale-voennoj-operac/ |date=2022-03-04}}</ref> Путин өз Жолдауында НАТО-ның кеңеюін жиі атап өтіп, оны және Украинаның әскери дамуын «қабылданбайтын» деп атады. Ол: {{Дәйексөз|НАТО шығысқа қарай кеңейген сайын, жыл өткен сайын біздің ел үшін жағдай қиындап, қауіпті болып барады. Оның үстіне соңғы күндері НАТО басшылығы альянс инфрақұрылымын Ресей шекарасына дейін ілгерілетуді жеделдету және мәжбүрлеу қажеттігін ашық айтуда. Басқаша айтқанда, олар өз позицияларын одан әрі ілгерілемек. Біз енді не болып жатқанына жай қарап отыра алмаймыз. Бұл біздің тарапымыздан мүлдем жауапсыздық болар еді.<ref name=":0" />}} Путин Украина «Ресейге қарсы мемлекетке» айналып жатыр, ол НАТО тарабынан «ең заманауи қару» да алып жатыр деді: {{Дәйексөз|НАТО инфрақұрылымын одан әрі кеңейту және Украина территорияларында әскери дамудың басталуы біз үшін қолайсыз. Мәселе, әрине, НАТО-ның өзінде емес, ол АҚШ-тың сыртқы саясатының құралы ғана. Мәселе мынада: бізге іргелес аумақтарда – тарихи біздікі болған аумақтар, мен атап өтейін – бізге жау «антиресейлік» қарсыласқа айналып, толықтай сыртқы бақылауға түскен; [ол] НАТО елдерінің қарулы күштерімен қарқынды түрде орналастырылған және ең заманауи қару-жарақпен қамтамасыз етілген.<ref name=":5">{{Cite news |date=2022-02-24 |title='No other option': Excerpts of Putin's speech declaring war |work=Al Jazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/2/24/putins-speech-declaring-war-on-ukraine-translated-excerpts |lang=ru |access-date=2022-03-07}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220301132642/https://www.aljazeera.com/news/2022/2/24/putins-speech-declaring-war-on-ukraine-translated-excerpts |date=2022-03-01}}</ref>}} === Украиналық Донбастағы «арнайы әскери операция» жариялауы === Путин [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Жарғысы|Біріккен Ұлттар Ұйымы Жарғысы]]ның 51-бабына (өзін-өзі қорғау құқығы туралы), Украинада Ресей әскерін пайдалану туралы [[Федерация Кеңесі]]нің шешіміне және Ресей Федерациясының [[Донецк Халық Республикасы]] (ДХР) және [[Луганск Халық Республикасы]]мен (ЛХР) келісімдеріне сілтеме жасай отырып, [[Донбасс]] аймағында «[[арнайы әскери операция]]<nowiki></nowiki>» басталғанын хабарлады. Ол былай деді: {{Дәйексөз|Қалыптасқан жағдай бізден шұғыл әрі батыл шешім қабылдауды қажет етеді. Донбастағы халықтық республикалар Ресейден көмек сұрады. Осыған байланысты БҰҰ жарғысының 51-бабы 7-бөліміне сәйкес, Федерация кеңесі санкциясымен және Федералдық жиналыста ратификацияланған ДХР және ЛХР-мен жасалған достық пен өзара қолдау туралы келісімді орындау үшін мен арнайы әскери операция өткізу туралы шешім қабылдадым.<ref>{{Cite web|url= https://stan.kz/putin-reseydi-alemdegi-en-alip-derzhava-dep-atadi-360688/ |title= Путин Ресейді әлемдегі ең алып держава деп атады |lang= kk |work= stan.kz |last= Амангелді |first= Ақберен |date= 2022-02-24 |accessdate= 2025-01-18}}</ref>}} Бірнеше күн бұрын, 21 ақпанда Ресей ДХР мен ЛХР тәуелсіз мемлекеттер ретінде мойындаған еді<ref>{{Cite news |date=2022-02-22 |title=Ukraine crisis: Russia orders troops into rebel-held regions |language=en |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60468237 |access-date=2022-03-07}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220224151156/https://www.bbc.com/news/world-europe-60468237 |date=2022-02-24}}</ref><ref>{{Cite news |last=Wamsley |first=Laurel |date=2022-02-21 |title=U.N. leaders condemn Putin after he orders 'peacekeepers' to Ukraine |language=en |publisher=NPR |url=https://www.npr.org/2022/02/21/1082146367/putin-ukraine-donetsk-luhansk |access-date=2022-03-07}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220221201206/https://www.npr.org/2022/02/21/1082146367/putin-ukraine-donetsk-luhansk/ |date=2022-02-21}}</ref> және Путиннің бұл республикалармен келісімдері осы еді. Оларды [[Мемлекеттік дума]] мен Федерация Кеңесі ратификациялаған еді. Ол «операцияның» Донбасстағы орыстілді халықты «қорғап қалу» үшін жасалғанын айтты, оның сөзінше бұл халық сегіз жыл бойы «Киев режімінен кемсітушілік пен геноцид көрген».<ref name=":0" /><ref name="Hinton 2023 ">{{Cite web |last=Hinton |first=Alexander |date=2022-02-25 |title=Putin's claims that Ukraine is committing genocide are baseless, but not unprecedented |url=http://theconversation.com/putins-claims-that-ukraine-is-committing-genocide-are-baseless-but-not-unprecedented-177511 |access-date=2022-03-07 |publisher=The Conversation |lang=en}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220307195217/https://theconversation.com/putins-claims-that-ukraine-is-committing-genocide-are-baseless-but-not-unprecedented-177511 |date=2022-03-07}}</ref> Путин, оған қоса, Украинаның «[[демилитаризация]]сын және [[денацификация]]сын» мақсат көргенін айтты.<ref>{{Cite news |date=2022-02-24 |title=Ukraine conflict: Russian forces attack from three sides |language=en |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60503037 |access-date=2022-03-07}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220224204817/https://www.bbc.com/news/world-europe-60503037 |date=2022-02-24}}</ref><ref name=":4">{{Cite news |date=2022-02-24 |title=Путин объявил о начале военной операции на Украине |language=ru |publisher= ТАСС |url=https://tass.ru/politika/13825671 |access-date=2022-03-07}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220224045055/https://tass.ru/politika/13825671 |date=2022-02-24}}</ref> === Украина халқына үндеуі === Путин украиндық әскерилерді «дереу қаруларын тастап, үйлеріне қайтуға» шақырды: «Осы талапты орындаған Украина армиясының барлық әскери қызметшілері шайқас аймағын еркін тастап, отбасыларына орала алады. Ықтимал қантөгіске деген бүкіл жауапкершілік [осылайша] толығымен Украина аумағында билеуші ​​режимнің ар-ожданында болады».<ref name=":4" /><ref>{{Cite news |date=2022-02-24 |title=Full text: Putin's declaration of war on Ukraine |language=en |publisher=The Spectator |url=https://www.spectator.co.uk/article/full-text-putin-s-declaration-of-war-on-ukraine |access-date=2022-03-08}} {{Waybacl|url=https://web.archive.org/web/20220228192447/https://www.spectator.co.uk/article/full-text-putin-s-declaration-of-war-on-ukraine |date=2022-02-28}}</ref> Украина азаматтарына сөйлеген сөзінде ол Ресейдің әрекетін өзіне жасалған қауіп-қатерлерден өзін-өзі қорғау деп атады: «Қаншалықты қиын болса да, түсінулеріңізді, осы қайғылы парақты аударып, бірге алға жылжу үшін өзара әрекеттескеніңізді сұраймын».<ref name=":4" /> Путин Украина жерін жаулауға ниеті жоқ екенін, елдің өзін-өзіне билеу құқығын қолдайтынын айтты. === Шетелдің араласуына қарсы сөзі === Үндеуінің соңында Путин шетел елдерінің бұл іске араласуына қарсы шығып, былай деді: {{Дәйексөз|Кімде-кім бізге кедергі жасағысы келсе, одан да біздің елімізге, халқымызға қауіп төндіруге тырысса, Ресей жауабының дереу болатынын және бұның өз тарихыңызда ешқашан болып көрмеген зардаптарға әкелетінін білсін. Біз кез келген өзгеріске дайынбыз. Осыған байланысты барлық қажетті шешімдер қабылданып қойды. Мені бәрі естіді деп үміттенемін.<ref>{{Cite web |author=Yeung, Jessie; Renton, Adam; Picheta, Rob; Upright, Ed; Sangal, Aditi; Vogt, Adrienne; Macaya, Melissa; Chowdhury, Maureen |date=2022-02-24 |title=Russia attacks Ukraine |url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-23-22/index.html |access-date=2022-03-08 |publisher=[[CNN News]] |language=en}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220307182757/https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-23-22/index.html |date=2022-03-07}}</ref><ref name=":4" /><ref>{{Cite news |author=Chernenko, Elena; Belenkaya, Marianna |date=2022-02-24 |title=Наступление и наказание |language=ru |publisher=Коммерсантъ |url=https://www.kommersant.ru/doc/5230363 |access-date=2022-03-07}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220224232545/https://www.kommersant.ru/amp/5230363 |date=2022-02-24}}</ref>}} == Басқыншылықтың басы == Путиннің үндеуі 23-ақпан күні кешке басталған Украинадағы жағдай бойынша [[БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі]]нің шұғыл отырысында көрсетілді.<ref>{{Cite news |date=2022-02-24 |title="Для военных преступников нет чистилища. Они отправляются прямиком в ад" Прямо во время экстренного заседания Совбеза ООН по Украине Путин объявил войну. Вот что там говорили – почитайте этот исторический документ |language=ru |publisher=Meduza |url=https://meduza.io/feature/2022/02/24/dlya-voennyh-prestupnikov-net-chistilischa-oni-otpravlyayutsya-pryamikom-v-ad |access-date=2023-03-02}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220225052450/https://meduza.io/feature/2022/02/24/dlya-voennyh-prestupnikov-net-chistilischa-oni-otpravlyayutsya-pryamikom-v-ad |date=2022-02-25}}</ref><ref>{{Cite news |date=2022-02-24 |title=Небензя заявил, что Киев не слышал сигналов о прекращении провокаций против ДНР и ЛНР |language=ru |publisher=ТАСС |url=https://tass.ru/politika/13826215 |access-date=2022-03-07}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220224091728/https://tass.ru/politika/13826215 |date=2022-02-24}}</ref> Жиынның өзінде Ресейдің БҰҰ-дағы өкілі [[Василий Алексеевич Небензя|Василий Небензя]]: «Біз украин халқына емес, Киевтегі билікті басып алған топқа қарсы агрессия жасап жатырмыз» деп мәлімдеді.<ref>{{Cite news |date=2022-02-24 |title=Небензя заявил, что Россия ведет агрессию против захватившей власть хунты |language=ru |publisher=РИА Новости |url=https://ria.ru/20220224/khunta-1774626799.html |access-date=2022-03-07}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220301103319/https://ria.ru/20220224/khunta-1774626799.html |date=2022-03-01}}</ref> Путин үндеуінен бірнеше минут өткенде [[Киев]], [[Харьков]], [[Одесса]] мен [[Донбасс]]та жарылыс естілді.<ref name="politico.eu">{{Cite web |last=Sheftalovich |first=Zoya |date=2022-02-24 |title=Battles flare across Ukraine after Putin declares war |url=https://www.politico.eu/article/putin-announces-special-military-operation-in-ukraine/ |access-date=2022-03-07 |publisher=Politico |language=en}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220224064603/https://www.politico.eu/article/putin-announces-special-military-operation-in-ukraine/ |date=2022-02-24}}</ref> Киев уақытынша сағат 5:00-ке қарай [[Ресей Әуе-ғарыштық күштері]] мен [[Ресей Әскери-теңіз флоты]] Украина әскери нысандарына зымыран мен бомба лақтырды. Дәл осы кезде [[Ресей Құрлықтағы әскерлері]] түрлі жақтардан, соның ішінде жауланған [[Қырым]] жерінен және [[Беларусь]] жерінен, Украина жеріне басып кірді де, [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] осылайша басталды.<ref name="politico.eu" /> 2022 жылғы 20 шілдеде ''[[The New York Times]]'' газетінің хабарлауынша, [[Сергей Викторович Лавров|Лавров]] Ресей Украинаның шетелден алатын әскери көмегінің ұлғаюына жауап ретінде [[Запорожье облысы|Запорожье]] мен [[Херсон облысы|Херсон]] облыстық әскери нысандарына түрлі «арнайы операциялар» жасалмақ болғанын хабарлады.<ref>{{Cite news |last=Bigg |first=Matthew Mpoke |date=2022-07-20 |title=Russian Invasion of Ukraine: Ukraine News: Kyiv Intensifies Attacks on Russian Positions in South |language=en |publisher=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/live/2022/07/20/world/ukraine-russia-war |access-date=2022-07-20 |issn=0362-4331}} {{Wayback|date=2022-07-21 |url= https://web.archive.org/web/20220721074605/https://www.nytimes.com/live/2022/07/20/world/ukraine-russia-war}}</ref> == Путин тұжырымдарын талдау == === НАТО жайлы тұжырымдары === Украина — НАТО ұжымдық қауіпсіздік альянсының мүшесі емес. Өзіне мүше емес мемлекеттердегі НАТО-ның әскери бөлімшеге ие болғаны тарихта екі-ақ рет орын алды: [[Косово]] мен [[Ирак]]та, екі жағдайда да үкіметтерінің өтінішінше.<ref name="NATO myths">{{cite web |title=NATO-Russia: Setting the record straight |url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/115204.htm |publisher=[[НАТО]] |access-date=2023-05-16}} {{Wayback|date=2023-06-06 |url=https://web.archive.org/web/20230606182156/https://www.nato.int/cps/en/natohq/115204.htm}}</ref> 2014 жылғы Ресейдің [[Қырым аннексиясы|Қырымды заңсыз аннексиялағаны]]на дейін НАТО мен Ресей ынтымақтасқан еді.<ref name="NATO myths"/> 2014 жылғы Ресейдің Қырым мен Донбасты басып алған кезде Украина еш әскери ұйымға мүше емес ел еді.<ref>{{cite web |last=Blank |first=Stephen |title=Ukrainian neutrality would not appease Putin or prevent further Russian aggression |url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/ukrainian-neutrality-would-not-appease-putin-or-prevent-further-russian-aggression/ |lang=en |publisher=Atlantic Council |date=2022-01-28}}</ref><ref>{{cite web |last=Lutsevych |first=Orysia |title=How to end Russia's war on Ukraine: Safeguarding Europe's future, and the dangers of a false peace |lang=en |url=https://www.chathamhouse.org/2023/06/how-end-russias-war-ukraine/fallacy-3-ukraine-should-adopt-neutrality |publisher=Chatham House |doi=10.55317/9781784135782 |date=2023-06-27}}</ref> Жауап ретінде [[Верховна Рада|Украина парламенті]] өзінің «ешбірге мүше емес» статусын тоқтатты да,<ref>{{cite news |title=Ukraine drops non-aligned status in swipe at Moscow |url=https://www.france24.com/en/20141223-ukraine-parliament-votes-scrap-non-aligned-status-russia-nato |lang=en |publisher=[[France 24]] |date=2014-12-23}}</ref> НАТО-ға мүшелікті [[Украина Конституциясы|Конституциясы]]на енгізді.<ref>{{cite news |title=Ukraine's parliament backs changes to Constitution confirming Ukraine's path toward EU, NATO |url=https://www.unian.info/politics/10437570-ukraine-s-parliament-backs-changes-to-constitution-confirming-ukraine-s-path-toward-eu-nato.html |lang=en |publisher=[[УНІАН]] |date=2019-02-07}}</ref> [[Тверь облысындағы әуе апаты (2023)|Әуе апаты]]нан қайтыс болмас бұрын ресейлік олигарх [[Евгений Викторович Пригожин|Евгений Пригожин]] Ресей әскери басшылығын НАТО агрессиясы туралы өтірік айтты деп айыптады. Пригожин бұрын Путиннің жақын сенімді адамы еді және оның [[Вагнер ЖӘК|Вагнер тобы]] басып алуда маңызды рөл атқарды.<ref>{{cite news |title=Wagner chief accuses Moscow of lying to public about Ukraine |lang=en |url=https://www.theguardian.com/world/2023/jun/23/wagner-chief-accuses-moscow-of-lying-to-public-about-ukraine-yevgeny-prigozhin |publisher=[[The Guardian]] |date=2023-06-23}}</ref> === БҰҰ Жарғысының 51-бабы === Путиннің БҰҰ Жарғысының 51-бабына сілтеме жасағанын түрлі заңгерлер қате деді.<ref name=":1">{{Cite web |author=Avetisyan, Anush; Shakhov, Dmitry |date=2022-03-01 |title=Россия нарушила ряд международных законов, начав войну в Украине |url=https://www.golosameriki.com/a/experts-on-war-in-ukraine/6463654.html |publisher=[[Америка даусы]] |language=ru}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220302172303/https://www.golosameriki.com/a/experts-on-war-in-ukraine/6463654.html |date=2022-03-02}}</ref> [[Халықаралық қатынастар жөнiндегi кеңес]]тің мүшесі III Джон Б. Беллинджер сөзінше, 51-бап БҰҰ мүше-мемлекетінің басқа мүше-мемлекетіне әскери қолдау көрсетуі туралы еді және ЛХР мен ДХР БҰҰ мүше-мемлекеттері емес.<ref name=":1" /> Путиннің 51-бапты «қолданғанына» құқығын [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы]] (ЕҚЫҰ) мен БҰҰ Бас хатшысы [[Антониу Гутерреш]] жоққа шығарды.<ref name=":3">{{Cite news |author=Weber, Joscha; von Hein, Matthias; Grunau, Andrea Theise, Eugen; Ivanova, Alexandra |date=2022-03-02 |title=Как Путин оправдывает вторжение в Украину. Фактчекинг DW |language=ru |publisher=[[Неміс толқыны]] |url=https://www.dw.com/ru/kak-putin-opravdyvaet-vtorzhenie-v-ukrainu-faktcheking-dw/a-60960083}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220303153016/https://www.dw.com/ru/kak-putin-opravdyvaet-vtorzhenie-v-ukrainu-faktcheking-dw/a-60960083 |date=2022-03-03}}</ref> === Геноцид жайлы айыбы === Путиннің Украина Донбасста [[геноцид]] жасады деген айыптауын басқа елдер мен халықаралық ұйымдар, соның ішінде [[ЮНЕСКО]]-ның Геноцидтің алдын алу жөніндегі комиссиясы негізсіз деп бағалады.<ref name="Hinton-2022-02-25">{{cite news |last=Hinton |first=Alexander |date=2022-02-25 |title=Putin's claims that Ukraine is committing genocide are baseless, but not unprecedented |publisher=The Conversation |url=https://theconversation.com/putins-claims-that-ukraine-is-committing-genocide-are-baseless-but-not-unprecedented-177511 |access-date=2022-02-25}} {{Wayback|url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://theconversation.com/putins-claims-that-ukraine-is-committing-genocide-are-baseless-but-not-unprecedented-177511 |date=2022-02-26}}</ref><ref>{{cite news |title=Ukraine crisis: Vladimir Putin address fact-checked |url=https://www.bbc.co.uk/news/60477712 |access-date=2022-02-24 |publisher=[[BBC News]] |date=2022-02-22}} {{Wayback|date=2022-02-23 |url=https://web.archive.org/web/20220223162137/http://www.bbc.co.uk/news/60477712}}</ref><ref>{{cite news|title=United States: Russia's claim of 'genocide in Ukraine' is reprehensible falsehood |url=https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3406104-united-states-russias-claim-of-genocide-in-ukraine-is-reprehensible-falsehood.html |agency=Укрінформ |date=2022-02-17 |access-date=2022-02-22}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220218120707/https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3406104-united-states-russias-claim-of-genocide-in-ukraine-is-reprehensible-falsehood.html |date=2022-02-18}}</ref><ref>{{cite press release|date=2022-01-24 |title=Disinformation About the Current Russia-Ukraine Conflict – Seven Myths Debunked |url=https://ec.europa.eu/neighbourhood-enlargement/news/disinformation-about-current-russia-ukraine-conflict-seven-myths-debunked-2022-01-24_en |access-date= 2022-02-22}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220218045942/https://ec.europa.eu/neighbourhood-enlargement/news/disinformation-about-current-russia-ukraine-conflict-seven-myths-debunked-2022-01-24_en |date=2022-02-18}}</ref><ref>{{Cite news |date=2022-02-16 |title=US accuses Moscow of creating Ukraine invasion pretext with 'genocide' claims |language=en |publisher=France 24 |agency=Agence France-Presse |url=https://www.france24.com/en/live-news/20220216-us-accuses-moscow-of-creating-ukraine-invasion-pretext-with-genocide-claims |access-date=2022-03-07}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220224034042/https://www.france24.com/en/live-news/20220216-us-accuses-moscow-of-creating-ukraine-invasion-pretext-with-genocide-claims |date=2022-02-24}}</ref><ref>{{Cite news |last=Fisher |first=Max |date=2022-02-19 |title=Putin's Baseless Claims of Genocide Hint at More Than War |language=en |publisher=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/02/19/world/europe/putin-ukraine-genocide.html |url-status=live |access-date=2022-03-07 |issn=0362-4331}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220224145733/https://www.nytimes.com/2022/02/19/world/europe/putin-ukraine-genocide.html |date=2022-02-24}}</ref><ref>{{Cite news |date=2022-02-17 |title=Russia using false genocide claims as pretext for Ukraine invasion: US |language=en |publisher=South China Morning Post |agency=Reuters |url=https://www.scmp.com/news/world/russia-central-asia/article/3167339/russia-using-false-genocide-claims-pretext-ukraine |access-date=2022-03-07}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220308191518/https://www.scmp.com/news/world/russia-central-asia/article/3167339/russia-using-false-genocide-claims-pretext-ukraine |date=2022-03-08}}</ref><ref>{{Cite news |author=Weber, Joscha; Grunau, Andrea; von Hein, Matthias; Theise, Eugen |date=2022-02-25 |title=Fact check: Do Vladimir Putin's justifications for going to war against Ukraine add up? |language=en |publisher=[[Неміс толқыны]] |url=https://www.dw.com/en/fact-check-do-vladimir-putins-justifications-for-going-to-war-against-ukraine-add-up/a-60917168 |access-date=2022-03-07}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220225162831/https://www.dw.com/en/fact-check-do-vladimir-putins-justifications-for-going-to-war-against-ukraine-add-up/a-60917168 |date=2022-02-25}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-02-23 |title=The UN Secretary General said that the Russian military in the "DPR" and "LPR" cannot be considered peacekeepers |url=https://www.perild.com/2022/02/23/the-un-secretary-general-said-that-the-russian-military-in-the-dpr-and-lpr-cannot-be-considered-peacekeepers/ |access-date=2022-03-07 |publisher=Perild |language=en}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220307221659/https://www.perild.com/2022/02/23/the-un-secretary-general-said-that-the-russian-military-in-the-dpr-and-lpr-cannot-be-considered-peacekeepers/ |date=2022-03-07}}</ref> Геноцид жайлы маманданған 300-ден астам ғалым Ресейдің бұл тұжырымын жалған сылтау деді.<ref>{{cite journal|title= Beyond Putin's Analogies: The Genocide Debate on Ukraine and the Balkan Analogy Worth Noting |author=Shpend Kursani |year=2022 |doi=10.1080/14623528.2022.2099633 |journal=Journal of Genocide Research |volume=1 |issue=3–4 |pages=1–13 |s2cid=250513465}}</ref> Украина Ресейдің талап-арызын даулау үшін [[БҰҰ-ның халықаралық соты|БҰҰ Халықаралық соты]]на (ХС) жүгінді. ХС Украина тарапынан жасалған геноцидтің ешқандай дәлелін көрмегенін айтты.<ref>{{cite news |title=UN international court of justice orders Russia to halt invasion of Ukraine |url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/16/un-international-court-of-justice-orders-russia-to-halt-invasion-of-ukraine |lang=en |publisher=[[The Guardian]] |date=2022-03-16 |access-date=2023-06-06}} {{Wayback|date=2022-03-30 |url=https://web.archive.org/web/20220330225735/https://www.theguardian.com/world/2022/mar/16/un-international-court-of-justice-orders-russia-to-halt-invasion-of-ukraine}}</ref> === Неонацизм жайлы айыбы === Путиннің Украинаны [[Неонацизм|неонацистік]] мемлекет деп атағанын түрлі тарихшы мен мамандар жоққа шығарды.<ref name=":2">{{Cite news |author=Li, David K.; Allen, Jonathan; Siemaszko, Corky |date=2022-02-25 |title=Putin using false 'Nazi' narrative to justify Russia's attack on Ukraine, experts say |language=en |publisher=NBC News |url=https://www.nbcnews.com/news/world/putin-claims-denazification-justify-russias-attack-ukraine-experts-say-rcna17537 |access-date=2022-03-07}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220225025147/https://www.nbcnews.com/news/world/putin-claims-denazification-justify-russias-attack-ukraine-experts-say-rcna17537 |date=2022-02-25}}</ref><ref>{{Cite news |date=2022-03-01 |title=Путин называет украинских лидеров нацистами, а события в Донбассе – геноцидом. Это неправда Заявление исследователей нацизма, геноцида, Холокоста и Второй мировой |language=ru |publisher=Meduza |url=https://meduza.io/feature/2022/02/28/putin-nazyvaet-ukrainskih-liderov-natsistami-a-sobytiya-v-donbasse-genotsidom-eto-nepravda |access-date=2022-03-07}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220302110431/https://meduza.io/feature/2022/02/28/putin-nazyvaet-ukrainskih-liderov-natsistami-a-sobytiya-v-donbasse-genotsidom-eto-nepravda |date=2022-03-02}}</ref> [[Нацизм]] мен [[Холокост]] жайлы маманданған түрлі сарапшылар бірігіп Путин сөзіне қарсы үндеу жасады. Авторлар Украинада кез келген ел сияқты «оңшыл экстремистер мен зорлық-зомбылықшыл ксенофобиялық топтар бар» дейді, бірақ «мұның ешқайсысы Ресей агрессиясы мен Украинаны өрескел қате сипаттауды ақтамайды».<ref>{{Cite news |author=Tabarovsky, Izabella; Finkel, Eugene |date=2022-02-27 |title=Statement on the War in Ukraine by Scholars of Genocide, Nazism and World War II |language=en |publisher=The Jewish Journal of Greater Los Angeles |url=https://jewishjournal.com/news/worldwide/345515/statement-on-the-war-in-ukraine-by-scholars-of-genocide-nazism-and-world-war-ii/ |access-date=2022-03-07}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220304065227/https://jewishjournal.com/news/worldwide/345515/statement-on-the-war-in-ukraine-by-scholars-of-genocide-nazism-and-world-war-ii/ |date=2022-03-04}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Ресейдің Украинаға басып кіруі}} [[Санат:Владимир Путиннің үндеулері]] [[Санат:Ресейдің Украинаға басып кіруі]] [[Санат:24 ақпан оқиғалары]] [[Санат:Украинаға басып кіру кезіндегі Ресейдегі үгіт-насихат (2022)]] g9fufxox6us15vm89zz9o6k3z7pb6a6 0 746029 3590796 3476670 2026-04-24T05:30:06Z TalgatSnow 143530 3590796 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Nemo |Шынайы есімі = Немо Меттлер ({{Lang-de|Nemo Mettler}}) |Сурет = Nemo PreparyES 01 (cropped).jpg |Сурет ені = 200px |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туған кездегі есімі = |Толық аты = |Туған күні = 03.08.1999 |Туған жері = {{Ту|Швейцария}} [[Швейцария]], [[Биль]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = 2015 жылдан бүгінгі күнге дейін |Мемлекет = |Мамандықтары = |Дауыс түрі = [[баритон]] |Аспаптары = скрипка, фортепиано, соқпалы аспаптар |Жанрлары = хип-хоп, поп |Лақап аттары = |Ұжымдары = |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = |Сайты = |Commons = }} '''Немо Меттлер''' ({{Lang-de|Nemo Mettler}}; 1999 жылы 3 тамызда [[Биль]]де туған), Nemo лақап атымен танымал — скрипкада, фортепианода және соқпалы аспаптарда ойнайтын швейцариялық рэпер және әнші. Ол «[[Eurovision ән байқауы 2024|Eurovision 2024]]» байқауында «[[The Code (Nemo әні)|The Code]]» әнімен жеңімпаз атанды. ==Мансабы== 2015 жылы Nemo өзінің алғашқы ''Clownfisch'' альбомын шығарып, ол Швейцария чарттарында 95-орынға жетті. 2017 жылы ол ''Du'' синглін шығарды, бұл ән Швейцарияда 4-орынға ие болды<ref>{{Cite web|url=https://hitparade.ch/artist/Nemo|title=Nemo - hitparade.ch|website=hitparade.ch|access-date=2024-05-10}}</ref>. 2021-2022 жылдары The Masked Singer Switzerland шоуының екінші маусымында Немо панда кейпінде өнер көрсетіп, бесінші орынды иеленді. 2024 жылдың 29 ақпанында Немо Швейцариялық [[Швейцариялық радиотарату және телевизия қоғамы|SRG SSR]] телеарнасы тарапынан [[Eurovision ән байқауы 2024|68-ші «Eurovision» ән байқауында]] Швейцарияны «[[The Code (Nemo әні)|The Code]]» әнімен өкілдік ету үшін ішкі дауыс беру арқылы таңдалғаны жарияланды. Бірнеше күн бұрын ''Blick'' газеті Немоның байқауда елдің атынан өнер көрсететіні туралы хабарлаған болатын. Ән екінші жартылай финалда көрсетіліп, финалға өтті<ref>{{cite web|url=https://eurovision.tv/story/nemo-the-code-malmo-switzerland|title=Nemo will perform 'The Code' in Malmö for Switzerland|work=Eurovision.tv|date=2024-02-29|publisher=[[European Broadcasting Union|EBU]]|access-date=2024-02-29}}</ref>. Финалда ән 591 ұпай жинап, 1-орынға ие болды, оның ішінде 365 ұпай - қазылар алқасынан (1-орын) және 226 ұпай - көрермендерден (5-орын) алынды. Осылайша Немо байқау тарихындағы алғашқы бинарсыз жеңімпаз атанды. 2025 жылдың наурыз және сәуір айларында ''«Break The Code Tour»'' еуропалық концерттік турын өткізді. == Дискографиясы == === Студиялық альбомдары === {|class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" border="1" |+ Альбомдар тізімі |- ! scope="col" rowspan="2" | Альбом атауы ! scope="col" rowspan="2" | Мәлімет ! scope="col" | Чарттардағы жоғарғы орын |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" | [[Swiss Hitparade|SWI]]<br><ref name="SWI">{{cite web |title=Nemo |url=https://hitparade.ch/artist/Nemo |website=hitparade.ch |publisher=[[Swiss Hitparade]] |access-date=2024-02-29 |lang=de-ch}}</ref> |- ! scope="row" | ''Clownfisch'' | * Шығарылған күні: 13 маусым 2015<ref>{{cite web |title=Clownfisch EP - EP by Nemo (CH) |url=https://open.spotify.com/album/7mIMItT98S2Q3ontLFVazl |website=[[Spotify]] |access-date=2024-02-29}}</ref> * Лейблы: Дербес шығарылған * Форматы: Цифрлық жүктеу, стриминг | 95 |- ! scope="row" | ''Momänt-Kids'' | * Шығарылған күні: 21 қазан 2017<ref>{{cite web |title=Momänt-Kids - EP by Nemo (CH) |url=https://open.spotify.com/album/56uTsuTik7IxVPKDXjhxrf |website=[[Spotify]] |access-date=2024-02-29}}</ref> * Лейблы: Bakara Music * Форматы: Цифрлық жүктеу, стриминг | — |- ! scope="row" | ''Fundbüro'' | * Шығарылған күні: 17 қараша 2017<ref>{{cite web |title=Fundbüro - EP by Nemo (CH) |url=https://open.spotify.com/album/6GHBqo8K3Tt4SDBV9791z1 |website=[[Spotify]] |access-date=2024-02-29}}</ref> * Лейблы: Bakara Music * Форматы: Цифрлық жүктеу, стриминг | — |- ! scope="row" | ''Whatever Feels Right'' | * Шығарылған күні: 9 қыркүйек 2022<ref>{{cite web |title=Whatever Feels Right - EP by Nemo |url=https://open.spotify.com/album/5ijSggohuCezMuuvUXF5ed |website=[[Spotify]] |access-date=2024-03-01}}</ref> * Лейблы: Дербес шығарылған * Форматы: Цифрлық жүктеу, стриминг | — |- | colspan="3" style="font-size:85%" | «—» — чарттарға кірмеген немесе бұл аймақта шығарылмаған жазбаны білдіреді. |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == {{Commonscat|Nemo (singer)}} * {{Ресми сайт|http://nemothings.com}} {{s-start}} {{s-ach}} {{succession box |ізашары = «[[Watergun (ән)|Watergun]]» әнімен<br />[[Ремо Форрер]] |титул = [[Швейцария Eurovision ән байқауында]] |жылдар = [[Eurovision ән байқауы 2024|2024]] |ізбасары = «[[Voyage (Зои Ме әні)|Voyage]]» әнімен<br />[[Зои Ме]] }} {{succession box |ізашары = {{Ту|Швеция}} «[[Tattoo (Лорин әні)|Tattoo]]» әнімен<br />[[Лорин]] |титул = [[Eurovision ән байқауы]]ның жеңімпазы |жылдар = [[Eurovision ән байқауы 2024|2024]] |ізбасары = {{Ту|Аустрия}} «[[Wasted Love]]» әнімен<br />[[Йоханнес Пич|JJ]] }} {{s-end}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Eurovision ән байқауы 2024}} {{Eurovision ән байқауының жеңімпаздары}} [[Санат:Швейцария әншілері]] [[Санат:Eurovision ән байқауының жеңімпаздары]] [[Санат:Eurovision ән байқауы 2024 қатысушылары]] [[Санат:Eurovision ән байқауындағы Швейцария өкілдері]] nrj8rf9cd57d3vpbj29gzmzu9v1dt97 3 747226 3590631 3589591 2026-04-23T17:30:03Z Kasymov 10777 /* Үлгі:ПозКарта Қазақстан Астана */ Жауап беру 3590631 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Ewww with}} -- [[Қатысушы:Erboldilyara|Сариев Ербол]] ([[Қатысушы талқылауы:Erboldilyara|талқылауы]] 23:04, 2024 ж. қазанның 23 (+05) == Мұратбекұлы Еркебұлан == '''Жуан жазу''' [[Қатысушы:Ewww with|Ewww with]] ([[Қатысушы талқылауы:Ewww with|талқылау]]) 23:26, 2024 ж. қазанның 23 (+05) == Қазақша үлгілер == Кеш жарық! Қазақша үлгілерді қолдану керек, сонымен қатар дереккөздерді қосу керек. Алдыңғы қатысушының еңбегін жоймауды өтінемін [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 01:14, 2025 ж. шілденің 4 (+05) == Үлгі қою == Үлгіні мақаланың ортасына емес бас жағына қояды, соны ескеріңіз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:29, 2025 ж. шілденің 5 (+05) :сәлеметсіз жақсы [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 19:28, 2025 ж. шілденің 6 (+05) ::Қайтадан сол қателіктерді жасап жатырсыз, сосын дереккөздер нақты сөйлемнің артынан қойылады. сізде бәрін мақаланың аяқ жағына жинай салыпсыз, басқа тілдегі уикипедия дереккөз бола алмайды [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 10:42, 2025 ж. шілденің 9 (+05) == Қаласы, өзені == Мақала атауына ''қаласы, өзені'' деген қосымша сөздер қажет емес. Бір аттас болса жақша ішіне жазу керек. [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 11:14, 2025 ж. шілденің 9 (+05) :Қалай сонда басқа адамдар деген жақша не өзен дегендерді жақшасыз жаза береді ғой ал менікі олай емес? [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 14:32, 2025 ж. шілденің 10 (+05) ::????? Не айттыңыз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:02, 2025 ж. шілденің 14 (+05) == !!!!!!!!!!!!!! == ЕСКЕРТУ! Талқыға салмай, әрі толық түсінбесеңіз, мақаланы жылжытпаңыз, санат жасай алмасаңыз жасамаңыз. Сәздәң кесіріңізден Қонаев мақаласында қате шығып жатыр. Өзені, қаласы, ағасы, тағы сол сияқты жалғау сияқты мақала атауына керек емес [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:05, 2025 ж. тамыздың 3 (+05) == Сурет == Кеш жарық! Үлгілерге суреттерді дұрыс қойып жүрген жоқсыз, артыңыздан түзетіп келе жатырмын. Келесі уақытта кері қайтарылады [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:41, 2025 ж. тамыздың 11 (+05) :Сосын сіз халық санын өзгертіпсіз, дереккөз ше???? [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:45, 2025 ж. тамыздың 11 (+05) == Шағын қателіктер. == Кеш жарық, басқа тілден копи паст болғандықтан, тыныс белгілері сөзден кейін айдалада жатыр, үлгілер бірінші қойылады, сөйлем емес, Сурет деген қазақша бар, сізде Image. Аяғына дейін жеткізіңіз. Тексерілді деген үлгіні алмаңыз! Немесе 1 аптаға бұғатталасыз. Ақылдаспай, талқыға салмай мақала атауын өзгертуші болмаңыз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:35, 2025 ж. тамыздың 14 (+05) :Ассалаумағалейкум, жақсы [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 10:35, 2025 ж. тамыздың 17 (+05) == неге моңғолша? == Сурет атаулары неге моңғолша? кері қайтарамын [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:19, 2025 ж. тамыздың 27 (+05) == Администраторды сайлау == Кеш жарық! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:29, 2025 ж. қарашаның 3 (+05) :Ассалаумағалейкум, кешіріңіз, 1 ай көрмей қалыппын [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 21:18, 2025 ж. желтоқсанның 3 (+05) ::Ештеңе етпес, жақында тағы сайлау болады) [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 21:24, 2025 ж. желтоқсанның 3 (+05) == Дереккөздер == Қайырлы түн! [[Бозанбай (өзен)|Мақалаға]] небір ақпарат қосқанда дереккөздерін келтіруіңізді сұраймын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:23, 2026 ж. ақпанның 10 (+05) :Назар аударыңыз! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:45, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) ::жақсы [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 02:12, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) == Интеруики == Кеш жарық! Интеруикиді міндетті түрде қою керек. Соны ескере жүріңіз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:08, 2026 ж. наурыздың 22 (+05) :Ассалаумағалейкум, жақсы [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 09:46, 2026 ж. наурыздың 23 (+05) ::'''!!!!!!!!!!!???????''' [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 01:05, 2026 ж. наурыздың 27 (+05) :::Неге интеруики қою қиын болды екен? [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 01:12, 2026 ж. наурыздың 29 (+05) ::::қойып жатырмын, тек уақыт аз болып тұр және сол қолмен жазу қиын болып тұр, оң қолым сынып қалған [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 01:37, 2026 ж. наурыздың 29 (+05) :::::Мен жалпы үлгілерге меңзегенмін. Сосын интеруикиді олай қоймайды, 10 бұрынғы әдіс мынау [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:54, 2026 ж. наурыздың 29 (+05) ::::::сонда жаңасы қалай, мен тек ескісін білемін [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 08:43, 2026 ж. наурыздың 30 (+05) == Гиперсілтеме == Кеш жарық! Әр жылға сілтеме қоюдың не керегі бар? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:29, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05) :Ассалаумағалейкум, байт көбейту үшін жасап жатырмын [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 01:30, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05) ::Олай дұрыс емес. Жалпы мақала көлемін (байтпен) сілтеме қоймай-ақ үлкейтуге болады ғой. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:34, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05) :::Иә, сіздікі дұрыс, бырақ менде ой бар. Мысалға мөлшері көп сөз жазғанда жалығып, шаршағанда қысқа қысқа сөз белгілер жазғанды жөн көрем. [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 01:37, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05) == Windows нұсқалары == Неге тағы да интеруики жоқ осы санаттарда, бір жеткізе алмадым. Түсінбедім сіздерді [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:31, 2026 ж. сәуірдің 4 (+05) :Ассалаумағалейкум, бұл санатта интеруики жоқ себебі бұл тақырыпта тек BetaWiki-де ғана бар [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 09:55, 2026 ж. сәуірдің 4 (+05) ::Жалпы ортада бар санаттар жасау керек еді. Жаңа бірнәрсе ойлап тапппай, сосын жаңа мақалалар да интеруики жоқ [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:11, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05) :::Енді ары қарай не болады? солай бір мақалаға бір санаттаң ба? Жедел жоюға ұсынып, ағылшын немесе орыс уикиден қарап қайтадан жасаңыз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:49, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05) ::::Ассалаумағалейкүм, орыс тілі мен ағылшын тілінде осы тақырыпқа байланысты мақалалар жазсам (мақала/Санат) болама? [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 11:48, 2026 ж. сәуірдің 7 (+05) :::::Түсінбедім. Сіз бастаған санаттар басқа тілде жоқ па? Әо мақалаға жеке санат ашып отырасыз ба? Сондай сұрақ болды [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:12, 2026 ж. сәуірдің 8 (+05) ::::::Уикипедияның өзінде жоқ, тек BetaWiki де бар [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 11:10, 2026 ж. сәуірдің 8 (+05) == Үлгі:ПозКарта Қазақстан Астана == Интеруикді мен қойып шықтым. Неге әлі күнге дейін қоя алмаймы жүрсіз? [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 04:08, 2026 ж. сәуірдің 22 (+05) :Ассалаумағалейкум, бос уақытым азайып кетті [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 12:28, 2026 ж. сәуірдің 22 (+05) ::оған ешқандай уақыт керек емес. [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:30, 2026 ж. сәуірдің 23 (+05) gucpxh1fqgvuqyj2o99zj998zfch9wv 0 747483 3590553 3489140 2026-04-23T14:05:07Z Еркежан Сейтқазы 180268 грамматикалық қате 3590553 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Астана |қазақша атауы = Сан-Хосе |шынайы атауы = |сурет = Ciudad de San José.png |сурет атауы = |жағдайы = |ел = [[Коста-Рика]] |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 9|lat_min = 56|lat_sec = |lon_dir = W|lon_deg = 84|lon_min = 5|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 309 672 |санақ жылы = 2005 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Сан-Хосе''' ({{lang-es|San José}}) — [[Коста-Рика|Коста-Риканың]] астанасы және ең ірі қаласы. Ол елдің орталық бөлігінде, орталық үстірттің солтүстік бөлігінде орналасқан. Сан-Хосе — Коста-Риканың экономикалық, саяси және мәдени орталығы. Халық саны шамамен 340,000 адам (2020). Теңіз деңгейінен 1170 метр биіктікте орналасқан, әр түрлі таулармен қоршалған. Климаты жылы, қоңыржай климат. Жыл бойы жаңбыр жауады. Негізі 1737 жылы қаланып, қала мәртебесі 1848 жылы берілді. == Бауырлас қалалар == * {{ту|Никарагуа}} [[Манагуа]] ({{lang-es|Managua}}), [[Никарагуа]] * {{ту|Панама}} [[Панама (қала)|Панама]] ({{lang-es|Panamá}}), [[Панама]] * {{ту|Қытай}} [[Бейжің|Пекин]] ({{lang-zh|北京}}), Қытай * {{ту|Сальвадор}} [[Ауачапан]] ({{lang-es|Ahuachapán}}), [[Сальвадор]] * {{ту|Гватемала}} [[Гватемала (қала)|Гватемала]] ({{lang-es|Guatemala}}), [[Гватемала]] * {{ту|Гватемала}} [[Кесальтенанго]] ({{lang-es|Quetzaltenango}}), [[Гватемала]] * {{ту|Бразилия}} [[Сан-Паулу]] ({{lang-pt|São Paulo}}), [[Бразилия]] * {{ту|Венесуэла}} [[Маракай]] ({{lang-es|Maracay}}), [[Венесуэла]] * {{ту|Уругвай}} [[Монтевидео]] ({{lang-es|Montevideo}}), [[Уругвай]] * {{ту|Гондурас}} [[Сан-Педро-Сула]] ({{lang-es|San Pedro Sula}}), [[Гондурас]] * {{ту|Сальвадор}} [[Сан-Сальвадор]] ({{lang-es|San Salvador}}), [[Сальвадор]] * {{ту|Гондурас}} [[Тегусигальпа]] ({{lang-es|Tegucigalpa}}), [[Гондурас]] == Сілтемелер == * https://www.msj.go.cr/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120808043042/http://www.msj.go.cr/ |date=2012-08-08 }} {{Бастама}}{{Сыртқы сілтемелер}}{{Солтүстік Америка елордалары}} [[Санат:Коста-Рика]] [[Санат:Солтүстік Америка елордалары]] 491yk4nkw7d4uyc4cap0pjzcvl4pleo 0 747552 3590556 3445017 2026-04-23T14:06:07Z Еркежан Сейтқазы 180268 сөз қостым 3590556 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Манагуа |шынайы атауы = |сурет = Avenida_Bolivar_A_Chavez.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Никарагуа |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = | lat_dir = N | lat_deg = 12 | lat_min = 09 | lat_sec = | lon_dir = W | lon_deg = 86 | lon_min = 16 | lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1 042 641 |санақ жылы = 2016 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = -6 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Манагуа''' — Солтүстік Америкадағы қала, [[Никарагуа]] астанасы. [[Манагуа (көл)|Манагуа көлінің]] жағасында, Тынық мұхитынан 70 шақырым қашықтықта орналасқан. == Тарихы == 1524 жылы испандықтар Манагуа аймағына келіп, оларды жергілікті тұрғындармен қақтығысты. 1527 жылы Манагуа қаласы негізі қаланып, олардың негізгі мақсаты Никарагуаның алтын кен орындарын бақылау болды. 1821 жылы Никарагуа Испаниядан тәуелсіздік алды. 1858 жылы Манагуа республиканың астанасы болып белгіленді. 19 ғасырда Манагуа саяси тұрақсыздық мен соғыстарға куә болды. 1856 жылы американдықтар Никарагуаны басып алуға тырысқан, бірақ ол жеңіліске ұшырады. 1931 және 1972 жылдары Манагуа қатты жер сілкіністерінен зардап шегіп, қала толығымен дерлік бұзылды. 1972 жылғы жер сілкінісі әсіресе қайғылы болды, оның салдарынан 10 000 адам қаза тапты. == Бауырлас қалалар<ref>{{Cite web |url=http://www.managua.gob.ni/index.php?s=1006 |title=Hermandad o convenios con otras ciudades |access-date=2019-10-23 |archive-date=2015-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150409105805/http://www.managua.gob.ni/index.php?s=1006 |deadlink=no }}</ref>:== {{columns-list|3| * {{ту|Нидерланд}} [[Амстердам]], [[Нидерланд]] * {{ту|Бразилия}} [[Бразилиа]], [[Бразилия]] * {{ту|Аргентина}} [[Буэнос-Айрес]], [[Аргентина]] * {{ту|Испания}} [[Валенсия]], [[Испания]] * {{ту|АҚШ}} [[Вашингтон]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] * {{ту|Куба}} [[Гавана]], [[Куба]] * {{ту|Гватемала}} [[Гватемала (қала)|Гватемала]], [[Гватемала]] * {{ту|Венесуэла}} [[Каракас]], [[Венесуэла]] * {{ту|Эквадор}} [[Кито]], [[Эквадор]] * {{ту|Бразилия}} [[Куритиба]], [[Бразилия]] * {{ту|Перу}} [[Лима]], [[Перу]] * {{ту|АҚШ}} [[Лос Анжелес|Лос-Анжелес]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] * {{ту|Испания}} [[Мадрид]], [[Испания]] * {{ту|АҚШ}} [[Майами]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] * {{ту|Мексика}} [[Мехико]], [[Мексика]] * {{ту|Канада}} [[Монреаль]], [[Канада]] * {{ту|Испания}} [[Оспиталитет]], [[Испания]] * {{ту|Панама}} [[Панама (қала)|Панама]], [[Панама]] * {{ту|Испания}} [[Реус]], [[Испания]] * {{ту|Бразилия}} [[Рио-де-Жанейро]], [[Бразилия]] * {{ту|Сальвадор}} [[Сан-Сальвадор]], [[Сальвадор]] * {{ту|Доминикан Республикасы}} [[Санто-Доминго]], [[Доминикан Республикасы]] * {{ту|Коста-Рика}} [[Сан-Хосе (Коста-Рика)|Сан-Хосе]], [[Коста-Рика]] * {{ту|Чили}} [[Сантьяго]], [[Чили]] * {{ту|Абхазия}} [[Сухум]], [[Абхазия]] * {{ту|Тайвань}} [[Тайбэй]], [[Қытай Республикасы|Тайвань]] * {{ту|Гондурас}} [[Тегусигальпа]], [[Гондурас]] * {{ту|Перу}} [[Трухильо (Перу)|Трухильо]], [[Перу]] * {{ту|Мексика}} [[Халапа-Энрикес]], [[Мексика]] }} == Галерея == <gallery mode="packed"> сурет:Mausoleo Carlos Fonseca.JPG| сурет:IglesiaManagua.png| сурет:PalacioNacional.png| сурет:Banco de América Central, Managua.jpg| сурет:Artificial flowers on the streets of the city.jpg| </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://centralamerica.com/nicaragua/maps/mapman.htm Map of Managua city]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120813205432/http://centralamerica.com/nicaragua/maps/mapman.htm |date=2012-08-13 }} * [http://www.vianica.com/visit/managua Managua photos, attractions, municipalities, hotels, etc.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070822222919/http://www.vianica.com/visit/managua |date=2007-08-22 }} {{сыртқы сілтемелер}} {{Солтүстік Америка елордалары}} [[Санат:Никарагуа]] [[Санат:Солтүстік Америка елордалары]] q89o836qrg8bv0ztxuqflqjui5flve0 0 747568 3590554 3395730 2026-04-23T14:05:31Z Еркежан Сейтқазы 180268 сөз қостым 3590554 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Астана |қазақша атауы = Сан-Сальвадор |шынайы атауы = |сурет = San_Salvador_Montage.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Сальвадор |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = | lat_dir = N | lat_deg = 13 | lat_min = 41 | lat_sec = | lon_dir = W | lon_deg = 89 | lon_min = 11 | lon_sec = | CoordScale = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |баАҚШының түрi = |баАҚШысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Сан-Сальвадор''' — [[Солтүстік Америка]]дағы қала, [[Сальвадор]] елiнiң астанасы және ең iрi қаласы. == Негізгі ақпараттар == * '''Халық саны:''' 2 175 000-нан астам * '''Ауданы:''' 238,7 км² * '''Тілдер:''' Испан тілі * '''Валюта:''' Сальвадорлық сом * '''Климаты:''' Тропиктік, ылғалды және ыстық *Сан-Сальвадордың негізін 1525 жылы испан отаршылары қалаған. 1540 жылы Сальвадор Корольдігінің астанасы болып тағайындалды. *Қала бірнеше рет жер сілкінісі мен жанартау атқылауынан зардап шеккен. *1980-1992 жылдары Сальвадорда азамат соғысы жүрді. *Қалада қаржы, сауда, туризм және өндіріс салалары жақсы дамыған. == Бауырлас қалалар == * {{ту|Венесуэла}} [[Каракас]] ({{lang-es|Caracas}}), [[Венесуэла]] * {{ту|Коста-Рика}} [[Сан-Хосе (Коста-Рика)|Сан-Хосе]] ({{lang-es|San José}}), [[Коста-Рика]] * {{ту|Гватемала}} [[Гватемала (қала)|Гватемала]] ({{lang-es|Guatemala}}), [[Гватемала]] * {{ту|Мексика}} [[Мехико]] ({{lang-es|México}}), [[Мексика]] * {{ту|АҚШ}} [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]] ({{lang-en|Los Angeles}}), [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] * {{ту|Испания}} [[Мадрид]] ({{lang-es|Madrid}}), [[Испания]] * {{ту|Мексика}} [[Гвадалахара]] ({{lang-es|Guadalajara}}), [[Мексика]] * {{ту|Израиль}} [[Тель-Авив]] ({{lang-he|תל אביב}}), [[Израиль]] * {{ту|Никарагуа}} [[Манагуа]] ({{lang-es|Managua}}), [[Никарагуа]] * {{ту|Гондурас}} [[Сан-Педро-Сула]] ({{lang-es|San Pedro Sula}}), [[Гондурас]] * {{ту|Қытай Республикасы}} [[Тайбэй]] ({{lang-zh|台北}}), [[Қытай Республикасы|Тайвань]] * {{ту|Бразилия}} [[Сан-Паулу]] ({{lang-pt|São Paulo}}), [[Бразилия]] * {{ту|Боливия}} [[Ла-Пас]] ({{lang-es|La Paz}}), [[Боливия]] * {{ту|Колумбия}} [[Картахена]] ({{lang-es|Cartagena}}), [[Колумбия]] * {{ту|Колумбия}} [[Богота]] ({{lang-es|Bogotá}}), [[Колумбия]] * {{ту|Испания}} [[Барселона]] ({{lang-es|Barcelona}}), [[Испания]] == Атақты адамдары== [[сурет:Primergrito ahumada.JPG|мини|150px|''[[Хосе Матиас Дельгадо]]'']] * [[Хосе Матиас Дельгадо]] ({{жыл|1767}}-{{жыл|1832}}), [[сальвадор]] президенті (1821—1823). * [[Патрисия Чика]] — режиссёр, сценарист. == Сілтемелер == *https://web.archive.org/web/20181111205240/http://www.sansalvador.gob.sv/DatosDelMunicipio {{сыртқы сілтемелер}} {{Солтүстік Америка елордалары}} [[Санат:Солтүстік Америка елордалары]] [[Санат:Сальвадор]] d8w6qaiijadop45g39ie89j0w5vosn4 0 748738 3590559 3505745 2026-04-23T14:07:50Z Еркежан Сейтқазы 180268 сөз алдым 3590559 wikitext text/x-wiki '''Науатль''' (Ацтек немесе Мексикано)<ref>{{Cite web|title=Nahuatl Family|url=https://mexico.sil.org/language_culture/aztec|access-date=2021-02-22|publisher=SIL Mexico}}</ref> – Уто-Ацтек тіл тобына жататын тілдердің атауы. Түрлі деректерге сай науатльде басым бөлігі Орталық Мексикада мен АҚШ-тың онтүстік штаттарында тұратын 1.7 миллион [[науалар]] сөйлейді. Науатль орталық Мексика аумағында б.з. VII ғасырдан бастап сөйленіп келеді. Бұл тілде [[Мешикалар]] (мексика) сөйлеген. Мешика адамдары [[Мезоамерика|Мезоамериканың]] пост-классикалық кезеңінде аумақтағы доминантты күштердің бірі болған. Теночтитлан тұрғындары қолдауы себебінен Мезоамерикадағы мәртебелі тіл статусына дейін көтерілген. Испанияның жаулап алуынан кейін испандық отаршылдар мен миссионерлер науатльге латын қарпін енгізді. Осы тілдегі көптеген тарихнама құжаттар, грамматика бойынша еңбектер, әдеби шығармалар, әкімшілік құжатнама мен кодекстердің басым бөлігі XVI-XVII ғасырларда жазылған. [[Теночтитлан|Теночтитланда]] қолданыста болған тілдің нұсқасы классикалық науатль деп аталды. Науатль Америкадағы ең көп зерттелген тілдердің бірі. == Классификация == [[Сурет:Nahuatl precontact and modern.svg|alt=|нобай|'''Науатльдің Еуропалықтармен қатынасқа дейін және заманауи таралуы.''' Қазіргі (қызыл) және тарихи таралу аймағы (жасыл)]]Мексикалық Байырғы халықтар тілдері институты науатльдің 30 түрлі нұсқасы бар деп таниды. Өз кезегінде Этнология тілдердің жылдық классификаторы тілдің ISO кодына сай 28 нұсқасы бар деп қабылдаған. Кейде науатль атауы [[Сальвадор]] мен [[Никарагуа|Никарагуадағы]] [[Науат тілі|науат тіліне]] қатысты да қолданылады. Қазіргі Мексика контекстінде жекелеген тілдерді науатльдің басқа түрі, әлде диалектісі ме деген сұрақ жоғары деңгейде саясиланған.{{sfn|Pharao Hansen|2013}} == Сөздігі == Науатльдің көп сөздері [[Испан тілі|испан тіліне]] кірген. Олардың басым бөлігі Америка құрлықтарына тән заттар мен ұғымдарды атау үшін қолданылған. Кейбір кірме сөздер испан тілінің тек мексикалық немесе Орталық Америкалық нұсқасында ғана қолданыста. Ал кейбір сөздер испан тілінің әлемдегі басқа нұсқаларында да қолданыста бар. Науатльдегі кейбір сөздер, шокалад, томато немесе авокадо сөздері испан тілі арқылы басқа да тілдерге еніп кеткен.{{sfn|Haugen|2009}} Нақтырақ, қазақ тіліндегі шоколад немесе томат ''(науатльше: томатль/{{lang|nah|tōmatl}})'' сөздері. Кең таралған сөздер қатарында койот ''(науатльше: койотль/{{lang|nah|coyōtl}}),'' авокадо ''(науатльше: ахуакатль/{{lang|nah|āhuacatl}})'' немесе чили ''(науатльше: чилли/{{lang|nah|chilli}}).'' Сонымен қатар [[Ацтектер|ацтек]] ''(науатльше: ацтекалтль/{{lang|nah|aztēcatl}}),'' какао ''(науатльше: какачуатль (қабық, қабықша)),<ref>{{harvcoltxt|Dakin|Wichmann|2000}}</ref>'' оцелот ''(науатльше: оцелотль/{{lang|nah|ocēlotl}}'').<ref>{{Cite encyclopedia|year=2000|title=ocelot|encyclopedia=The American Heritage Dictionary of the English Language|publisher=[[Houghton Mifflin]]|location=Boston, MA|url=https://archive.org/details/americanheritage0000unse_a1o7|access-date=7 August 2019|editor-last=Pickett|editor-first=Joseph P.|edition=4th|format=online version|isbn=978-0-395-82517-4|archive-url=https://web.archive.org/web/20070824200546/http://www.bartleby.com/61/21/D0422100.html|archive-date=24 August 2007|display-editors=etal|url-status=dead}}</ref> Өңірдегі кең таралған көптеген топонимика атауларының шығу тегі науатльден бастау алады. Мысалы, Мексика ''(ацтектердің астанасы болған Мешихко атауы)'' және Гватемала ''(Куаухтемаллан/{{lang|nah|Cuauhtēmallān}})'' атаулары. [[Сурет:Tomatillo.jpg|оңға|нобай|Ацтектер қызыл қызанақтарды шитоматль ({{lang|nah|xitōmatl}}), ал жасыл қызанақтарды томатль ({{lang|nah|tōmatl}}) деп атаған. Соңғы атау томат немесе томато деп өзгеріп, басқа тілдерге де еніп кеткен. ]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тілдер]] [[Санат:Мексика тілдері]] d6uh0pykajreok9l9egbq54hv09vkig 0 748931 3590562 3405554 2026-04-23T14:10:00Z Еркежан Сейтқазы 180268 тыныс белгі 3590562 wikitext text/x-wiki '''Адамзатқа қарсы қылмыстар'''<ref>[http://www.un.org/ru/documents/decl_conv/conventions/warcrimes_limit.shtml Конвенция о неприменимости срока давности к военным преступлениям и преступлениям против человечества] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130201205427/http://www.un.org/ru/documents/decl_conv/conventions/warcrimes_limit.shtml |date=2013-02-01 }} Русский текст Конвенции на сайте [[ООН]]</ref> немесе '''адамгершілікке қарсы қылмыстар'''<ref>{{Cite web|url=https://doi.org/10.1093/jicj/mqy059|title=Crimes Against ‘Humaneness’? The Russian Interpretation of Crimes Against Humanity|lang=en|author=V. Tochilovsky|website=Oxford Academic, Journal of International Criminal Justice|date=6 (5), 2018|publisher=Oxford Academic}}</ref> ({{lang-en|crimes against humanity}}) – қазіргі [[халықаралық құқық]]та өмірге қарсы жасалатын, жаппай сипатқа ие қылмыстар санаты. Адамзатқа қарсы қылмыстардың қолданыстағы анықтамасы [[Халықаралық қылмыстық сот]]тың [[Рим статуты]]нда белгіленген<ref>{{Cite web |url=http://legislationline.org/ru/documents/action/popup/id/14734 |title=Римский статут Международного уголовного суда, ст. 7 «Преступления против человечности» |access-date=2013-03-14 |archive-date=2014-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140830201116/http://legislationline.org/ru/documents/action/popup/id/14734 |deadlink=no }}</ref>. ==Терминнің пайда болуы== «Адамгершілікке қарсы қылмыстар» термині алғаш рет 1915 жылғы 24-мамырда [[Антанта|Антанта елдерінің]] [[армяндар геноциді]]не арналған бірлескен декларациясында қолданылған деп есептеледі. Бұл декларацияда [[Осман империясы]]ның әрекеттері «адамгершілікке және өркениетке қарсы қылмыстар» деп сипатталған<ref>{{Cite web |url=http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.160/current_category.7/affirmation_detail.html |title=France, Great Britain and Russia Joint Declaration. May 24, 1915 |access-date=2009-08-06 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414183759/http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.160/current_category.7/affirmation_detail.html |deadlink=no }}</ref>. ==Халықаралық әскери трибуналдың Жарғысындағы анықтама== Халықаралық әскери трибуналдың Жарғысы [[антигитлерлік коалиция|Гитлерге қарсы коалиция]] елдерінің өкілдерімен 1945 жылғы 8 тамызда [[Лондон]]да қабылданды. Жарғының 6-бабында трибунал юрисдикциясына жататын қылмыстар анықталған: бейбітшілікке қарсы қылмыстар (a), әскери қылмыстар (b) және адамзатқа қарсы қылмыстар (c). Атап айтқанда: {{cquote |Бейбіт тұрғындарға соғысқа дейін немесе соғыс кезінде жасалған өлтіру, қырып-жою, құлдыққа салу, жер аудару және басқа да қатыгездік әрекеттер, сондай-ақ саяси, нәсілдік немесе діни себептермен қудалау – мұның барлығы Трибунал юрисдикциясына жататын кез келген қылмысты жүзеге асыру мақсатында немесе онымен байланысты жасалған жағдайда, бұл әрекеттер жасалған елдің ішкі заңнамасын бұзды ма, жоқ па, маңызды емес. |author= Халықаралық әскери трибунал Жарғысының [http://ww2.kulichki.ru/ustav_tribunal.htm 6-бабы] }} [[Нюрнберг процесі]]нде айыпталғандардың ішінен адамзатқа қарсы қылмыстар үшін 16 адам кінәлі деп танылды: [[Мартин Борман|Борман]]<ref>{{Cite web |url=http://nurnbergprozes.narod.ru/022/12.htm |title=Мартин Борманға үкім. II том, 1105—1107 бб. |access-date=2009-08-05 |archive-date=2009-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090514072528/http://nurnbergprozes.narod.ru/022/12.htm |deadlink=no }}</ref>, [[Герман Вильгельм Геринг|Геринг]]<ref>{{Cite web |url=http://nurnbergprozes.narod.ru/022/11.htm |title=Герман Герингке үкім. II том, 1045—1048 бб. |access-date=2009-08-05 |archive-date=2011-08-20 |archive-url=https://www.webcitation.org/615405YQJ?url=http://nurnbergprozes.narod.ru/022/11.htm |deadlink=no }}</ref>, [[Фриц Заукель|Заукель]]<ref>{{Cite web |url=http://nurnbergprozes.narod.ru/022/11.htm |title=Фриц Заукельге үкім. II том, 1086—1088 бб. |access-date=2009-08-05 |archive-date=2011-08-20 |archive-url=https://www.webcitation.org/615405YQJ?url=http://nurnbergprozes.narod.ru/022/11.htm |deadlink=no }}</ref>, [[Артур Зейсс-Инкварт|Зейсс-Инкварт]]<ref>{{Cite web |url=http://nurnbergprozes.narod.ru/022/11.htm |title=Артур Зейсс-Инквартке үкім. II том, 1094—1096 бб. |access-date=2009-08-05 |archive-date=2011-08-20 |archive-url=https://www.webcitation.org/615405YQJ?url=http://nurnbergprozes.narod.ru/022/11.htm |deadlink=no }}</ref>, [[Альфред Йодль|Йодль]]<ref>{{Cite web |url=http://nurnbergprozes.narod.ru/022/11.htm |title=Альфред Йодльге үкім. II том, 1088—1091 бб. |access-date=2009-08-05 |archive-date=2011-08-20 |archive-url=https://www.webcitation.org/615405YQJ?url=http://nurnbergprozes.narod.ru/022/11.htm |deadlink=no }}</ref>, [[Эрнст Кальтенбруннер|Кальтенбруннер]]<ref>{{Cite web |url=http://nurnbergprozes.narod.ru/022/11.htm |title=Эрнст Кальтенбруннерге үкім. II том, 1057—1059 бб. |access-date=2009-08-05 |archive-date=2011-08-20 |archive-url=https://www.webcitation.org/615405YQJ?url=http://nurnbergprozes.narod.ru/022/11.htm |deadlink=no }}</ref>, [[Вильгельм Кейтель|Кейтель]]<ref>{{Cite web |url=http://nurnbergprozes.narod.ru/022/11.htm |title=Вильгельм Кейтельге үкім. II том, 1054—1057 бб. |access-date=2009-08-05 |archive-date=2011-08-20 |archive-url=https://www.webcitation.org/615405YQJ?url=http://nurnbergprozes.narod.ru/022/11.htm |deadlink=no }}</ref>, [[Константин фон Нейрат|Нейрат]]<ref>{{Cite web |url=http://nurnbergprozes.narod.ru/022/11.htm |title=Константину фон Нейратке үкім. II том, 1100—1102 бб. |access-date=2009-08-05 |archive-date=2011-08-20 |archive-url=https://www.webcitation.org/615405YQJ?url=http://nurnbergprozes.narod.ru/022/11.htm |deadlink=no }}</ref>, [[Иоахим фон Риббентроп|Риббентроп]]<ref>{{Cite web |url=http://nurnbergprozes.narod.ru/022/11.htm |title=Иоахим фон Риббентропке үкім. II том, 1050—1053 бб. |access-date=2009-08-05 |archive-date=2011-08-20 |archive-url=https://www.webcitation.org/615405YQJ?url=http://nurnbergprozes.narod.ru/022/11.htm |deadlink=no }}</ref>, [[Альфред Розенберг|Розенберг]]<ref>{{Cite web |url=http://nurnbergprozes.narod.ru/022/11.htm |title=Альфред Розенбергке үкім. II том, 1059—1062 бб. |access-date=2009-08-05 |archive-date=2011-08-20 |archive-url=https://www.webcitation.org/615405YQJ?url=http://nurnbergprozes.narod.ru/022/11.htm |deadlink=no }}</ref>, [[Ганс Франк|Франк]]<ref>{{Cite web |url=http://nurnbergprozes.narod.ru/022/11.htm |title=Ганс Франкке үкім. II том, 1062—1064 бб. |access-date=2009-08-05 |archive-date=2011-08-20 |archive-url=https://www.webcitation.org/615405YQJ?url=http://nurnbergprozes.narod.ru/022/11.htm |deadlink=no }}</ref>, [[Вильгельм Фрик|Фрик]]<ref>{{Cite web |url=http://nurnbergprozes.narod.ru/022/11.htm |title=Вильгельм Фрикке үкім. II том, 1064—1067 бб. |access-date=2009-08-05 |archive-date=2011-08-20 |archive-url=https://www.webcitation.org/615405YQJ?url=http://nurnbergprozes.narod.ru/022/11.htm |deadlink=no }}</ref>, [[Вальтер Функ|Функ]]<ref>{{Cite web |url=http://nurnbergprozes.narod.ru/022/11.htm |title=Вальтер Функке үкім. II том, 1070—1072 бб. |access-date=2009-08-05 |archive-date=2011-08-20 |archive-url=https://www.webcitation.org/615405YQJ?url=http://nurnbergprozes.narod.ru/022/11.htm |deadlink=no }}</ref>, [[Бальдур фон Ширах|фон Ширах]]<ref>{{Cite web |url=http://nurnbergprozes.narod.ru/022/11.htm |title=Бальдур фон Ширахке үкім. II том, 1083—1086 бб. |access-date=2009-08-05 |archive-date=2011-08-20 |archive-url=https://www.webcitation.org/615405YQJ?url=http://nurnbergprozes.narod.ru/022/11.htm |deadlink=no }}</ref>, [[Альберт Шпеер|Шпеер]]<ref>{{Cite web |url=http://nurnbergprozes.narod.ru/022/11.htm |title=Альберт Шпеерге үкім. II том, 1096—1100 бб. |access-date=2009-08-05 |archive-date=2011-08-20 |archive-url=https://www.webcitation.org/615405YQJ?url=http://nurnbergprozes.narod.ru/022/11.htm |deadlink=no }}</ref> және [[Юлиус Штрейхер|Штрейхер]]<ref>{{Cite web |url=http://nurnbergprozes.narod.ru/022/11.htm |title=Юлиус Штрейхерге үкім. II том, 1067—1070 бб. |access-date=2009-08-05 |archive-date=2011-08-20 |archive-url=https://www.webcitation.org/615405YQJ?url=http://nurnbergprozes.narod.ru/022/11.htm |deadlink=no }}</ref>. Халықаралық келісімдерге сәйкес, әскери қылмыстар мен адамгершілікке қарсы қылмыстарға ескіру мерзімі қолданылмайды. ==Рим статутындағы адамгершілікке қарсы қылмыстардың анықтамасы== Халықаралық қылмыстық сотты құрған Рим статуты 2002 жылғы 1 шілдеде күшіне енді. Ол Сот юрисдикциясына жататын төрт санаттағы қылмыстарды қамтиды: [[геноцид]], [[әскери қылмыс]]тар, [[Агрессия (саясат)|агрессия]] және адамгершілікке қарсы қылмыстар. Соңғысы келесідей анықталады: * а) [[өлтіру]]; * b) қырып-жою; * с) [[Құлдық|құлдыққа салу]]; * d) халықты күшпен көшіру немесе [[Депортация|жер аудару]]; * e) халықаралық құқықтың негізгі нормаларын бұза отырып, түрмеге қамау немесе еркіндіктен айыру; * f) [[азаптау]]; * g) [[зорлау]], [[жыныстық құлдық]], [[жезөкшелік]]ке мәжбүрлеу, мәжбүрлі жүктілік, [[мәжбүрлі стерилизация]] немесе осыған ұқсас басқа да ауыр жыныстық зорлық түрлері; * h) кез келген топты немесе қауымдастықты саяси, нәсілдік, ұлттық, этникалық, мәдени, діни немесе гендерлік себептермен, сондай-ақ халықаралық құқыққа сәйкес тыйым салынған басқа да негіздермен қудалау; * i) [[зорлықпен жоғалу]]; * j) [[апартеид]] қылмысы; * k) ауыр дене жарақатын, күшті азапты, психикалық немесе физикалық денсаулыққа айтарлықтай зиян келтіретін басқа да адамгершілікке жат әрекеттер. ==Басқа халықаралық сот органдары== [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі|БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің]] қарарлары негізінде халықаралық гуманитарлық құқықты бұзу жағдайларын қарау үшін [[Руанда жөніндегі Халықаралық трибунал]] және [[бұрынғы Югославия жөніндегі Халықаралық трибунал]] құрылды. Бұл трибуналдардың әрқайсысының жарғылары адамгершілікке қарсы қылмыстарды қарауды көздейді<ref>[http://www.un.org/ru/law/ictr/charter.shtml Статья 3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160715050933/http://www.un.org/ru/law/ictr/charter.shtml |date=2016-07-15 }} Устава Международного трибунала по Руанде</ref><ref>[http://www.un.org/ru/law/icty/charter.shtml Статья 5] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131225103444/http://www.un.org/ru/law/icty/charter.shtml |date=2013-12-25 }} Устава Международного трибунала по бывшей Югославии</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Адамзатқа қарсы қылмыстар|*]] [[Санат:Адам құқықтарының бұзылуы]] r5bfe4ht876tos33gjy2c4rghxov0cq 0 748936 3590566 3463164 2026-04-23T14:14:23Z Еркежан Сейтқазы 180268 тыныс белгі 3590566 wikitext text/x-wiki [[Сурет:ICC member states.svg|thumb|400px|{{Легенда|#00aa00|ХҚС-ке қатысушы мемлекеттер}} {{Легенда|#eeee00|Рим статутына қол қойып, бірақ ратификацияламаған мемлекеттер}} {{legend|Orange|Қол қойып, кейін қолын кері қайтарған мемлекеттер}} {{Легенда|purple|ХҚС-ке бұрын қатысқан мемлекеттер}} {{Легенда|#ff1111|Рим статутына қол қоймаған және қосылмаған мемлекеттер}}]] '''[[Халықаралық қылмыстық сот]]тың Рим статуты''' — [[Халықаралық келiсiмдер|халықаралық келісім]], Халықаралық хылмыстық соттың құрылуын белгілеген құжат. Ол 1998 жылы 17 шілдеде [[Рим]]де өткен дипломатиялық конференцияда қабылданып<ref>{{cite web|url=http://www.asil.org/insights/insigh23.htm|title=Results of the Rome Conference for an International Criminal Court|lang=en|author=Scharf, Michael P.|work=ASIL Insights|date=1998-08|publisher={{iw|Америка Халықаралық құқық қоғамы|The American Society of International Law|en|The American Society of International Law}}|archiveurl=https://www.webcitation.org/66vwT8sl2?url=http://www.asil.org/insights/insigh23.htm|archivedate=2012-04-15|accessdate=2011-05-25|deadlink=no}}</ref>, 2002 жылы 1 шілдеде күшіне енді<ref>{{cite web |url = http://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XVIII-10&chapter=18&lang=en |title = United Nations Treaty Database entry regarding the Rome Statute of the International Criminal Court |date = 2013-12-09 |work = United Nations Treaty Database |publisher = [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] |accessdate = 2013-12-10 |lang = en |archiveurl = https://www.webcitation.org/66vwTeFSu?url=http://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY |archivedate = 2012-04-15 |deadlink = no }}</ref>. Статут соттың функцияларын, заңды құзыретін және құрылымын айқындайды. 2023 жылдың наурыз айындағы жағдай бойынша, келісімге 137 мемлекет қол қойған, бірақ 124 мемлекет оны [[Мақұлдау|ратификациялаған]]. 2002 жылғы 6 мамырда [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], Рим статутына қол қойғанымен, ресми түрде өз қолдауын кері қайтарып, келісімді ратификациялауға ниет білдірмегенін мәлімдеді<ref> {{cite web|url=http://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XVIII-10&chapter=18&lang=en|access-date=2010-10-19|title=UN Treaties: Chapter XVIII – Penal Matters – item 10. Rome Statute of the International Criminal Court|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604143602/http://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XVIII-10&chapter=18&lang=en|archive-date=2011-06-04|url-status=live|df=mdy-all}}</ref>. ==Құзыреті== Рим статутына сәйкес, [[Халықаралық қылмыстық сот]]тың [[Заңды құзырет|құзыреті]] (юрисдикциясы) халықаралық қауымдастықтың алаңдаушылығын тудыратын ең ауыр қылмыстармен шектеледі. Осылайша, сот [[геноцид]], [[адамзатқа қарсы қылмыстар]], [[әскери қылмыс]]тар, [[Агрессия (саясат)|агрессия]] сияқты қылмыстарға қатысты құзыретіне ие. Қандай да бір мемлекет Статутқа қосылғанда, ол соттың осы қылмыстарға қатысты құзыретін қабылдайды. Алайда, Статуттың 25-бабына сәйкес, сот жеке тұлғаларға қатысты құзыретке ие (мемлекеттерге қатысты емес)<ref>{{Мақала|сілтеме=https://www.icrc.org/ru/download/file/30008/icc_factsheet.pdf|тақырыбы=Статут Международного уголовного суда|басылымы=Консультативная служба по международному гуманитарному праву|баспасы=[[Халықаралық Қызыл Крест комитеті]]|archivedate=2023-03-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230318115428/https://www.icrc.org/ru/download/file/30008/icc_factsheet.pdf}}</ref>. Соттың ішкі құзыретіне қатысты артықшылық құқығы жоқ (соттың құзыреті тек қосымша сипатта болады)<ref name=":0">{{Мақала|сілтеме=https://slovar-gumanitarnogo-prava.org/content/article/4/mezhdunarodnyi-ugolovnyi-sud-mus/|тақырыбы=Халықаралық қылмыстық сот|баспасы=Гуманитарлық құқықтың практикалық сөздігі|archivedate=2023-03-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230318115424/https://slovar-gumanitarnogo-prava.org/content/article/4/mezhdunarodnyi-ugolovnyi-sud-mus/}}</ref> және Статут күшіне енгенге дейін жасалған қылмыстарға қатысты құзыреті жоқ (құқық бұзушы Статут күшіне енгенге дейін жасаған әрекеті үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылмайды). Егер мемлекет Статут күшіне енгеннен кейін оған қосылса, соттың құзыреті тек Статут күшіне енгеннен кейін жасалған қылмыстарға қатысты болады. Мемлекет арнайы мәлімдеме арқылы соттың құзыретін мойындай алады. Рим статутта сотқа тергеу бастау туралы өтініш беру құқығы бар қатысушы мемлекет (14-бап), [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі|БҰҰ Қауіпсіздік кеңесі]] (13-бап), сондай-ақ, прокурордың өз бастамасымен (15-бап) ұсыныс жасауы мүмкін деп көрсетілген. Мемлекет немесе прокурор өтініш білдірген жағдайда, сот өзінің құзыретін тек сол мемлекеттің аумағында қылмыс жасалған немесе қылмыскер сол мемлекеттің азаматы болып табылатын жағдайда ғана жүзеге асыра алады. Бұл шектеуді тек БҰҰ Қауіпсіздік кеңесінің тікелей өтініші алып тастай алады. Сондай-ақ, егер мемлекет Статутқа қол қойған немесе ратификацияламаған болса, бірақ қылмыс жасады деп айыпталған тұлға оның азаматы болса немесе қылмыс оның аумағында жасалған болса, онда ол соттың құзыретін бұл қылмысқа қатысты мойындай алады. ==Тарихы== 1990-жылдары жұмыс істеген [[халықаралық трибунал]]дар ([[Бұрынғы Югославия жөніндегі Халықаралық трибунал]] мен [[Руанда жөніндегі Халықаралық трибунал]]дар) халықаралық қауымдастыққа геноцид, әскери қылмыстар және адамзатқа қарсы қылмыстармен байланысты істерді шешу үшін тәуелсіз және тұрақты [[сот]] құру қажеттілігін көрсетті. 1998 жылы маусымда [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы|БҰҰ Бас Ассамблеясы]] «халықаралық қылмыстық сот құру туралы [[конвенция]]ны аяқтап, қабылдау» конференциясын ұйымдастырды. 1998 жылы 17 шілдеде дауыс беру арқылы Рим статуы қабылданды, онда 120 мемлекет «қолдайды», 7 — «қарсы» және 21 мемлекет «қалыс» қалды. Статуттың күшіне енуі үшін кемінде 60 мемлекет тарапынан ратификациялануы қажет болды. Бұл кедергі 2002 жылы 11 сәуірде жойылды. Келісім 2002 жылдың 1 шілдесінде күшіне енді. 2010 жылы Рим статутына екі түзету мәтіні қабылданды<ref>{{Cite web|url=http://msal.ru/common/upload/icctc2012rus_aggression_russian.pdf|title=Резолюция RC/Res.6|author=Московский государственный юридический университет имени О.Е. Кутафина (МГЮА)|website=msal.ru|access-date=2021-05-08|archive-date=2021-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210510142839/http://msal.ru/common/upload/icctc2012rus_aggression_russian.pdf|deadlink=no}}</ref>. ==Ратификация== 2024 жылғы жағдай бойынша 137 мемлекет келісімге қол қойған, оның 124-і оны ратификациялаған<ref>{{Cite web|url=https://en.armradio.am/2023/10/03/armenian-parlisment-ratifies-the-rome-statute|title=Armenian Parliament ratifies the Rome Statute|lang=en|author=Ghazanchyan, Siranush|website=en.armradio.am|publisher=[[Армения Қоғамдық радиосы|Public Radio of Armenia]]|access-date=2023-10-03|archive-date=2023-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007041957/https://en.armradio.am/2023/10/03/armenian-parlisment-ratifies-the-rome-statute/|deadlink=no}}</ref>, соның ішінде 33-і [[Африка]] елдері, 20-ы [[Азия-Тынық мұхит аймағы]] елдері, 18-і [[Шығыс Еуропа]] елдері, 28-і [[Латын Америка]]сы мен [[Вест-Индия|Кариб теңізі]] елдері және 25-і [[Батыс Еуропа]] мен басқа аймақтардан<ref>{{Cite web|url=https://asp.icc-cpi.int/states-parties|title=The States Parties to the Rome Statute {{!}} International Criminal Court|website=asp.icc-cpi.int|access-date=2023-03-18|archive-date=2023-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20230318012507/https://asp.icc-cpi.int/states-parties|deadlink=no}}</ref>. [[Бурунди]] мен [[Филиппин]] осы Статутқа мүше болған, бірақ 2017 жылғы 27 қазан мен 2019 жылғы 17 наурызда тиісті түрде шыққан<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.icc-cpi.int/news/situation-philippines-icc-pre-trial-chamber-i-authorises-opening-investigation|title=Situation in the Philippines: ICC Pre-Trial Chamber I authorises the opening of an investigation|website=International Criminal Court|access-date=2023-03-18|archive-date=2023-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20230320182715/https://www.icc-cpi.int/news/situation-philippines-icc-pre-trial-chamber-i-authorises-opening-investigation|deadlink=no}}</ref>. 2023 жылғы 14 қазанда [[Армения|Армения Республикасының]] президенті [[Ваагн Хачатурян]] 1998 жылғы 17 шілдеде қол қойылған Халықаралық қылмыстық соттың Рим статутын ратификациялау туралы мәлімдеме жасады. Бұл туралы мемлекет басшысының баспасөз қызметі хабарлады<ref>{{Cite web|url=https://www.president.am/hy/signed-laws/item/2023/10/13/President-Vahagn-Khachaturyan-signed-law/|title=Նախագահ Վահագն Խաչատուրյանը ստորագրել է օրենք - Ստորագրված օրենքներ - Փաստաթղթեր - Հայաստանի Հանրապետության Նախագահ|lang=hy|website=www.president.am|access-date=2023-10-15|archive-date=2023-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20231014205108/https://www.president.am/hy/signed-laws/item/2023/10/13/President-Vahagn-Khachaturyan-signed-law/|deadlink=no}}</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Халықаралық конвенциялар]] [[Санат:Геноцид]] [[Санат:Адамзатқа қарсы қылмыстар]] [[Санат:Әскери қылмыстар]] [[Санат:Халықаралық қылмыстық құқық]] mk6bsbndqgnho6wvo1e8gi9j6htip9e 0 750776 3590872 3584198 2026-04-24T06:10:48Z Байгалиева Жадыра 180321 3590872 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Лұқпан Есенов Досжанұлы |Шынайы есімі = |Сурет = LukpanEsenov.jpg |Туған күні = 1939 |Туған жері = {{туғанжері|Батыс Қазақстан облысы|Жаңа ауылы}} |Мансабы = режиссёр, продюсер |Ғылыми атағы = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = Қазақ |Қайтыс болған күні = 13.10.2007 |Қайтыс болған жері = [[Алматы]] |Марапаттары = {{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} }} '''Лұқпан Есенов Досжанұлы''' — Қазақстанның мәдени қайраткері , режиссёр, продюсер. [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] ([[2003 жыл|2003]]). == Өмірбаяны == Туған жері [[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстан облысы]]. Музыкалық білім алған және 10 жасында «[[Гүлдер]]» эстрада ансамблінің солисі болған. Әріптестерінің айтуынша, оның дауысы топты танымал еткен. Режиссерлікке Лұқпан Еспанов 70-жылдардың ортасында келген. 1969-1976 жылдары Лұқпан Еспанов ұлттық «Гүлдер» ансамблінде, 1976-1992 жж. ұлттық арнада қызмет еткен. Ол 1977 жылы телеарнаға қазақ тілінде шыққан әзіл-сықақ «[[Тамаша]]» бағдарламасын жасайды. Лұқпан Еспанов қазақ мәдениетіне көп үлесін қосып, ұлттық юмор жанрында миниатюра театрын жасайды. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, танымал продюсер және режиссер [[Алтын жұлдыз|«Алтын Жұлдыз»]] телевизиялық премиясымен марапатталған. 13 қазан 2007 жылы қайтыс болған.<ref>{{cite web|title=Тамаша шоу жасаушысы Лұқпан Есенов қайтыс болды|url=http://www.gorodpavlodar.kz/News_4820_4.html|website=gorodpavlodar.kz|date=2007-10-14|lang=ru|access-date=2023-06-12|archive-date=2023-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230612232348/http://www.gorodpavlodar.kz/News_4820_4.html|deadlink=no}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * {{cite web|title=Лұқпан Есенов|url=https://shora-batyr.kz/582|website="Шора батыр" - shora-batyr.kz|lang=kz}} gwv9j7g3mh1xem9jcn51g8f2eu7pal4 3590990 3590872 2026-04-24T09:43:34Z 1nter pares 146705 /* Өмірбаяны */ 3590990 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Лұқпан Есенов Досжанұлы |Шынайы есімі = |Сурет = LukpanEsenov.jpg |Туған күні = 1939 |Туған жері = {{туғанжері|Батыс Қазақстан облысы|Жаңа ауылы}} |Мансабы = режиссёр, продюсер |Ғылыми атағы = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = Қазақ |Қайтыс болған күні = 13.10.2007 |Қайтыс болған жері = [[Алматы]] |Марапаттары = {{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} }} '''Лұқпан Есенов Досжанұлы''' — Қазақстанның мәдени қайраткері , режиссёр, продюсер. [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] ([[2003 жыл|2003]]). == Өмірбаяны == Туған жері [[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстан облысы]]. Музыкалық білім алған және 10 жасында «[[Гүлдер]]<nowiki/>» эстрада ансамблінің солисі болған. Әріптестерінің айтуынша, оның дауысы топты танымал еткен. Режиссерлікке Лұқпан Еспанов 70-жылдардың ортасында келген. 1969-1976 жылдары Лұқпан Еспанов ұлттық «Гүлдер» ансамблінде, 1976-1992 жж. ұлттық арнада қызмет еткен. Ол 1977 жылы телеарнаға қазақ тілінде шыққан әзіл-сықақ «[[Тамаша]]<nowiki/>» бағдарламасын жасайды. Лұқпан Еспанов қазақ мәдениетіне көп үлесін қосып, ұлттық юмор жанрында миниатюра театрын жасайды. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, танымал продюсер және режиссер «[[Алтын Жұлдыз]]<nowiki/>» телевизиялық премиясымен марапатталған. 13 қазан 2007 жылы қайтыс болған.<ref>{{cite web|title=Тамаша шоу жасаушысы Лұқпан Есенов қайтыс болды|url=http://www.gorodpavlodar.kz/News_4820_4.html|website=gorodpavlodar.kz|date=2007-10-14|lang=ru|access-date=2023-06-12|archive-date=2023-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230612232348/http://www.gorodpavlodar.kz/News_4820_4.html|deadlink=no}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * {{cite web|title=Лұқпан Есенов|url=https://shora-batyr.kz/582|website="Шора батыр" - shora-batyr.kz|lang=kz}} aw0qet10pafgrvrsviq7npoc3y8ku7f 0 752177 3591024 3515241 2026-04-24T11:24:10Z MuratbekErkebulan 162992 3591024 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан қала ішіндегі ауданы |ауданның атауы = Жібек жолы ауданы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |облысы = Жамбыл облысы |қаласы = Тараз |әкімі = Қарлығаш Әмірқызы Аралбекова |әкімдіктің мекенжайы = |құрылған уақыты = [[2024 жыл]] |жер аумағы = 171,58 |жер аумағы бойынша орны = |тұрғыны = |халық саны бойынша орны = |санақ жылы = |тығыздығы = |тығыздығы бойынша орны = |ұлттық құрамы = |телефон коды = |пошта индексі = |сайты = |карта = Тараз қаласы Жібек жолы ауданы картада.png |ортаққордағы санаты = }} '''Жібек жолы ауданы''' — [[Тараз]] қаласындағы әкімшілік бірлік. [[2024 жыл]]ы желтоқсанда құрылған. Жер аумағы – 17 157,74 га. == Тарихы == 2024 жылы 29 қаңтарда Үкімет қаулысымен Тараз қаласының жаңа Бас жоспары бекітілді. Бас жоспарда Тараз маңындағы елді мекендерді қалаға қосу, сонымен бірге қала халқы 400 мыңнан асқандықтан Заңға сәйкес қала аумағында екі аудан құру қарастырылды.<ref>[https://z-taraz.kz/alany-zha-a-bas-zhospary-bekitildi/ Қаланың жаңа Бас жоспары бекітілді]</ref> Үкіметтің 2024 жылғы 29 қарашадағы №1014 қаулысымен Байзақ және Жамбыл аудандарының жалпы ауданы 12 906,7 гектар (129 км²) болатын жері Тараз қаласына қосылып, қала аумағы 188 км²-ден 317 км²-ге дейін артты.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400001014 Жамбыл облысы Тараз қаласының шекарасын (шегін) өзгерту туралы]</ref> 2024 жылы 20 желтоқсанда Тараз қалалық мәслихаты мен әкімдігі қаланы 2 ауданға бөлу туралы шешім қабылдап, аудан шекаралары бекітілді.<ref>[https://online.zakon.kz/document/?doc_id=35110357 Об образовании двух районов в городе Тараз и установлении границ районов]</ref> 2025 жылы 17 қаңтарда жаңа аудан атаулары Әулиеата және Жібек жолы болып бекітілді.<ref>[https://online.zakon.kz/document/?doc_id=32271939 О присвоении наименований составным частям города Тараз]</ref> == Шекарасы == Жібек жолы ауданы Тараз қаласының оңтүстік бөлігінде орналасқан. Оңтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөлігі Жамбыл облысының [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданымен]], солтүстік-шығыс бөлігі [[Байзақ ауданы]]мен шектеседі. Солтүстік бөлігі Тараздың [[Әулиеата ауданы]]мен шектеседі.<ref>[https://legalacts.egov.kz/npa/view?id=15315602 Тараз қаласында екі ауданды құру және қала аудандарының шекараларын белгілеу туралы]{{Deadlink|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Әкімдері== * Қарлығаш Аралбекова (10.2025-) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тараз аудандары]] 0yuhesu0aezuglbcgsgvpdmukw0893j 0 753828 3590531 3437548 2026-04-23T13:52:57Z Еркежан Сейтқазы 180268 тыныс белгі 3590531 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Secretary Rubio Holds a Meeting with Saudi Arabia and Russia (54334316072).jpg|нобай|оңға|Эр-Риядтағы АҚШ пен Ресей делегациялары, 18 ақпан 2025 жыл]] [[Сурет:Secretary Rubio Holds a Meeting with Saudi Arabia and Russia (54335220171).jpg|нобай|оңға|Кездесудегі [[АҚШ Мемлекеттік хатшысы]] [[Марко Рубио]]]] '''АҚШ пен Ресей делегацияларының Эр-Риядтағы кездесуі (2025)''' — 2025 жылғы 18 ақпанда [[Сауд Арабиясы]]ның [[Эр-Рияд]] қаласында өткен [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Ресей]] делегациялары арасында ресми келіссөздер. Кездесу екіжақты қатынастарды қалпына келтіру мәселелеріне арналды.<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/v-erriade-prosli-peregovory-ssa-i-rossii/a-71645752|title=В Эр-Рияде прошли переговоры США и России – DW – 18.02.2025|lang=ru|publisher=[[Неміс толқыны]]|accessdate=2025-02-21}} {{Wayback|date=2025-02-21|url=https://web.archive.org/web/20250221052926/https://www.dw.com/ru/v-erriade-prosli-peregovory-ssa-i-rossii/a-71645752}}</ref><ref>{{cite news |title=Russia and US agree to work toward ending Ukraine war in a remarkable diplomatic shift |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-war-riyadh-talks-trump-putin-rubio-0c3beebfef5839e9d509ff58239a6bc5 |publisher=AP News |date=2025-02-18}}</ref> Бұл — Украинадағы соғыс басталғалы бері екі ел арасында болған алғашқы жоғары деңгейдегі кездесу.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://qaz.ulysmedia.kz/news/26265-aksh-zh-ne-resei-okilderinin-er-riiadtagy-kezdesui-nemen-aiaktaldy/ |title=АҚШ және Ресей өкілдерінің Эр-Риядтағы кездесуі немен аяқталды |lang=kk |work=qaz.ulysmedia.kz |accessdate=2025-21-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/gallery/7515062|title=Встреча в Эр-Рияде|lang=ru|publisher=[[Коммерсантъ]]|date=2025-02-18|access-date=2025-02-21}} {{Wayback|date=2025-02-18|url=https://web.archive.org/web/20250218103037/https://www.kommersant.ru/gallery/7515062}}</ref> == Алғышарттар == 2025 жылғы 12 ақпанда АҚШ президенті [[Дональд Трамп]] пен Ресей президенті [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] телефон арқылы келіссөздер жүргізді.<ref>{{Cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/putin-tramppen-telefon-arkili-soylest-eec231/ |title=Путин Трамппен телефон арқылы сөйлесті |lang=kk |work=baq.kz |access-date=2025-12-02}}</ref> Әңгіме барысында екі елдің басшысы екіжақты қатынастарды талқылап, байланыстарды жалғастыруға келісті.<ref>{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/politics/galleries/2025/02/18/1092853-kadri-peregovorov-mezhdu-rossii-i-ssha#140737497575445|title=Кадры переговоров между делегациями России и США в Эр-Рияде|lang=ru|publisher=Ведомости|date=2025-02-18|access-date=2025-02-21}} {{Wayback|date=2025-02-18|url=https://web.archive.org/web/20250218145403/https://www.vedomosti.ru/politics/galleries/2025/02/18/1092853-kadri-peregovorov-mezhdu-rossii-i-ssha#140737497575445}}</ref> Дональд Трамп Ресей президентінің [[Сауд Арабиясы]]на ресми сапармен келуін күтіп отырғанын және олардың алғашқы бетпе-бет кездесуін өткізу жоспарланып отырғанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/donald-trump-announces-first-meeting-vladimir-putin-in-saudi-arabia/|title=Trump announces first meeting with Putin in Saudi Arabia|lang=en |publisher=[[Politico]]|date=2025-02-13|accessdate=2025-02-21}} {{Wayback|date=2025-02-13|url= https://web.archive.org/web/20250213010119/https://www.politico.eu/article/donald-trump-announces-first-meeting-vladimir-putin-in-saudi-arabia/}}</ref> 2025 жылғы 15 ақпанда Трамп әкімшілігі [[Ресей]]дің қатысуымен [[Сауд Арабиясы]]нда бейбіт келіссөздер өткізуді жоспарлап отырғанын хабарлады. Бұл жаңалық украин шенеуніктері үшін күтпеген жағдай болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/trump-team-to-start-russia-ukraine-peace-talks-saudi-arabia-putin-zelenskyy/|title=Trump team to start Russia-Ukraine peace talks in Saudi Arabia|lang=en |publisher=[[Politico]]|date=2025-02-15|access-date=2025-02-21}} {{Wayback|date=2025-02-20 |url=https://web.archive.org/web/20250220135602/https://www.politico.eu/article/trump-team-to-start-russia-ukraine-peace-talks-saudi-arabia-putin-zelenskyy/}}</ref> 2025 жылғы 17 ақпанда Ресей президентінің баспасөз хатшысы [[Дмитрий Сергеевич Песков|Дмитрий Песков]] Ресей мен [[АҚШ]] арасындағы келіссөздердің негізгі тақырыбы «ресей-америка қатынастарының толық кешенін қалпына келтіру» болатынын хабарлады.<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/2/17/russian-confirms-high-level-talks-on-ukraine-in-saudi-arabia|title=Russia, US officials to meet in Saudi Arabia for Ukraine talks |lang=en |publisher=[[Әл-Жазира телеарнасы]] |access-date=2025-02-21}} {{Wayback|date=2025-02-19 |url=https://web.archive.org/web/20250219034811/https://www.aljazeera.com/news/2025/2/17/russian-confirms-high-level-talks-on-ukraine-in-saudi-arabia}}</ref> == Қатысушылар құрамы == Келіссөздерге Ресей делегациясын сыртқы істер министрі [[Сергей Викторович Лавров|Сергей Лавров]], президенттің халықаралық істер жөніндегі көмекшісі Юрий Ушаков және Ресейдің тікелей инвестициялар қорының басшысы Кирилл Дмитриев бастап барды. Сонымен қатар Ресей тарапының құрамында Ресейдің Сауд Арабиясындағы елшісі мен бірқатар сарапшылар да болды. АҚШ тарапынан мемлекеттік хатшы [[Марко Рубио]], ұлттық қауіпсіздік жөніндегі кеңесші Майк Уолтц және Таяу Шығыс жөніндегі арнайы өкіл Стив Уиткофф қатысты.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2025/02/18/rossiya-i-ssha-proveli-vstrechu-v-er-riyade-oni-dogovorilis-normalizovat-otnosheniya-glavnoe|title=Россия и США провели встречу в Эр-Рияде. Они договорились нормализовать отношения. Главное Лавров пообещал начать «процесс по украинскому урегулированию»|lang=ru |publisher=Meduza |access-date=2025-02-21}} {{Wayback|date=2025-02-20 |url=https://web.archive.org/web/20250220183352/https://meduza.io/feature/2025/02/18/rossiya-i-ssha-proveli-vstrechu-v-er-riyade-oni-dogovorilis-normalizovat-otnosheniya-glavnoe|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c743jl8k4kko|title=Who was at the table in US-Russia talks in Saudi Arabia?|lang=en |publisher=[[BBC]] |date=2025-02-18 |access-date=2025-02-21}} {{Wayback|date=2025-02-19 |url=https://web.archive.org/web/20250219113431/https://www.bbc.com/news/articles/c743jl8k4kko}}</ref> == Келіссөздер нәтижесі == Келіссөздер [[Эр-Рияд]]тағы Дирия сарайында өтіп,<ref>{{Cite news|title=US and Russia agree to explore mutual opportunities of end to Ukraine war|first=Pjotr|last=Sauer|url=https://www.theguardian.com/world/2025/feb/18/us-russia-ukraine-talks-riyadh-saudi-arabia|publisher=[[The Guardian]]|id=0261-3077|date=2025-02-18|access-date=2025-02-21|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2025/02/18/v-er-riyade-nachalis-peregovory-rossii-i-ssha|title=В Эр-Рияде идут переговоры России и США|lang=ru|publisher=Meduza|access-date=2025-02-21}} {{Wayback|date=2025-02-18|url=https://web.archive.org/web/20250218095856/https://meduza.io/news/2025/02/18/v-er-riyade-nachalis-peregovory-rossii-i-ssha}}</ref> екі ел делегациясы төрт жарым сағат бойы талқылау жүргізді.<ref name=":1">{{Cite web |url=https://www.trt.net.tr/kazakh/liem/2025/02/19/ak-sh-pien-riesiei-dielieghatsiiasy-kiezdiesti-2241709 |title=АҚШ пен Ресей делегациясы кездесті |lang=kk |work=www.trt.net.tr |access-date=2025-19-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2025/02/19/1093010-vstrecha-delegatsii-ssha-i-rossii|title=Встреча делегаций США и России в Эр-Рияде. Первые итоги|lang=ru|publisher=Ведомости|date=2025-02-18|access-date=2025-02-21}} {{Wayback|date=2025-02-19|url=https://web.archive.org/web/20250219112107/https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2025/02/19/1093010-vstrecha-delegatsii-ssha-i-rossii}}</ref> [[Fox News]] мәліметінше, тараптар Украинадағы қақтығысты реттеудің үш кезеңнен тұратын жоспарын талқылады. Ол атысты тоқтату, Украинадағы сайлау және түпкілікті келісімге қол қоюды қамтыды.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref>{{Cite web|url=https://english.nv.ua/nation/us-and-russia-propose-three-stage-peace-plan-with-elections-in-ukraine-fox-news-50491032.html|title=US-Russia peace plan for Ukraine: Cease-fire, elections, and a final deal – Fox News|lang=en|publisher=New Voice|access-date=2025-02-21}} {{Wayback|date=2025-02-18|url=https://web.archive.org/web/20250218150751/https://english.nv.ua/nation/us-and-russia-propose-three-stage-peace-plan-with-elections-in-ukraine-fox-news-50491032.html}}</ref> Кездесу барысында тараптар Арктикадағы энергетикалық жобалар бойынша екі ел арасындағы ынтымақтастық перспективаларын да талқылады.<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/russia-us-saudi-arctic-energy-rdif-ukraine-russia-capital/|title=Russia and US eye joint Arctic energy projects after Saudi talks|lang=en-GB|publisher=[[Politico]]|date=2025-02-18|access-date=2025-02-21}} {{Wayback|date=2025-02-19|url=https://web.archive.org/web/20250219094544/https://www.politico.eu/article/russia-us-saudi-arctic-energy-rdif-ukraine-russia-capital/}}</ref> == Реакция == : {{Байрақ|Ресей}}: Ресей президенті Владимир Путин кездесуді достық сипатта өтті деп бағалап, АҚШ тарапынан бірлескен жұмысқа ашықтық байқалғанын атап өтті. Оның айтуынша, келіссөздердің негізгі мақсаты — екі ел арасындағы сенім деңгейін арттыру болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2025/02/20/1093256-chto-putin-dumaet-o-peregovorah-s-ssha|title=Что Путин думает о переговорах с США|language=ru|publisher=Ведомости|date=2025-02-20|access-date=2025-02-21}}</ref> : {{Байрақ|АҚШ}}: АҚШ президентінің ұлттық қауіпсіздік жөніндегі көмекшісі [[Майк Уолтц]] Эр-Риядта өткен келіссөздерді «тарихи» деп сипаттады.<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/23202143|title=Уолтц назвал историческими переговоры РФ и США в Эр-Рияде|lang=ru|publisher=TACC|access-date=2025-02-21}}</ref> [[The Hill]] басылымының мәліметінше, өткен кездесу [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Ресей]] арасындағы қатынастарда елеулі өзгерісті білдіріп, оқшаулау саясатының аяқталғанын көрсетті.<ref>{{Cite news|title=5 things to know about US-Russia talks on Ukraine|first=Laura|last=Kelly|url=https://thehill.com/policy/international/5151523-us-russia-talks-ukraine-war/|publisher=The Hill|date=2025-02-18|access-date=2025-02-21|lang=en}}</ref> : {{Байрақ|Украина}}: [[Украина президенті]] [[Володимир Олександрович Зеленський|Владимир Зеленский]] келіссөздерге украин тарапының қатыспауын сынға алып, «Украина қатыспаған кез келген келіссөз нәтижесіз болып саналады, сондай-ақ біздің мүдделерімізге қатысты қандай да бір шешімдер біздің қатысуымызсыз қабылданса, оларды мойындамаймыз» деп мәлімдеді.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |url=https://baq.kz/er-riyadta-aqsh-pen-resey-arasyndagy-kelissozder-bastaldy-200007912/ |title=Эр-Риядта АҚШ пен Ресей арасындағы келіссөздер басталды |lang=kk |work=baq.kz |accessdate=2025-18-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://interfax.com.ua/news/general/1048954.html|title=Зеленский о переговорах между РФ и США: Идти на ультиматумы России не собираюсь|lang=ru|publisher=Интерфакс-Украина|access-date=2025-02-21}}</ref> : {{Байрақ|Ұлыбритания}}: BBC пікірінше, өткен кездесу [[Ресей]] үшін үлкен дипломатиялық жетістік болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/articles/cjd3ke0j8nko|title=Образ, который нужен Москве: что говорят о переговорах России и США в Эр-Рияде|lang=ru|publisher=BBC News Русская служба|date=2025-02-18|access-date=2025-02-21}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Ресейдің Украинаға басып кіруі кезіндегі дипломатия]] [[Санат:АҚШ және Ресейдің Украинаға басып кіруі]] edizrqkkd94vnvt6da09zvfe4g18azt 0 753948 3590495 3437789 2026-04-23T13:31:48Z Еркежан Сейтқазы 180268 грамматикалық қате 3590495 wikitext text/x-wiki '''Деректерді беру хаттамасы''' ({{lang-en|Data Transfer Protocol}}) — әртүрлі бағдарламалар арасындағы деректер алмасуды анықтайтын логикалық деңгейдегі интерфейс келісімдерінің жиынтығы. Бұл келісімдер [[бағдарламалық жасақтама]]<nowiki/>ның өзара әрекеттесуін біріздендірілген түрде реттеп, хабарламаларды беру және қателерді өңдеу ережелерін белгілейді. Кез келген құрылғы арасындағы байланыс хаттамалар арқылы жүзеге асады. Олар екі түрге бөлінеді: * '''Физикалық хаттамалар''' — құрылғылар арасындағы нақты сигналдардың берілуін реттейді. Мысалы, электрлік импульстардың белгілі бір кернеуде (5 вольт) және жиілікте (100 рет секундына) берілуін немесе радиосигналдардың жиілігін анықтайды. * '''Логикалық хаттамалар''' — байланыс орнатылғаннан кейін деректердің мағынасын және олардың берілу тәсілдерін анықтайды. Мысалы, браузер сервермен HTTP немесе HTTPS хаттамасы арқылы байланысады. Интернет арқылы файлдарды беру FTP хаттамасының көмегімен жүзеге асады, ал BitTorrent хаттамасы ағындық жүктеуді қамтамасыз етеді. '''Хаттамалар түрлері''' * '''Сигналдық хаттамалар''' — байланыс орнату, қайта бағыттау, ажырату сияқты әрекеттерді басқарады. Мысалы: RTSP, SIP. * '''Деректерді беру хаттамалары''' — нақты деректерді тасымалдау үшін қолданылады, мысалы: RTP. '''Желілік хаттамалар''' '''Желілік хаттама''' — желіге қосылған екі немесе одан да көп құрылғылар арасында байланыс орнату мен деректер алмасуды қамтамасыз ететін ережелер мен әрекеттер жиынтығы. Көптеген хаттамалар байланыс процесінің әртүрлі қырларын сипаттайды. "Хаттама" және "хаттамалар стегі" терминдері де бағдарламалық жасақтаманы сипаттайды. Жаңа интернет хаттамаларын ''IETF'' (Internet Engineering Task Force) ұйымы, басқа хаттамаларды ''IEEE'' (Institute of Electrical and Electronics Engineers) немесе ''ISO'' (International Organization for Standardization) анықтайды. ''ITU-T'' телекоммуникациялық хаттамалар мен форматтарға жауап береді. '''Желілік хаттамаларды жіктеу''' Желілік хаттамаларды жіктеудің ең кең тараған жүйесі — ''[[OSI моделі]]'' (Open Systems Interconnection), ол хаттамаларды жеті деңгейге бөледі: * Физикалық деңгей — электрлік, механикалық және оптикалық сипаттамаларды анықтайды. * Арналық деңгей — желі түйіндері арасында физикалық деңгейдің жұмыс ережелерін анықтайды. * Желілік деңгей — адрестеу және хабарламаларды жеткізу процесін басқарады. * Транспорттық деңгей — деректер пакеттерінің ретімен берілуін қадағалайды. * Сеанстық деңгей — әртүрлі қосымшалар арасындағы байланысты үйлестіреді. * Көрсету деңгейі — деректерді құрылғының ішкі форматы мен тасымалдау форматына түрлендіреді. * Қолданбалы деңгей — пайдаланушы бағдарламалары мен басқа деңгейлер арасындағы интерфейсті қамтамасыз етеді. Тағы бір модель — '''[[Интернет желісінің хаттамасы|TCP/IP]] хаттамалар стегі''', ол төрт деңгейден тұрады: # '''Арналық деңгей''' (''Link Layer'') # '''Желілік деңгей''' (''Internet Layer'') # '''Транспорттық деңгей''' (''Transport Layer'') # '''Қолданбалы деңгей''' (''Application Layer'') '''Желілік хаттамаларға мысалдар''' * '''TCP/IP''' — деректерді беру хаттамаларының жиынтығы. Оның негізгі екі компоненті бар: ** ''TCP'' (''Transmission Control Protocol'') ** ''IP'' (''Internet Protocol'') '''Интернеттегі танымал хаттамалар:''' * '''[[Hypertext Transfer Protocol|HTTP]] (Hyper Text Transfer Protocol)''' — веб-беттерді беру хаттамасы. * '''[[FTP]] (File Transfer Protocol)''' — файлдарды серверден пайдаланушы компьютеріне беру хаттамасы. * '''[[POP3]] (Post Office Protocol)''' — кіріс пошта серверінің хаттамасы. * '''[[SMTP]] (Simple Mail Transfer Protocol)''' — электрондық поштаны жіберу хаттамасы. * '''[[TELNET]]''' — қашықтан қол жеткізу хаттамасы. * '''[[DTN]] (Delay-Tolerant Networking Protocol)''' — NASA қолданатын ғарыштық байланыс хаттамасы. Желілік хаттамалар ақпараттық жүйелердің жұмысын қамтамасыз етудің маңызды бөлігі болып табылады. Олардың дұрыс жұмыс істеуі үшін хаттамалардың бірізділігі мен үйлесімділігі сақталуы тиіс. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Желілік хаттамалар]] e9x4c8yxl5y2zb6xd6uu86q22tz37kn 0 755643 3590487 3508830 2026-04-23T13:23:04Z Еркежан Сейтқазы 180268 тыныс белгі 3590487 wikitext text/x-wiki {{Музыкант|Атауы=Mia Boyka|Сурет=Mia Boyka (2) (Белые ночи Санкт-Петербурга — 2021. Звёзды хайпа) (cropped).jpg|Сурет тақырыбы=Миа Бойка 2021 жылы «Белые ночи Санкт-Петербурга» фестивалінде|Шынайы есімі={{lang-ru|Мария Николаевна Бойко}}|Туған күні=15.02.1997|Туған жері=Захонье-2, Ленинград облысы|Мемлекет={{RUS}}|Мамандығы=[[әнші]], [[тележүргізуші]]|Белсенділік жылдары=2019 — қазіргі уақытқа дейін|Жанрлары=[[би музыкасы]], [[поп-музыка]], поп-фолк,|Лақап аты=Mia Boyka|Сайты=[https://miaboyka.ru/ miaboyka.ru]|Лейблы=Klever Label (2019—2023)<br>Rocket Records|Commons=Mia Boyka|Есімі=Mia Boyka}} '''Мария Николаевна Бойко''' ([[1997 жыл|1997 жылы]] [[15 ақпан|15 ақпанда]] туған, Захонье-2, Ленинград облысы), '''Mia Boyka''' ({{Lang-ru|Миа Бойка}}) — деген атпен танымал [[Ресей|ресейлік]] әнші, тележүргізуші және кино актрисасы.<ref>{{Cite web|url=https://click-or-die.ru/2020/10/kto-takaya-pevicza-mia-bojka-deshevaya-versiya-klavy-koki-i-avtor-beznadezhnoj-rifmy-samuraj-zavoevaj/|author=Иван Ковальчук|title=Кто такая певица Миа Бойка? Дешёвая версия Клавы Коки и автор безнадежной рифмы «самурай – завоевай»|subtitle=От неё досталось даже Дудю|publisher=Палач|date=2020-10-11|accessdate=2023-04-18|archivedate=2023-04-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230418173720/https://click-or-die.ru/2020/10/kto-takaya-pevicza-mia-bojka-deshevaya-versiya-klavy-koki-i-avtor-beznadezhnoj-rifmy-samuraj-zavoevaj/|deadlink=no}}</ref> 2022 жылдың мамыр айында ресейлік [[Forbes]] журналы Мария Бойконы «30 жасқа дейінгі 30» ({{lang-ru|«30 до 30»}}) рейтингінде музыка номинациясында жеңімпаздардың бірі деп жариялады.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://30-under-30.forbes.ru/2022/463499-maria-bojko-mia-boyka|title=Мария Бойко (MIA BOYKA), 30|author=|website=[[Forbes (Россия)|Forbes «З0 до 30»]]|access-date=2022-06-04|archive-date=2022-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220427133958/https://30-under-30.forbes.ru/2022/463499-maria-bojko-mia-boyka|deadlink=no}}</ref> == Өмірбаяны == 1997 жылы 15 ақпанда Ленинград облысы Захонье-2 ауылында дүниеге келген. Мектепті бітіргеннен кейін Плеханов атындағы Ресей экономика университетінің «Капитандар» бизнес факультетіне оқуға түсті. Сол факультетке («Капитандар» ФБ) «Инновациялық кәсіпкерліктегі менеджмент» мамандығы бойынша магистратураға түстім. Мектеп кезінен ән шығарған.<ref>{{cite web|url=https://www.muz1.tv/person/5515|title=Мия Бойка|publisher=[[Музыка Первого]]|access-date=2020-11-23|archive-date=2021-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210421231818/https://www.muz1.tv/person/5515|deadlink=yes}}</ref> 2019 жылдан бастап T-killah онымен продюсер ретінде жұмыс істеуге шешім қабылдады. Олардың бірге әндері бар, атап айтқанда, «Мама не в курсе» және «Лёд и ночь» олар 2019 жылдың маусым-шілде айларында бөлек сингл ретінде шыққан және Бойканың «Дикая ламба» дебюттік [[Шағын альбом|шағын альбомына]] енгізілген.<ref>{{cite web|url=https://muz-tv.ru/stars/MIA%20BOYKA/|title=MIA BOYKA - Певица, Поп, Рэп / Хип-Хоп, Танцевальная, Поп-рок|access-date=2021-05-28|archive-date=2021-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210606102857/https://muz-tv.ru/stars/MIA%20BOYKA/|deadlink=no}}</ref> 23 тамызда T-killah YouTube арнасы «Мама не в курсе» әніне түсірілген бейнебаянды ұсынды.<ref name="T-killah & Мия Бойка - Мама не в курсе (Премьера клипа 2019) - YouTube">{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=6zwJ5W-tcQM|title=T-killah & Миа Бойка - Мама не в курсе (Премьера клипа 2019) - YouTube|date=2020-08-22|access-date=2020-11-23|archive-date=2021-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210202030439/https://www.youtube.com/watch?v=6zwJ5W-tcQM|deadlink=no}}</ref> 2019 жылы «Ананас Адидас» әні 1 қазанда жеке сингл ретінде шықты.<ref name="Певица Mia Boyka об успехе в Тиктоке, возрасте своих поклонников и жизни с синим цветом волос | Журнал GraziaMagazine" />, вышедшей отдельным синглом 1 октября<ref name="Альбом «Ананас Адидас - Single» (Mia Boyka) в Apple Music">{{cite web|url=https://music.apple.com/ru/album/ананас-адидас-single/1481230311|title=Альбом «Ананас Адидас - Single» (Mia Boyka) в Apple Music|date=2019-10-01|access-date=2020-11-23|archive-date=2022-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20220331170723/https://music.apple.com/ru/album/%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81-%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%81-single/1481230311|deadlink=no}}</ref> Әнші, сонымен қатар, 2020 жылдың мамыр айында шыққан және әсіресе TikTok-та танымал болған «Эмэмдэнс» («Самурай») әнімен танымал болды.<ref name="Эксклюзив. Советы от MIA BOYKA: как раскрутить TikTok">{{cite web|url=https://peopletalk.ru/article/eksklyuziv-sovety-ot-mia-boyka-kak-raskrutit-tiktok/|title=Эксклюзив. Советы от MIA BOYKA: как раскрутить TikTok|date=202-07-23|access-date=2020-11-23|archive-date=2020-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130183232/https://peopletalk.ru/article/eksklyuziv-sovety-ot-mia-boyka-kak-raskrutit-tiktok/|deadlink=no}}</ref><ref name="Певица Mia Boyka об успехе в Тиктоке, возрасте своих поклонников и жизни с синим цветом волос | Журнал GraziaMagazine">{{cite web|url=https://graziamagazine.ru/stars/prosto-vezet-tolko-durakam-pevica-mia-boyka-ob-uspehe-v-tiktoke-vozraste-svoih-poklonnikov-i-zhizni-s-sinim-cvetom-volos/|title=Певица Mia Boyka об успехе в Тиктоке, возрасте своих поклонников и жизни с синим цветом волос|website=Журнал GraziaMagazine|date=2020-07-09|access-date=2020-11-23|archive-date=2021-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210606102853/https://graziamagazine.ru/stars/prosto-vezet-tolko-durakam-pevica-mia-boyka-ob-uspehe-v-tiktoke-vozraste-svoih-poklonnikov-i-zhizni-s-sinim-cvetom-volos/|deadlink=no}}</ref> 2020 жылдың жазында әнші Егор Шиппен бірге «Пикачу» дуэті шығарды, TopHit порталы жариялаған [[YouTube]]-тегі ең танымал музыкалық бейнелер кестесінде 1-орынға және сол порталдың Top Radio & YouTube хиттерінің біріктірілген диаграммасында 2-ші орынға көтерілді.<ref>{{cite web|url=https://tophit.ru/en/tracks/116574/|title=Mia Boyka & Egor Ship - Pikachu(listen to the song, watch the music video)|access-date=2020-11-23|archive-date=2020-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20201106181701/https://tophit.ru/en/tracks/116574/|deadlink=no}}</ref> Бюджеті небәрі 50 мың рубль<ref>{{cite web|author=Анастасия Бурмистрова.|url=https://www.forbes.ru/finansy-i-investicii/412323-pustili-v-oborot-skolko-blogery-tratyat-na-proizvodstvo-i-prodvizhenie|title=Пустили в оборот: сколько блогеры тратят на производство и продвижение на YouTube|publisher=Forbes|date=2020-10-28|access-date=2021-03-08|archive-date=2020-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130150225/https://www.forbes.ru/finansy-i-investicii/412323-pustili-v-oborot-skolko-blogery-tratyat-na-proizvodstvo-i-prodvizhenie|deadlink=no}}</ref> болатын бұл әнге арналған бейне YouTube сайтында 100 миллионға жуық қаралым жинады.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=zMd_PxpF0Ug|title=MIA BOYKA & ЕГОР ШИП - ПИКАЧУ - YouTube|date=2020-07-30|access-date=2020-12-22|archive-date=2020-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20201217064621/https://www.youtube.com/watch?v=zMd_PxpF0Ug|deadlink=no}}</ref> 2024 жылдың мамыр айындағы жағдай бойынша бейне 374 миллионнан астам рет қаралды. 2021 жылдың 28 қаңтарында Мия Бойка мен T-killah «Лепесток» атты бірлескен трек шығарды. Бейне екі маусымның декорациясын қамту үшін екі күн, алты ай аралықпен түсірілді.<ref>{{cite web|url=https://www.intermedia.ru/news/354849|title=Миа Бойка и T-Killah показали «Лепесток» из разных сезонов (Видео)|date=2021-01-29|access-date=2021-06-09|archive-date=2021-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203093100/https://www.intermedia.ru/news/354849|deadlink=no}}</ref> 2021 жылдың 3 ақпанында музыкалық платформаларда Миа Бойканың «Би-2» тобымен бірлескен жұмысы пайда болды — бұл әншінің орындауындағы екі жаңа өлеңмен толықтырылған «Последний герой» культтік әнінің ремиксі болды.<ref>{{cite web|last=Кучников|first=Артём|title=«Би-2» ― «Последний герой»|url=https://tntmusic.ru/14771-mia-boyka-zapisala-remiks-khita-bi-2-poslednii-geroi/|publisher=[[ТНТ Music]]|date=2021-02-03|access-date=2021-02-07|archive-date=2021-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301031916/https://tntmusic.ru/14771-mia-boyka-zapisala-remiks-khita-bi-2-poslednii-geroi/|deadlink=no}}</ref> [[Сурет:MIA BOYKA на гранд-финале Большая сцена (2022).jpg|нобай|Миа Бойка 2022 жылы «Большая сцена» шоуының гранд-финалында]] 2022 жылдың қыркүйегінде [[Бірінші арна (Ресей)|Бірінші арнадағы]] «Фантастика» шоуының бірінші маусымына Эхо кейіпкерімен қатысты. 2022 жылдың 14 қазанында эфирге шыққан төртінші эпизодта Эхо кейіпкері ең төмен ұпай жинап, қазылар дұрыс болжағаннан кейін шоуды тастап кетті. 2022 жылдың қазан айында ТНТ арнасындағы «Вызов» спорттық ойын-сауық реалити-шоуының бірінші маусымының қатысушысы болды. 2024 жылдың ақпанында [[НТВ]]-дағы «[[Маска (телешоу)|Маска]]<nowiki/>» шоуының бесінші маусымына Арлекин бейнесінде қатысты. 2024 жылдың 17 наурызында эфирге шыққан алтыншы эпизодта Арлекин маскасы ашылды. 2024 жылдың 14 сәуірі мен 16 маусымы аралығында [[Бірінші арна (Ресей)|Бірінші арнадағы]] «Три аккорда» шоуының сегізінші маусымына қатысып, финалда 4 орынды иеленді. 2024 жылы 11 маусымда [[Қызыл алаң|Қызыл алаңда]] Ресей күніне арналған концертте «Богатырская» әнімен өнер көрсетті.<ref>{{Cite web|url=https://regions.ru/kashira/obrazovanie/avtor-bogatyrskoy-pesni-posle-krasnoy-ploschadi-vystupila-na-vypusknom-v-kashire|title=Автор «Богатырской» песни после Красной площади выступила на выпускном в Кашире|lang=ru|website=Regions|access-date=2024-07-03}}</ref> == Саяси көзқарастары == Әншінің үкіметшіл көзқарастары бар, қазіргі Ресей билігінің саясатын белсенді түрде қолдайды,<ref name=":0">{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2024/09/05/segodnya-koshechka-zavtra-sobachka-a-poslezavtra-ona-reshit-chto-teper-ona-malchik|title=«Сегодня кошечка, завтра собачка, а послезавтра она решит, что теперь она мальчик» Певица Mia Boyka унизила и оскорбила на концерте девочку в маске кошки. И не стала на этом останавливаться|lang=ru|website=Meduza|access-date=2024-09-14|archive-date=2024-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20240914044006/https://meduza.io/feature/2024/09/05/segodnya-koshechka-zavtra-sobachka-a-poslezavtra-ona-reshit-chto-teper-ona-malchik|url-status=live}}</ref> өйткені [[Ресейдегі президент сайлауы (2024)|2024 жылғы президенттік сайлауда]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путинді]] қолдайтынын айтты.<ref>{{Cite web |url=https://m.vk.com/wall-134965725_376138 |title=VK.com {{!}} VK |access-date=2024-07-30 |archive-date=2024-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240730160736/https://m.vk.com/wall-134965725_376138 |url-status=live }}</ref> 2024 жылы 18 наурызда Қырымның қайтарылуының он жылдығына және Владимир Путиннің президенттік сайлаудағы жеңісіне арналған митинг-концертте өнер көрсетті.<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2024/03/19/lyudi-so-vsem-patriotizmom-idut-i-v-takuyu-zadnitsu|title=» Путин отметил десятилетие возвращения Крыма (и свой новый срок) очередным «митингом-концертом» на Красной площади. Репортаж «Медузы»|website=[[Meduza]]|date=2024-03-19|access-date=2024-03-19|archive-date=2024-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20240319024812/https://meduza.io/feature/2024/03/19/lyudi-so-vsem-patriotizmom-idut-i-v-takuyu-zadnitsu|url-status=live}}</ref> == Жанжалдар == 2024 жылдың қыркүйегінде Надымдағы концертте Mia Boyka квадроциклге құмар болғаны үшін мысық маскасын киген 8 жасар көрермен қызды көпшілік алдында айыптады. Кейінірек әнші өзін қорғап: "Бүгін ол мысық, ертең ол ит, ертеңгі күні ол қазір ұл екенін шешеді. Ал содан кейін не? Отбасында «Mommy one» және «Mommy two»? боладыма.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://vm.ru/society/1163839-zvezdy-i-kvadrobery-protiv-mia-boyka-za-chto-pevica-unizila-rebenka-na-koncerte|title=Звезды и квадроберы против Mia Boyka: за что певица унизила ребенка на концерте|lang=ru|website=Вечерняя Москва|access-date=2024-09-14|archive-date=2024-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20240914044007/https://vm.ru/society/1163839-zvezdy-i-kvadrobery-protiv-mia-boyka-za-chto-pevica-unizila-rebenka-na-koncerte|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.m24.ru/articles/shou-biznes/04092024/722649|title="Попытка самоутвердиться"? Главное о скандале певицы Миа Бойка с девочкой-квадробером|website=m24.ru|date=2024-09-04|access-date=2024-09-05|archive-date=2024-09-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240905053850/https://www.m24.ru/articles/shou-biznes/04092024/722649|url-status=live}}</ref> Кейінірек әншінің әрекетін [[Егор Крид]], Егор Шип, Мэйби Бэйби, [[Ксения Анатольевна Собчак|Ксения Собчак]] және Екатерина Мизулина айыптады.<ref>{{Cite web|url=https://www.rosbalt.ru/news/2024-09-05/egor-krid-kseniya-sobchak-i-klava-koka-vstali-na-zaschitu-devochki-kvadrobera-5186981|title=Егор Крид, Ксения Собчак и Клава Кока встали на защиту девочки-квадробера|lang=ru|website=Росбалт|date=2024-09-05|access-date=2024-09-20|archive-date=2024-09-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20240919204828/https://www.rosbalt.ru/news/2024-09-05/egor-krid-kseniya-sobchak-i-klava-koka-vstali-na-zaschitu-devochki-kvadrobera-5186981|url-status=live}}</ref> == Марапаттары == * 2020 жылғы ресейлік YouTube қолданушылары арасындағы үздік 10 музыкалық бейне<ref>{{cite web|url=https://russia.googleblog.com/2020/12/youtube-2020.html|title=Официальный блог Google Россия: YouTube представляет: самые популярные видео 2020|date=2020-12-07|accessdate=2021-05-28|archive-date=2021-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116125622/https://russia.googleblog.com/2020/12/youtube-2020.html|deadlink=no}}</ref> * «Открытие года на YouTube в России» номинациясы бойынша Top Hit Music Awards 2021 жүлдегері<ref>{{cite web|url=https://www.intermedia.ru/news/357628|title=Top Hit Music Awards 2021 вручил награды популярным хитам радиоэфира и YouTube|date=2021-04-23|accessdate=2021-05-28|archive-date=2021-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210521113542/https://www.intermedia.ru/news/357628|deadlink=no}}</ref> * Премия Муз-ТВ 2021: Номинация — «Прорыв года»<ref>{{cite web|url=https://www.intermedia.ru/news/357787|title=«Премия Муз-ТВ 20/21. Начало света» объявила номинантов|date=2021-04-27|accessdate=2021-05-28|archive-date=2022-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20220115072927/http://www.intermedia.ru/news/357787|deadlink=no}}</ref> * Жара Music Awards 2023 «Интернет-хит» номинациясын<ref>{{cite web |url=https://www.intermedia.ru/news/377813 |title=Anna Asti выиграла в пяти номинациях «Жара Music Awards» |website=[[InterMedia]] |date=2023-04-07 |access-date=2023-04-20 |archive-date=2023-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418003956/https://www.intermedia.ru/news/377813 |deadlink=no }}</ref> * Виктория сыйлығы 2024 «Прорыв года» арнайы номинациясы * «Лучший кавер/ремейк» номинациясы бойынша RU.TV 2024 жүлдесі және «Трансформация и члены года» арнайы жүлдесі == Дискографиясы == === Альбомдары === {|class="wikitable" |- ! Атауы ! Мәліметтер |- |«[[Прощальный альбом]]» | * Шығару: 2021 жыл 27 тамыз<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://music.apple.com/ru/album/%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%89%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%BE%D0%BC/1581423846|title=Альбом «ПРОЩАЛЬНЫЙ АЛЬБОМ» (MIA BOYKA)|access-date=2021-08-26|archive-date=2021-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210826212043/https://music.apple.com/ru/album/%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%89%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%BE%D0%BC/1581423846|deadlink=no}}</ref> * Лейбл: Klever Label * Форматы: сандық тарату |- |«Народный альбом» | * Шығару: 2024 жыл 30 тамыз<ref>{{Cite web|url=https://music.apple.com/ru/album/%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%BE%D0%BC/1764117862|title=Альбом «НАРОДНЫЙ АЛЬБОМ» (MIA BOYKA) в Apple Music|lang=ru|date=2024-08-30|access-date=2024-08-29|archive-date=2024-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240829223722/https://music.apple.com/ru/album/%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%BE%D0%BC/1764117862|url-status=live}}</ref> * Лейбл: Rocket Records * Форматы: сандық тарату |} === Кіші-альбомдар === {|class="wikitable" |- ! Атауы ! Мәліметтер |- | «Дикая ламба» | * Шығару: 2019 жыл 26 шілде<ref>{{cite web |url=https://music.apple.com/ru/album/дикая-ламба-ep/1472543652 |title=Альбом «Дикая ламба - EP» (Mia Boyka) в Apple Music |publisher=[[Apple Music]] |date=2019-07-26 |accessdate=2020-11-23 |archive-date=2022-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331171334/https://music.apple.com/ru/album/%D0%B4%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0-ep/1472543652 |deadlink=no }}</ref> * Лейбл: Klever Label * Форматы: сандық тарату |} === Синглдері === ==== Жетекші орындаушы ретінде ==== {|class="wikitable" !rowspan="3"| Жыл !rowspan="3"| Атауы !colspan="2"| Чарты !rowspan="3"| Альбом |- !colspan="2"| [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] |- !style="width:3em;font-size:85%;"| [[TopHit]]<br><small>Top Radio & YouTube Hits</small><br><ref name="TopHit">«Ананас Адидас»:<br>{{cite web|url=https://tophit.ru/en/chart/youtube/weekly/2019-11-25/all/all|title=Top YouTube Hits, 25 Nov - 1 Dec 2019 (YouTube – Top Week Hits – Tophit Music Charts)|accessdate=2020-11-24|quote=TW 61, LW -10, PP 43, WOC 6 Ananas Adidas Mia Boyka|archive-date=2020-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723233636/https://tophit.ru/en/chart/youtube/weekly/2019-11-25/all/all|deadlink=no}}<br>{{cite web|url=https://tophit.ru/en/chart/ukraine_youtube/weekly/2019-11-25/all/all|title=Top Ukraine YouTube Hits, 25 Nov - 1 Dec 2019 (Ukraine YouTube – Top Week Hits – Tophit Music Charts)|accessdate=2020-11-24|quote=TW 62, LW -7. PP 41, WOC 6 Ananas Adidas Mia Boyka|archive-date=2020-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723202256/https://tophit.ru/en/chart/ukraine_youtube/weekly/2019-11-25/all/all|deadlink=no}}<br>«ЭМЭМДЭНС»: {{cite web |url=https://tophit.ru/en/tracks/110850/ |title=Mia Boyka - Ememdens |website=[[TopHit]] |lang=ru |accessdate=2020-11-23 |archive-date=2020-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201102195159/https://tophit.ru/en/tracks/110850/ |deadlink=no }}<br>«Пикачу»: {{cite web |url=https://tophit.ru/en/tracks/116574/ |title=Mia Boyka & Egor Ship - Pikachu |website=[[TopHit]] |lang=ru |accessdate=2020-11-23 |archive-date=2020-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201106181701/https://tophit.ru/en/tracks/116574/ |deadlink=no }}<br>«Прятки»: {{cite web |url=https://tophit.ru/en/tracks/120014/ |title=Mia Boyka - Praytki |website=[[TopHit]] |lang=ru |accessdate=2020-11-23 |archive-date=2020-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201104033340/https://tophit.ru/en/tracks/120014/ |deadlink=no }}<br>{{cite web|url=https://tophit.ru/ru/tracks/129008/|title=Mia Boyka feat. Аня Pokrov - Снежинка|publisher=[[TopHit]]|accessdate=2021-02-05|archive-date=2021-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210112105118/https://tophit.ru/ru/tracks/129008/|deadlink=no}}</ref> !style="width:3em;font-size:85%;"| [[TopHit]]<br><small>Top YouTube Hits</small><br><ref name="TopHit" /> |- |align="center" rowspan="10"| 2019 | «Мы улетаем» |align="center"| — |align="center"| — |rowspan="4" {{n/a|альбомсыз}} |- | «Бабло» |align="center"| — |align="center"| — |- | «За неоном» |align="center"| — |align="center"| — |- | «Мы улетаем» (DJ Noiz Remix) |align="center"| — |align="center"| — |- | «Дикая ламба» |align="center"| — |align="center"| — |align="center"|«Дикая ламба» |- | «Мама не в курсе» <small>(Mia Boyka & [[T-killah]])</small> |align="center"| |align="center"| | align="center"|«Дикая ламба» / «Прощальный альбом» |- | «Лёд и ночь» <small>(T-killah & Mia Boyka)</small> |align="center"| — |align="center"| — |align="center"|«Дикая ламба» |- | «Ананас Адидас» |align="center"| |align="center"| 43 |align="center"|«Прощальный альбом» |- | «Розовые звёзды» |align="center"| — |align="center"| — |rowspan="4" {{n/a|альбомсыз}} |- | «Найки страйки» <small>(Mia Boyka & T-killah)</small> |align="center"| — |align="center"| — |- | rowspan="11" align="center" | 2020 | «Mamba» |align="center"| |align="center"| |- | «Моя жизнь утекает..» |align="center"| — |align="center"| — |- | «Эмэмдэнс» |align="center"| 98 |align="center"| 19 |align="center" rowspan="2"|«Прощальный альбом» |- | «Самурай» (Skazka Music Remix) |align="center"| — |align="center"| — |- | «Пикачу» <small>(Mia Boyka & [[Шип, Егор|ЕГОР ШИП]])</small> |align="center"| 2 |align="center"| 1 |{{n/a|альбомсыз}} |- | «Прятки» |align="center"| 78 |align="center"| 11 |align="center"|«Прощальный альбом» |- | «Fendi Mood» |align="center"| |align="center"| |rowspan="3" {{n/a|альбомсыз}} |- | «Пикник» <small>(Calvin, [[DAVA]] & Mia Boyka)</small> |align="center"| |align="center"| |- | «Серый волк» |align="center"| — |align="center"| — |- |«Ауф» <small>(кавер на песню [[SQWOZ BAB|Sqwoz Bab]])</small> |align="center"|— |align="center"|— |align="center" rowspan="3"|«Прощальный альбом» |- |«Снежинка» <small>(Mia Boyka & [[Покров, Аня|Аня Pokrov]])</small> |align="center"| 93 |align="center"| 17 |- | rowspan="10" |2021 |«Лепесток» <small>(Mia Boyka & T-killah)</small> |align="center"| |align="center"| |- |«Последний герой» <small>([[Би-2]] & Mia Boyka)</small> |align="center"| |align="center"| |{{n/a|альбомсыз}} |- |«Наруто» <small>(Mia Boyka & ЕГОР ШИП)</small> | | |align="center" rowspan="4"|«Прощальный альбом» |- |«Бегу по тропинке» | | |- |«Мизинчик» | | |- |«Алень» | | |- |«Морской бой» | | | rowspan="25" {{n/a|альбомсыз}} |- |«Ma Ma Ma» <small>(Sevenn & Mia Boyka)</small> |align="center"| |align="center"| |- |«Капкан (Волшебная Ариэль)» <small>([[Konfuz]] & Mia Boyka)</small> |align="center"| |align="center"| |- |«Бабочки» |align="center"| |align="center"| |- | rowspan="5" |2022 |«Вдох» |align="center"| |align="center"| |- |«Гагарин» |align="center"| |align="center"| |- |«Саламандра» <small>(Mia Boyka & T-killah)</small> |align="center"| |align="center"| |- |«Высоко» |align="center"| |align="center"| |- |«Драма» |align="center"| |align="center"| |- | rowspan="11" |2023 |«Плакать в Порше» | | |- |«Не написал» <small>(Данзо&Шанти feat. Mia Boyka)</small> | | |- |«Фиолетово» <small>(Настя Кравченко & Mia Boyka)</small> | | |- |«Little boy» <small>(Alexey Tavleev & Mia Boyka)</small> | | |- |«Летом на 42» <small>(Mia Boyka & Elsea)</small> |align="center"| |align="center"| |- |«Много ли нас» <small>(Lepnina & Mia Boyka)</small> |align="center"| |align="center"| |- |«Я не такая» |align="center"| |align="center"| |- |«Всё понятно» |align="center"| |align="center"| |- |«Сироп» |align="center"| |align="center"| |- |«Просто» |align="center"| |align="center"| |- |«Врангель не врал» |align="center"| |align="center"| |- | rowspan="10" |2024 |«Русской походкой» | | |- |«Навигатор» |align="center"| |align="center"| |- |«Помада на щеке» <small>([[Шуфутинский, Михаил Захарович|Михаил Шуфутинский]] & Mia Boyka)</small> |align="center"| |align="center"| |- |«К лучшему» <small>(Mia Boyka & [[Лёша Свик]])</small> | | |- |«Папа» | | |- |«Богатырская» | | |align="center" rowspan="2"|«Народный альбом» |- |«Красива и молода» | | |- |«Казаться глупой» | | |rowspan="6" {{n/a|альбомсыз}} |- |«Чёрная LADA» | | |- |«Блики» | | |- |rowspan="3" |2025 |«Мося» | | |- |«Снова дождь» | | |- |«Чай в твоём стакане» | | |} ==== Қонақ орындаушы ретінде ==== {| class="wikitable" ! Жыл ! Атауы ! Басқа орындаушы ! Альбом |- |rowspan="3" | 2024 |«Набираю разгон» |Роман Бестселлер |«Научная фантастика» |- |«Я не перестану верить в любовь» |[[Юрий Владимирович Киселёв|Юрий Киселёв]] |«Иду за мечтой» |- |«Понарошку» | |«Крутой альбом» |} == Бейнелері == {| class="wikitable" |+ ! style="background:#B0C4DE;" | Жыл ! style="background:#B0C4DE;" | Бейне ! style="background:#B0C4DE;" | Шыққан уақыты |- | rowspan="6" |2024 | «Навигатор» [[Сурет:YouTube Logo (2013-2017).svg|30px|right|link=https://www.youtube.com/watch?v=pZyCgEuyRXg]] | 2 ақпан |- | «Помада на щеке» [[Сурет:YouTube Logo (2013-2017).svg|30px|right|link=https://www.youtube.com/watch?v=nv8n49g7VrA]] | 13 сәуір |- | «Папа» [[Сурет:YouTube Logo (2013-2017).svg|30px|right|link=https://www.youtube.com/watch?v=xGb4_gJ2ud4]] | 17 мамыр |- | «Богатырская» [[Сурет:YouTube Logo (2013-2017).svg|30px|right|link=https://www.youtube.com/watch?v=pzMsPcCFlek]] | 31 мамыр |- | «Красива и молода» [[Сурет:YouTube Logo (2013-2017).svg|30px|right|link=https://www.youtube.com/watch?v=p7qY-V1e3uU]] | 19 шілде |- | «Чёрная LADA» [[Сурет:YouTube Logo (2013-2017).svg|30px|right|link=https://www.youtube.com/watch?v=FZSJIi2-6Ns]] | 1 қараша |} == Фильмографиясы == {| class="wikitable" |+ !Жыл !Атауы !Рөльде |- |2022 |Я краснею |''<abbr>Мириам</abbr>''<ref>{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=-x07HhwdASU |title=Я краснею - MIA BOYKA, звезда русского дубляжа |access-date=2022-09-07 |archive-date=2022-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523235503/https://www.youtube.com/watch?v=-x07HhwdASU&feature=youtu.be |deadlink=no }}</ref> |- |2022 |Мия и я: Легенда Сентопии |''<abbr>Мия</abbr>''<ref>{{Cite web|url=https://www.ok-magazine.ru/stars/interview/255531-mia-boyka|title=MIA BOYKA: «Хочу, чтобы мои треки оценил весь мир»|access-date=2022-02-25|archive-date=2022-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20220225095657/https://www.ok-magazine.ru/stars/interview/255531-mia-boyka|deadlink=no}}</ref> |- |2023 |Иван Васильевич меняет всё |Анни-Фрид Лингстад, «ABBA» тобының Gimme! Gimme! Gimme! әншісі.<ref>{{Cite web|url=https://m.vk.com/wall-36018360_8275100|title=Вконтакте ABBA (NILETTO, Люся Чеботина, MIA BOYKA, Ваня Дмитриенко) - «Gimme! Gimme! Gimme!»|access-date=2023-12-31|archive-date=2024-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20241204143433/https://m.vk.com/wall-36018360_8275100|deadlink=no|url-status=bot: unknown}}</ref> |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Ресей әншілері]] [[Санат:XXI ғасыр әншілері]] [[Санат:Бірінші арна (Ресей) тележүргізушілері]] [[Санат:Ленинград облысына туғандар]] [[Санат:Ресей тиктокерлері]] [[Санат:Ресей лайкерлері]] [[Санат:Плеханов атындағы Ресей экономика университеті түлектері]] g270z67wro68rou61s2q5drkbotzzim 10 764845 3590689 3589971 2026-04-23T19:01:10Z ArystanbekBot 33174 Bot: Кешегі деректерді жаңарту 3590689 json application/json { "articles": 243428, "pages": 665936, "edits": 3586978, "users": 176759, "activeusers": 505, "admins": 15, "files": 8682 } k7fao54922s0hgagp6p3s3nwsl1lj21 0 769026 3590655 3590353 2026-04-23T17:55:26Z Kasymov 10777 /* Марапаттары */ 3590655 wikitext text/x-wiki {{Тұлға|Есімі=Нұрмұхамбет Қожахметов|Шынайы есімі=Қожахметұлы Нұрмұхамбет|Сурет=Nurmukhambet_Kozh1.jpg|Сурет атауы=1952 жылы жасалған Нұрмұхамбет суреті|Туған күні=24.06.1930|Қайтыс болған күні=12.02.1962|Туған жері=Майлан, Ақмола облысы|Қайтыс болған жері=Ақмола, Қазақ КСР|Азаматтығы={{байрақ|КСРО}}|Ұлты=Қазақ|Мамандығы=Милиция қызметкері, кіші-сержант|Не үшін белгілі=Ақмолалық апат кезінде ондаған адамның өмірін құтқарған (1959)|Жұбайы=София Қожахметова|Марапаттары={{Қызыл жұлдыз ордені}} {{!}} Қазақ КСР ІІМ құрмет кітабына енген; Атына [[Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі (Астана)|көше]] берілген}} '''Нұрмұхамбет Қожахметов''' ([[24 маусым]] [[1930 жыл|1930]], [[Майлан (ауыл)|Майлан]] – [[12 ақпан]] [[1962 жыл|1962]], [[Ақмола]]) — милиция кіші-сержанты, Ақмола батыры, «Қызыл Жұлдыз» орденінің иегері. [[1959 жыл|1959 жылы]] [[Есіл|Есіл өзенінің]] үстіндегі [[Ақмола апаты (1959)|көпірдің құлаған]] кезде кезекшілікте болған жалғыз милиция қызметкерлері. == Биография == 1930 жылы, [[Ақмола облысы|Ақмола облысының]], [[Ерейментау ауданы|Ерейментау ауданының]], [[Майлан (ауыл)|Майлан ауылында]] дүниеге келген. 1952 жылдан бастап Милиция қызметкері. 1958 жылы София атты қызға үйленді. [[1959 жыл|1959 жылғы]] [[Ақмола апаты (1959)|Ақмолалық апат]] кезінде, көпір опырылып құлаған кезде ондаған адамның өмірін сақтап қалған.<ref>[https://biography.wikireading.ru/5223 ҚОЖАХМЕТОВ ТУРАЛЫ БІР ЕСТЕЛІК.]</ref> == Өлімі == {{Quote|text=''1962 жылдың 12 ақпан күні Нұрмұхамбет үйден шығып, Қазақсельмаш зауытына жіберілді. Бірақ сол күні ол жерге жеткен жоқ. Енді ғана автобусқа мініп келе жатса, алдынан бір кісінің айғалаған дауысы естілді: - Дүкен қасында адамдар төбелесіп тұр! Құтқарыңдаршы! ''Нұрмұхамбет кенеттен автобустан жүгіріп, дүкенге ұмтыла бастады. Келсе, бір кісі жігітті соққыға жығып жатыр. Аппақ бет, қанмен толды. Нұрмұхамбет кісіні бірден таныды. Ол милицияға танымал қылмыскер болды, аты - Мүкішкев. "Жолама! Өлтірем!" - деген дауыстар естілді. Нұрмұхамбет Мүкішкевпен төбелеске кірді. Мүкішкев қазір мас, қолында қаруы бар. Ал Нұрмұхамбетте ештеңе болған жоқ. Бірақ Нұрмұхамбет өз қаһарлығын көрсетіп, Мүкішкевты ұстап алды. Тобырдан тағы бір дауыс естіліп қалды: "Әй, жібер жігітті!" - деді біреу. Нұрмұхамбет білді - бұл Мүкішкевтың бір досы-ау. Түрін де таныды - ол Алмағашев болды. Қарағандыда бір қызды зорлап, өлтірген. Кенеттен бір әйелдің айғайы естілді: "Милиция келді!". Нұрмұхамбеттің әріптестері, Қонақбаев және Құтжанов келді. Бірге Мүкішкев пен Алмағашевті көлікке отырғызды. Қожахметов пен Қонақбаев бүліктап жатқан Мүкішкевты тыныштандырып жатқан кезде, Алмағашев пышақты алып, Нұрмұхамбетке 6 ауыр соққы тигізді. Нұрмұхамбет соңғы күшін жинап, Алмағашевті атып тастады. Өзі де, сол жерде қайтыс болды.''<ref>[https://litlife.club/books/253004/read?page=21 Көк шинель] — Жантаев Р., Шәуіл А., Кузнецов Ю.; 1967 жыл (2025 жылы қазақ тілге аударылған); 21-24 беттер</ref>|sign=Кузнецов Ю.}} == Марапаттары == * [[Қызыл жұлдыз ордені]] — [[21 қаңтар]] [[1961 жыл|1961]] [[Сурет:Kozhakhmetov list.jpg|150px|солға]] == Естелік == Астана қаласының бір көшесі — [[Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі (Астана)|Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі]] атына ие.<ref>[https://2gis.kz/astana/geo/70030076411653518/71.387990,51.188789 Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі]</ref> == Фильмография == Нұрмұхамбет Қожахметовты фильм-сериалдарда келесі актёрлер ойнаған: * «Апатты тергеулер» сериалы, 3-ші хикая: «Ақмола көпірі» (2023) («Расследование катастроф») — ойнаған [[Жантаев Райымбек|Дауренбекулы Р.]]<ref>Апатты тергеулер телехикаясы (2023) — Жолдасбеков Д.Б.</ref> * «Қожахметов ерлігі» фильмі (2025) — ойнаған [[Махметов Азамат|Махметов А.]]<ref>Қожахметов ерлігі (2025) — Жантаева А.</ref>[[Махметов Азамат|<br />]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} === Құжаттар === [[Сурет:Reply Zhantayev about Kozhakhmetov.jpg|thumb|ҚР ұлттық архивтің Қожахметов туралы Жантаевқа жауабы]] [[Санат:Ерейментау ауданында туғандар]] 7jdhgyhpda10wgd0m7x1s5tsw5xmzxs 3590657 3590655 2026-04-23T17:55:41Z Kasymov 10777 /* Марапаттары */ 3590657 wikitext text/x-wiki {{Тұлға|Есімі=Нұрмұхамбет Қожахметов|Шынайы есімі=Қожахметұлы Нұрмұхамбет|Сурет=Nurmukhambet_Kozh1.jpg|Сурет атауы=1952 жылы жасалған Нұрмұхамбет суреті|Туған күні=24.06.1930|Қайтыс болған күні=12.02.1962|Туған жері=Майлан, Ақмола облысы|Қайтыс болған жері=Ақмола, Қазақ КСР|Азаматтығы={{байрақ|КСРО}}|Ұлты=Қазақ|Мамандығы=Милиция қызметкері, кіші-сержант|Не үшін белгілі=Ақмолалық апат кезінде ондаған адамның өмірін құтқарған (1959)|Жұбайы=София Қожахметова|Марапаттары={{Қызыл жұлдыз ордені}} {{!}} Қазақ КСР ІІМ құрмет кітабына енген; Атына [[Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі (Астана)|көше]] берілген}} '''Нұрмұхамбет Қожахметов''' ([[24 маусым]] [[1930 жыл|1930]], [[Майлан (ауыл)|Майлан]] – [[12 ақпан]] [[1962 жыл|1962]], [[Ақмола]]) — милиция кіші-сержанты, Ақмола батыры, «Қызыл Жұлдыз» орденінің иегері. [[1959 жыл|1959 жылы]] [[Есіл|Есіл өзенінің]] үстіндегі [[Ақмола апаты (1959)|көпірдің құлаған]] кезде кезекшілікте болған жалғыз милиция қызметкерлері. == Биография == 1930 жылы, [[Ақмола облысы|Ақмола облысының]], [[Ерейментау ауданы|Ерейментау ауданының]], [[Майлан (ауыл)|Майлан ауылында]] дүниеге келген. 1952 жылдан бастап Милиция қызметкері. 1958 жылы София атты қызға үйленді. [[1959 жыл|1959 жылғы]] [[Ақмола апаты (1959)|Ақмолалық апат]] кезінде, көпір опырылып құлаған кезде ондаған адамның өмірін сақтап қалған.<ref>[https://biography.wikireading.ru/5223 ҚОЖАХМЕТОВ ТУРАЛЫ БІР ЕСТЕЛІК.]</ref> == Өлімі == {{Quote|text=''1962 жылдың 12 ақпан күні Нұрмұхамбет үйден шығып, Қазақсельмаш зауытына жіберілді. Бірақ сол күні ол жерге жеткен жоқ. Енді ғана автобусқа мініп келе жатса, алдынан бір кісінің айғалаған дауысы естілді: - Дүкен қасында адамдар төбелесіп тұр! Құтқарыңдаршы! ''Нұрмұхамбет кенеттен автобустан жүгіріп, дүкенге ұмтыла бастады. Келсе, бір кісі жігітті соққыға жығып жатыр. Аппақ бет, қанмен толды. Нұрмұхамбет кісіні бірден таныды. Ол милицияға танымал қылмыскер болды, аты - Мүкішкев. "Жолама! Өлтірем!" - деген дауыстар естілді. Нұрмұхамбет Мүкішкевпен төбелеске кірді. Мүкішкев қазір мас, қолында қаруы бар. Ал Нұрмұхамбетте ештеңе болған жоқ. Бірақ Нұрмұхамбет өз қаһарлығын көрсетіп, Мүкішкевты ұстап алды. Тобырдан тағы бір дауыс естіліп қалды: "Әй, жібер жігітті!" - деді біреу. Нұрмұхамбет білді - бұл Мүкішкевтың бір досы-ау. Түрін де таныды - ол Алмағашев болды. Қарағандыда бір қызды зорлап, өлтірген. Кенеттен бір әйелдің айғайы естілді: "Милиция келді!". Нұрмұхамбеттің әріптестері, Қонақбаев және Құтжанов келді. Бірге Мүкішкев пен Алмағашевті көлікке отырғызды. Қожахметов пен Қонақбаев бүліктап жатқан Мүкішкевты тыныштандырып жатқан кезде, Алмағашев пышақты алып, Нұрмұхамбетке 6 ауыр соққы тигізді. Нұрмұхамбет соңғы күшін жинап, Алмағашевті атып тастады. Өзі де, сол жерде қайтыс болды.''<ref>[https://litlife.club/books/253004/read?page=21 Көк шинель] — Жантаев Р., Шәуіл А., Кузнецов Ю.; 1967 жыл (2025 жылы қазақ тілге аударылған); 21-24 беттер</ref>|sign=Кузнецов Ю.}} == Марапаттары == * [[Қызыл жұлдыз ордені]] — [[21 қаңтар]] [[1961 жыл|1961]] [[Сурет:Kozhakhmetov list.jpg|230px|оңға]] == Естелік == Астана қаласының бір көшесі — [[Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі (Астана)|Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі]] атына ие.<ref>[https://2gis.kz/astana/geo/70030076411653518/71.387990,51.188789 Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі]</ref> == Фильмография == Нұрмұхамбет Қожахметовты фильм-сериалдарда келесі актёрлер ойнаған: * «Апатты тергеулер» сериалы, 3-ші хикая: «Ақмола көпірі» (2023) («Расследование катастроф») — ойнаған [[Жантаев Райымбек|Дауренбекулы Р.]]<ref>Апатты тергеулер телехикаясы (2023) — Жолдасбеков Д.Б.</ref> * «Қожахметов ерлігі» фильмі (2025) — ойнаған [[Махметов Азамат|Махметов А.]]<ref>Қожахметов ерлігі (2025) — Жантаева А.</ref>[[Махметов Азамат|<br />]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} === Құжаттар === [[Сурет:Reply Zhantayev about Kozhakhmetov.jpg|thumb|ҚР ұлттық архивтің Қожахметов туралы Жантаевқа жауабы]] [[Санат:Ерейментау ауданында туғандар]] 410xms4ookrwoetd4c2iafdtd507x7j 0 769902 3591036 3584840 2026-04-24T11:48:59Z Rasulbek Adil 176232 3591036 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Серікзат Мақсұтұлы Дүйсенғазы |Шынайы есімі = |Суреті = Serikzat Duisengazin.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 08.12.1974 |Туған жері = [[Абай облысы]], {{туғанжері|Аягөз ауданы|Аягөз ауданында}}, [[Тарбағатай ауылдық округі]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{Байрақ|КСРО}} <br /> {{байрақ|Қазақ КСР}} (1974-1991) <br /> {{Байрақ|Қазақстан}} |Ғылыми аясы = [[әдебиеттану]] саласындағы іргелі зерттеулер, [[қазақ әдебиеті]] мен шетел [[әдебиет]]інің өзекті мәселелері |Жұмыс орны = [[Еуразия ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = [[Филология]] [[ғылым]]дарының кандидаты ([[ғылым кандидаты]]) |Ғылыми атағы = [[доцент]] |Альма-матер = [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]] |Ғылыми жетекші = [[Тұрсынбек Кәкішев]],[[Рымғали Нұрғалиұлы Нұрғали]], [[Сейіт Асқарұлы Қасқабасов]] |Атақты шәкірттері = [[Ринат Рифхатұлы Зайыт]],[[Еркебұлан Әбілханұлы Қайназар]], [[Иран-Ғайып Күзембаев]], [[Мейірбек Сұлтанхан]] |Несімен белгілі = [[айтыс]] [[ақын]]ы, жазба [[ақын]], [[ғалым]] |Марапаттары = {{Қатар |{{Құрмет ордені}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} |{{Астанаға 20 жыл медалі}} }} {{Қатар |{{Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл медалі}} |{{ҚР Конституциясына 25 жыл}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 30 жыл медалі}} }} {{Қатар |{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} |{{Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі}} |{{Мәдениет қайраткері}} }} }} '''Серікзат Мақсұтұлы Дүйсенғазы''' ([[8 желтоқсан]] [[1974 жыл|1974]], [[Абай облысы]] (бұрынғы [[Семей облысы (Қазақстан)]] ), [[Аягөз ауданы]], [[Тарбағатай (ауыл)]]ы) — [[ақын]], [[айтыс]]кер, [[әдебиеттану]]шы [[ғалым]], [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]], [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі, [[Айтыс ақындары мен жыршы-термешілер одағы]]ның мүшесі, [[Қазақстан журналистер одағы]]ның мүшесі. Лев Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті]] филология факультетінің деканы, [[филология]] [[ғылым]]дарының кандидаты, [[доцент]]. == Өмірбаяны == [[1974 жыл]]ы [[8 желтоқсан]]да [[Абай облысы]] (бұрынғы [[Семей облысы (Қазақстан)]]), [[Аягөз ауданы]],[[Тарбағатай ауылдық округі]]нде дүниеге келген. Найман тайпасының [[Қаракерей]] руы, оның ішінде Мұрын тармағының еліміздің шығыс өлкесіне аса танымал Малтүгел атасынан шыққан. 1982–1992 жылдары Тарбағатай орта мектебінде (бұрынғы «Октябрь» орта мектебі) оқыған. Атасы Дүйсенғазы Қасымов (ел арасында Дүкімән деген атпен танымал) жас күнінде бірқатар [[айтыс]]тарға түскен, ел аузында жазба [[өлең]]дері сақталған сол өңірге белгілі ақын болған. Атасынан дарыған [[ақын]]дық қасиетті ұстана білген Серікзат мектепте оқып жүрген кезінде аудандық, облыстық айтыстарға қатысып өз өнерін шыңдады. Өлеңдері облыстық, республикалық басылымдарда жарық көрді. [[1992 жыл]]ы [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]нің [[филология]] факультетіне оқуға түсіп, [[1997 жыл]]ы «[[қазақ тілі]] мен [[әдебиет]]і пәнінің оқытушысы» ([[бакалавр дәрежесі]]) біліктілігі бойынша тәмамдады. Студент кезінен [[Алматы]]да өткен қалалық, республикалық студенттер айтысына қатысып ел қошеметіне бөленді. 1997-1999 жылдары осы [[университет]]те оқуын жалғастырып, [[филология]] [[магистр]]і дәрежесін алды. ҚазҰУ-дың әскери кафедрасын тәмамдаған. [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]]нің запастағы [[офицер]]і (аға [[лейтенант]]). [[Филология]] [[ғылым]]дарының докторы, [[профессор]] [[Тұрсынбек Кәкішев]]тің жетекшілігімен «Дулат және Абай» тақырыбында магистрлік диссертация (1997) қорғады. Студент кезінде «Атамұра» газетінде, [[НТК (телеарна)]]сының «Жаңалықтар» бағдарламасында қосымша [[тілші]] болып жұмыс істеп, [[журналистика]] саласынан [[тәжірибе]] жинады. Алғашқы еңбек жолын [[1999 жыл]]ы [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]] [[Студент]]тер клубының директорының орынбасары болып бастады.   [[2001 жыл]]ы желтоқсанда [[Астана]] қаласына қоныс аударып, [[2002 жыл]]ы [[ақпан]]да [[Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]]нің [[Қазақ тілі білімі]] [[кафедра]]сына оқытушы болып жұмысқа орналасты. Сол жылы [[қыркүйек]]те қазақ және шетел әдебиеті [[кафедра]]сына ассисент-оқытушы болып ауысты. [[2006 жыл]]ы [[қаңтар]]да [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның академигі, [[филология]] [[ғылым]]дарының докторы, [[профессор]] [[Рымғали Нұрғалиұлы Нұрғали]]дың жетекшілігімен «[[Ғабдиман Игенсартов]]тың әдеби мұрасы» тақырыбында [[кандидаттық диссертация]] қорғады. [[2009 жыл]]ы «[[Поэзия]]дағы [[Дулат Бабатайұлы]] мен [[Шортанбай Қанайұлы]] дәстүрі» тақырыбында [[докторлық диссертация]] тақырыбы бекітіліп, сол бағытты ғылыми ізденісін жалғастырды. [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның академигі, [[филология]] [[ғылым]]дарының докторы, [[профессор]] [[Сейіт Асқарұлы Қасқабасов]]тың жетекшілігіндегі [[ғылым]]и жобаларды орындауға, [[монография]]лар мен [[оқулық]]тар жазуға атсалысты. <ref> https://adebiportal.kz/kz/authors/view/1840</ref> ==Еңбек өтілі== [[1999 жыл]] - [[2001 жыл]] - [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]] Студенттер клубының директорының орынбасары, директоры; [[2001 жыл]] - [[2002 жыл]] - [[Өмірбек Арысланұлы Жолдасбеков]] атындағы [[Студент]]тер [[сарай]]ы директорының орынбасары; [[2002 жыл]] - ([[ақпан]]-[[қыркүйек]]) [[Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]]нің [[қазақ тілі білімі]] [[кафедра]]сының [[оқыту]]шысы; [[2002 жыл]] - [[2004 жыл]] - [[Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] [[қазақ]] және шетел [[әдебиет]]і [[кафедра]]сының аға [[оқыту]]шысы; [[2004 жыл]] - [[2006 жыл]] - [[Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] [[қазақ әдебиеті]] [[кафедра]]сының аға [[оқыту]]шысы; [[2006 жыл]] - [[2011 жыл]] - [[Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] [[тарих]]-[[филология]] (кейіннен [[филология]]) [[факультет]]і [[декан]]ының орынбасары; [[2011 жыл]] - [[2019 жыл]] - [[Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] [[қазақ әдебиеті]] [[кафедра]]сының [[доцент]]і; [[2019 жыл]] - [[2020 жыл]] [[Қазақстан (корпорация)]] РТРК АҚ эфирлік [[саясат]] дирекциясының шеф-[[редактор]]ы; 2020 жыл - 2024 жыл [[Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]]нің Телерадио және [[қоғам]]мен [[байланыс]] [[кафедра]]сының меңгерушісі; [[2024 жыл]]дың [[мамыр]] айынан бастап [[Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] [[филология]] [[факультет]]інің [[декан]]ы.<ref>Серікзат Дүйсенғазы жаңа қызметке тағайындалды https://aikyn.kz/267659/serikzat-duyseng-azy-zhan-a-k-yzmetke-tag-ayyndaldy</ref> ==Қоғамдық қызметі== * [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі; * [[Айтыс ақындары мен жыршы-термешілер одағы]] төрағасының орынбасары; * [[Қазақстан журналистер одағы]]ның мүшесі * Республикалық [[Қазақстан Авторлары Қоғамы]]ның (ҚазАҚ) мүшесі; * [[Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы]]ның мүшесі; * [[Халық]]аралық [[жазушы]]лар одағының мүшесі («Бейбітшілік әлемі» халықаралық творчестволық бірлестігі); * [[Аманат (партия)]]сының жанынан құрылған [[республика]]лық «Мирас» [[қоғам]]дық кеңесінің мүшесі; * [[Аманат (партия)]]сының жанынан құрылған «Мирас» [[қоғам]]дық кеңесінің [[Астана]] [[қала]]лық [[филиал]]ының төрағасы * [[Астана]] [[қала]]сы [[Қоғам]]дық кеңесінің мүшесі ([[2025 жыл]]ы [[наурыз]] айынан); * [[Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]]ндегі «Топжарған» жас [[ақын]]дар [[клуб]]ының жетекшісі; * [[Астана]] қаласындағы №9 «Зерде» мамандандырылған [[лицей]]і [[қамқоршылық]] кеңесінің мүшесі; * Әлихан Мақсұт атындағы дарынды [[бала]]ларды қолдау [[қор]]ының [[құрылтайшы]]сы әрі басшысы. ==Кітаптары== *[https://nabrk.kz/kk/e-catalog?searchType=simple&field=all&value=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%20%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%20%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5%20%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D0%BD%20%D0%98%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%B2%20%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B&operator=AND Халық поэзиясы және Ғабдиман Игенсартов мұрасы] ([[Астана]], «Елорда», [[2007 жыл]]) * [https://library.enu.kz/MegaViewer/App/Viewer Шетел әдебиетінің тарихы] ([[Астана]], ЕҰУ, [[2010 жыл]]) * [https://nabrk.kz/bookView/view/?brId=1592997&simple=true&green=1#operator=AND Шетел әдебиетінің тарихы] ([[Астана]], ЕҰУ, [[2018 жыл]]) * [https://library.enu.kz/MegaViewer/App/Viewer Шетел әдебиетінің тарихы] ([[Алматы]], «Эверо», [[2017 жыл]]) * [https://nabrk.kz/kk/e-catalog?searchType=simple&field=all&value=%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%20%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%20%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D1%82&operator=AND Қарашығымда көшкен бұлт] ([[Алматы]], «Мерей», [[2014 жыл]]) * [https://nabrk.kz/kk/e-catalog?searchType=simple&field=all&value=%D0%9C%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%20%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96&operator=AND Мезгіл суреттері] ([[Астана]], «Фолиант», [[2021 жыл]]) * [https://semeylib.kz/?page_id=28437&lang=ru Қоңыр өмір] ([[Астана]], «Фолиант», [[2024 жыл]]) * [https://nabrk.kz/kk/e-catalog?searchType=simple&field=all&value=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC%20%D3%99%D0%BD%D1%96&operator=AND&catalog=1 Көктем әні] ([[Алматы]], «Атамұра», [[2025 жыл]]) ==Марапаттары== * [[2014 жыл]] - [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі]]нің [[Мәдениет саласының үздігі]] төсбелгісімен; * [[2014 жыл]] - [[Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]]нің «Л. Гумилев» медалімен; * [[2015 жыл]] – [[Ресей]] Жаратылыстану академиясының «Ғылым және білімге еңбек сіңірген қызметкер» атағымен; * [[2016 жыл]] - [[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі]]нің [[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]]мен; * [[2016 жыл]] - [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл медалі]]мен; * [[2018 жыл]] - [[Астанаға 20 жыл медалі]]мен; * [[2020 жыл]] - [[Қазақстан Конституциясына 25 жыл медалі]]мен; * [[2020 жыл]] - [[Қазақстан халқы ассамблеясы]]на 25 жыл медалімен; * [[2020 жыл]] - [[Құрмет ордені]]мен; * [[2021 жыл]] - [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 30 жыл медалі]]мен; * [[2024 жыл]] - [[Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]]нің «Күлтегін» медалімен; * [[2025 жыл]] - [[Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі]]нің «Ахмет Байтұрсынұлы» төсбелгісімен; * [[2025 жыл]] - [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] атағымен; * [[2026 жыл]] - ТҮРКСОЙ-дың ([[Түркі мәдениетін және өнерін дамыту халықаралық ұйымы]]) «Түркі дүниесінің мәдениетін дамытуға қосқан үлесі» үшін медалімен марапатталды. == Ата-анасы == Әкесі: Мақсұт Дүйсенғазин (1943), Анасы: Сажида Ақбаева (1945-2023) == Отбасы == Үйленген. Жұбайы: Тасболат Айнұр Қазтайқызы (1982); Балалары: қыздары - Аружан Мақсұтова (2004), Айару Мақсұт (2015), ұлдары - Әлихан Мақсұт (2006-2023), Әлімхан Мақсұт (2023). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Айтыс ақындары]] [[Санат:Қазақстан жазушылар одағы мүшелері]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]] [[Санат:Филология ғылымдарының кандидаттары]] 9i42uqea3ntbnbnarbmzsv1kf3fuihz 3 772784 3590625 3585423 2026-04-23T16:59:42Z Kasymov 10777 /* Санат */ жаңа бөлім 3590625 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Rasulbek Adil}} == Дереккөздер == {{жабық}} Мақалаға небір ақпарат қосқанда дереккөздерін көрсеткен жөн. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:23, 2026 ж. ақпанның 1 (+05) :Боқтық сөздер мақаласын кетіріп тастайын ба [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 18:57, 2026 ж. ақпанның 19 (+05) {{жабық-соңы}} == Дереккөздер 2 == {{жабық}} Сіздің қосып жатырғандарыңыз дұрыс емес. Алдымен басқа мақалаларға қараңызшы. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:56, 2026 ж. ақпанның 8 (+05) :Жалқаулық бетін өңдегенде неге дұрыс емес [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 19:32, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) ::Мен дұрыс жазып едім қазір [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 19:35, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) ::Осылай болуы керек: ::Қосқан ақпаратыңыз.[1] ::Ал сіз бұрынғы дереккөздер мен үлгілерді кетіріп тастап, оған қоса дереккөздерді дұрыс қоспай жатырсыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:35, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) :::Мен соны ұмытып кетіп едім [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 19:36, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) ::::Бетті өңдеуі дұрыс па әлде дереккөз дұрыс емес па қайсысы [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 19:38, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) :::::Қазір мен айтқандай қайта салып көріңізші. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:41, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) ::::::Қайта бұғаттамайсыз ба жазып көрсем [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 19:43, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) :::::::Жоқ [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:44, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) ::::::::Енді дұрыс па қарап көріңізші [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 20:30, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) :::::::::Дереккөздерін дұрыс орналастырмағансыз, басқа мақалаларды қарап көріңізші. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:40, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) ::::::::::Басқа мақаланы өңдедім қарап көресіз ба дұрыс па дереккөздер [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:01, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) :::::::::::Жаңа мақалалар өңдедім дұрыс па [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 21:26, 2026 ж. ақпанның 12 (+05) ::::::::::::Тексерілмеген мақала үлгісі жоғарда тұрғаны жақсы. Оған тиіспегеніңіз жөн. Сосын мына «Қазақстан ұлттық энциклопедиясы (ҚҰЭ): "Мораль" және "Этика" баптары, 3-том (1999), моральдық қасиеттерді ұлттық дәстүрлер контекстінде (ар, ұят, намыс) талқылайды» дереккөзі біртүрлі, дереккөз ретінде қабылданбайтын сияқты, мақаладан алып тастадым, дұрыстап қайтадан еңгізсеңіз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 22:14, 2026 ж. ақпанның 12 (+05) :::::::::::::Уикипедияда марапаттар болу үшін не істеу керек [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:47, 2026 ж. ақпанның 12 (+05) ::::::::::::::Айтасыз ба [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 23:49, 2026 ж. ақпанның 12 (+05) :::::::::::::::Еңбек етіп, жұмыстану керек. Сол кезде марапаттар болады. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:55, 2026 ж. ақпанның 12 (+05) ::::::::::::::::Тағы да мақалалар жаздым дұрыс па тексеріңізші [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:43, 2026 ж. ақпанның 13 (+05) :::::::::::::::::Дұрыс па [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 23:58, 2026 ж. ақпанның 13 (+05) ::::::::::::::::::Дереккөздері көрінбейді, басқа мақалаларды қараңыз деп қанша рет айтамын ( [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:00, 2026 ж. ақпанның 14 (+05) :::::::::::::::::::Басқа мақалаларды қарадым өзгеріс жоқ [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:06, 2026 ж. ақпанның 14 (+05) ::::::::::::::::::::Басқа мақалаларды қарадым сосын жаңа мақалалар бастадым дұрыс пв [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:37, 2026 ж. ақпанның 18 (+05) :::::::::::::::::::::Марапат болу үшін уикипедияда қанша ай белсенді болуы керек [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 18:47, 2026 ж. ақпанның 19 (+05) {{жабық-соңы}} == Батыс Қазақстан аймағында қолданылатын сөздері == Қайырлы күн! Біріншіден, тақырыптың атауы дұрыс емес, -і жалғауы артық. Екіншіден, дереккөздеріңіздің қай бетінен алдыңыз, соны көрсетіңіз. Құр кітаптың өзін салып қоймай. Дереккөздің қай бетінен алғаныңызды көрсетпесеңіз, мақала жойылады [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 00:17, 2026 ж. ақпанның 15 (+05) :Көрсетсем мақала жойылмай ма [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:53, 2026 ж. ақпанның 15 (+05) ::Менің басқа мақалаларды жазғаным дұрыс па [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:07, 2026 ж. ақпанның 15 (+05) :Perplexity ai дан [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:27, 2026 ж. ақпанның 15 (+05) ::Мақаланы өзгерткенде қай кезде жоққа шығарылады [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 20:51, 2026 ж. ақпанның 20 (+05) ::ЖИ құралдарынан алынған жауап дереккөз болып саналмайды. LLM құралдарында галлюцинация болатыны бәрін белгілі. Нақты кітаптарды, олардың бетін көрсетіңіз. Сол кезде қалады. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 05:56, 2026 ж. ақпанның 23 (+05) == Ескерту == Кеш жарық! Жоғарыда айтылған ескертулерді елемейсіз, көмектесейін десек тыңдамайсыз. Сізге дереккөздерді жөндеңіз, дереккөздерді дұрыстап қосыңыз, үлгіні төменге ысырып тастамаңыз деп айттым. Олардың ешқайсысы түзетіліп жатырған жоқ. Мақалаларыңызды тіпті жойыпта жатырған жоқпыз, сізге көп уақыт бердік. Сосын талқылау аяқталды деген үлгі тұрса ол жерге жазбаңыз! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 21:50, 2026 ж. ақпанның 23 (+05) :Дереккөздер дұрыс қостым ғой сонда да жоққа шығара бересіз [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:08, 2026 ж. ақпанның 23 (+05) ::Дұрыс үлгі қоссаңыз санатта өзі автоматты түрде шығады. Қолмен қосып жүрмейсіз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:22, 2026 ж. ақпанның 23 (+05) :::Неге жоққа шығарыла береді [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:35, 2026 ж. ақпанның 24 (+05) ::::Қазіргі өңдемелер дұрыс па мақала жазғандарымның [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 12:38, 2026 ж. ақпанның 28 (+05) :::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] Саламатсыз ба! Кешіріңіз мен беттерге мағынасыздық кірістіріп қойыппын, сізге кешірім сұраймын, сосын уикипедияның ережелерін сақтаймын, енді қайталанбайды! ескертулерді айтқаның орындаймын [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:15, 2026 ж. наурыздың 8 (+05) == Жоққа шығару == {{жабық}} @[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] саламатсыз ба! Джо байден мақаласын неге жоққа шығардыңыз [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 17:04, 2026 ж. наурыздың 9 (+05) :Мақала жақсы жазылған. 10 дереккөзі бар ақпаратты алып тастап, өзіңіз басқаша қылып жазған екенсіз. Дереккөздеріңізде күмәнді, дұрыс емес-ау. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 17:16, 2026 ж. наурыздың 9 (+05) ::Тағы мақала жазғанда дереккөздерді дұрыстап жазамын. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 17:35, 2026 ж. наурыздың 9 (+05) :::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] мақалаларға санат үлгі қоссам жоққа шығармайсыз ба [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:00, 2026 ж. наурыздың 10 (+05) ::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 23:05, 2026 ж. наурыздың 10 (+05) :::::Көріңіз, қарайық. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:06, 2026 ж. наурыздың 10 (+05) ::::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] Атырау облысы мақаласында бірдеңеден қате кетті ме [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:54, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :::::::Иә, неге бар ақпаратты алып тастап жатырсыз? Сол жерін түсінбедім. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:56, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::::::::Өзім басқаша қылып жазғым келеді,сосын бұл мәліметтерге сенімді дереккөз жоқ, егер қателеспесем [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:12, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :::::::::Жалпы ол ақпаратты мақалаларды бір шолып шығып тексеріп алсаң болады. Асығыс шешім қабылдамағаның дұрыс. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:14, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::::::::::Жарайды түсіндім. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:15, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :::::::::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] мақалада бет ақпаратты алып тастамай қалай өңдеуге болады [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 12:46, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::::::::::::Қате десеңіз алып тастасаңыз болады, ал сіз жасағандай дұрыс нәрсені алып тастап өзіңіздікін қосу біртүрлі көрінеді. Олай жасап керек емес. Қате болса түзетіп жіберіңіз. Ақпаратты алып тастамай қосымша қосуға болады ғой. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:49, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :::::::::::::Түсіндім. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 14:26, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::::::::::::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] тағы мақалаға үлгі қостым қарап жібересіз ба дұрыс па [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 15:43, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :::::::::::::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:34, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::::::::::::::::Ол үлгіні неге қостыңыз? Нені, қай мақалаларды біріктіру керек? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:35, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :::::::::::::::::Жәй қостым [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:37, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::::::::::::::::::Ондай болса өңдемең кері қайтарылды. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 17:07, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) {{жабық-соңы}} == Батыс Қазақстан аймағында қолданылатын сөздері мақаласын жою == {{жабық}} @[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]] Саламатсыз ба! Батыс Қазақстан аймағында қолданылатын сөздері мақаласын жойасыз ба әлде мақала тұра берсін ба [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:53, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :Өзіңіздің емес, қатысушының талқылауына жазыңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:55, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::Жақсы түсіндім. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:57, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) {{жабық-соңы}} == Үлгілер == Тұлғадан басқа әртүрлі үліглер бар. ''Әлмира Тұрсын'' мақаласына кинематограф үлгісін қолдану керек еді. Актриса деген үлгіні дұрыстап қойсаң, дұрыс санаттар пайда болады [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:42, 2026 ж. наурыздың 15 (+05) :@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] актрисаның атын жазу керек пе үлгі қосқанда [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 23:21, 2026 ж. наурыздың 15 (+05) ::Кеш жарық! Мсыал ретінде голливуд актерлеріне қолданған мақалаларды қарап көріңіз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:12, 2026 ж. наурыздың 18 (+05) :::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] егер дұрыс үлгі қоспаса жоққа шығарыла ма [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:51, 2026 ж. наурыздың 18 (+05) == Кері қайтарылды == Сізге берілген мәртебе біржақты қаралған. Кері қайтардым, айтқанымдай өте төмен деңгейдегі кері өзгерістер жасап жатырсыз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 01:02, 2026 ж. наурыздың 29 (+05) :@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] сіздің айтқаныңыз дұрыс бірақ мен AuroWikiBrowser мақалаларын қателерін түзеп шықтым, бірақ өзгерістер бар [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:17, 2026 ж. наурыздың 29 (+05) == Шың аты == Құрметті жолдас! Адамның Шың атын [[Үлгі:lang]] арқылы, яғни {{lang-en|Selena Gomez}} ({{lang-en арқылы), және {{lang-ru|Иван Иванович}} ({{lang-ru арқылы). [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 08:20, 2026 ж. сәуірдің 5 (+05) == Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026 == [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] Сіздің Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026 Уики-марафонында жариялаған мақалаларыңыздың ішінде тақырыпқа сәйкес келмейтін басқа елдің әйелдері жүр. Мыс: [[Лина Соломоновна Штерн]], [[Анна Александровна Немченко]], [[Людмила Михайловна Аринина]], [[Зинаида Мартыновна Портнова]], [[Кэтрин Найт (қылмыскер)]], [[Анна Юрьевна Нетребко]]. Бұл мақалалар тақырыпқа сәйкес емес.--[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 09:56, 2026 ж. сәуірдің 10 (+05) :@[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] қайырлы күн ол менің мақалаларым емес. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 11:23, 2026 ж. сәуірдің 10 (+05) :::Кешірерсің, ал мынау ше, [[Арета Луиза Франклин]], [[Дженнифер Лоуренс]], [[Селена (әнші)]].--[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 11:40, 2026 ж. сәуірдің 10 (+05) ::::@[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] иә ол менің мақалаларым [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 11:44, 2026 ж. сәуірдің 10 (+05) :@[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] Құрметті Мағыпар! Ол менің мақалаларым. Жобаның мақсатында ӘР әйел туралы жазуға болады деп тұр (''Қазақ Уикипедиясының маңыздылық критерийлеріне сай келетін кез келген әйел тұлға жайлы мақала..''). [[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026/Тізім|Жазуға болатын мақалалардың]] ішінде де солар тұр. [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 08:23, 2026 ж. сәуірдің 11 (+05) == Уикилендіру мәселесі == Кеш жарық. Сайыс барысында көрсеткен еңбегіңіз үшін алғысымды білдіремін. Бастамалар жаман емес екен. Алайда сайыс соңында ұпай алу үшін мақалаларды ([[Селена (әнші)]] сияқтысын) одан әрі жетілдіру керек. Жоғарыда айтылғандай [[:Үлгі:lang-en]] сияқты үлгі қолданып, инфобоксты мақала басында қойып, дереккөздер көрсетіп, дегендей. Өзге мақалаларды үлгіге алсаңыз үлкен көмек болады. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 22:56, 2026 ж. сәуірдің 13 (+05) :@[[Қатысушы:Nurken|Nurken]] Сізге де рақмет! Сайыс барысында қосқан ұсыныстарыңызға өте алғыс айтамын. Мақалаларды жетілдіру керектігін түсіндім. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 23:20, 2026 ж. сәуірдің 13 (+05) == Қазақша сипаттамасы == Өткен жылғы тәулік суреттерінің қазақша сипаттамаларын жазбай ақ қойсаң да болады. Себебі енді ол суреттер басты бетте көрсетілмейді. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 08:16, 2026 ж. сәуірдің 16 (+05) == Санат == Кеш жарық! Санат жасай алмасаңыз бастамаңыз, 2-3 санаттарды жойдым. Олай жасалмайды, мысал ретінде басқа санаттарды ашып көріңіз. [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:59, 2026 ж. сәуірдің 23 (+05) 4tgi8jlkty9nvuybinee0bdjtqcr6j3 3590629 3590625 2026-04-23T17:09:07Z Rasulbek Adil 176232 /* Санат */ Жауап беру 3590629 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Rasulbek Adil}} == Дереккөздер == {{жабық}} Мақалаға небір ақпарат қосқанда дереккөздерін көрсеткен жөн. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:23, 2026 ж. ақпанның 1 (+05) :Боқтық сөздер мақаласын кетіріп тастайын ба [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 18:57, 2026 ж. ақпанның 19 (+05) {{жабық-соңы}} == Дереккөздер 2 == {{жабық}} Сіздің қосып жатырғандарыңыз дұрыс емес. Алдымен басқа мақалаларға қараңызшы. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:56, 2026 ж. ақпанның 8 (+05) :Жалқаулық бетін өңдегенде неге дұрыс емес [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 19:32, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) ::Мен дұрыс жазып едім қазір [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 19:35, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) ::Осылай болуы керек: ::Қосқан ақпаратыңыз.[1] ::Ал сіз бұрынғы дереккөздер мен үлгілерді кетіріп тастап, оған қоса дереккөздерді дұрыс қоспай жатырсыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:35, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) :::Мен соны ұмытып кетіп едім [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 19:36, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) ::::Бетті өңдеуі дұрыс па әлде дереккөз дұрыс емес па қайсысы [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 19:38, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) :::::Қазір мен айтқандай қайта салып көріңізші. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:41, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) ::::::Қайта бұғаттамайсыз ба жазып көрсем [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 19:43, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) :::::::Жоқ [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:44, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) ::::::::Енді дұрыс па қарап көріңізші [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 20:30, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) :::::::::Дереккөздерін дұрыс орналастырмағансыз, басқа мақалаларды қарап көріңізші. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:40, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) ::::::::::Басқа мақаланы өңдедім қарап көресіз ба дұрыс па дереккөздер [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:01, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) :::::::::::Жаңа мақалалар өңдедім дұрыс па [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 21:26, 2026 ж. ақпанның 12 (+05) ::::::::::::Тексерілмеген мақала үлгісі жоғарда тұрғаны жақсы. Оған тиіспегеніңіз жөн. Сосын мына «Қазақстан ұлттық энциклопедиясы (ҚҰЭ): "Мораль" және "Этика" баптары, 3-том (1999), моральдық қасиеттерді ұлттық дәстүрлер контекстінде (ар, ұят, намыс) талқылайды» дереккөзі біртүрлі, дереккөз ретінде қабылданбайтын сияқты, мақаладан алып тастадым, дұрыстап қайтадан еңгізсеңіз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 22:14, 2026 ж. ақпанның 12 (+05) :::::::::::::Уикипедияда марапаттар болу үшін не істеу керек [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:47, 2026 ж. ақпанның 12 (+05) ::::::::::::::Айтасыз ба [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 23:49, 2026 ж. ақпанның 12 (+05) :::::::::::::::Еңбек етіп, жұмыстану керек. Сол кезде марапаттар болады. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:55, 2026 ж. ақпанның 12 (+05) ::::::::::::::::Тағы да мақалалар жаздым дұрыс па тексеріңізші [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:43, 2026 ж. ақпанның 13 (+05) :::::::::::::::::Дұрыс па [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 23:58, 2026 ж. ақпанның 13 (+05) ::::::::::::::::::Дереккөздері көрінбейді, басқа мақалаларды қараңыз деп қанша рет айтамын ( [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:00, 2026 ж. ақпанның 14 (+05) :::::::::::::::::::Басқа мақалаларды қарадым өзгеріс жоқ [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:06, 2026 ж. ақпанның 14 (+05) ::::::::::::::::::::Басқа мақалаларды қарадым сосын жаңа мақалалар бастадым дұрыс пв [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:37, 2026 ж. ақпанның 18 (+05) :::::::::::::::::::::Марапат болу үшін уикипедияда қанша ай белсенді болуы керек [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 18:47, 2026 ж. ақпанның 19 (+05) {{жабық-соңы}} == Батыс Қазақстан аймағында қолданылатын сөздері == Қайырлы күн! Біріншіден, тақырыптың атауы дұрыс емес, -і жалғауы артық. Екіншіден, дереккөздеріңіздің қай бетінен алдыңыз, соны көрсетіңіз. Құр кітаптың өзін салып қоймай. Дереккөздің қай бетінен алғаныңызды көрсетпесеңіз, мақала жойылады [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 00:17, 2026 ж. ақпанның 15 (+05) :Көрсетсем мақала жойылмай ма [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:53, 2026 ж. ақпанның 15 (+05) ::Менің басқа мақалаларды жазғаным дұрыс па [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:07, 2026 ж. ақпанның 15 (+05) :Perplexity ai дан [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:27, 2026 ж. ақпанның 15 (+05) ::Мақаланы өзгерткенде қай кезде жоққа шығарылады [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 20:51, 2026 ж. ақпанның 20 (+05) ::ЖИ құралдарынан алынған жауап дереккөз болып саналмайды. LLM құралдарында галлюцинация болатыны бәрін белгілі. Нақты кітаптарды, олардың бетін көрсетіңіз. Сол кезде қалады. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 05:56, 2026 ж. ақпанның 23 (+05) == Ескерту == Кеш жарық! Жоғарыда айтылған ескертулерді елемейсіз, көмектесейін десек тыңдамайсыз. Сізге дереккөздерді жөндеңіз, дереккөздерді дұрыстап қосыңыз, үлгіні төменге ысырып тастамаңыз деп айттым. Олардың ешқайсысы түзетіліп жатырған жоқ. Мақалаларыңызды тіпті жойыпта жатырған жоқпыз, сізге көп уақыт бердік. Сосын талқылау аяқталды деген үлгі тұрса ол жерге жазбаңыз! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 21:50, 2026 ж. ақпанның 23 (+05) :Дереккөздер дұрыс қостым ғой сонда да жоққа шығара бересіз [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:08, 2026 ж. ақпанның 23 (+05) ::Дұрыс үлгі қоссаңыз санатта өзі автоматты түрде шығады. Қолмен қосып жүрмейсіз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:22, 2026 ж. ақпанның 23 (+05) :::Неге жоққа шығарыла береді [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:35, 2026 ж. ақпанның 24 (+05) ::::Қазіргі өңдемелер дұрыс па мақала жазғандарымның [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 12:38, 2026 ж. ақпанның 28 (+05) :::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] Саламатсыз ба! Кешіріңіз мен беттерге мағынасыздық кірістіріп қойыппын, сізге кешірім сұраймын, сосын уикипедияның ережелерін сақтаймын, енді қайталанбайды! ескертулерді айтқаның орындаймын [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:15, 2026 ж. наурыздың 8 (+05) == Жоққа шығару == {{жабық}} @[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] саламатсыз ба! Джо байден мақаласын неге жоққа шығардыңыз [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 17:04, 2026 ж. наурыздың 9 (+05) :Мақала жақсы жазылған. 10 дереккөзі бар ақпаратты алып тастап, өзіңіз басқаша қылып жазған екенсіз. Дереккөздеріңізде күмәнді, дұрыс емес-ау. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 17:16, 2026 ж. наурыздың 9 (+05) ::Тағы мақала жазғанда дереккөздерді дұрыстап жазамын. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 17:35, 2026 ж. наурыздың 9 (+05) :::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] мақалаларға санат үлгі қоссам жоққа шығармайсыз ба [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:00, 2026 ж. наурыздың 10 (+05) ::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 23:05, 2026 ж. наурыздың 10 (+05) :::::Көріңіз, қарайық. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:06, 2026 ж. наурыздың 10 (+05) ::::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] Атырау облысы мақаласында бірдеңеден қате кетті ме [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:54, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :::::::Иә, неге бар ақпаратты алып тастап жатырсыз? Сол жерін түсінбедім. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:56, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::::::::Өзім басқаша қылып жазғым келеді,сосын бұл мәліметтерге сенімді дереккөз жоқ, егер қателеспесем [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:12, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :::::::::Жалпы ол ақпаратты мақалаларды бір шолып шығып тексеріп алсаң болады. Асығыс шешім қабылдамағаның дұрыс. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:14, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::::::::::Жарайды түсіндім. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:15, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :::::::::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] мақалада бет ақпаратты алып тастамай қалай өңдеуге болады [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 12:46, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::::::::::::Қате десеңіз алып тастасаңыз болады, ал сіз жасағандай дұрыс нәрсені алып тастап өзіңіздікін қосу біртүрлі көрінеді. Олай жасап керек емес. Қате болса түзетіп жіберіңіз. Ақпаратты алып тастамай қосымша қосуға болады ғой. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:49, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :::::::::::::Түсіндім. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 14:26, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::::::::::::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] тағы мақалаға үлгі қостым қарап жібересіз ба дұрыс па [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 15:43, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :::::::::::::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:34, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::::::::::::::::Ол үлгіні неге қостыңыз? Нені, қай мақалаларды біріктіру керек? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:35, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :::::::::::::::::Жәй қостым [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:37, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::::::::::::::::::Ондай болса өңдемең кері қайтарылды. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 17:07, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) {{жабық-соңы}} == Батыс Қазақстан аймағында қолданылатын сөздері мақаласын жою == {{жабық}} @[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]] Саламатсыз ба! Батыс Қазақстан аймағында қолданылатын сөздері мақаласын жойасыз ба әлде мақала тұра берсін ба [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:53, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :Өзіңіздің емес, қатысушының талқылауына жазыңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:55, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::Жақсы түсіндім. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:57, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) {{жабық-соңы}} == Үлгілер == Тұлғадан басқа әртүрлі үліглер бар. ''Әлмира Тұрсын'' мақаласына кинематограф үлгісін қолдану керек еді. Актриса деген үлгіні дұрыстап қойсаң, дұрыс санаттар пайда болады [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:42, 2026 ж. наурыздың 15 (+05) :@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] актрисаның атын жазу керек пе үлгі қосқанда [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 23:21, 2026 ж. наурыздың 15 (+05) ::Кеш жарық! Мсыал ретінде голливуд актерлеріне қолданған мақалаларды қарап көріңіз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:12, 2026 ж. наурыздың 18 (+05) :::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] егер дұрыс үлгі қоспаса жоққа шығарыла ма [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:51, 2026 ж. наурыздың 18 (+05) == Кері қайтарылды == Сізге берілген мәртебе біржақты қаралған. Кері қайтардым, айтқанымдай өте төмен деңгейдегі кері өзгерістер жасап жатырсыз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 01:02, 2026 ж. наурыздың 29 (+05) :@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] сіздің айтқаныңыз дұрыс бірақ мен AuroWikiBrowser мақалаларын қателерін түзеп шықтым, бірақ өзгерістер бар [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:17, 2026 ж. наурыздың 29 (+05) == Шың аты == Құрметті жолдас! Адамның Шың атын [[Үлгі:lang]] арқылы, яғни {{lang-en|Selena Gomez}} ({{lang-en арқылы), және {{lang-ru|Иван Иванович}} ({{lang-ru арқылы). [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 08:20, 2026 ж. сәуірдің 5 (+05) == Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026 == [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] Сіздің Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026 Уики-марафонында жариялаған мақалаларыңыздың ішінде тақырыпқа сәйкес келмейтін басқа елдің әйелдері жүр. Мыс: [[Лина Соломоновна Штерн]], [[Анна Александровна Немченко]], [[Людмила Михайловна Аринина]], [[Зинаида Мартыновна Портнова]], [[Кэтрин Найт (қылмыскер)]], [[Анна Юрьевна Нетребко]]. Бұл мақалалар тақырыпқа сәйкес емес.--[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 09:56, 2026 ж. сәуірдің 10 (+05) :@[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] қайырлы күн ол менің мақалаларым емес. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 11:23, 2026 ж. сәуірдің 10 (+05) :::Кешірерсің, ал мынау ше, [[Арета Луиза Франклин]], [[Дженнифер Лоуренс]], [[Селена (әнші)]].--[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 11:40, 2026 ж. сәуірдің 10 (+05) ::::@[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] иә ол менің мақалаларым [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 11:44, 2026 ж. сәуірдің 10 (+05) :@[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] Құрметті Мағыпар! Ол менің мақалаларым. Жобаның мақсатында ӘР әйел туралы жазуға болады деп тұр (''Қазақ Уикипедиясының маңыздылық критерийлеріне сай келетін кез келген әйел тұлға жайлы мақала..''). [[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026/Тізім|Жазуға болатын мақалалардың]] ішінде де солар тұр. [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 08:23, 2026 ж. сәуірдің 11 (+05) == Уикилендіру мәселесі == Кеш жарық. Сайыс барысында көрсеткен еңбегіңіз үшін алғысымды білдіремін. Бастамалар жаман емес екен. Алайда сайыс соңында ұпай алу үшін мақалаларды ([[Селена (әнші)]] сияқтысын) одан әрі жетілдіру керек. Жоғарыда айтылғандай [[:Үлгі:lang-en]] сияқты үлгі қолданып, инфобоксты мақала басында қойып, дереккөздер көрсетіп, дегендей. Өзге мақалаларды үлгіге алсаңыз үлкен көмек болады. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 22:56, 2026 ж. сәуірдің 13 (+05) :@[[Қатысушы:Nurken|Nurken]] Сізге де рақмет! Сайыс барысында қосқан ұсыныстарыңызға өте алғыс айтамын. Мақалаларды жетілдіру керектігін түсіндім. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 23:20, 2026 ж. сәуірдің 13 (+05) == Қазақша сипаттамасы == Өткен жылғы тәулік суреттерінің қазақша сипаттамаларын жазбай ақ қойсаң да болады. Себебі енді ол суреттер басты бетте көрсетілмейді. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 08:16, 2026 ж. сәуірдің 16 (+05) == Санат == Кеш жарық! Санат жасай алмасаңыз бастамаңыз, 2-3 санаттарды жойдым. Олай жасалмайды, мысал ретінде басқа санаттарды ашып көріңіз. [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:59, 2026 ж. сәуірдің 23 (+05) :Жақсы. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:09, 2026 ж. сәуірдің 23 (+05) en63dl4fh6xl401p1ckbmjmaud4v1h7 0 773158 3590760 3590081 2026-04-24T02:00:52Z RaiymbekZh 170385 3590760 wikitext text/x-wiki {{Otheruses|Ақмола апаты}} {{шатастырмаңыз|Ақмола апаты (1995){{!}}1995 жылғы Ақмола апатымен}} {{Апат|event='''Ақмоладағы көпірдің құлауы'''|title=Ақмолалық апат|дата=[[14 маусым]] (2 тамыз) [[1959]]|орны=[[Ақмола]], [[Қазақ КСР]]|қайтыс болғандар=6 (Ресми түрде) 140-тан астам (Куәгерлер бойынша)|нәтижесі=Көпірдің құлауы, жаңа көпірдің салынуы|белгілер=[[Нұрмұхамбет Қожахметов]] – сол күнгі адамдарды құтқарған, милиционер|image_name=|image= }} '''Ақмола апаты''' — [[1959 жыл]]ғы [[14 маусым]]<ref name=":2">[[iarchive:message_genprokurora_ussr_19590615|1959 жылғы 15 маусымда жазылған КСРО-ның Генералды Прокурордың хаты]]</ref> (2 тамыз) күні болған, [[Ақмола]] қаласындағы ірі апат.<ref name=":0">[https://tengrinews.kz/tv/novosti/proisshestviya/8524/ ТРАГЕДИЯ АКМОЛИНСКА]</ref> 2026 жылдың Наурыз айындағы жағдай бойынша бұл апат [[Астана]] қаласының тарихындағы ең ірі апат болып қала береді. == Көпір == {{Көпір|Көпірдің атауы=Есіл|Орны=[[Астана|Ақмола]]|Жалпы ұзындығы=132 м.|Жабылған күні=[[1959]]|Ашылған күні=[[1914]]|Материал=Ағаш|Көпір ені=2,3 м.|Қолдану аясы=Жаяу жүргіншілер жолы|Қиып өтеді=[[Есіл]] өзенің|Сурет=Bridge Yesil.jpg|Сурет атауы=Есілдің суреті (1930 жыл)}} == Оқиғалар хронологиясы == 1959 жылғы [[13 маусым]] (1 тамыз) күні – Ақмола қаласына бүкіл облыстың жастары мерекелік іс-шараларға келді. Облыстық жастар фестиваль өткен еді. Фестивальдің екінші күніне – [[14 маусым]] (2 тамыз) күні, жергілікті сағатпен 13:46-да Есіл өзені арқылы өтетін көпір жүктемені көтере алмады да, құлады. Сол күні өз жұбайымен бірге болған жалғыз милиционер – [[Нұрмұхамбет Қожахметов]] суға батып бара жатқан адамдарды құтқара бастады.<ref>[https://biography.wikireading.ru/amp5223 Көк шинель (1967)]</ref> Мұның бәрі мерекелік шаралар кезінде болғаннан, адамдар алдарындағы көпірдің қалай құлағанын бірден байқамады.<ref>[https://tengrinews.kz/article/taina-raskryta-istoriia-obruseniia-mosta-v-astane-3974/ Ақмола трагедиясының құпиясы ашылды]</ref> Ақмоланың сол жағалауына бару іс жүзінде мүмкін емес болғандықтан, жедел жәрдем көліктері мен төтенше жағдайлар қызметі тек оң жағалаудан келді.<ref name=":1">[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/strasnaia-taina-mosta-esile-stolice-etoi-tragedii-molcali-50-383858/ Ақмола трагедиясы (1959)]</ref> {{Quote|text=''…Облыстық жастар фестивалі өтіп жатқан еді. Нұрмұхамбет пен Соня фестиваль қалашығында болып, саябақта серуендеді. Үйге қайтып келе жатқанда, Есіл өзені үстіндегі көпірде қайғылы жағдай орын алды: адамдардың көптігінен көпірдің бір бөлігі опырылып түсті. Аласапыран шудан ештеңе түсіну мүмкін болмады. Адамдар суға құлап жатты. Соня да құлады. Оның жарқыраған ашық түсті көйлегі бір сәтке көзге шалынып өтті..''|sign=<small>Көк шинель</small>}} == Құпияландыру == Кеңес үкіметі мұндай апаттың үлкен мерекелер аясында болуы баспасөз үшін орынсыз болады деп шешті. Олар бұл апат туралы барлық ақпаратты құпияландырды.<ref name=":0" /> == Қайтыс болғандар == Куәгерлердің көмегімен жасалған есептеулерге сәйкес, қаза тапқандар саны шамамен 143 адамды құраған.<ref name=":1" /> 1959 жылғы 15 маусым күнгі генеральды прокурордың хаты бойынша, қаза тапқан саны – 6 адам.<ref name=":2" /> == Салдары == * 1959 жылы Ақмола жол учаскесінің бастығы [[Мельчиков]] және жол стансиясының бастығы [[Бақаев]] қылмыстық жауапкершілікке тартылды; * 1960 жылы Қазақ КСР басшысы [[Николай Беляев]] жұмыстан шығарылды; * 1961 жылы [[Нұрмұхамбет Қожахметов]] «Қызыл Жұлдыз» орденімен марапатталды; * 1963 жылы ескі көпірдің орнына жаңа [[Бетон|бетонды]] көпір салынды. == Мәдениетте == * [[1988 жыл|1988 жылы]] шыққан «[[Көк шинель]]» атты кітаптың “[[Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі (Астана)|Қожахметов көшесі]]” бөлімінде; * [[2023 жыл|2023 жылы]] «Апатты тергеулер» телесериалында “Ақмола көпірі” хиякаясында бейнеленген. == Тағы қараңыз == * [[Теміртау жұмысшыларының көтерілісі]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Апаттар]] [[Санат:Астанадағы оқиғалар]] i09t8hrm9plaego707v5f9gye4w1txa 0 773341 3590579 3571480 2026-04-23T14:57:42Z Casserium 68287 3590579 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Ұлттық құрылтай |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{байрақ|Қазақстан}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[14 маусым]] [[2022 жыл]] |ізашары1 = |ізашары2 = <!-- [[Қазақстан халық кеңесі]] --> |таратылған жылы = <!-- [[2026 жыл]] --> |ізбасары = |бағынады = |тағайындайды = |штаб-пәтері = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |басшылықтың лауазымы1 = Төрағасы |басшылықтың есімі2 = 117 |басшылықтың лауазымы2 = Мүшелер саны |басшылықтың есімі3 = [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|Мәдениет және ақпарат министрлігі]] |басшылықтың лауазымы3 = Жұмыс органы |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = https://quryltai.kz/kk/ |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Ұлттық құрылтай''' — Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы [[консультативтік-кеңесші орган]]. Органның басты мақсаты — қоғамдық бірігуді (консолидацияны) одан әрі дамыту жөніндегі идеялар мен қадамдарды тұжырымдау, сондай-ақ жалпыұлттық құндылықтарды ілгерілету. Ұлттық құрылтай өз қызметінде [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Конституция]]ны, [[Қазақстан Республикасының заңдары|заңдары]]н, Президент актілерін және тиісті Ережені басшылыққа алады. Органның шешімдері ұсынымдық сипатқа ие болғанымен, [[мемлекеттік органдар]] оларды қарауға және қабылданған шаралар туралы есеп беруге міндетті. Қажеттілігіне қарай, бірақ жылына кемінде бір рет өткізіледі. Отырыс заңды күшке ие болуы үшін мүшелердің жалпы санының кемінде жартысы қатысуы тиіс. Мемлекеттік органдар мен қоғамдық бірлестіктер Құрылтайдан түскен ұсыныстарды қарастырып, қабылданған шаралар туралы заңнамада белгіленген тәртіппен хабардар етуі тиіс. Ұлттық құрылтайдың қызметін қамтамасыз етуші жұмыс органы — [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі]].<ref>[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasy-prezidentinin-zhanyndagy-ulttyk-kuryltaydy-kuru-zhane-kazakstan-respublikasy-prezidentinin-keybir-zharlyktarynyn-kushi-zhoyyldy-dep-tanu-turaly-145458 Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Ұлттық құрылтайды құру туралы]</ref> == Тарихы == Ұлттық құрылтайды құруды Президент Қасым-Жомарт Тоқаев 2022 жылғы 16 наурызда жариялаған Қазақстан халқына Жолдауында ұсынды. Ол 2019 жылдан бастап жұмыс істеген Ұлттық қоғамдық сенім кеңесінің орнына келді.<ref>[https://egemen.kz/article/306835-prezident-ulttyq-quryltay-qurudy-usyndy Президент Ұлттық құрылтай құруды ұсынды]</ref> 2022 жылғы 14 маусымдағы Президент Жарлығымен Ұлттық құрылтай құрылды.<ref>[https://egemen.kz/article/315442-qazaqstanda-ulttyq-quryltay-quryldy Қазақстанда Ұлттық құрылтай құрылды]</ref> 2026 жылғы 20 қаңтарда соңғы отырысы өтіп, жұмысын тоқтатты.<ref name="qur5">[https://akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaevtyn-ulttyk-kuryltaydyn-besinshi-otyrysynda-soylegen-sozi-2005352 Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Ұлттық құрылтайдың бесінші отырысында сөйлеген сөзі]</ref> 2026 жылғы жаңа конституция жобасы [[Қазақстандағы референдум (2026)|конституциялық референдумда]] қолдау тапса, Ұлттық құрылтай орнына конституция деңгейінде бекітілген [[Қазақстан халық кеңесі]]н құру жоспарланған.<ref>[https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2333526-qazaqstannyng-halyq-kengesi-qurylyp-ulttyq-quryltai-men-qazaqstan-halqy-assambleiasy-taratylady/ Қазақстанның Халық кеңесі құрылып, Ұлттық құрылтай мен Қазақстан халқы ассамблеясы таратылады]</ref> === Хронологиясы === {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Реті !! Өткізілген уақыты !! Өткізілген орны !! Тақырыбы |- | I отырысы || 16 маусым 2022 || [[Жезқазған]] қаласы<ref>[https://egemen.kz/article/315249-ulttyq-quryltaydynh-tunhghysh-dgiyny-ulytauda-otedi Ұлттық құрылтайдың тұңғыш жиыны Ұлытауда өтеді]</ref> || — |- | II отырысы || 17 маусым 2023 || [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласы<ref>[https://egemen.kz/article/344351-bugin-prezidenttinh-qatysuymen-ulttyq-quryltay-otyrysy-otedi Бүгін Президенттің қатысуымен Ұлттық құрылтай отырысы өтеді]</ref> || Әділетті Қазақстан — Адал азамат |- | III отырысы || 15 наурыз 2024 || [[Атырау]] қаласы<ref>[https://egemen.kz/article/360020-prezident-ulttyq-quryltay-otetin-kundi-belgiledi Президент Ұлттық құрылтай өтетін күнді белгіледі]</ref> || Адал адам — Адал еңбек — Адал табыс |- | IV отырысы || 14 наурыз 2025 || [[Көкшетау]] қаласы<ref>[https://egemen.kz/article/383640-memleket-basshysynynh-qatysuymen-ulttyq-quryltaydynh-iv-otyrysy-otti Мемлекет басшысының қатысуымен Ұлттық құрылтайдың IV отырысы өтті]</ref> || — |- | V отырысы || 20 қаңтар 2026 || [[Қызылорда]] қаласы<ref>[https://egemen.kz/article/404399-ulttyq-quryltaydynh-v-otyrysy-qanday-maseleler-talqylanady Ұлттық құрылтайдың V отырысы: Қандай мәселелер талқыланады?]</ref> || — |} === Қабылданған шешімдер === I Ұлттық құрылтайда Президент Қ.-Ж. Тоқаев Республика күніне ұлттық мереке мәртебесін қайтаруды ұсын­ды.<ref>[https://egemen.kz/article/344232-ulysty-uyystyrghan-ulttyq-quryltay Ұлысты ұйыстырған Ұлттық құрылтай]</ref> II Ұлттық құрылтайда Президент Тоқаев «Қазақстанның Халық жазушысы» атағын қайтару туралы ұсынысты қолдады. Сондай-ақ Қатонқарағай, Марқакөл және Мақаншы аудандарын қалпына келтіру туралы шешім қабылданды.<ref>[https://egemen.kz/article/344387-prezidenttinh-ulttyq-quryltaydynh-ekinshi-otyrysynda-soylegen-sozi Президенттің Ұлттық құрылтайдың екінші отырысында сөйлеген сөзі]</ref> III Ұлттық құрылтайда Президент Тоқаев Ұлттық кітап күнін белгілеу туралы ұсынысты қолдады.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaevtyn-ulttyk-kuryltaydyn-adal-adam-adal-enbek-adal-tabys-atty-ushinshi-otyrysynda-soylegen-sozi-1525727 Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Ұлттық құрылтайдың «Адал адам – Адал еңбек – Адал табыс» атты үшінші отырысында сөйлеген сөзі]</ref> V Ұлттық құрылтайда Президент Тоқаев Парламенттік реформа жөніндегі жұмыс тобында талқыланған негізгі ұсыныстарды таныстырды. Оның ішінде жаңа бір палаталы парламент Құрылтай деп аталатынын, сонымен қатар Вице-президент лауазымы қайта енгізілетінін хабарлады. Қазақстан халқы ассамблеясы мен Ұлттық құрылтай жұмысын тәмамдайтынын айта келіп, орнына Қазақстан халық кеңесі атты жаңа мемлекеттік орган құрылатынын мәлімдеді. Конституцияның біраз бөлігі өзгеріске ұшырайтындықтан, арнайы Конституциялық комиссия құру туралы шешім қабылданды.<ref name="qur5" /> == Құрамы == === Ұлттық құрылтай басшылығы === * '''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев Қасым-Жомарт Кемелұлы]]''' – Қазақстан Республикасының Президенті, Ұлттық құрылтайдың төрағасы. * '''[[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Қарин Ерлан Тынымбайұлы]]''' – Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі, төрағаның орынбасары. * '''Жексенбай Бибігүл Нұрғалиқызы''' – ҚР Парламенті Сенатының депутаты, төрағаның орынбасары. * '''[[Аида Ғалымқызы Балаева|Балаева Аида Ғалымқызы]]''' – Қазақстан Республикасы Премьер-министрінің орынбасары — Мәдениет және ақпарат министрі, хатшы. === Ұлттық құрылтай мүшелері === # '''Айнабеков Мейрамхат Кәрібекұлы''' – Абай облысы Қоғамдық кеңесінің төрағасы. # '''Ақылбай Серік Байсейітұлы''' – «Қазақстан заңгерлер одағы» РҚБ төрағасы. # '''Алтынбеков Бекзат Құмарұлы''' – «AMANAT» партиясы Қарағанды облыстық филиалының төрағасы. # '''Арыстанбеков Қайырбек Төлендіұлы''' – Экономикалық саясат институтының президенті. # '''Әбенов Мұрат Абдуләмитұлы''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты. # '''Әбішев Ғазиз Серікұлы''' – Саяси шолушы. # '''Әлтай Аманжол Дүйсенбайұлы''' – Мәжіліс депутаты, «Айтыс ақындары мен жыршы, термешілердің халықаралық Одағы» ҚБ төрағасының бірінші орынбасары. # '''Әміртаев Азаматхан Сайлауұлы''' – «Baytaq» партиясының төрағасы. # '''Әскеров Эмин Халилұлы''' – ҚР Әлеуметтік инноваторлар қауымдастығының президенті, «Green Tal» жобасының негізін қалаушы. # '''Әубәкіров Тоқтар Оңғарбайұлы''' – Ғарышкер, Халық қаһарманы. # '''Әуесбаев Нұрлан Сатыбалдыұлы''' – ҚР Парламент Мәжілісінің депутаты. # '''Әшімбаев Данияр Рахманұлы''' – Саясаттанушы. # '''Әшімжанов Жанарбек Садықанұлы''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты. # '''Байрамуков Ислам Ильясович''' – «Республикалық спорт колледжі» РМҚК директоры. # '''Байсақова Зүлфия Мұхамедбекқызы''' – Алматы қаласы Қоғамдық кеңесінің мүшесі, «Дағдарыс орталықтарының одағы» ЗТБ төрайымы. # '''Байтуов Біржан Ғаниұлы''' – Шымкент қаласы Қоғамдық кеңесінің мүшесі. # '''Бапи Ермұрат Сейтқазыұлы''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты. # '''Басин Вадим Борисович''' – Қазақстанның Еңбек Ері, "QARMET" АҚ бас директоры. # '''Баталов Райымбек Әнуарұлы''' – «Атамекен» ұлттық кәсіпкерлер палатасының басқарма төрағасы. # '''Башимов Марат Советұлы''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты. # '''Бәйменов Әлихан Мухамедияұлы''' – Мемлекеттік қызмет саласындағы өңірлік хабтың басқарушы комитетінің төрағасы. # '''Бексейітова Бақыт Мақанқызы''' – Павлодар облысы қоғамдық кеңесінің мүшесі. # '''Бектұрғанов Серік Шыңғысұлы''' – Қостанай облысы Қоғамдық кеңесінің мүшесі. # '''Больгерт Евгений Андреевич''' – ҚР Парламенті Сенатының депутаты. # '''Борашов Раббым Байбозұлы''' – Маңғыстау облысы Қоғамдық кеңесінің мүшесі, дара кәсіпкер. # '''Буларов Лугмар Харкиевич''' – ҚХА мүшесі, Жамбыл облыстық мәслихатының депутаты. # '''Бүкіров Төлеген Нұрмағанбетұлы''' – Жезқазған қаласы Қоғамдық кеңесінің мүшесі. # '''Газдиева Белла Асланбековна''' – Ақмола облысы Қоғамдық кеңесінің мүшесі, Мемлекеттік басқару академиясы Ақмола филиалының директоры. # '''Гаипов Зулфухар Сұлтанұлы''' – Астана қаласы Қоғамдық кеңесінің төрағасы, Мемлекеттік басқару академиясы Басқару институтының директоры. # '''Гринько Кристина''' – Тележүргізуші, «Азаттық рухы» ақпараттық агенттігінің журналисі. # '''Ғұбайдуллин Бауыржан Файзоллаұлы''' – Батыс Қазақстан облысы Қоғамдық кеңесінің мүшесі, Жазушылар одағының мүшесі. # '''Дандығараева Бибігүл''' – «Таңбалы» мемлекеттік тарихи-мәдени және табиғи музей-қорығының директоры. # '''Дәуіталиев Қазыбек Нұрсейітұлы''' – Алматы облысы Қоғамдық кеңесінің мүшесі. # '''Дәулеталин Сатыбалды Телағысұлы''' – ҚР Кәсіподақтар федерациясының төрағасы. # '''Дәулетбаева Әйгерім Маратбекқызы''' – Жамбыл облысы Қоғамдық кеңесінің мүшесі, «Жастар мүгедектер одағы» облыстық ҚБ төрағасы. # '''Дементьева Наталья Григорьевна''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты. # '''Дулатбеков Нұрлан Орынбасарұлы''' – Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды университетінің ректоры. # '''Егізбаев Серік Рахметоллаұлы''' – «Ауыл» партиясының төрағасы, ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты. # '''Ерсайынұлы Уайс''' – Қоғам қайраткері, Ақтау қаласы мәслихатының депутаты. # '''Ертісбаев Ермұхамет Қабиденұлы''' – Қазақстан халық партиясының төрағасы. # '''Жақанов Илья Жақанұлы''' – Композитор, жазушы, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері. # '''Жаманқұлова Қарлығаш Қалибекқызы''' – «Әділ сөз» сөз бостандығын қорғау халықаралық қорының президенті. # '''Жаңбыршин Еділ Терекбайұлы''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты. # '''Жұмаділдаев Асқар Серқұлұлы''' – Математик ғалым, ҚР Ұлттық ғылым академиясының вице-президенті. # '''Жылқышиев Байділда''' – Түркістан облысы Қоғамдық кеңесінің төрағасы. # '''Зәкиева Динара Болатқызы''' – ҚР Бала құқықтары жөніндегі уәкіл. # '''Избасов Максим Шафихұлы''' – Атырау облысы Қоғамдық кеңесінің мүшесі, мұнай-газ кешенінің ардагері. # '''Илеуова Гүлмира Тоқшалыққызы''' – «Стратегия» әлеуметтік және саяси зерттеулер орталығы» ҚҚ жетекшісі. # '''Ізмұхамбетов Бақтықожа Салахатдинұлы''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты. # '''Кенжеханұлы Рауан''' – «Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы» ҚБ президенті. # '''Көпжасарұлы Ерқанат''' – «Qazaqstan» телерадиокорпорациясының журналисі, тележүргізуші. # '''Кузовлева Ольга Григорьевна''' – Шығыс Қазақстан облысы қоғамдық кеңесінің мүшесі. # '''Күрішбаев Ақылбек Қажығұлұлы''' – ҚР Ұлттық ғылым академиясының президенті. # '''Қадыр Раиса Сайран''' – Баспагер. # '''Қадыров Данияр Рамазанұлы''' – «Отандастар» қорының президенті. # '''Қайдарова Диляра Радикқызы''' – Қазақ онкология және радиология ҒЗИ директоры, ҚР онкологтары қауымдастығының президенті. # '''Қалиев Талғат Бегімұлы''' – Саясаттанушы. # '''Қамзабекұлы Диқан''' – "Egemen Qazaqstan" басылымының бас директоры, ҚР ҰҒА академигі. # '''Қарабасова Лаура Шапайқызы''' – Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе мемлекеттік университетінің ректоры. # '''Қожахметова Ләззат Таймырқызы''' – Қарағанды облысы Қоғамдық кеңесінің мүшесі, «Talbesik» көпбалалы аналар одағы» ҚБ жетекшісі. # '''Қошанов Ерлан Жақанұлы''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің Төрағасы, «AMANAT» партиясының төрағасы. # '''Құлекеев Жақсыбек Әбдірахметұлы''' – Қолданбалы экономика зерттеулері орталығының ғылыми жетекшісі. # '''Құлжанов Мақсұт Кәрімұлы''' – «Республикалық медициналық палата» ҚБ басқарма төрағасы. # '''Құлкенов Мереке Әбдешұлы''' – «Қазақстан жазушылар одағы» РҚБ төрағасы. # '''Құрманәлиев Кәрімбек Арыстанбекұлы''' – Филология ғылымдарының докторы, профессор, ҚР ҰҒА толық мүшесі. # '''Қыдырәлі Дархан Қуандықұлы''' – ҚР Парламенті Сенатының депутаты. # '''Қыдырбаева Дания Сәлімбайқызы''' – Жетісу облысы қоғамдық кеңесінің мүшесі. # '''Мамбетбай Қайрат Жолдыбайұлы''' – Қоғам қайраткері, дінтанушы. # '''Мурадов Ахмет Сейдарахманович''' – «Вайнах» қауымдастығының тең төрағасы. # '''Мұстафина Әлия Құсайынқызы''' – ҚР Президенті Архивінің директоры. # '''Нурумов Шаймардан Усаинович''' – Қазақстан ұйғырларының республикалық этномәдени орталығының төрағасы. # '''Нұрғазиева Бану Ғаниқызы''' – Қазақстан Азаматтық альянсының президенті. # '''Нұржан Светқали Сабырғалиұлы''' – Ақын, филолог. # '''Нұрмұхамедов Бөріхан Жолбарысұлы''' – Саясаттанушы. # '''Нұров Қанат Ілияұлы''' – Қазақстан кәсіпкерлерінің құқықтарын қорғау жөніндегі уәкіл. # '''Нұртаза Самат Русланұлы''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты. # '''Омарбекова Жанат Әнуарбекқызы''' – Қазақстан мүгедектер конфедерациясының төрағасы. # '''Омарова Айман Мұратқызы''' – Адвокат, «Құқық қорғаушылар» қоғамдық қорының тең құрылтайшысы. # '''Павленко Дмитрий Иванович''' – Қостанай автомобиль көлігі колледжінің басшысы. # '''Палинка Надежда Викторовна''' – «Aзаттық рухы» агенттігінің тілшісі. # '''Перуашев Азат Тұрлыбекұлы''' – «Ақ жол» партиясының төрағасы, Мәжілістегі фракция жетекшісі. # '''Пириев Аскер Аллавердиевич''' – «Ахыска» түрік этномәдени орталығы» РҚБ Астана қаласы филиалының төрағасы. # '''Пономарев Сергей Михайлович''' – Мәжіліс депутаты. # '''Пулатов Шерзод Аббозович''' – Астана қаласы «Өзбек этномәдени орталығы» ҚБ төрағасы. # '''Рау Альберт Павлович''' – ҚР Парламенті Мәжілісі Төрағасының орынбасары. # '''Рожин Максим Николаевич''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты. # '''Рысмамбетов Расул Ибрагимұлы''' – Қаржыгер, NAC Analytica төрағасы. # '''Сабильянов Нұртай Салихұлы''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты. # '''Саиров Ерлан Бияхметұлы''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты. # '''Сарым Айдос Әміроллаұлы''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты. # '''Сатыбалды Азамат''' – Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, актер. # '''Сахариянов Қанат Ақылбайұлы''' – «Media Holding «Atameken Business» ЖШС бас директоры. # '''Сәбден Оразалы Сәбденұлы''' – Қоғам қайраткері, экономика ғылымдарының докторы. # '''Сәбитова Айнұр Әлімханқызы''' – «Жақсылық акселераторы: Ізгілік елшісі» ұлттық еріктілер қозғалысы» ҚБ жетекшісі. # '''Сүлеймен Олжас Серікбайұлы''' – Жастар саясаты жөніндегі кеңестің хатшысы, Team Qazaqstan жобасының жетекшісі. # '''Сүлейменова Айсұлу Қанатқызы''' – Пара жеңіл атлетикадан спортшы. # '''Сүлейменова Жұлдыз Досбергенқызы''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты. # '''Сұраған Дурвудхан''' – Математик, ҚР Президентінің жанындағы ҰҒА академигі. # '''Талаева Тәттігүл Жақсыбайқызы''' – Ақтөбе облысы Қоғамдық кеңесінің төрағасы, «Тандем» телерадиокешені» ЖШС бас директоры. # '''Танысбай Ләззат Мұратқызы''' – «Еуразия» бірінші арнасының» бас директоры. # '''Тау Сырымбек''' – «Respublica» партиясының тең төрағасы, «DACO-MOTORS» ЖШС директоры. # '''Толықбай Мақсат Мәлікұлы''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты. # '''Түймебаев Жансейіт Қансейітұлы''' – Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің ректоры. # '''Тұрсынғожаев Қайсар Болатбайұлы''' – Білім беру мәселелері бойынша сарапшы. # '''Усанова Руфина Касымовна''' – «Туған тел» Алматы облыстық татар мәдени орталығы» ҚБ төрағасы. # '''Фазылжанова Анар Мұратқызы''' – А.Байтұрсынов атындағы Тіл білімі институтының директоры. # '''Худяков Сергей Герольдович''' – Солтүстік Қазақстан облысы Қоғамдық кеңесінің мүшесі. # '''Чеботарев Андрей Евгеньевич''' – «Альтернатива» өзекті зерттеулер орталығының директоры. # '''Шағыртаев Имамзада Қуанышбайұлы''' – Қазақстанның Еңбек Ері, Қызылорда облысы қоғамдық кеңесінің мүшесі. # '''Шаталов Никита Сергеевич''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты. # '''Шашкова Любовь Константиновна''' – Ақын, аудармашы, әдебиет сыншысы. # '''Шибұтов Марат Мақсұмұлы''' – Алматы қаласы Қоғамдық кеңесінің мүшесі, саясаттанушы. # '''Шин Юрий Германович''' – Қазақстан халқы Ассамблеясының мүшесі. # '''Шұқыжанова Алма Сайдахметқызы''' – Қазақстанның Еңбек Ері, Семей қаласындағы №7 мектеп-лицейінің мұғалімі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан президенті жанындағы кеңесші органдар]] qvwkmchiiess1j7olbuaayx8cdkcmu0 3590581 3590579 2026-04-23T14:59:40Z Casserium 68287 3590581 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Ұлттық құрылтай |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{байрақ|Қазақстан}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[14 маусым]] [[2022 жыл]] |ізашары1 = [[Ұлттық қоғамдық сенім кеңесі]] |ізашары2 = |таратылған жылы = <!-- [[2026 жыл]] --> |ізбасары = <!-- [[Қазақстан халық кеңесі]] --> |бағынады = |тағайындайды = |штаб-пәтері = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |басшылықтың лауазымы1 = Төрағасы |басшылықтың есімі2 = 117 |басшылықтың лауазымы2 = Мүшелер саны |басшылықтың есімі3 = [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|Мәдениет және ақпарат министрлігі]] |басшылықтың лауазымы3 = Жұмыс органы |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = https://quryltai.kz/kk/ |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Ұлттық құрылтай''' — Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы [[консультативтік-кеңесші орган]]. Органның басты мақсаты — қоғамдық бірігуді (консолидацияны) одан әрі дамыту жөніндегі идеялар мен қадамдарды тұжырымдау, сондай-ақ жалпыұлттық құндылықтарды ілгерілету. Ұлттық құрылтай өз қызметінде [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Конституция]]ны, [[Қазақстан Республикасының заңдары|заңдары]]н, Президент актілерін және тиісті Ережені басшылыққа алады. Органның шешімдері ұсынымдық сипатқа ие болғанымен, [[мемлекеттік органдар]] оларды қарауға және қабылданған шаралар туралы есеп беруге міндетті. Қажеттілігіне қарай, бірақ жылына кемінде бір рет өткізіледі. Отырыс заңды күшке ие болуы үшін мүшелердің жалпы санының кемінде жартысы қатысуы тиіс. Мемлекеттік органдар мен қоғамдық бірлестіктер Құрылтайдан түскен ұсыныстарды қарастырып, қабылданған шаралар туралы заңнамада белгіленген тәртіппен хабардар етуі тиіс. Ұлттық құрылтайдың қызметін қамтамасыз етуші жұмыс органы — [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі]].<ref>[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasy-prezidentinin-zhanyndagy-ulttyk-kuryltaydy-kuru-zhane-kazakstan-respublikasy-prezidentinin-keybir-zharlyktarynyn-kushi-zhoyyldy-dep-tanu-turaly-145458 Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Ұлттық құрылтайды құру туралы]</ref> == Тарихы == Ұлттық құрылтайды құруды Президент Қасым-Жомарт Тоқаев 2022 жылғы 16 наурызда жариялаған Қазақстан халқына Жолдауында ұсынды. Ол 2019 жылдан бастап жұмыс істеген Ұлттық қоғамдық сенім кеңесінің орнына келді.<ref>[https://egemen.kz/article/306835-prezident-ulttyq-quryltay-qurudy-usyndy Президент Ұлттық құрылтай құруды ұсынды]</ref> 2022 жылғы 14 маусымдағы Президент Жарлығымен Ұлттық құрылтай құрылды.<ref>[https://egemen.kz/article/315442-qazaqstanda-ulttyq-quryltay-quryldy Қазақстанда Ұлттық құрылтай құрылды]</ref> 2026 жылғы 20 қаңтарда соңғы отырысы өтіп, жұмысын тоқтатты.<ref name="qur5">[https://akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaevtyn-ulttyk-kuryltaydyn-besinshi-otyrysynda-soylegen-sozi-2005352 Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Ұлттық құрылтайдың бесінші отырысында сөйлеген сөзі]</ref> 2026 жылғы жаңа конституция жобасы [[Қазақстандағы референдум (2026)|конституциялық референдумда]] қолдау тапса, Ұлттық құрылтай орнына конституция деңгейінде бекітілген [[Қазақстан халық кеңесі]]н құру жоспарланған.<ref>[https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2333526-qazaqstannyng-halyq-kengesi-qurylyp-ulttyq-quryltai-men-qazaqstan-halqy-assambleiasy-taratylady/ Қазақстанның Халық кеңесі құрылып, Ұлттық құрылтай мен Қазақстан халқы ассамблеясы таратылады]</ref> === Хронологиясы === {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Реті !! Өткізілген уақыты !! Өткізілген орны !! Тақырыбы |- | I отырысы || 16 маусым 2022 || [[Жезқазған]] қаласы<ref>[https://egemen.kz/article/315249-ulttyq-quryltaydynh-tunhghysh-dgiyny-ulytauda-otedi Ұлттық құрылтайдың тұңғыш жиыны Ұлытауда өтеді]</ref> || — |- | II отырысы || 17 маусым 2023 || [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласы<ref>[https://egemen.kz/article/344351-bugin-prezidenttinh-qatysuymen-ulttyq-quryltay-otyrysy-otedi Бүгін Президенттің қатысуымен Ұлттық құрылтай отырысы өтеді]</ref> || Әділетті Қазақстан — Адал азамат |- | III отырысы || 15 наурыз 2024 || [[Атырау]] қаласы<ref>[https://egemen.kz/article/360020-prezident-ulttyq-quryltay-otetin-kundi-belgiledi Президент Ұлттық құрылтай өтетін күнді белгіледі]</ref> || Адал адам — Адал еңбек — Адал табыс |- | IV отырысы || 14 наурыз 2025 || [[Көкшетау]] қаласы<ref>[https://egemen.kz/article/383640-memleket-basshysynynh-qatysuymen-ulttyq-quryltaydynh-iv-otyrysy-otti Мемлекет басшысының қатысуымен Ұлттық құрылтайдың IV отырысы өтті]</ref> || — |- | V отырысы || 20 қаңтар 2026 || [[Қызылорда]] қаласы<ref>[https://egemen.kz/article/404399-ulttyq-quryltaydynh-v-otyrysy-qanday-maseleler-talqylanady Ұлттық құрылтайдың V отырысы: Қандай мәселелер талқыланады?]</ref> || — |} === Қабылданған шешімдер === I Ұлттық құрылтайда Президент Қ.-Ж. Тоқаев Республика күніне ұлттық мереке мәртебесін қайтаруды ұсын­ды.<ref>[https://egemen.kz/article/344232-ulysty-uyystyrghan-ulttyq-quryltay Ұлысты ұйыстырған Ұлттық құрылтай]</ref> II Ұлттық құрылтайда Президент Тоқаев «Қазақстанның Халық жазушысы» атағын қайтару туралы ұсынысты қолдады. Сондай-ақ Қатонқарағай, Марқакөл және Мақаншы аудандарын қалпына келтіру туралы шешім қабылданды.<ref>[https://egemen.kz/article/344387-prezidenttinh-ulttyq-quryltaydynh-ekinshi-otyrysynda-soylegen-sozi Президенттің Ұлттық құрылтайдың екінші отырысында сөйлеген сөзі]</ref> III Ұлттық құрылтайда Президент Тоқаев Ұлттық кітап күнін белгілеу туралы ұсынысты қолдады.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaevtyn-ulttyk-kuryltaydyn-adal-adam-adal-enbek-adal-tabys-atty-ushinshi-otyrysynda-soylegen-sozi-1525727 Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Ұлттық құрылтайдың «Адал адам – Адал еңбек – Адал табыс» атты үшінші отырысында сөйлеген сөзі]</ref> V Ұлттық құрылтайда Президент Тоқаев Парламенттік реформа жөніндегі жұмыс тобында талқыланған негізгі ұсыныстарды таныстырды. Оның ішінде жаңа бір палаталы парламент Құрылтай деп аталатынын, сонымен қатар Вице-президент лауазымы қайта енгізілетінін хабарлады. Қазақстан халқы ассамблеясы мен Ұлттық құрылтай жұмысын тәмамдайтынын айта келіп, орнына Қазақстан халық кеңесі атты жаңа мемлекеттік орган құрылатынын мәлімдеді. Конституцияның біраз бөлігі өзгеріске ұшырайтындықтан, арнайы Конституциялық комиссия құру туралы шешім қабылданды.<ref name="qur5" /> == Құрамы == === Ұлттық құрылтай басшылығы === * '''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев Қасым-Жомарт Кемелұлы]]''' – Қазақстан Республикасының Президенті, Ұлттық құрылтайдың төрағасы. * '''[[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Қарин Ерлан Тынымбайұлы]]''' – Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі, төрағаның орынбасары. * '''Жексенбай Бибігүл Нұрғалиқызы''' – ҚР Парламенті Сенатының депутаты, төрағаның орынбасары. * '''[[Аида Ғалымқызы Балаева|Балаева Аида Ғалымқызы]]''' – Қазақстан Республикасы Премьер-министрінің орынбасары — Мәдениет және ақпарат министрі, хатшы. === Ұлттық құрылтай мүшелері === # '''Айнабеков Мейрамхат Кәрібекұлы''' – Абай облысы Қоғамдық кеңесінің төрағасы. # '''Ақылбай Серік Байсейітұлы''' – «Қазақстан заңгерлер одағы» РҚБ төрағасы. # '''Алтынбеков Бекзат Құмарұлы''' – «AMANAT» партиясы Қарағанды облыстық филиалының төрағасы. # '''Арыстанбеков Қайырбек Төлендіұлы''' – Экономикалық саясат институтының президенті. # '''Әбенов Мұрат Абдуләмитұлы''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты. # '''Әбішев Ғазиз Серікұлы''' – Саяси шолушы. # '''Әлтай Аманжол Дүйсенбайұлы''' – Мәжіліс депутаты, «Айтыс ақындары мен жыршы, термешілердің халықаралық Одағы» ҚБ төрағасының бірінші орынбасары. # '''Әміртаев Азаматхан Сайлауұлы''' – «Baytaq» партиясының төрағасы. # '''Әскеров Эмин Халилұлы''' – ҚР Әлеуметтік инноваторлар қауымдастығының президенті, «Green Tal» жобасының негізін қалаушы. # '''Әубәкіров Тоқтар Оңғарбайұлы''' – Ғарышкер, Халық қаһарманы. # '''Әуесбаев Нұрлан Сатыбалдыұлы''' – ҚР Парламент Мәжілісінің депутаты. # '''Әшімбаев Данияр Рахманұлы''' – Саясаттанушы. # '''Әшімжанов Жанарбек Садықанұлы''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты. # '''Байрамуков Ислам Ильясович''' – «Республикалық спорт колледжі» РМҚК директоры. # '''Байсақова Зүлфия Мұхамедбекқызы''' – Алматы қаласы Қоғамдық кеңесінің мүшесі, «Дағдарыс орталықтарының одағы» ЗТБ төрайымы. # '''Байтуов Біржан Ғаниұлы''' – Шымкент қаласы Қоғамдық кеңесінің мүшесі. # '''Бапи Ермұрат Сейтқазыұлы''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты. # '''Басин Вадим Борисович''' – Қазақстанның Еңбек Ері, "QARMET" АҚ бас директоры. # '''Баталов Райымбек Әнуарұлы''' – «Атамекен» ұлттық кәсіпкерлер палатасының басқарма төрағасы. # '''Башимов Марат Советұлы''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты. # '''Бәйменов Әлихан Мухамедияұлы''' – Мемлекеттік қызмет саласындағы өңірлік хабтың басқарушы комитетінің төрағасы. # '''Бексейітова Бақыт Мақанқызы''' – Павлодар облысы қоғамдық кеңесінің мүшесі. # '''Бектұрғанов Серік Шыңғысұлы''' – Қостанай облысы Қоғамдық кеңесінің мүшесі. # '''Больгерт Евгений Андреевич''' – ҚР Парламенті Сенатының депутаты. # '''Борашов Раббым Байбозұлы''' – Маңғыстау облысы Қоғамдық кеңесінің мүшесі, дара кәсіпкер. # '''Буларов Лугмар Харкиевич''' – ҚХА мүшесі, Жамбыл облыстық мәслихатының депутаты. # '''Бүкіров Төлеген Нұрмағанбетұлы''' – Жезқазған қаласы Қоғамдық кеңесінің мүшесі. # '''Газдиева Белла Асланбековна''' – Ақмола облысы Қоғамдық кеңесінің мүшесі, Мемлекеттік басқару академиясы Ақмола филиалының директоры. # '''Гаипов Зулфухар Сұлтанұлы''' – Астана қаласы Қоғамдық кеңесінің төрағасы, Мемлекеттік басқару академиясы Басқару институтының директоры. # '''Гринько Кристина''' – Тележүргізуші, «Азаттық рухы» ақпараттық агенттігінің журналисі. # '''Ғұбайдуллин Бауыржан Файзоллаұлы''' – Батыс Қазақстан облысы Қоғамдық кеңесінің мүшесі, Жазушылар одағының мүшесі. # '''Дандығараева Бибігүл''' – «Таңбалы» мемлекеттік тарихи-мәдени және табиғи музей-қорығының директоры. # '''Дәуіталиев Қазыбек Нұрсейітұлы''' – Алматы облысы Қоғамдық кеңесінің мүшесі. # '''Дәулеталин Сатыбалды Телағысұлы''' – ҚР Кәсіподақтар федерациясының төрағасы. # '''Дәулетбаева Әйгерім Маратбекқызы''' – Жамбыл облысы Қоғамдық кеңесінің мүшесі, «Жастар мүгедектер одағы» облыстық ҚБ төрағасы. # '''Дементьева Наталья Григорьевна''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты. # '''Дулатбеков Нұрлан Орынбасарұлы''' – Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды университетінің ректоры. # '''Егізбаев Серік Рахметоллаұлы''' – «Ауыл» партиясының төрағасы, ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты. # '''Ерсайынұлы Уайс''' – Қоғам қайраткері, Ақтау қаласы мәслихатының депутаты. # '''Ертісбаев Ермұхамет Қабиденұлы''' – Қазақстан халық партиясының төрағасы. # '''Жақанов Илья Жақанұлы''' – Композитор, жазушы, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері. # '''Жаманқұлова Қарлығаш Қалибекқызы''' – «Әділ сөз» сөз бостандығын қорғау халықаралық қорының президенті. # '''Жаңбыршин Еділ Терекбайұлы''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты. # '''Жұмаділдаев Асқар Серқұлұлы''' – Математик ғалым, ҚР Ұлттық ғылым академиясының вице-президенті. # '''Жылқышиев Байділда''' – Түркістан облысы Қоғамдық кеңесінің төрағасы. # '''Зәкиева Динара Болатқызы''' – ҚР Бала құқықтары жөніндегі уәкіл. # '''Избасов Максим Шафихұлы''' – Атырау облысы Қоғамдық кеңесінің мүшесі, мұнай-газ кешенінің ардагері. # '''Илеуова Гүлмира Тоқшалыққызы''' – «Стратегия» әлеуметтік және саяси зерттеулер орталығы» ҚҚ жетекшісі. # '''Ізмұхамбетов Бақтықожа Салахатдинұлы''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты. # '''Кенжеханұлы Рауан''' – «Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы» ҚБ президенті. # '''Көпжасарұлы Ерқанат''' – «Qazaqstan» телерадиокорпорациясының журналисі, тележүргізуші. # '''Кузовлева Ольга Григорьевна''' – Шығыс Қазақстан облысы қоғамдық кеңесінің мүшесі. # '''Күрішбаев Ақылбек Қажығұлұлы''' – ҚР Ұлттық ғылым академиясының президенті. # '''Қадыр Раиса Сайран''' – Баспагер. # '''Қадыров Данияр Рамазанұлы''' – «Отандастар» қорының президенті. # '''Қайдарова Диляра Радикқызы''' – Қазақ онкология және радиология ҒЗИ директоры, ҚР онкологтары қауымдастығының президенті. # '''Қалиев Талғат Бегімұлы''' – Саясаттанушы. # '''Қамзабекұлы Диқан''' – "Egemen Qazaqstan" басылымының бас директоры, ҚР ҰҒА академигі. # '''Қарабасова Лаура Шапайқызы''' – Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе мемлекеттік университетінің ректоры. # '''Қожахметова Ләззат Таймырқызы''' – Қарағанды облысы Қоғамдық кеңесінің мүшесі, «Talbesik» көпбалалы аналар одағы» ҚБ жетекшісі. # '''Қошанов Ерлан Жақанұлы''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің Төрағасы, «AMANAT» партиясының төрағасы. # '''Құлекеев Жақсыбек Әбдірахметұлы''' – Қолданбалы экономика зерттеулері орталығының ғылыми жетекшісі. # '''Құлжанов Мақсұт Кәрімұлы''' – «Республикалық медициналық палата» ҚБ басқарма төрағасы. # '''Құлкенов Мереке Әбдешұлы''' – «Қазақстан жазушылар одағы» РҚБ төрағасы. # '''Құрманәлиев Кәрімбек Арыстанбекұлы''' – Филология ғылымдарының докторы, профессор, ҚР ҰҒА толық мүшесі. # '''Қыдырәлі Дархан Қуандықұлы''' – ҚР Парламенті Сенатының депутаты. # '''Қыдырбаева Дания Сәлімбайқызы''' – Жетісу облысы қоғамдық кеңесінің мүшесі. # '''Мамбетбай Қайрат Жолдыбайұлы''' – Қоғам қайраткері, дінтанушы. # '''Мурадов Ахмет Сейдарахманович''' – «Вайнах» қауымдастығының тең төрағасы. # '''Мұстафина Әлия Құсайынқызы''' – ҚР Президенті Архивінің директоры. # '''Нурумов Шаймардан Усаинович''' – Қазақстан ұйғырларының республикалық этномәдени орталығының төрағасы. # '''Нұрғазиева Бану Ғаниқызы''' – Қазақстан Азаматтық альянсының президенті. # '''Нұржан Светқали Сабырғалиұлы''' – Ақын, филолог. # '''Нұрмұхамедов Бөріхан Жолбарысұлы''' – Саясаттанушы. # '''Нұров Қанат Ілияұлы''' – Қазақстан кәсіпкерлерінің құқықтарын қорғау жөніндегі уәкіл. # '''Нұртаза Самат Русланұлы''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты. # '''Омарбекова Жанат Әнуарбекқызы''' – Қазақстан мүгедектер конфедерациясының төрағасы. # '''Омарова Айман Мұратқызы''' – Адвокат, «Құқық қорғаушылар» қоғамдық қорының тең құрылтайшысы. # '''Павленко Дмитрий Иванович''' – Қостанай автомобиль көлігі колледжінің басшысы. # '''Палинка Надежда Викторовна''' – «Aзаттық рухы» агенттігінің тілшісі. # '''Перуашев Азат Тұрлыбекұлы''' – «Ақ жол» партиясының төрағасы, Мәжілістегі фракция жетекшісі. # '''Пириев Аскер Аллавердиевич''' – «Ахыска» түрік этномәдени орталығы» РҚБ Астана қаласы филиалының төрағасы. # '''Пономарев Сергей Михайлович''' – Мәжіліс депутаты. # '''Пулатов Шерзод Аббозович''' – Астана қаласы «Өзбек этномәдени орталығы» ҚБ төрағасы. # '''Рау Альберт Павлович''' – ҚР Парламенті Мәжілісі Төрағасының орынбасары. # '''Рожин Максим Николаевич''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты. # '''Рысмамбетов Расул Ибрагимұлы''' – Қаржыгер, NAC Analytica төрағасы. # '''Сабильянов Нұртай Салихұлы''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты. # '''Саиров Ерлан Бияхметұлы''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты. # '''Сарым Айдос Әміроллаұлы''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты. # '''Сатыбалды Азамат''' – Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, актер. # '''Сахариянов Қанат Ақылбайұлы''' – «Media Holding «Atameken Business» ЖШС бас директоры. # '''Сәбден Оразалы Сәбденұлы''' – Қоғам қайраткері, экономика ғылымдарының докторы. # '''Сәбитова Айнұр Әлімханқызы''' – «Жақсылық акселераторы: Ізгілік елшісі» ұлттық еріктілер қозғалысы» ҚБ жетекшісі. # '''Сүлеймен Олжас Серікбайұлы''' – Жастар саясаты жөніндегі кеңестің хатшысы, Team Qazaqstan жобасының жетекшісі. # '''Сүлейменова Айсұлу Қанатқызы''' – Пара жеңіл атлетикадан спортшы. # '''Сүлейменова Жұлдыз Досбергенқызы''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты. # '''Сұраған Дурвудхан''' – Математик, ҚР Президентінің жанындағы ҰҒА академигі. # '''Талаева Тәттігүл Жақсыбайқызы''' – Ақтөбе облысы Қоғамдық кеңесінің төрағасы, «Тандем» телерадиокешені» ЖШС бас директоры. # '''Танысбай Ләззат Мұратқызы''' – «Еуразия» бірінші арнасының» бас директоры. # '''Тау Сырымбек''' – «Respublica» партиясының тең төрағасы, «DACO-MOTORS» ЖШС директоры. # '''Толықбай Мақсат Мәлікұлы''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты. # '''Түймебаев Жансейіт Қансейітұлы''' – Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің ректоры. # '''Тұрсынғожаев Қайсар Болатбайұлы''' – Білім беру мәселелері бойынша сарапшы. # '''Усанова Руфина Касымовна''' – «Туған тел» Алматы облыстық татар мәдени орталығы» ҚБ төрағасы. # '''Фазылжанова Анар Мұратқызы''' – А.Байтұрсынов атындағы Тіл білімі институтының директоры. # '''Худяков Сергей Герольдович''' – Солтүстік Қазақстан облысы Қоғамдық кеңесінің мүшесі. # '''Чеботарев Андрей Евгеньевич''' – «Альтернатива» өзекті зерттеулер орталығының директоры. # '''Шағыртаев Имамзада Қуанышбайұлы''' – Қазақстанның Еңбек Ері, Қызылорда облысы қоғамдық кеңесінің мүшесі. # '''Шаталов Никита Сергеевич''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты. # '''Шашкова Любовь Константиновна''' – Ақын, аудармашы, әдебиет сыншысы. # '''Шибұтов Марат Мақсұмұлы''' – Алматы қаласы Қоғамдық кеңесінің мүшесі, саясаттанушы. # '''Шин Юрий Германович''' – Қазақстан халқы Ассамблеясының мүшесі. # '''Шұқыжанова Алма Сайдахметқызы''' – Қазақстанның Еңбек Ері, Семей қаласындағы №7 мектеп-лицейінің мұғалімі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан президенті жанындағы кеңесші органдар]] h3uxwjk7toyilab5pz7v4shye9ppikq 4 775564 3590646 3590095 2026-04-23T17:48:21Z Kasymov 10777 3590646 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !N !Бет !Қаралу саны (соңғы 30 күнде) !Қаралу саны (соңғы 90 күнде) !Қаралу саны (бір жылда) |- |1 |[[Басты бет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 46513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 111608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 361488] |- |2 |[[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 5995] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 30361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 61156] |- |3 |[[Арнайы:Іздеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 12381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 43536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 286003] |- |4 |[[Наурыз мейрамы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 3368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 22127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 30867] |- |5 |[[Абай Құнанбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 28486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 67124] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 296389] |- |6 |[[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 13971] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 38274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 74568] |- |7 |[[Ахмет Байтұрсынұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 33567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 129088] |- |8 |[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6936] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 21582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 61979] |- |9 |[[Ыбырай Алтынсарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 12751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 41715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 121006] |- |10 |[[:Сурет:SB - Kazakh woman on horse.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 10635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 14688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 14727] |- |11 |[[Бауыржан Момышұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 35201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 131877] |- |12 |[[Жетіқарақшы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 3711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 11480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 16753] |- |13 |[[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 22976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 41195] |- |14 |[[Міржақып Дулатұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 87792] |- |15 |[[Қазақтың ұлттық тағамдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 21248] |- |16 |[[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 17021] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 105313] |- |17 |[[Қазақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 4896] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 22578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 86620] |- |18 |[[Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 7122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 22059] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 93740] |- |19 |[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 27843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 141468] |- |20 |[[Наурыз көже]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 973] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 6810] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 8627] |- |21 |[[Бесікке салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 13147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 23385] |- |22 |[[Күнделік.кз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 4565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 19486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 131138] |- |23 |[[Әбу Насыр Әл-Фараби]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 2956] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 20107] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 70269] |- |24 |[[Қадір түні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%96%D1%80_%D1%82%D2%AF%D0%BD%D1%96 99] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%96%D1%80_%D1%82%D2%AF%D0%BD%D1%96 5239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%96%D1%80_%D1%82%D2%AF%D0%BD%D1%96 5733] |- |25 |[[Домбыра]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 1198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 7764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 22552] |- |26 |[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 49397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 80555] |- |27 |[[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 28828] |- |28 |[[Ұлпан (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 27867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 42477] |- |29 |[[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 4609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 7261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 7261] |- |30 |[[Өзбекәлі Жәнібеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5862] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 13802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 31162] |- |31 |[[Әлемнің жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 11304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 63701] |- |32 |[[Мемлекет астаналары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 63643] |- |33 |[[Көрісу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%80%D1%96%D1%81%D1%83 175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%80%D1%96%D1%81%D1%83 4412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%80%D1%96%D1%81%D1%83 5030] |- |34 |[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5041] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 53758] |- |35 |[[Қазақстандағы референдум (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 744] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 5924] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 5924] |- |36 |[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 6740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 24855] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 70719] |- |37 |[[Әл-Фатиха сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 27292] |- |38 |[[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 6328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17047] |- |39 |[[Қазақша жыл санау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 2810] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 11779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 86008] |- |40 |[[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 14028] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 51200] |- |41 |[[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 8269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 26286] |- |42 |[[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 6975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 12662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 29988] |- |43 |[[Қанипа Омарғалиқызы Бітібаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 6410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 8803] |- |44 |[[Жамбыл Жабайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 48135] |- |45 |[[Ілияс Жансүгіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 4226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 16453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 44487] |- |46 |[[Жазира Сайлауқызы Байырбекова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3949] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7703] |- |47 |[[Абай жолы (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 13823] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 42031] |- |48 |[[Әпке (драма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 943] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 9775] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 20475] |- |49 |[[Халықаралық әйелдер күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 4511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 6397] |- |50 |[[Қаңлылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 11566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 31246] |- |51 |[[Абылай хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 61677] |- |52 |[[Шыңғыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 67850] |- |53 |[[Фариза Оңғарсынова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 21274] |- |54 |[[Мұхаммед]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 2210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 8911] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 34015] |- |55 |[[Қазақ ұлттық киімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 6087] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 22546] |- |56 |[[Қасым хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 11652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 37188] |- |57 |[[Баланы қырқынан шығару]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 2005] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 7670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 35214] |- |58 |[[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 40055] |- |59 |[[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 12620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 58035] |- |60 |[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 18704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 22361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 48288] |- |61 |[[Мұхтар Шаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 39599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 43610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 64906] |- |62 |[[Бесеудің хаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 8909] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 14970] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 28679] |- |63 |[[Қазақ хандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 11057] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 43173] |- |64 |[[Алаш партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 8883] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 43111] |- |65 |[[Құрманғазы Сағырбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 34387] |- |66 |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26750] |- |67 |[[Шарана шайқау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%83 820] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%83 4036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%83 7632] |- |68 |[[Иран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 3949] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 10227] |- |69 |[[Тұсаукесер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 4963] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 20330] |- |70 |[[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 2148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 6691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 35548] |- |71 |[[Әбіш Кекілбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27168] |- |72 |[[Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 810] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12119] |- |73 |[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 6005] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 13835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 51309] |- |74 |[[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 33498] |- |75 |[[Қазақ хандығының құрылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 1078] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 6876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 26456] |- |76 |[[Қожа Ахмет Ясауи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 3374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 10053] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 51639] |- |77 |[[Қазақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2086] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 37741] |- |78 |[[Сәкен Сейфуллин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 3794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 10162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 37661] |- |79 |[[Ұлы Отан соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 4268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 8105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 34583] |- |80 |[[Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 11837] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 59720] |- |81 |[[Ұлы Жібек жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 10204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 47551] |- |82 |[[Жеті қазына]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 1517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 7665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 23702] |- |83 |[[Қазақстан қазақтарының аттас-тектестер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9102] |- |84 |[[Сақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 12391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 66145] |- |85 |[[Жау тылындағы бала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 15415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 21594] |- |86 |[[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10916] |- |87 |[[Шежіре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 878] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 5095] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 14879] |- |88 |[[Қабдеш Жұмаділов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 4211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 8979] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16107] |- |89 |[[Махамбет Өтемісұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4889] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 56528] |- |90 |[[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 26355] |- |91 |[[Жарапазан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 6034] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 6900] |- |92 |[[Ғұндар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 4147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 12716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 43233] |- |93 |[[Қазақ батырлар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 31188] |- |94 |[[Кенесары хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 37385] |- |95 |[[Қадыр Мырза Әлі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 4302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 7857] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 27219] |- |96 |[[Жеті жарғы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 1789] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 7452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 29579] |- |97 |[[Үйсін мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 12629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 33263] |- |98 |[[Салауат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 1000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 6343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 24840] |- |99 |[[Талғат Аманкелдіұлы Мұсабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 30402] |- |100 |[[Америка Құрама Штаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 6269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 21931] |- |101 |[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 2239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 7023] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 26707] |- |102 |[[Алтын Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 11982] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 38307] |- |103 |[[Оразаны бұзбайтын жағдайлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D2%B1%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D2%B1%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 6098] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D2%B1%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 6716] |- |104 |[[Қоңырат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 1952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 6274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 24124] |- |105 |[[Күләш Жасынқызы Бәйсейітова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1016] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8771] |- |106 |[[Жылқы малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 39408] |- |107 |[[Несіпбек Тұрысбекұлы Айт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82 5276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82 5617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82 9224] |- |108 |[[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 34068] |- |109 |[[Алланың есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 24251] |- |110 |[[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3099] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 8639] |- |111 |[[Әмір Темір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 3692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 10711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 30736] |- |112 |[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 29698] |- |113 |[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9096] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 47611] |- |114 |[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 1281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 7743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 30263] |- |115 |[[Тәуке хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 24422] |- |116 |[[Сүйінбай Аронұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16967] |- |117 |[[Дулат Исабеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 7307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 17711] |- |118 |[[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 1192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 5147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 26040] |- |119 |[[Ұшқан ұя]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 2186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 15502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 29323] |- |120 |[[Қуандық Рахым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 2657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 6873] |- |121 |[[Жасанды интеллект]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 2514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 9016] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 34054] |- |122 |[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1926] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6124] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 31893] |- |123 |[[Түйе мұрындық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 2764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 4895] |- |124 |[[Ақ Орда (мемлекет)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 14176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 33602] |- |125 |[[Қазақ халқының әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 5966] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 19810] |- |126 |[[Киіз үй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 2235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 6474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 26325] |- |127 |[[Уикипедия:Уикипедия туралы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 4371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 17540] |- |128 |[[Мұстафа Шоқай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 1758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 5509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 26757] |- |129 |[[Қазақ әліпбиі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 1832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 6319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 29278] |- |130 |[[Қазақстан қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 26615] |- |131 |[[Арғын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 1666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 5403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 24285] |- |132 |[[Бесін намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1072] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 6069] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 24710] |- |133 |[[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 1265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 5089] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 19823] |- |134 |[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 34609] |- |135 |[[Туыстық атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 32540] |- |136 |[[Адай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 1205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 4386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 17193] |- |137 |[[Жүсіпбек Аймауытов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 2514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 6401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 31592] |- |138 |[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 3419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 7263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 32228] |- |139 |[[Қазақстан тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1901] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 7041] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 33163] |- |140 |[[Исатай-Махамбет көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 4488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 18754] |- |141 |[[Төле би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 6379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 30132] |- |142 |[[Өмірзая (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1782] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 5525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 33214] |- |143 |[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 3466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 7285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 25212] |- |144 |[[Хақназар хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 8210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 23316] |- |145 |[[АҚШ штаттарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17935] |- |146 |[[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 2661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 10063] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 70159] |- |147 |[[Алматы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 2314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 6851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 30206] |- |148 |[[Көксерек (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 13405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 26166] |- |149 |[[Қазақстан 2030]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 2991] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 4682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 13894] |- |150 |[[Қазақстан қорықтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9923] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 43914] |- |151 |[[Еуропа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 1706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 6241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 27543] |- |152 |[[Жанар Қожақанқызы Байсемізова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4492] |- |153 |[[Сырым Датұлы бастаған қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1100] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 23495] |- |154 |[[Наймандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 27521] |- |155 |[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 1148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 5396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 27417] |- |156 |[[Қазақ газеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 1307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 4763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 16163] |- |157 |[[Құйрық-бауыр (салт)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 2382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 6397] |- |158 |[[Тахауи Ахтанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%90%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%90%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%90%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6853] |- |159 |[[Қабанбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 4748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 24341] |- |160 |[[Тасбақалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 6857] |- |161 |[[Қазақ шежірелерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5076] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15636] |- |162 |[[Жәнібек хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18171] |- |163 |[[Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6074] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 21512] |- |164 |[[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 1663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 5461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 27247] |- |165 |[[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2842] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11071] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 22278] |- |166 |[[Аңырақай шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 4417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 20625] |- |167 |[[Құран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 3498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 11730] |- |168 |[[Алаш партиясының бағдарламасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 4441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 16002] |- |169 |[[Темірбек Қараұлы Жүргенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2908] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6978] |- |170 |[[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 2148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 6019] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 17347] |- |171 |[[Бірінші Мемлекеттік Дума]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 1148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 4002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 15056] |- |172 |[[Тоғыз-құмалақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 1474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 5342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 18966] |- |173 |[[Күй аңызы (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 7505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 8228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 11408] |- |174 |[[Асық ойыны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 3727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 10396] |- |175 |[[Оралхан Бөкей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 1908] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 28680] |- |176 |[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 1693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 5654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 27301] |- |177 |[[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 3530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 11004] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 25116] |- |178 |[[Мәңгілік ел қақпасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 3363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 18522] |- |179 |[[Қытай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 1668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 6310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 24750] |- |180 |[[Ясин сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 3500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9441] |- |181 |[[Орбұлақ шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 4574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 18084] |- |182 |[[Қарахан мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 949] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 6361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 33807] |- |183 |[[Сын есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 5123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 27328] |- |184 |[[Уикипедия:Форум]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 2084] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 4707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 21537] |- |185 |[[Моғолстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 7511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 22195] |- |186 |[[Махаббат, қызық мол жылдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 1480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 4886] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 26490] |- |187 |[[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 21145] |- |188 |[[Алатау таулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2102] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5837] |- |189 |[[Дуадақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9B 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9B 1931] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9B 3459] |- |190 |[[Үстеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 1761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 5605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 29504] |- |191 |[[Әли Хаменеи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B8 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B8 1702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B8 2381] |- |192 |[[Кіндік шеше]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5 503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5 2363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5 5548] |- |193 |[[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4999] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 25584] |- |194 |[[Әбілхан Қастеев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 1871] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 6707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 20429] |- |195 |[[Қыз Жібек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 4863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 30573] |- |196 |[[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1028] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3920] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17507] |- |197 |[[Қазыбек би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 1243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 4757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 24826] |- |198 |[[Ақтабан шұбырынды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 786] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 4300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 18615] |- |199 |[[Қазақстанның жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 28395] |- |200 |[[Табалдырық аттау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%83 354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%83 1995] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%83 3946] |- |201 |[[Семей полигоны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 2173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 6137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 32063] |- |202 |[[Қазақтың салт-дәстүрлері мен ырым-тиымдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D1%82%D0%B8%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D1%82%D0%B8%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D1%82%D0%B8%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6665] |- |203 |[[Қыпшақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 6432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 28182] |- |204 |[[Қазақстандағы сауда және жәрмеңкелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 2673] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 7760] |- |205 |[[Жарыс қазан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 2132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 4614] |- |206 |[[Салт-дәстүр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 2846] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 10373] |- |207 |[[Айдын Ақанұлы Айымбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 8996] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 9753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 17949] |- |208 |[[Жусан иісі (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 1350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 9690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 19864] |- |209 |[[Астана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 2877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 7026] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 41270] |- |210 |[[Қазақстан аудандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 5262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 31449] |- |211 |[[Қыз айттыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 2042] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 4313] |- |212 |[[Жеті ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 993] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 3797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 15984] |- |213 |[[Сырым Датұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 29048] |- |214 |[[Шәмші Қалдаяқов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 3222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 10121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 27225] |- |215 |[[Ақан сері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 1689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 5263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 17899] |- |216 |[[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1958] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 10054] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 21943] |- |217 |[[Ресей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 1300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 4717] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 20122] |- |218 |[[Мүшел жас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 1141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 4252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 19773] |- |219 |[[Ислам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 1042] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 4090] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 16191] |- |220 |[[Зарина Кармен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 2898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 4411] |- |221 |[[Санжар Керімбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2124] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 4169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 13113] |- |222 |[[Алаш Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 961] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 3818] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 16463] |- |223 |[[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1023] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2856] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8179] |- |224 |[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13930] |- |225 |[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 6063] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 40910] |- |226 |[[Бақытсыз Жамал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 1385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 6993] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 27257] |- |227 |[[Әт-Тариқ сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2646] |- |228 |[[Ұлықбек Оразбайұлы Есдәулет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 3672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 7597] |- |229 |[[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14576] |- |230 |[[Қыдыр ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D1%82%D0%B0 314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1934] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D1%82%D0%B0 4768] |- |231 |[[Ханзада Жумонг (телехикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 936] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 3481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 7870] |- |232 |[[Кіші жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1007] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 3833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 16751] |- |233 |[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 4473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 8694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 18692] |- |234 |[[Дулат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 1196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 3757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 17887] |- |235 |[[Қазақстандағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18162] |- |236 |[[Сұлтан Бейбарыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 3060] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 11961] |- |237 |[[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1035] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 18105] |- |238 |[[Есет Көтібарұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13576] |- |239 |[[Түркістан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 20817] |- |240 |[[Арыстанбаб]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 1808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 4302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 13891] |- |241 |[[Сансызбай Сарғасқаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3913] |- |242 |[[1860 жылдарындағы әкімшілік реформалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 4049] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 12377] |- |243 |[[Естай - Қорлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 2827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 13497] |- |244 |[[Әйтеке би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 3964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 20245] |- |245 |[[Қазақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3979] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 17859] |- |246 |[[Қазақтың балаға ат қою рәсімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 2276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 8620] |- |247 |[[Өңір салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D2%A3%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D2%A3%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D2%A3%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 2999] |- |248 |[[Ботай мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 886] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 4972] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 28043] |- |249 |[[Каспий теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 1352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 4281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 23157] |- |250 |[[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 1001] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 3464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 20311] |- |251 |[[Ақтамберді Сарыұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18013] |- |252 |[[Етістік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 1052] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 4529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 21103] |- |253 |[[Батыр Баян (поэма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 4783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 18593] |- |254 |[[Әлімұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15514] |- |255 |[[Референдум]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC 88] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC 2057] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC 2654] |- |256 |[[Ауызашар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 49] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 2511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 2873] |- |257 |[[Қазақ ұлт зиялыларының қалыптасуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82_%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 883] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82_%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 2078] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82_%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 8662] |- |258 |[[Оразақын Асқар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80 345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80 3551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80 8144] |- |259 |[[Батыс Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 6384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 32674] |- |260 |[[Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 4375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 20080] |- |261 |[[Қорықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 8359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 36944] |- |262 |[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13752] |- |263 |[[Екінші Мемлекеттік Дума]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 3149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 12222] |- |264 |[[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18541] |- |265 |[[Пітір садақа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%96%D1%82%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9B%D0%B0 48] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%96%D1%82%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9B%D0%B0 2037] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%96%D1%82%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9B%D0%B0 2423] |- |266 |[[Салқам Жәңгір хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18074] |- |267 |[[Асан қайғы Сәбитұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20394] |- |268 |[[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 3274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 18170] |- |269 |[[Албан руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 1080] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 3495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 14926] |- |270 |[[Есік ашар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 1740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 3978] |- |271 |[[Қызыл кітап]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 6392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 11080] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 31797] |- |272 |[[Ақбілек (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 4781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 28164] |- |273 |[[Байқоңыр (ғарыш айлағы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 4126] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 5863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 18160] |- |274 |[[Көзімнің қарасы...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 1203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 3666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 26193] |- |275 |[[Есім хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 22496] |- |276 |[[Сәлем салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1913] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 4831] |- |277 |[[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 3047] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 5868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 22552] |- |278 |[[Алаш автономиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3012] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13341] |- |279 |[[Алматы облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18461] |- |280 |[[Қазақтың боғауыз сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1006] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12678] |- |281 |[[Құрсақ той]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%B9 396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%B9 1845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%B9 4784] |- |282 |[[Құстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 4903] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 14480] |- |283 |[[Бұрындық хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 11703] |- |284 |[[Қорқыт ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 4737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 39069] |- |285 |[[Асқазан аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 26198] |- |286 |[[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 823] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6208] |- |287 |[[Қаракесек (Арғын)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 2941] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 12968] |- |288 |[[Етеккір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 986] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 3496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 21119] |- |289 |[[Қожа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 936] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 3642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 15084] |- |290 |[[Шығыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 20795] |- |291 |[[Әлемнің жаңа жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 2664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 15716] |- |292 |[[Қазақ тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 16066] |- |293 |[[Израиль]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C 1802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C 5961] |- |294 |[[Қазақстан жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 5742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 18035] |- |295 |[[Үндістан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 922] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 18335] |- |296 |[[Менің атым Қожа (хикаят)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 1627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 8432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 20450] |- |297 |[[Желтоқсан көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 3744] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 8181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 60316] |- |298 |[[Табын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 1044] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 3327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 12935] |- |299 |[[Тынымбай Нұрмағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 3128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 3601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 6730] |- |300 |[[Шашбау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B0%D1%83 208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B0%D1%83 1396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B0%D1%83 2344] |- |301 |[[Мұзафар Әлімбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5372] |- |302 |[[Тұрар Рысқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 5449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 19100] |- |303 |[[Ақсу-Жабағылы қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 5681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 25460] |- |304 |[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2934] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15271] |- |305 |[[Жапония]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 4990] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 19044] |- |306 |[[Зар Заман ақындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4061] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 18103] |- |307 |[[Зат есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1124] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 5544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 31068] |- |308 |[[Қаһар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 3550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 15581] |- |309 |[[Шілдехана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 2037] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 7496] |- |310 |[[Жошы хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4955] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16423] |- |311 |[[Жоламан Тіленшіұлы бастаған көтеріліс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 1757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 5044] |- |312 |[[Ұлы жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 881] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 3376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 18377] |- |313 |[[Мұрат Мөңкеұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18515] |- |314 |[[Қазақ ұлттық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4041] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 16526] |- |315 |[[Моңғол империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5018] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 18888] |- |316 |[[Көне түркі жазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 884] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 38280] |- |317 |[[Айт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82 91] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82 1598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82 3469] |- |318 |[[Тұманбай Молдағалиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3018] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 8929] |- |319 |[[Дулат Бабатайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20240] |- |320 |[[Жігіттер тобы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 2067] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 7082] |- |321 |[[Ілияс Есенберлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 3769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 13683] |- |322 |[[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9589] |- |323 |[[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 2032] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 7433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 19625] |- |324 |[[Тас дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 924] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 5409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 32759] |- |325 |[[Түркістан автономиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 904] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13254] |- |326 |[[Оғыз мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 4530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 24959] |- |327 |[[Израиль-Иран соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C-%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C-%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C-%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 2475] |- |328 |[[Түркістан (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 1219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 3767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 20096] |- |329 |[[Түркия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 930] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 3097] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 12880] |- |330 |[[Есік Алтын адамы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 1148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 5079] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 42669] |- |331 |[[Жасуша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 973] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 4761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 31849] |- |332 |[[Қола дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 5154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 30073] |- |333 |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1071] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15748] |- |334 |[[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2914] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9151] |- |335 |[[Одағай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 966] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 3187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 16006] |- |336 |[[Қорғансыздың күні (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 4720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 14885] |- |337 |[[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15802] |- |338 |[[Қазақстандағы саяси партиялар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 884] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 2649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 9298] |- |339 |[[Орта жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 14486] |- |340 |[[Сөйлем мүшелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 4989] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 25511] |- |341 |[[Қазақ қыз-келіншектерінің ұлттық киімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7-%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7-%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7-%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4835] |- |342 |[[Сіргелі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 2860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 12978] |- |343 |[[Қасым ханның қасқа жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1124] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 4102] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 13655] |- |344 |[[Қазақстан Республикасының Президенті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 2533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 10503] |- |345 |[[Қазақстан халқы ассамблеясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 1258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 3892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 16072] |- |346 |[[Мұстафа Өзтүрiк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 1014] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 2724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 15885] |- |347 |[[Қалмақан Әбдіқадыров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 2509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 3524] |- |348 |[[Ноғай ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 4261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 15153] |- |349 |[[Шымкент]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 1118] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 3527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 17327] |- |350 |[[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1028] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 3606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 15055] |- |351 |[[Менің атым Қожа (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 4397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 11824] |- |352 |[[Ұлытау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1042] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3062] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12046] |- |353 |[[Әлем елдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14256] |- |354 |[[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 2778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 13004] |- |355 |[[Жүсіп Баласағұни]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 1043] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 3140] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 26061] |- |356 |[[Олжас Омарұлы Сүлейменов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15268] |- |357 |[[:Санат:Қазақстан әншілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12949] |- |358 |[[Қазан төңкерісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 971] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 2207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 10289] |- |359 |[[Құда түсу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0_%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%83 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0_%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%83 1517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0_%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%83 4043] |- |360 |[[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 3942] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 31349] |- |361 |[[Қазақша Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 1164] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 2737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 7140] |- |362 |[[Шортанбай Қанайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16533] |- |363 |[[Қан топтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2857] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 14950] |- |364 |[[Теміреткі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 3147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 15438] |- |365 |[[Қыпшақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 3884] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 18376] |- |366 |[[Қимақ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 4434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 26511] |- |367 |[[Арыстан баб кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 2370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 5601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 14731] |- |368 |[[Айша бибі кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 17974] |- |369 |[[Ысты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 1003] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 2907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 11003] |- |370 |[[Эндокриңді бездер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D2%A3%D0%B4%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D2%A3%D0%B4%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 1823] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D2%A3%D0%B4%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 6168] |- |371 |[[Қазақстан мерекелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3096] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3509] |- |372 |[[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 932] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14146] |- |373 |[[Аққулар ұйықтағанда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0 403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0 4395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0 7223] |- |374 |[[Ақтөбе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 1275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 3342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 13159] |- |375 |[[Қайрат Нұртас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 1222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 3020] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 12604] |- |376 |[[Сабақтас құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1108] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 4299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 13981] |- |377 |[[Сан есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 3941] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 20516] |- |378 |[[Исатай Тайманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 830] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16238] |- |379 |[[Бәйтерек (монумент)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 3620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 6522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 28816] |- |380 |[[Көшпенділер (трилогия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 1204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 3798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 14994] |- |381 |[[Тыныс алу жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1038] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 3500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 17074] |- |382 |[[Қарқаралы петициясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5067] |- |383 |[[Қазақ билері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 13409] |- |384 |[[Әл-Кәфирун сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8513] |- |385 |[[Қарлұқ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 4523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 24621] |- |386 |[[Біржан Қожағұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3070] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12173] |- |387 |[[Геосаясат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 2315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 4911] |- |388 |[[Алаш қозғалысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 775] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9270] |- |389 |[[Көктем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC 1153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC 2629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC 5269] |- |390 |[[Есімдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 3965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 23789] |- |391 |[[Жоңғар шапқыншылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 3129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 17850] |- |392 |[[Ұлт-азаттық көтерілістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 2144] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 6765] |- |393 |[[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 2432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 9051] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 44733] |- |394 |[[Тәуекел хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16603] |- |395 |[[Көкпар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 2564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 8410] |- |396 |[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 896] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 3233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 12468] |- |397 |[[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10217] |- |398 |[[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 1226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 3995] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 18990] |- |399 |[[Қасым Қайсенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8893] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 18619] |- |400 |[[Сүре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 2181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 7936] |- |401 |[[Түйе малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3107] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12980] |- |402 |[[Жаңа экономикалық саясат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 1113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 2512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 12421] |- |403 |[[Көңіл шай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 3025] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 11972] |- |404 |[[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 2097] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 8655] |- |405 |[[Қарғын (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 11449] |- |406 |[[Жиембет жырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 2175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 12923] |- |407 |[[Домалақ ана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 2246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 9252] |- |408 |[[Қасым Аманжолов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 14027] |- |409 |[[Әт-Тәкуир сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8556] |- |410 |[[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1088] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10787] |- |411 |[[Ғұндар мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 4830] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 20271] |- |412 |[[Отырар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 1186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 3694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 18775] |- |413 |[[Септік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 4322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 19586] |- |414 |[[Жаныс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 2614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 11780] |- |415 |[[Пейіш. Жұмақ ананың табанының астында]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%88._%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%88._%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 2773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%88._%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 4129] |- |416 |[[Шұғаның белгісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 1016] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 8691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 15079] |- |417 |[[Тараз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 987] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 2583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 12031] |- |418 |[[Қатысушы:Rasulbek Adil]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ARasulbek_Adil 1013] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ARasulbek_Adil 2194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ARasulbek_Adil 2210] |- |419 |[[Өзбекстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17126] |- |420 |[[Жыныстық қатынас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 2454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 8242] |- |421 |[[Жамбыл облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 997] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13793] |- |422 |[[Бөкей Ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 2591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 11545] |- |423 |[[Қант диабеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 2508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 12868] |- |424 |[[Абайдың қара сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1035] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3077] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 16941] |- |425 |[[Осман империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4073] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 14119] |- |426 |[[Маңғыстау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1020] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2997] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14378] |- |427 |[[Африка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 3394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 17372] |- |428 |[[Қарақат Тұяқбайқызы Әбілдина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 942] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 2350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 4792] |- |429 |[[Түргеш қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 4741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 26839] |- |430 |[[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 4142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 24825] |- |431 |[[АҚШ президенттерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9108] |- |432 |[[Тайқазан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 1050] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 2396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 10016] |- |433 |[[Халел Досмұхамедов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 864] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 2535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 7941] |- |434 |[[Шөмекей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9819] |- |435 |[[Қазақстан өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4971] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 22907] |- |436 |[[Айқын Төлепберген]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 2135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 5810] |- |437 |[[Пайдалы қазбалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 7232] |- |438 |[[Қазақстандағы ұжымдастыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 1302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 4379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 13408] |- |439 |[[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12889] |- |440 |[[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 2843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 9942] |- |441 |[[Арқан тартыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81 216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81 1599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81 4191] |- |442 |[[Әл-Ихлас сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6295] |- |443 |[[Қазақстанды Ресейдің Отарлауы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 1685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 5828] |- |444 |[[Джеффри Эпштейн]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B6%D0%B5%D1%84%D1%84%D1%80%D0%B8_%D0%AD%D0%BF%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B6%D0%B5%D1%84%D1%84%D1%80%D0%B8_%D0%AD%D0%BF%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 2515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B6%D0%B5%D1%84%D1%84%D1%80%D0%B8_%D0%AD%D0%BF%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 2515] |- |445 |[[Тортай мінер ақ боз ат (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%82_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%82_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 6149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%82_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 8713] |- |446 |[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1062] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 14932] |- |447 |[[Шеркеш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 2253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 9664] |- |448 |[[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 24976] |- |449 |[[Қазақша тәулік мезгілдерінің атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5441] |- |450 |[[Ұйқы безі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 2372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 9370] |- |451 |[[Компьютер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 1773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 4394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 23202] |- |452 |[[Қайрат Ноғайбайұлы Рысқұлбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 21909] |- |453 |[[Алпамыс батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 3151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 11374] |- |454 |[[Арал теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 1259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 4685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 24891] |- |455 |[[Аустралия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 2700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 10103] |- |456 |[[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1886] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15235] |- |457 |[[Сұңғыла]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 1801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 2790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 6385] |- |458 |[[Қоршаған ортаны қорғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 5841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 15036] |- |459 |[[Қазақстан туы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 887] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 3183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 19826] |- |460 |[[Пәкістан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4823] |- |461 |[[Жер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 1669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 4308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 16283] |- |462 |[[Жай сөйлем және оның түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12726] |- |463 |[[Таяу Шығыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81 1621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81 4791] |- |464 |[[Қарағанды облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1074] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14836] |- |465 |[[Кіші жүздің Ресейге қосылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 2430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 12287] |- |466 |[[Жетісу облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 896] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11155] |- |467 |[[Бөгенбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10491] |- |468 |[[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1045] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9280] |- |469 |[[Қырғызстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 925] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13145] |- |470 |[[Ас қорыту жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 883] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 16437] |- |471 |[[Ислам күнтізбесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 2228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 8878] |- |472 |[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 988] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 3274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 22194] |- |473 |[[Бұқаралық ақпарат құралдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 7127] |- |474 |[[ChatGPT]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ChatGPT 1144] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ChatGPT 3296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ChatGPT 9842] |- |475 |[[Шииттер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 1250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 3044] |- |476 |[[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 3337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 15719] |- |477 |[[Әскери коммунизм саясаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 1862] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 8926] |- |478 |[[Аристотель]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 2437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 11507] |- |479 |[[Қазақстан демографиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3922] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 16489] |- |480 |[[Туберкулез]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 1941] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 7539] |- |481 |[[Көңіл айту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 2632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 12547] |- |482 |[[Қазақтардың зергерлік бұйымдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 7321] |- |483 |[[Керей (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 2352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 10299] |- |484 |[[Столыпин реформасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 5926] |- |485 |[[Қараш-қараш оқиғасы (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 927] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 9469] |- |486 |[["Шақан шері" романы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%22%D0%A8%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B5%D1%80%D1%96%22_%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 0] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%22%D0%A8%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B5%D1%80%D1%96%22_%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%22%D0%A8%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B5%D1%80%D1%96%22_%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2831] |- |487 |[[Ән-Нас сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2088] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9053] |- |488 |[[Үш Жүз партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1847] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9748] |- |489 |[[Балықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 775] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 10565] |- |490 |[[Махмұд Қашқари]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 2822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 14429] |- |491 |[[Бата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 1708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 5393] |- |492 |[[Табиғат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 1104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 6196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 16557] |- |493 |[[Ерлан Жүніс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81 2825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81 3055] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81 4191] |- |494 |[[Батыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3072] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13450] |- |495 |[[:Санат:Алфавит бойынша өзендер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 3506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 9382] |- |496 |[[Бәйдібек Қарашаұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8610] |- |497 |[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 909] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2980] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12701] |- |498 |[[Қазақ халқының өлім-жітім жөнелту салты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 2673] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 20206] |- |499 |[[Райымбек батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 3072] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 4798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 16544] |- |500 |[[Ақтөбе облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2901] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12682] |- |501 |[[Аманат (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 2075] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 6372] |- |502 |[[Қазақ-жоңғар соғыстары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 11266] |- |503 |[[Мақал-мәтелдер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 2547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 9968] |- |504 |[[Асық ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 8191] |- |505 |[[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1099] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 13735] |- |506 |[[Қазақстан Республикасының заңдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 10701] |- |507 |[[Шылау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 3570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 25002] |- |508 |[[Өзін-өзі өлтіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 818] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 2332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 9244] |- |509 |[[Сөз таптары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 811] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2980] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 15649] |- |510 |[[Дәрумен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 2298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 8347] |- |511 |[[Франция қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7833] |- |512 |[[Майқы би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 1873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 10507] |- |513 |[[Марат Қабанбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3782] |- |514 |[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 4274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 61504] |- |515 |[[Ұлы географиялық ашылулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 1679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 6860] |- |516 |[[Оңтүстік Америка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2855] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 16770] |- |517 |[[Бесқонақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B 2379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B 3085] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B 4649] |- |518 |[[Мұхит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 2948] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 15962] |- |519 |[[Киіт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D1%82 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D1%82 1293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D1%82 3254] |- |520 |[[Қызылорда облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 915] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12539] |- |521 |[[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2004] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5544] |- |522 |[[Батырлар жыры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 2078] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 9903] |- |523 |[[Селт еткізер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BB%D1%82_%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D0%B5%D1%80 182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BB%D1%82_%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D0%B5%D1%80 894] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BB%D1%82_%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D0%B5%D1%80 1282] |- |524 |[[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 744] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 1844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 8306] |- |525 |[[Қазақстан азамат соғысы жылдарында]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 1040] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 2002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 10270] |- |526 |[[Жасау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%83 226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%83 1180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%83 2797] |- |527 |[[Құнанбай Өскенбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2953] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12369] |- |528 |[[Төркіндеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%83 233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%83 1105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%83 2865] |- |529 |[[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3933] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 25818] |- |530 |[[Дәулеткерей Шығайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2917] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7600] |- |531 |[[Ерке сылқым (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 2256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 7341] |- |532 |[[Алтыбақан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD 1355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD 3534] |- |533 |[[Айқап]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 2199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 7891] |- |534 |[[Мәтін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 2673] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 13217] |- |535 |[[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1953] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2100] |- |536 |[[Эндокриндік жүйе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 1985] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 6950] |- |537 |[[Қазақ жүздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12775] |- |538 |[[Қазақстан индустрияландыру кезеңінде]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 991] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 2591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 13996] |- |539 |[[Өт айдайтын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 744] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 2452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 9538] |- |540 |[[Ирандағы соғыс (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%282026%29 720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%282026%29 1204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%282026%29 1204] |- |541 |[[Мастопатия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 2253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 14306] |- |542 |[[Сөз тіркесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 3147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 20902] |- |543 |[[Ми]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8 828] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8 3558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8 13651] |- |544 |[[Қазақ ұлттық ырымдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6407] |- |545 |[[Хан талапай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B9 273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B9 1900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B9 5334] |- |546 |[[Химиялық элементтер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15589] |- |547 |[[Қуық түбі безінің қабынуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 2794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 18180] |- |548 |[[Хиуаз Қайырқызы Доспанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4081] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 22665] |- |549 |[[АИВ/ЖИТС]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 2209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 12581] |- |550 |[[Патша үкіметінің отаршылдық қоныс аудару саясаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 1932] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 7256] |- |551 |[[Даун синдромы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 2203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 8196] |- |552 |[[Қызғалдақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 11249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 13172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 23242] |- |553 |[[Жәдидшілдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%B4%D0%B8%D0%B4%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%B4%D0%B8%D0%B4%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 1336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%B4%D0%B8%D0%B4%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 5165] |- |554 |[[Дельфин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%84%D0%B8%D0%BD 86] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%84%D0%B8%D0%BD 1056] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%84%D0%B8%D0%BD 2756] |- |555 |[[Қобыланды батыр (жыр)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 2093] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 11613] |- |556 |[[Мұхаммед Хайдар Дулати]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 2591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 11093] |- |557 |[[Арша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%88%D0%B0 834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%88%D0%B0 1235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%88%D0%B0 3499] |- |558 |[[Қ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A 736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 2146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A 7350] |- |559 |[[:Санат:Африка елдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9714] |- |560 |[[Беташар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 1379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 6225] |- |561 |[[Талас шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 15770] |- |562 |[[Табылды Досымов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 2319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 12367] |- |563 |[[Жүрек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 2377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 10924] |- |564 |[[Әл-Кәусәр сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 7214] |- |565 |[[Жылқы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 2450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 11699] |- |566 |[[Әміре Қашаубаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15910] |- |567 |[[Бауырсақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 1303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 3674] |- |568 |[[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1074] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9171] |- |569 |[[Марғасқа жырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 3133] |- |570 |[[Бастаңғы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B 173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B 1038] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B 1802] |- |571 |[[Түйелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 776] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 2566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 11186] |- |572 |[[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 895] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9561] |- |573 |[[Бұланты шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 11631] |- |574 |[[Қалқанша без]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 2104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 9200] |- |575 |[[Метафора]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 871] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 3041] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 13890] |- |576 |[[Ер Қосай Құдайкеұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5964] |- |577 |[[Төрт түлік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82_%D1%82%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%BA 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82_%D1%82%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%BA 2172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82_%D1%82%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%BA 8269] |- |578 |[[Қазақтың 500 ән-күйі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_500_%D3%99%D0%BD-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_500_%D3%99%D0%BD-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 2923] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_500_%D3%99%D0%BD-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 14679] |- |579 |[[Ибраһим]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 1643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 5864] |- |580 |[[Құлагер (поэма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 3171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 12223] |- |581 |[[Жоңғар хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 2247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 10395] |- |582 |[[Танакөз Ілиясова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%B7_%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%B7_%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%B7_%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 852] |- |583 |[[Көз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 2444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 10549] |- |584 |[[Ақмола облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11134] |- |585 |[[Ескендір Зұлқарнайын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 3708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 10765] |- |586 |[[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8867] |- |587 |[[Бақтияр Ғарифоллаұлы Артаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4791] |- |588 |[[Дін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 2310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 8706] |- |589 |[[Жаужүрек мың бала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 6609] |- |590 |[[Қошқармүйіз (ою-өрнек)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 1519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 4290] |- |591 |[[Қызылорда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 930] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 2680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 13053] |- |592 |[[Абай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 889] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11358] |- |593 |[[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12491] |- |594 |[[Бұлшық ет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 2815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 14827] |- |595 |[[Ұлыбритания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 2638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 10732] |- |596 |[[Адам қаңқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 9489] |- |597 |[[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 20476] |- |598 |[[Жанғожа Нұрмұхамедұлы бастаған Сырдария қазақтарының көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 2035] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 7612] |- |599 |[[Футбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 1159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 3604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 14163] |- |600 |[[ДНҚ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 1131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 3240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 15953] |- |601 |[[Наурыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7 238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7 1104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7 2488] |- |602 |[[Мәдениет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 2647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 14156] |- |603 |[[:Санат:Қазақ ақындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 968] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6924] |- |604 |[[Аңыздың ақыры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 2984] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 19486] |- |605 |[[Жануарлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1063] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 3593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 14653] |- |606 |[[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 5542] |- |607 |[[Қыз ұзату салттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 7415] |- |608 |[[1921-1922 жылдардағы ашаршылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 2105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 7235] |- |609 |[[Айт намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 26] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1468] |- |610 |[[Таз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 980] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 2258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 6914] |- |611 |[[Жүрек аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2134] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12155] |- |612 |[[Табақ тарту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 1322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 4684] |- |613 |[[Алдаркөсе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D3%A9%D1%81%D0%B5 1091] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D3%A9%D1%81%D0%B5 2783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D3%A9%D1%81%D0%B5 7826] |- |614 |[[Корея Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 10467] |- |615 |[[Акула]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B0 146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B0 1077] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B0 2602] |- |616 |[[Күрделі зат есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 2653] |- |617 |[[Шалкиіз Тіленшіұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11002] |- |618 |[[Ботбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1914] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 8312] |- |619 |[[Мұстафа Кемал Ататүрік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 2988] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 8935] |- |620 |[[Испания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 2099] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 7506] |- |621 |[[Сиқым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 2072] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 8423] |- |622 |[[Ежелгі Грекия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 3760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 10636] |- |623 |[[Құтадғу білік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 2143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 14072] |- |624 |[[Жұлдыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 2132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 3024] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 9287] |- |625 |[[Әл-Бақара сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5128] |- |626 |[[Уикипедия:Анықтама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 7008] |- |627 |[[Біріккен Араб Әмірліктері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 6219] |- |628 |[[:Санат:Ресей өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 6687] |- |629 |[[Мәңгілік бала бейне]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 1454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 3388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 22111] |- |630 |[[Қымыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 1816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 7279] |- |631 |[[Солтүстік Америка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 14226] |- |632 |[[Сырға салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 5289] |- |633 |[[Сарматтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 1620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 3631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 18320] |- |634 |[[Еңлік-Кебек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 934] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 16318] |- |635 |[[Өскемен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 2377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 10268] |- |636 |[[Мұнай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 2319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 12671] |- |637 |[[Зәр шығару жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 11729] |- |638 |[[XV-XVIII ғасырлардағы қазақ ауыз әдебиеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=XV-XVIII_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=XV-XVIII_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1984] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=XV-XVIII_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 9049] |- |639 |[[Қызыл жебе (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 8168] |- |640 |[[Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6767] |- |641 |[[Қазақстандағы хандық биліктің жойылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 1617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 7154] |- |642 |[[Арқан тарту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 1286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 3197] |- |643 |[[Еврейлер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80 1337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80 3946] |- |644 |[[Ғұсыл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D1%81%D1%8B%D0%BB 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D1%81%D1%8B%D0%BB 2040] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D1%81%D1%8B%D0%BB 7797] |- |645 |[[Франция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 2784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 12012] |- |646 |[[Мата атаулары мен түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9166] |- |647 |[[Көңіл толқыны (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1995] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 7316] |- |648 |[[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 980] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 2712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 9194] |- |649 |[[Үмбетей Тілеуұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6449] |- |650 |[[Ақбөкен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 22636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 24584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 43154] |- |651 |[[Жаяу Мұса Байжанұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1030] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8528] |- |652 |[[Моңғол шапқыншылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 3758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 15249] |- |653 |[[Жәннәтпен сүйіншіленген он сахаба]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%BD%D3%99%D1%82%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0 223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%BD%D3%99%D1%82%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0 1135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%BD%D3%99%D1%82%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0 4401] |- |654 |[[Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 2083] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 8884] |- |655 |[[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11146] |- |656 |[[Әл-Уақиға сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6050] |- |657 |[[Қоянды жәрмеңкесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 1461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 4142] |- |658 |[[Алтын Орда хандарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3049] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8277] |- |659 |[[Батыс Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 864] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 16402] |- |660 |[[Матай (ру бірлестігі)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 1780] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 7863] |- |661 |[[Алма Дінмұхамедқызы Оразбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 972] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1863] |- |662 |[[Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9026] |- |663 |[[Митоз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 2722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 9119] |- |664 |[[Шығыс Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 21010] |- |665 |[[Өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 875] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 2876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 14108] |- |666 |[[Суан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 2001] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 8765] |- |667 |[[Қызға қырық үйден тыйым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 1912] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 6629] |- |668 |[[Азамат соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 9587] |- |669 |[[Мақала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 979] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 2289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 9252] |- |670 |[[Сайын Мұратбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5928] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 11380] |- |671 |[[Қазақстан Ресейдегі 1905-1907 жылдардағы революция кезінде]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_1905-1907_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_1905-1907_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 1284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_1905-1907_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 6826] |- |672 |[[Қан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 1765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 10444] |- |673 |[[Германия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 3169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 12021] |- |674 |[[Аборт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 2028] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 12801] |- |675 |[[Жалайыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 2277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 12197] |- |676 |[[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1872] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7501] |- |677 |[[Қан мен тер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 2224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 13557] |- |678 |[[Аюлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%8E%D0%BB%D0%B0%D1%80 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8E%D0%BB%D0%B0%D1%80 1693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%8E%D0%BB%D0%B0%D1%80 6540] |- |679 |[[Ядролық қару]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83 237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83 1510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83 5024] |- |680 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1124] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9852] |- |681 |[[Байбақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1887] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 8330] |- |682 |[[Қазақ халқының қалыптасуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 1620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 5261] |- |683 |[[Жүйке жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2934] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 10214] |- |684 |[[Қарақытай мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 2506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 13309] |- |685 |[[18 ғасырдың бірінші ширегіндегі қазақ хандығының ішкі және сыртқы жағдайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 8189] |- |686 |[[Ою-өрнек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 1813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 6540] |- |687 |[[Қазақстанның Қызыл кітабы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 1025] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 3030] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 10623] |- |688 |[[Жүсіп Ақшораев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1092] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5133] |- |689 |[[Жәңгір-Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1891] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7091] |- |690 |[[Баққожа Мұқай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%B9 581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%B9 1646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%B9 5958] |- |691 |[[Ұрыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7620] |- |692 |[[Табиғатты қорғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 2993] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 16277] |- |693 |[[Израиль мен АҚШ-тың Иранға қарсы соққылары (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D2%9A%D0%A8-%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%9B%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%282026%29 3] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D2%9A%D0%A8-%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%9B%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%282026%29 683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D2%9A%D0%A8-%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%9B%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%282026%29 683] |- |694 |[[Эпитет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 2244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 10442] |- |695 |[[Иса Мәсіх]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 1924] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 4809] |- |696 |[[Қаңлы (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 8186] |- |697 |[[Айтыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 861] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 2305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 12953] |- |698 |[[Балуан Шолақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 2312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 6273] |- |699 |[[Смағұл Абатұлы Елубай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 5516] |- |700 |[[Қайрат (футбол клубы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 1599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 13403] |- |701 |[[Ұстаз (цифрлық платформа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1248] |- |702 |[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12423] |- |703 |[[:Санат:Тағамдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 2516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 26519] |- |704 |[[Жайдарман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1882] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 7065] |- |705 |[[Қамар сұлу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 1823] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 6554] |- |706 |[[Нұх пайғамбар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 1361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 5179] |- |707 |[[Бестас (ойын)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 1384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 4619] |- |708 |[[Қазақстанның ХХ ғасырдың бас кезіндегі оқу-ағарту ісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 1041] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 2415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 10968] |- |709 |[[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7837] |- |710 |[[Қазақстан географиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 735] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 17058] |- |711 |[[Бала құқықтары туралы конвенция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 2009] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 7110] |- |712 |[[Ормуз бұғазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D1%83%D0%B7_%D0%B1%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D1%83%D0%B7_%D0%B1%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 849] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D1%83%D0%B7_%D0%B1%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1236] |- |713 |[[19 ғасырдың бірінші жартысындағы ұлт-азаттық қозғалыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=19_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=19_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=19_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 3646] |- |714 |[[Қаракерей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 1693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 7853] |- |715 |[[Қой малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2020] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11243] |- |716 |[[Ақмешіт әулие үңгірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 871] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 1616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 6040] |- |717 |[[Гормондар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 6663] |- |718 |[[Қазақстан теңгесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 2624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 21869] |- |719 |[[Атырау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1982] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9515] |- |720 |[[Солтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12489] |- |721 |[[Ораза]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0 136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0 2254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0 3294] |- |722 |[[Сүйек жаңғырту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%80%D1%82%D1%83 224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%80%D1%82%D1%83 985] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%80%D1%82%D1%83 3279] |- |723 |[[Моңғолия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 2081] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 8747] |- |724 |[[Шымыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 1727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 7229] |- |725 |[[Жәңгір хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3709] |- |726 |[[Ақпан төңкерісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 1573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 10073] |- |727 |[[Баскетбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 2738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 10651] |- |728 |[[Орал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 2200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 9841] |- |729 |[[Оңтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13133] |- |730 |[[Мұса пайғамбар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 1520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 5587] |- |731 |[[Сыбайлас жемқорлық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 2111] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 9255] |- |732 |[[Психология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 2529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 11380] |- |733 |[[Шапырашты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 2020] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 9971] |- |734 |[[Ораза айт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82 46] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82 701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82 1074] |- |735 |[[Публицистикалық стиль]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 2484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 11522] |- |736 |[[Адам ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1817] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 8590] |- |737 |[[Жәрмеңке]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 1190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 3645] |- |738 |[[Философия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 3096] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 12103] |- |739 |[[Ресей империясының құрамындағы Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 7861] |- |740 |[[Қыз алып қашу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D2%9B%D0%B0%D1%88%D1%83 209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D2%9B%D0%B0%D1%88%D1%83 1033] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D2%9B%D0%B0%D1%88%D1%83 2801] |- |741 |[[Ғаламшар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 2261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 5376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 12985] |- |742 |[[Дамыған елдер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 3013] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 8612] |- |743 |[[Сүйінші]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 1180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 3943] |- |744 |[[Беріш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 1955] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 8596] |- |745 |[[Қазақ шежіресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6512] |- |746 |[[Шанышқылы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 1821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 8391] |- |747 |[[Жүрсін Молдашұлы Ерманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2983] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6675] |- |748 |[[Құрмет ордені]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 1431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 5345] |- |749 |[[Тәуелдік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 3185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 15046] |- |750 |[[Қазақстанның пайдалы қазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 14567] |- |751 |[[Сауд Арабиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 6339] |- |752 |[[Бүйрек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA 537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA 2073] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA 10617] |- |753 |[[Сөз табы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 3098] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 17566] |- |754 |[[Жапония қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5511] |- |755 |[[Сүтқоректілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1078] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 2575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 11359] |- |756 |[[Сырдария]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 2427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 14966] |- |757 |[[Ерулік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA 140] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA 935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA 2637] |- |758 |[[Қазақстанның мемлекеттік наградалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5675] |- |759 |[[Төре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 1833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 7657] |- |760 |[[Байлар-Жандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5866] |- |761 |[[Қазақтың ұлттық спорт түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1754] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 4477] |- |762 |[[Шыңғыс хан әулеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96 3195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96 13665] |- |763 |[[Көлеңке]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 1058] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 1808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 2831] |- |764 |[[Жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 4322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 14144] |- |765 |[[Дамушы елдер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 3066] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 8952] |- |766 |[[Ақтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 2099] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 10331] |- |767 |[[Наурызбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 7498] |- |768 |[[Ғабиден Мұстафин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 2565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 10509] |- |769 |[[Ертіс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 2300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 14147] |- |770 |[[Отпантау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%83 125] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%83 795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%83 1392] |- |771 |[[Қырғыз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 6678] |- |772 |[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 8385] |- |773 |[[Қарауыл руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 1379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 6295] |- |774 |[[Махатма Ганди]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82%D0%BC%D0%B0_%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82%D0%BC%D0%B0_%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8 1469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82%D0%BC%D0%B0_%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8 4309] |- |775 |[[Жаппас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 1664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 6853] |- |776 |[[Азан шақырып ат қою]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 1564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 7881] |- |777 |[[Қазақ халқының жоңғар басқыншыларына қарсы азаттық күресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1982] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 10146] |- |778 |[[Іштің қатуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 1657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 9423] |- |779 |[[Әбілмансұр Әбунасырұлы Серіков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%B1%D1%80_%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%B1%D1%80_%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 846] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%B1%D1%80_%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1992] |- |780 |[[Автомобиль маркаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9920] |- |781 |[[Соқырішек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 1966] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 15711] |- |782 |[[Темірқазық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 1157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 1977] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 5153] |- |783 |[[Салалас құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 11325] |- |784 |[[Тәтіқара]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 1117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 4270] |- |785 |[[Саяси партия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 1150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 4054] |- |786 |[[Жабайы алма (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 9052] |- |787 |[[Мақпал Мұхамедиярқызы Жүнісова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6198] |- |788 |[[Желшешек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 1912] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 9417] |- |789 |[[Көнерген сөздер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 1556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 10423] |- |790 |[[ХХ ғасырдың 20-30-жылдарындағы Қазақстанның әлеуметтiк-экономикалық және қоғамдық-саяси, мәдени жағдайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_20-30-%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82i%D0%BA-%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B-%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8%2C_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_20-30-%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82i%D0%BA-%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B-%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8%2C_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_20-30-%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82i%D0%BA-%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B-%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8%2C_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 8838] |- |791 |[[Байұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8072] |- |792 |[[Еліктеу сөз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 3198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 13796] |- |793 |[[Инфрақызыл сәуле]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BD%D1%84%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5 790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%84%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5 1055] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BD%D1%84%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5 1976] |- |794 |[[Шақ (етістік)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 2410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 11177] |- |795 |[[Дос-Мұқасан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 1327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 4613] |- |796 |[[Көмірсулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 2024] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 12055] |- |797 |[[:Санат:Алфавит бойынша мемлекеттер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 1670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 9026] |- |798 |[[Ақ сүйек (ойын)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 1084] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 2877] |- |799 |[[Киіз үй жабдықтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1970] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 5879] |- |800 |[[Ерлан Жақанұлы Қошанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3992] |- |801 |[[Қарақалпақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7070] |- |802 |[[Пысықтауыш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 3226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 12284] |- |803 |[[Неке қияр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D2%9B%D0%B8%D1%8F%D1%80 213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D2%9B%D0%B8%D1%8F%D1%80 1019] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D2%9B%D0%B8%D1%8F%D1%80 3243] |- |804 |[[Робот]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 3903] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 11199] |- |805 |[[Төртқара]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 1530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 6651] |- |806 |[[Криштиану Роналду]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 830] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 2462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 10157] |- |807 |[[Қазақстан темір жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1991] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 9622] |- |808 |[[Бекзат Сейілханұлы Саттарханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17275] |- |809 |[[Түркілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 2405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 11689] |- |810 |[[Қорғалжын қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 2939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 13426] |- |811 |[[Зекет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 1061] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 3033] |- |812 |[[Интернет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 1117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 2313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 8413] |- |813 |[[Ауыз бекіту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%82%D1%83 75] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%82%D1%83 2899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%82%D1%83 3655] |- |814 |[[Шығай хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7451] |- |815 |[[Рақымжан Қошқарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15946] |- |816 |[[Оразкелді (Қоңырат)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%28%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%29 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%28%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%29 1162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%28%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%29 3389] |- |817 |[[Мемлекет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 2145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 10017] |- |818 |[[Ислам пайғамбарлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5658] |- |819 |[[Мендель заңдылықтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3025] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 7880] |- |820 |[[Еуропа одағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 2026] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 8439] |- |821 |[[Жіктік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 2294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 10983] |- |822 |[[Құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 849] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 12715] |- |823 |[[Серікжан Сейітжанұлы Сейітжанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3495] |- |824 |[[Крест жорықтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 13911] |- |825 |[[Асқар Сүлейменов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6799] |- |826 |[[Қайтадан (фильм, 2025)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 1709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 7523] |- |827 |[[Әбілқайыр Ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 2952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 7510] |- |828 |[[Солтүстік Корея]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F 1337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F 4415] |- |829 |[[Екінті намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 7603] |- |830 |[[Оразаның түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 160] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2485] |- |831 |[[Қадырғали Жалайыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 1593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 5936] |- |832 |[[ЮНЕСКО]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E 1283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E 2264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E 6851] |- |833 |[[Америка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 6664] |- |834 |[[Христофор Колумб]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1 309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1 1442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1 8138] |- |835 |[[Үлгі:Ілияс Жансүгіров шығармалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2910] |- |836 |[[Тәңіршілдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 1583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 5730] |- |837 |[[Наурызым қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 2854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 12356] |- |838 |[[Қыз ұзату]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 1157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 4634] |- |839 |[[Кітап]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 1122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 2046] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 6747] |- |840 |[[Қорқай дұғасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 1485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 4617] |- |841 |[[Ескендір (поэма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 2288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 11724] |- |842 |[[Христиандық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 1987] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 9225] |- |843 |[[Астана қаласының бас мешіті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 1321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 6785] |- |844 |[[Әл-Фалақ сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4683] |- |845 |[[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%A8%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96%29 299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%A8%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96%29 2370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%A8%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96%29 4916] |- |846 |[[Сахабалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 4603] |- |847 |[[Диуани хикмет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 1773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 10711] |- |848 |[[Мәдени мұра (мемлекеттік бағдарлама)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 9093] |- |849 |[[Python]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Python 761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Python 2255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Python 8372] |- |850 |[[Ұлы Қытай қорғаны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 8018] |- |851 |[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7171] |- |852 |[[Волейбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 3201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 12381] |- |853 |[[Қазақ мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 5555] |- |854 |[[Бүркіт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 2789] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 8964] |- |855 |[[Барсакелмес қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 2772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 15340] |- |856 |[[Фотосинтез]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 2781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 10363] |- |857 |[[Орталық Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 2150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 15827] |- |858 |[[Қазақстанның ерте орта ғасырлардағы мемлекеттері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 12604] |- |859 |[[Тоқымқағар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80 178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80 783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80 2119] |- |860 |[[Қазақ жеріне исламның таралуы және оның тигізген әсері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 1698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 7607] |- |861 |[[МузАРТ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 1182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 3302] |- |862 |[[ALEM (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 2148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 19169] |- |863 |[[Семей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 1887] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 9142] |- |864 |[[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 17220] |- |865 |[[Қазақстанның экологиялық проблемалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1084] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 15308] |- |866 |[[Халықаралық қазақ-түрік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 8028] |- |867 |[[Қазақ күресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6674] |- |868 |[[Когурё]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%91 354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%91 1193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%91 3243] |- |869 |[[Солтүстік Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2075] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9785] |- |870 |[[Балқаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 1044] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 3560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 18718] |- |871 |[[Робототехника]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 3116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 11166] |- |872 |[[Дүние жүзінің саяси картасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 1751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 7195] |- |873 |[[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 1825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 10096] |- |874 |[[Зу-Зу Күлпаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 1611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 3855] |- |875 |[[:Санат:Ресей қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6140] |- |876 |[[Италия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 2268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 8683] |- |877 |[[Тарақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 6024] |- |878 |[[Қазақтың музыкалық аспаптары тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 726] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 10778] |- |879 |[[Сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 9010] |- |880 |[[Қазақстан елтаңбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 2184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 12303] |- |881 |[[Компьютерлік желі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 1623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 14316] |- |882 |[[HTML]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=HTML 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=HTML 1948] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=HTML 7680] |- |883 |[[Ұйықтатын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 6899] |- |884 |[[Андроново мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 3064] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 20285] |- |885 |[[Адай күйі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 1897] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 6456] |- |886 |[[Қатерлі ісік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BA 403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BA 1529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BA 6890] |- |887 |[[Филипп Исаевич Голощёкин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 1262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 2452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 6263] |- |888 |[[Сібір хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 2361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 7694] |- |889 |[[Жақайым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 1478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5925] |- |890 |[[Sadraddin]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Sadraddin 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sadraddin 1268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Sadraddin 6533] |- |891 |[[Әл-Қадр сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 34] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1459] |- |892 |[[Алаш Орда Үкіметі тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5063] |- |893 |[[Сиыр малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1893] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10015] |- |894 |[[Қырғи қабақ соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 2276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 13489] |- |895 |[[Қырымның қырық батыры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 953] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 3047] |- |896 |[[КешYOU]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 3057] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 4053] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 9938] |- |897 |[[Нұркен Әбдіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 925] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 4679] |- |898 |[[Төреғали Төреəліұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 943] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5353] |- |899 |[[Сын есімнің шырайлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11046] |- |900 |[[Онлайн Мектеп]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BD%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF 309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BD%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF 1760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BD%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF 7218] |- |901 |[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 1476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 6821] |- |902 |[[Шаңырақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B 202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B 1015] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B 3829] |- |903 |[[Театр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 1238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 1934] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 7057] |- |904 |[[Қара жорға]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0 1113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0 2443] |- |905 |[[Бесік жыры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 2169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 7223] |- |906 |[[Қазақ театры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 1691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 2220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 6407] |- |907 |[[Роза Қуанышқызы Рымбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 3991] |- |908 |[[Конституция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 1907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 8107] |- |909 |[[Дастан Дәрібайұлы Оразбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1056] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 7005] |- |910 |[[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 4609] |- |911 |[[Қазақстан газеттері тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1921] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5967] |- |912 |[[Алшын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 1603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 7045] |- |913 |[[Қалқаман – Мамыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 1303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 4562] |- |914 |[[Қазақтың ұлттық ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 96] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1183] |- |915 |[[Ашамайға мінгізу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%88%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83 106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%88%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83 674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%88%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83 1356] |- |916 |[[Жер сағаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B 431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B 625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B 817] |- |917 |[[Тәуелсіз Қазақстан тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 904] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 13406] |- |918 |[[Қазақтың XX ғасырдағы мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_XX_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_XX_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_XX_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 5539] |- |919 |[[Адольф Гитлер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84_%D0%93%D0%B8%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%80 413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84_%D0%93%D0%B8%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%80 1369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84_%D0%93%D0%B8%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%80 3490] |- |920 |[[Экология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 2402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 9935] |- |921 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7655] |- |922 |[[Баланы ұшықтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 10037] |- |923 |[[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 6214] |- |924 |[[Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1089] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3244] |- |925 |[[Миллионер қалалар саны бойынша елдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5619] |- |926 |[[Аналды секс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 1313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 5790] |- |927 |[[Биосфера]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 2128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 9095] |- |928 |[[Сегізаяқ (өлең)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 2105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 24951] |- |929 |[[:Санат:Қазақ батырлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7419] |- |930 |[[16-17 ғасырлардағы Қазақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=16-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=16-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=16-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 6050] |- |931 |[[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 1764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 10812] |- |932 |[[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3041] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17663] |- |933 |[[Қазақ әдебиеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 7740] |- |934 |[[Қайталау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 1552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 7347] |- |935 |[[Аққулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 3097] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 8285] |- |936 |[[Атырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 7663] |- |937 |[[Қайың]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3 2087] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3 5322] |- |938 |[[Дауыссыз дыбыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 17899] |- |939 |[[Сегіз сері Мұхамедханафия Бахрамұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%91%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%91%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%91%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2151] |- |940 |[[Серік Жұманғалиұлы Сәпиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%BF%D0%B8%D0%B5%D0%B2 176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%BF%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3027] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%BF%D0%B8%D0%B5%D0%B2 8086] |- |941 |[[Қарағанды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 2260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 9242] |- |942 |[[Тоқтар Серіков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10329] |- |943 |[[Түрікменстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 7274] |- |944 |[[Үлгі:Мемлекет туы/Тізім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 2085] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 8505] |- |945 |[[Қосмекенділер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 6196] |- |946 |[[Қырқынан шығару]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 1381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 9986] |- |947 |[[Ғұмар Қараш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 1233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 4350] |- |948 |[[Теңге ілу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5_%D1%96%D0%BB%D1%83 226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5_%D1%96%D0%BB%D1%83 943] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5_%D1%96%D0%BB%D1%83 2258] |- |949 |[[Қазақ (қырғыз) Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%29_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%29_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%29_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 8399] |- |950 |[[Әзербайжан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 6023] |- |951 |[[Бесік тойы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 1118] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 4520] |- |952 |[[Жайық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 2082] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 10802] |- |953 |[[Жаңа білім беру жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 6580] |- |954 |[[Ағылшын тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 7258] |- |955 |[[Өкпе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5 408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5 1836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5 8357] |- |956 |[[Қазақтың ұлттық сүт тағамдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%82_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%82_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 990] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%82_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2901] |- |957 |[[:Сурет:Page Frame Features on desktop.png]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 955] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 6663] |- |958 |[[1868—1870 жылдардағы қазақтардың отаршылдыққа қарсы күресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5481] |- |959 |[[Етіс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81 460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81 2376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81 12794] |- |960 |[[Жарасқан Әбдірашев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 1551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 5569] |- |961 |[[Азаматтық құқық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 1509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 8240] |- |962 |[[Бидай (астық)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%28%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%29 302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%28%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%29 1161] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%28%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%29 5425] |- |963 |[[Азия мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5839] |- |964 |[[Шахмат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 2160] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 9554] |- |965 |[[Шарын шатқалы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 3070] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 11840] |- |966 |[[Ұлттық бірыңғай тестілеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 2274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 10014] |- |967 |[[Қасқыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 3118] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 10247] |- |968 |[[1917 жылғы екі революция кезеңіндегі Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1917_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1917_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1917_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8951] |- |969 |[[Ауғанстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5662] |- |970 |[[Үтір намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 4817] |- |971 |[[Қостанай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1837] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9245] |- |972 |[[Тыштырма]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%88%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0 221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%88%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0 780] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%88%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0 2047] |- |973 |[[Барақ хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5458] |- |974 |[[Сиыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80 467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80 1537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80 8647] |- |975 |[[Әл-Кәһф сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4352] |- |976 |[[Қазақ (этноним)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 1240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 4810] |- |977 |[[Күлтегін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 1647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 13237] |- |978 |[[Төлен Әбдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 1241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 2335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 8769] |- |979 |[[Саңырауқұлақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 903] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2056] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 10829] |- |980 |[[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 2814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 11458] |- |981 |[[Есекжем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 1302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 6168] |- |982 |[[Қазтуған Сүйінішұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11430] |- |983 |[[Ұйқыашар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 958] |- |984 |[[Бала құқығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%93%D1%8B 221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%93%D1%8B 2165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%93%D1%8B 7958] |- |985 |[[Балқадиша әні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 1503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 12114] |- |986 |[[Байғазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 3006] |- |987 |[[Көкшетау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 1574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 7506] |- |988 |[[ВКонтакте]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5 291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5 1155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5 2500] |- |989 |[[Қазақтардың Ортаазиялық хандықтар мен патша үкіметіне қарсы көтерілістері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 956] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3635] |- |990 |[[Уикипедия:Қауым порталы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 6278] |- |991 |[[Құйынды мекен (телехикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 1233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 3200] |- |992 |[[Асық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B 1582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B 5111] |- |993 |[[Жетіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 1360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 5679] |- |994 |[[Теңеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%83 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%83 1819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%83 7440] |- |995 |[[Қазақстан банктерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5392] |- |996 |[[Уақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 1452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 6144] |- |997 |[[Ресей империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 6058] |- |998 |[[Экологиялық жүйе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 1304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 2065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 9003] |- |999 |[[Талғат Жақыпбекұлы Бигелдинов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3904] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12898] |- |1000 |[[Халық саны бойынша дүние жүзі қалалар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6022] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} ltogz1auvhnu6fra3tkfg3dqry7d9v5 3590763 3590646 2026-04-24T03:08:48Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту. 3590763 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !N !Бет !Қаралу саны (соңғы 30 күнде) !Қаралу саны (соңғы 90 күнде) !Қаралу саны (бір жылда) |- |1 |[[Басты бет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 47166] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 112339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 362028] |- |2 |[[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 5918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 30157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 60849] |- |3 |[[Арнайы:Іздеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 13227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 44006] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 286118] |- |4 |[[Наурыз мейрамы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 3101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 22143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 30848] |- |5 |[[Абай Құнанбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 28357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 66418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 294163] |- |6 |[[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 14057] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 38131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 74766] |- |7 |[[Ахмет Байтұрсынұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 33245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 128866] |- |8 |[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 21353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 61737] |- |9 |[[Ыбырай Алтынсарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 12711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 41088] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 120018] |- |10 |[[:Сурет:SB - Kazakh woman on horse.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 10357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 14688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 14727] |- |11 |[[Бауыржан Момышұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 35624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 131599] |- |12 |[[Жетіқарақшы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 3733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 11496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 16599] |- |13 |[[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 23016] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 41137] |- |14 |[[Міржақып Дулатұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4726] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 87611] |- |15 |[[Қазақтың ұлттық тағамдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 21022] |- |16 |[[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 16967] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 105228] |- |17 |[[Қазақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 4986] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 22445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 86450] |- |18 |[[Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 6958] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 21741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 93174] |- |19 |[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 27541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 140083] |- |20 |[[Наурыз көже]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 839] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 6799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 8590] |- |21 |[[Бесікке салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 13139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 23374] |- |22 |[[Күнделік.кз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 4696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 19401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 130224] |- |23 |[[Әбу Насыр Әл-Фараби]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 3026] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 19731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 70172] |- |24 |[[Қадір түні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%96%D1%80_%D1%82%D2%AF%D0%BD%D1%96 92] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%96%D1%80_%D1%82%D2%AF%D0%BD%D1%96 5238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%96%D1%80_%D1%82%D2%AF%D0%BD%D1%96 5726] |- |25 |[[Домбыра]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 1235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 7709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 22484] |- |26 |[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 49212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 80589] |- |27 |[[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2889] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11075] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 28784] |- |28 |[[Ұлпан (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 27682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 42333] |- |29 |[[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 4516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 7374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 7374] |- |30 |[[Өзбекәлі Жәнібеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 6142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 14173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 31549] |- |31 |[[Әлемнің жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3887] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 11282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 63621] |- |32 |[[Мемлекет астаналары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 63505] |- |33 |[[Көрісу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%80%D1%96%D1%81%D1%83 160] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%80%D1%96%D1%81%D1%83 4409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%80%D1%96%D1%81%D1%83 5027] |- |34 |[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4998] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 53604] |- |35 |[[Қазақстандағы референдум (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 726] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 5924] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 5924] |- |36 |[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 6996] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 24504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 70624] |- |37 |[[Әл-Фатиха сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 27281] |- |38 |[[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 6364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 16947] |- |39 |[[Қазақша жыл санау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 2827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 11751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 85958] |- |40 |[[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 14026] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 51157] |- |41 |[[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 8197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 26142] |- |42 |[[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 7150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 12647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 29903] |- |43 |[[Қанипа Омарғалиқызы Бітібаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 6407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 8775] |- |44 |[[Жамбыл Жабайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 48132] |- |45 |[[Ілияс Жансүгіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 4344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 16089] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 44376] |- |46 |[[Жазира Сайлауқызы Байырбекова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7706] |- |47 |[[Абай жолы (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3945] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 13728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 41884] |- |48 |[[Әпке (драма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 966] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 9760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 20420] |- |49 |[[Халықаралық әйелдер күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 4507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 6398] |- |50 |[[Қаңлылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 11450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 31155] |- |51 |[[Абылай хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 61634] |- |52 |[[Шыңғыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17064] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 67651] |- |53 |[[Фариза Оңғарсынова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7923] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 21344] |- |54 |[[Мұхаммед]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 2286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 8992] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 33973] |- |55 |[[Қазақ ұлттық киімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 6100] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 22478] |- |56 |[[Қасым хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 11516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 37031] |- |57 |[[Баланы қырқынан шығару]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 1993] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 7637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 35149] |- |58 |[[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 39831] |- |59 |[[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6026] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 12562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 57822] |- |60 |[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 20568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 24178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 48337] |- |61 |[[Мұхтар Шаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 39573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 43539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 64656] |- |62 |[[Бесеудің хаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 9193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 15072] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 28477] |- |63 |[[Қазақ хандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 10878] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 43080] |- |64 |[[Алаш партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 8756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 43021] |- |65 |[[Құрманғазы Сағырбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 34291] |- |66 |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26785] |- |67 |[[Шарана шайқау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%83 830] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%83 4035] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%83 7594] |- |68 |[[Иран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 3941] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 10215] |- |69 |[[Тұсаукесер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 955] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 4930] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 20267] |- |70 |[[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 2197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 6650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 35463] |- |71 |[[Әбіш Кекілбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27152] |- |72 |[[Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12038] |- |73 |[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 6119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 13880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 51144] |- |74 |[[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 32792] |- |75 |[[Қазақ хандығының құрылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 1108] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 6849] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 26378] |- |76 |[[Қожа Ахмет Ясауи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 3417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 10021] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 51444] |- |77 |[[Қазақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2079] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 37710] |- |78 |[[Сәкен Сейфуллин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 3890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 10031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 37539] |- |79 |[[Ұлы Отан соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 4623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 8431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 34200] |- |80 |[[Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 11706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 59741] |- |81 |[[Ұлы Жібек жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 10075] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 47355] |- |82 |[[Жеті қазына]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 1462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 7681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 23629] |- |83 |[[Қазақстан қазақтарының аттас-тектестер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9103] |- |84 |[[Сақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1988] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 12376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 66233] |- |85 |[[Жау тылындағы бала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 15453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 21570] |- |86 |[[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10924] |- |87 |[[Шежіре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 5067] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 14837] |- |88 |[[Қабдеш Жұмаділов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 4371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 9117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16217] |- |89 |[[Махамбет Өтемісұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11955] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 56351] |- |90 |[[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 26151] |- |91 |[[Жарапазан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 97] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 6033] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 6887] |- |92 |[[Ғұндар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 4132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 12472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 42943] |- |93 |[[Қазақ батырлар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 31032] |- |94 |[[Кенесары хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 37324] |- |95 |[[Қадыр Мырза Әлі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 4363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 7833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 27116] |- |96 |[[Жеті жарғы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 1918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 7517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 29421] |- |97 |[[Үйсін мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 12548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 33241] |- |98 |[[Салауат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 996] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 6307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 24748] |- |99 |[[Талғат Аманкелдіұлы Мұсабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 12070] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 30090] |- |100 |[[Америка Құрама Штаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 6180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 21767] |- |101 |[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 2304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 7013] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 26619] |- |102 |[[Алтын Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 11762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 38266] |- |103 |[[Оразаны бұзбайтын жағдайлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D2%B1%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 97] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D2%B1%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 6082] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D2%B1%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 6712] |- |104 |[[Қоңырат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 1870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 6218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 24051] |- |105 |[[Күләш Жасынқызы Бәйсейітова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1008] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8758] |- |106 |[[Жылқы малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 39271] |- |107 |[[Несіпбек Тұрысбекұлы Айт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82 5330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82 5670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82 9198] |- |108 |[[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 33863] |- |109 |[[Алланың есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 24189] |- |110 |[[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3086] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 8638] |- |111 |[[Әмір Темір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 3795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 10787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 30810] |- |112 |[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1925] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10043] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 29585] |- |113 |[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 47409] |- |114 |[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 1302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 7626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 30238] |- |115 |[[Тәуке хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 24180] |- |116 |[[Сүйінбай Аронұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16950] |- |117 |[[Дулат Исабеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 7260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 17646] |- |118 |[[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 1226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 5065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 26012] |- |119 |[[Ұшқан ұя]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 2219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 15313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 29241] |- |120 |[[Қуандық Рахым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 2653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 6869] |- |121 |[[Жасанды интеллект]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 2492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 8845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 33913] |- |122 |[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6069] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 31755] |- |123 |[[Түйе мұрындық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 2763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 4873] |- |124 |[[Ақ Орда (мемлекет)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 896] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 14062] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 33575] |- |125 |[[Қазақ халқының әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3058] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 6063] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 19734] |- |126 |[[Киіз үй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 2261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 6459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 26263] |- |127 |[[Уикипедия:Уикипедия туралы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 4374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 17535] |- |128 |[[Мұстафа Шоқай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 1780] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 5464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 26723] |- |129 |[[Қазақ әліпбиі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 1869] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 6317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 29194] |- |130 |[[Қазақстан қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 26398] |- |131 |[[Арғын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 1781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 5487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 24344] |- |132 |[[Бесін намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1042] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 6030] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 24651] |- |133 |[[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 1287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 4965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 19678] |- |134 |[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 34559] |- |135 |[[Туыстық атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5861] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 32432] |- |136 |[[Адай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 1214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 4387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 17167] |- |137 |[[Жүсіпбек Аймауытов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 2495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 6328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 31460] |- |138 |[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 3398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 7192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 31863] |- |139 |[[Қазақстан тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1864] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 6883] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 33056] |- |140 |[[Исатай-Махамбет көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 4412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 18784] |- |141 |[[Төле би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 6445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 30104] |- |142 |[[Өмірзая (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 5579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 33190] |- |143 |[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 3624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 7343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 25200] |- |144 |[[Хақназар хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 8164] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 23220] |- |145 |[[АҚШ штаттарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5090] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17875] |- |146 |[[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 2637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 9796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 69466] |- |147 |[[Алматы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 2407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 6858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 30007] |- |148 |[[Көксерек (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 13077] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 26063] |- |149 |[[Қазақстан 2030]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 3039] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 4730] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 13836] |- |150 |[[Қазақстан қорықтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9983] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 43120] |- |151 |[[Еуропа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 1755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 6174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 27463] |- |152 |[[Жанар Қожақанқызы Байсемізова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4486] |- |153 |[[Сырым Датұлы бастаған қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 23471] |- |154 |[[Наймандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 27457] |- |155 |[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 1188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 5372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 27364] |- |156 |[[Қазақ газеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 1291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 4670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 16106] |- |157 |[[Құйрық-бауыр (салт)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 2369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 6369] |- |158 |[[Тахауи Ахтанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%90%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%90%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%90%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6811] |- |159 |[[Қабанбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 4689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 24286] |- |160 |[[Тасбақалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 6845] |- |161 |[[Қазақ шежірелерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5052] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15655] |- |162 |[[Жәнібек хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18108] |- |163 |[[Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5994] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 21450] |- |164 |[[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 1704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 5282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 27225] |- |165 |[[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2911] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 22269] |- |166 |[[Аңырақай шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 949] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 4349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 20562] |- |167 |[[Құран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 3476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 11692] |- |168 |[[Алаш партиясының бағдарламасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1166] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 4254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 15973] |- |169 |[[Темірбек Қараұлы Жүргенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2920] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6997] |- |170 |[[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 2186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 5971] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 17332] |- |171 |[[Бірінші Мемлекеттік Дума]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 1199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 4002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 15053] |- |172 |[[Тоғыз-құмалақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 1516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 5341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 18916] |- |173 |[[Күй аңызы (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 7525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 8244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 11350] |- |174 |[[Асық ойыны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 3715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 10372] |- |175 |[[Оралхан Бөкей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 28631] |- |176 |[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 1731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 5593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 27167] |- |177 |[[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 3521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 10925] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 24768] |- |178 |[[Мәңгілік ел қақпасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 3306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 18486] |- |179 |[[Қытай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 1643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 6181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 24549] |- |180 |[[Ясин сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 3482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9416] |- |181 |[[Орбұлақ шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 4613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 17964] |- |182 |[[Қарахан мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 920] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 6153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 33713] |- |183 |[[Сын есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 5126] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 27054] |- |184 |[[Уикипедия:Форум]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 2120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 4637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 21555] |- |185 |[[Моғолстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 895] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 7491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 22176] |- |186 |[[Махаббат, қызық мол жылдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 1451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 4807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 26325] |- |187 |[[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 21079] |- |188 |[[Алатау таулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2085] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5822] |- |189 |[[Дуадақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9B 412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9B 1945] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9B 3448] |- |190 |[[Үстеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 1834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 5606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 29311] |- |191 |[[Әли Хаменеи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B8 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B8 1704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B8 2385] |- |192 |[[Кіндік шеше]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5 511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5 2367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5 5530] |- |193 |[[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4995] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 25549] |- |194 |[[Әбілхан Қастеев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 1858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 6586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 20330] |- |195 |[[Қыз Жібек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 4870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 30581] |- |196 |[[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1080] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3973] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17501] |- |197 |[[Қазыбек би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 1224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 4678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 24684] |- |198 |[[Ақтабан шұбырынды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 4346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 18653] |- |199 |[[Қазақстанның жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 28312] |- |200 |[[Табалдырық аттау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%83 345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%83 1985] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%83 3921] |- |201 |[[Семей полигоны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 2371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 6276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 31936] |- |202 |[[Қазақтың салт-дәстүрлері мен ырым-тиымдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D1%82%D0%B8%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D1%82%D0%B8%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D1%82%D0%B8%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6648] |- |203 |[[Қыпшақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 6363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 28169] |- |204 |[[Қазақстандағы сауда және жәрмеңкелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 2662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 7736] |- |205 |[[Жарыс қазан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 2130] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 4603] |- |206 |[[Салт-дәстүр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 2833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 10331] |- |207 |[[Айдын Ақанұлы Айымбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 9294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 10036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 17325] |- |208 |[[Жусан иісі (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 1331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 9172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 19737] |- |209 |[[Астана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 2989] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 7080] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 40768] |- |210 |[[Қазақстан аудандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 5158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 31308] |- |211 |[[Қыз айттыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 2046] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 4304] |- |212 |[[Жеті ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 3749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 15942] |- |213 |[[Сырым Датұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1869] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 28947] |- |214 |[[Шәмші Қалдаяқов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 3179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 9364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 27140] |- |215 |[[Ақан сері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 1712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 4973] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 17849] |- |216 |[[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1991] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 9900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 21893] |- |217 |[[Ресей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 1323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 4693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 20045] |- |218 |[[Мүшел жас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 1107] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 4179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 19714] |- |219 |[[Ислам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 1063] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 4100] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 16103] |- |220 |[[Зарина Кармен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 2869] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 4436] |- |221 |[[Санжар Керімбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 4223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 13067] |- |222 |[[Алаш Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1008] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 3791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 16487] |- |223 |[[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 984] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2820] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8125] |- |224 |[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14020] |- |225 |[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 6012] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 40817] |- |226 |[[Бақытсыз Жамал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 1507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 6549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 27261] |- |227 |[[Әт-Тариқ сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2661] |- |228 |[[Ұлықбек Оразбайұлы Есдәулет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 3644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 7567] |- |229 |[[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14550] |- |230 |[[Қыдыр ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D1%82%D0%B0 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1923] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D1%82%D0%B0 4757] |- |231 |[[Ханзада Жумонг (телехикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 955] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 3529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 7933] |- |232 |[[Кіші жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 3772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 16704] |- |233 |[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 4526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 8690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 18623] |- |234 |[[Дулат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 1191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 3738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 17846] |- |235 |[[Қазақстандағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5984] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18095] |- |236 |[[Сұлтан Бейбарыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 3005] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 11924] |- |237 |[[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1016] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 18020] |- |238 |[[Есет Көтібарұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13550] |- |239 |[[Түркістан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 20708] |- |240 |[[Арыстанбаб]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 1740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 4284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 13837] |- |241 |[[Сансызбай Сарғасқаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3891] |- |242 |[[1860 жылдарындағы әкімшілік реформалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 4003] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 12339] |- |243 |[[Естай - Қорлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 2891] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 13562] |- |244 |[[Әйтеке би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 3984] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 20251] |- |245 |[[Қазақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3979] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 17820] |- |246 |[[Қазақтың балаға ат қою рәсімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 2275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 8617] |- |247 |[[Өңір салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D2%A3%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D2%A3%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D2%A3%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 2985] |- |248 |[[Ботай мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 922] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 4897] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 28026] |- |249 |[[Каспий теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 1416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 4257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 23044] |- |250 |[[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 3418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 20237] |- |251 |[[Ақтамберді Сарыұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17989] |- |252 |[[Етістік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 1044] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 4489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 20966] |- |253 |[[Батыр Баян (поэма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 4179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 18576] |- |254 |[[Әлімұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 953] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15482] |- |255 |[[Референдум]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC 86] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC 2054] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC 2653] |- |256 |[[Ауызашар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 46] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 2504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 2872] |- |257 |[[Қазақ ұлт зиялыларының қалыптасуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82_%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 901] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82_%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 2095] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82_%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 8662] |- |258 |[[Оразақын Асқар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80 407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80 3584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80 8197] |- |259 |[[Батыс Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 871] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 6195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 32596] |- |260 |[[Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 4291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 19942] |- |261 |[[Қорықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 8272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 35582] |- |262 |[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1160] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13758] |- |263 |[[Екінші Мемлекеттік Дума]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 3086] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 12162] |- |264 |[[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18438] |- |265 |[[Пітір садақа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%96%D1%82%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9B%D0%B0 51] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%96%D1%82%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9B%D0%B0 2035] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%96%D1%82%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9B%D0%B0 2421] |- |266 |[[Салқам Жәңгір хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4934] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17864] |- |267 |[[Асан қайғы Сәбитұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20351] |- |268 |[[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 3247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 18130] |- |269 |[[Албан руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 1043] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 3450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 14878] |- |270 |[[Есік ашар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 1733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 3966] |- |271 |[[Қызыл кітап]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 6763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 11280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 31537] |- |272 |[[Ақбілек (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 4783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 28122] |- |273 |[[Байқоңыр (ғарыш айлағы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 4093] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 5725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 17943] |- |274 |[[Көзімнің қарасы...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 1236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 3660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 25996] |- |275 |[[Есім хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2925] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 22163] |- |276 |[[Сәлем салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 4806] |- |277 |[[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 3021] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 5857] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 22576] |- |278 |[[Алаш автономиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 846] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2996] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13316] |- |279 |[[Алматы облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18372] |- |280 |[[Қазақтың боғауыз сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 998] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12671] |- |281 |[[Құрсақ той]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%B9 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%B9 1844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%B9 4771] |- |282 |[[Құстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1928] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 4963] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 14430] |- |283 |[[Бұрындық хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 958] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 11670] |- |284 |[[Қорқыт ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 4614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 38998] |- |285 |[[Асқазан аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1078] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 26069] |- |286 |[[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6235] |- |287 |[[Қаракесек (Арғын)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 889] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 2913] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 12918] |- |288 |[[Етеккір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 955] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 3445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 21015] |- |289 |[[Қожа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 950] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 3652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 15097] |- |290 |[[Шығыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 20708] |- |291 |[[Әлемнің жаңа жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 2658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 15687] |- |292 |[[Қазақ тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 16040] |- |293 |[[Израиль]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C 335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C 1779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C 5947] |- |294 |[[Қазақстан жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 5678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17953] |- |295 |[[Үндістан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 909] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 18206] |- |296 |[[Менің атым Қожа (хикаят)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 1602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 8316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 20400] |- |297 |[[Желтоқсан көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 4163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 8186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 60360] |- |298 |[[Табын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 1054] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 3335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 12935] |- |299 |[[Тынымбай Нұрмағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 3121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 3596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 6703] |- |300 |[[Шашбау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B0%D1%83 204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B0%D1%83 1393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B0%D1%83 2326] |- |301 |[[Мұзафар Әлімбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5381] |- |302 |[[Тұрар Рысқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 5456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 19025] |- |303 |[[Ақсу-Жабағылы қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 5539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 25246] |- |304 |[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2911] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15250] |- |305 |[[Жапония]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 4940] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 18934] |- |306 |[[Зар Заман ақындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 18047] |- |307 |[[Зат есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 5508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 31008] |- |308 |[[Қаһар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 3545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 15540] |- |309 |[[Шілдехана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 2030] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 7480] |- |310 |[[Жошы хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 862] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16376] |- |311 |[[Жоламан Тіленшіұлы бастаған көтеріліс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 1768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 5056] |- |312 |[[Ұлы жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 872] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 3358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 18309] |- |313 |[[Мұрат Мөңкеұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18497] |- |314 |[[Қазақ ұлттық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3985] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 16369] |- |315 |[[Моңғол империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 18895] |- |316 |[[Көне түркі жазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 919] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 38236] |- |317 |[[Айт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82 75] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82 1592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82 3465] |- |318 |[[Тұманбай Молдағалиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3078] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 8946] |- |319 |[[Дулат Бабатайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20233] |- |320 |[[Жігіттер тобы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 2059] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 7076] |- |321 |[[Ілияс Есенберлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 871] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 3685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 13544] |- |322 |[[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 884] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9581] |- |323 |[[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 2022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 7358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 19519] |- |324 |[[Тас дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 903] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 5073] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 32701] |- |325 |[[Түркістан автономиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 953] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13232] |- |326 |[[Оғыз мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 4437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 24923] |- |327 |[[Израиль-Иран соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C-%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C-%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C-%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 2478] |- |328 |[[Түркістан (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 1187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 3729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 19963] |- |329 |[[Түркия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 950] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 3104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 12832] |- |330 |[[Есік Алтын адамы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 1204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 5032] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 42563] |- |331 |[[Жасуша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 998] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 4605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 31716] |- |332 |[[Қола дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 5017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 30069] |- |333 |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1083] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15705] |- |334 |[[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 884] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9133] |- |335 |[[Одағай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 1025] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 3221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 15845] |- |336 |[[Қорғансыздың күні (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 4702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 14907] |- |337 |[[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 782] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15775] |- |338 |[[Қазақстандағы саяси партиялар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 915] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 2658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 9296] |- |339 |[[Орта жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2923] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 14468] |- |340 |[[Сөйлем мүшелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 4960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 25411] |- |341 |[[Қазақ қыз-келіншектерінің ұлттық киімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7-%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7-%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7-%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4818] |- |342 |[[Сіргелі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 912] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 2862] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 12983] |- |343 |[[Қасым ханның қасқа жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 4077] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 13600] |- |344 |[[Қазақстан Республикасының Президенті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 2484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 10456] |- |345 |[[Қазақстан халқы ассамблеясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 1300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 3896] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 15960] |- |346 |[[Мұстафа Өзтүрiк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 1029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 2724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 15885] |- |347 |[[Қалмақан Әбдіқадыров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 2507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 3519] |- |348 |[[Ноғай ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 4231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 15119] |- |349 |[[Шымкент]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 1093] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 3482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 17127] |- |350 |[[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1023] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 3537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 14919] |- |351 |[[Менің атым Қожа (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 4336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 11771] |- |352 |[[Ұлытау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1027] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3024] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11978] |- |353 |[[Әлем елдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 931] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14186] |- |354 |[[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 2769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 12946] |- |355 |[[Жүсіп Баласағұни]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 1068] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 3149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 26052] |- |356 |[[Олжас Омарұлы Сүлейменов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15219] |- |357 |[[:Санат:Қазақстан әншілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1015] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12884] |- |358 |[[Қазан төңкерісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 985] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 2204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 10274] |- |359 |[[Құда түсу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0_%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%83 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0_%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%83 1509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0_%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%83 4021] |- |360 |[[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 3936] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 31252] |- |361 |[[Қазақша Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 1199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 2756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 7173] |- |362 |[[Шортанбай Қанайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3048] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16532] |- |363 |[[Қан топтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2828] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 14889] |- |364 |[[Теміреткі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 3084] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 15392] |- |365 |[[Қыпшақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 3808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 18343] |- |366 |[[Қимақ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 4342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 26485] |- |367 |[[Арыстан баб кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 2451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 5709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 14748] |- |368 |[[Айша бибі кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 17892] |- |369 |[[Ысты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 989] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 2897] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 11008] |- |370 |[[Эндокриңді бездер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D2%A3%D0%B4%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D2%A3%D0%B4%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 1863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D2%A3%D0%B4%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 6183] |- |371 |[[Қазақстан мерекелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3544] |- |372 |[[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14096] |- |373 |[[Аққулар ұйықтағанда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0 395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0 4363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0 7161] |- |374 |[[Ақтөбе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 1301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 3337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 13121] |- |375 |[[Қайрат Нұртас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 1220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 3028] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 12589] |- |376 |[[Сабақтас құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1161] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 4311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 13897] |- |377 |[[Сан есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 3896] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 20290] |- |378 |[[Исатай Тайманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3043] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16175] |- |379 |[[Бәйтерек (монумент)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 3777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 6606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 28787] |- |380 |[[Көшпенділер (трилогия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 1185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 3738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 14908] |- |381 |[[Тыныс алу жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1095] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 3542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 17060] |- |382 |[[Қарқаралы петициясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1864] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5078] |- |383 |[[Қазақ билері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 782] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 13343] |- |384 |[[Әл-Кәфирун сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8481] |- |385 |[[Қарлұқ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 4441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 24601] |- |386 |[[Біржан Қожағұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3086] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12127] |- |387 |[[Геосаясат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 2306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 4895] |- |388 |[[Алаш қозғалысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9218] |- |389 |[[Көктем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC 1221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC 2692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC 5211] |- |390 |[[Есімдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 3856] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 23691] |- |391 |[[Жоңғар шапқыншылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 3160] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 17852] |- |392 |[[Ұлт-азаттық көтерілістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 2102] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 6735] |- |393 |[[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 2428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 8675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 44365] |- |394 |[[Тәуекел хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16510] |- |395 |[[Көкпар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 2534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 8379] |- |396 |[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 926] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 3225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 12431] |- |397 |[[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10232] |- |398 |[[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 1289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 3999] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 18901] |- |399 |[[Қасым Қайсенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2984] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 18452] |- |400 |[[Сүре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 2173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 7915] |- |401 |[[Түйе малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3085] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12963] |- |402 |[[Жаңа экономикалық саясат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 1153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 2521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 12381] |- |403 |[[Көңіл шай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 884] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 3020] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 11986] |- |404 |[[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 2081] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 8621] |- |405 |[[Қарғын (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 11419] |- |406 |[[Жиембет жырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 2194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 12910] |- |407 |[[Домалақ ана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 2250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 9242] |- |408 |[[Қасым Аманжолов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 13923] |- |409 |[[Әт-Тәкуир сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8987] |- |410 |[[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10765] |- |411 |[[Ғұндар мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 4792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 20087] |- |412 |[[Отырар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 1209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 3685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 18756] |- |413 |[[Септік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 4220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 19468] |- |414 |[[Жаныс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 2585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 11761] |- |415 |[[Пейіш. Жұмақ ананың табанының астында]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%88._%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%88._%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 2752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%88._%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 4125] |- |416 |[[Шұғаның белгісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 1007] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 8554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 15002] |- |417 |[[Тараз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 1000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 2589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 11948] |- |418 |[[Қатысушы:Rasulbek Adil]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ARasulbek_Adil 1005] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ARasulbek_Adil 2205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ARasulbek_Adil 2221] |- |419 |[[Өзбекстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 992] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17005] |- |420 |[[Жыныстық қатынас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 949] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 2456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 8244] |- |421 |[[Жамбыл облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1024] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13772] |- |422 |[[Бөкей Ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 2555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 11532] |- |423 |[[Қант диабеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 2497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 12769] |- |424 |[[Абайдың қара сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1077] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3083] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 16864] |- |425 |[[Осман империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4071] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 14103] |- |426 |[[Маңғыстау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1039] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3010] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14328] |- |427 |[[Африка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 970] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 3307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 17286] |- |428 |[[Қарақат Тұяқбайқызы Әбілдина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 942] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 2355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 4811] |- |429 |[[Түргеш қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 4633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 26783] |- |430 |[[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 4135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 24784] |- |431 |[[АҚШ президенттерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9119] |- |432 |[[Тайқазан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 1022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 2370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 9980] |- |433 |[[Халел Досмұхамедов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 875] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 2538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 7920] |- |434 |[[Шөмекей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9808] |- |435 |[[Қазақстан өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 22820] |- |436 |[[Айқын Төлепберген]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 2122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 5801] |- |437 |[[Пайдалы қазбалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 7198] |- |438 |[[Қазақстандағы ұжымдастыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 1316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 4199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 13355] |- |439 |[[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 942] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12871] |- |440 |[[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 2816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 9916] |- |441 |[[Арқан тартыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81 208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81 1597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81 4173] |- |442 |[[Әл-Ихлас сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6267] |- |443 |[[Қазақстанды Ресейдің Отарлауы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 1666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 5822] |- |444 |[[Джеффри Эпштейн]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B6%D0%B5%D1%84%D1%84%D1%80%D0%B8_%D0%AD%D0%BF%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B6%D0%B5%D1%84%D1%84%D1%80%D0%B8_%D0%AD%D0%BF%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 2535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B6%D0%B5%D1%84%D1%84%D1%80%D0%B8_%D0%AD%D0%BF%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 2535] |- |445 |[[Тортай мінер ақ боз ат (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%82_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%82_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 6162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%82_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 8738] |- |446 |[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1109] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 14919] |- |447 |[[Шеркеш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 2250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 9672] |- |448 |[[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 24969] |- |449 |[[Қазақша тәулік мезгілдерінің атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5413] |- |450 |[[Ұйқы безі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 2381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 9361] |- |451 |[[Компьютер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 1854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 4409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 23104] |- |452 |[[Қайрат Ноғайбайұлы Рысқұлбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 21855] |- |453 |[[Алпамыс батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 3095] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 11330] |- |454 |[[Арал теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 1353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 4558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 24787] |- |455 |[[Аустралия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 839] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 2668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 10117] |- |456 |[[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1934] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14908] |- |457 |[[Сұңғыла]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 1928] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 2919] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 6501] |- |458 |[[Қоршаған ортаны қорғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 5847] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 14942] |- |459 |[[Қазақстан туы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 901] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 3170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 19777] |- |460 |[[Пәкістан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4812] |- |461 |[[Жер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 1689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 4242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 16142] |- |462 |[[Жай сөйлем және оның түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12614] |- |463 |[[Таяу Шығыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81 1608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81 4776] |- |464 |[[Қарағанды облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14774] |- |465 |[[Кіші жүздің Ресейге қосылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 2351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 12248] |- |466 |[[Жетісу облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 909] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11136] |- |467 |[[Бөгенбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10453] |- |468 |[[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9272] |- |469 |[[Қырғызстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 946] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13100] |- |470 |[[Ас қорыту жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 913] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 16402] |- |471 |[[Ислам күнтізбесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 2207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 8845] |- |472 |[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 973] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 3218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 22134] |- |473 |[[Бұқаралық ақпарат құралдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1817] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 7097] |- |474 |[[ChatGPT]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ChatGPT 1135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ChatGPT 3236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ChatGPT 9721] |- |475 |[[Шииттер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 1246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 3039] |- |476 |[[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 3277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 15700] |- |477 |[[Әскери коммунизм саясаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 1881] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 8946] |- |478 |[[Аристотель]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 2407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 11484] |- |479 |[[Қазақстан демографиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 16434] |- |480 |[[Туберкулез]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 1925] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 7487] |- |481 |[[Көңіл айту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 2617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 12516] |- |482 |[[Қазақтардың зергерлік бұйымдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1820] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 7271] |- |483 |[[Керей (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 2358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 10318] |- |484 |[[Столыпин реформасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 5925] |- |485 |[[Қараш-қараш оқиғасы (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 9416] |- |486 |[["Шақан шері" романы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%22%D0%A8%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B5%D1%80%D1%96%22_%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 0] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%22%D0%A8%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B5%D1%80%D1%96%22_%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%22%D0%A8%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B5%D1%80%D1%96%22_%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2831] |- |487 |[[Ән-Нас сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2082] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9028] |- |488 |[[Үш Жүз партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1842] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9730] |- |489 |[[Балықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 10464] |- |490 |[[Махмұд Қашқари]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 2791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 14379] |- |491 |[[Бата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 1708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 5384] |- |492 |[[Табиғат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 1151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 6193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 16439] |- |493 |[[Ерлан Жүніс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81 2917] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81 3146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81 4221] |- |494 |[[Батыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 973] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3051] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13420] |- |495 |[[:Санат:Алфавит бойынша өзендер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 3496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 9373] |- |496 |[[Бәйдібек Қарашаұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2126] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8580] |- |497 |[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 943] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2968] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12660] |- |498 |[[Қазақ халқының өлім-жітім жөнелту салты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 717] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 2644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 20130] |- |499 |[[Райымбек батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 3063] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 4761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 14987] |- |500 |[[Ақтөбе облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1006] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12619] |- |501 |[[Аманат (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 2076] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 6357] |- |502 |[[Қазақ-жоңғар соғыстары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 11252] |- |503 |[[Мақал-мәтелдер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 2520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 9932] |- |504 |[[Асық ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2166] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 8147] |- |505 |[[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1138] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2932] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 13640] |- |506 |[[Қазақстан Республикасының заңдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 10661] |- |507 |[[Шылау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 3541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 24873] |- |508 |[[Өзін-өзі өлтіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 817] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 2331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 9231] |- |509 |[[Сөз таптары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2969] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 15601] |- |510 |[[Дәрумен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 2271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 8301] |- |511 |[[Франция қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7808] |- |512 |[[Майқы би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 1874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 10512] |- |513 |[[Марат Қабанбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3786] |- |514 |[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 4245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 61311] |- |515 |[[Ұлы географиялық ашылулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 1683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 6830] |- |516 |[[Оңтүстік Америка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 16741] |- |517 |[[Бесқонақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B 2379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B 3093] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B 4622] |- |518 |[[Мұхит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 2924] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 15926] |- |519 |[[Киіт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D1%82 320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D1%82 1293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D1%82 3253] |- |520 |[[Қызылорда облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 931] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12502] |- |521 |[[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1922] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5530] |- |522 |[[Батырлар жыры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 2085] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 9896] |- |523 |[[Селт еткізер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BB%D1%82_%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D0%B5%D1%80 171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BB%D1%82_%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D0%B5%D1%80 897] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BB%D1%82_%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D0%B5%D1%80 1274] |- |524 |[[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 1861] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 8306] |- |525 |[[Қазақстан азамат соғысы жылдарында]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 1059] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 1988] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 10235] |- |526 |[[Жасау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%83 235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%83 1180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%83 2796] |- |527 |[[Құнанбай Өскенбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 869] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2930] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12349] |- |528 |[[Төркіндеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%83 236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%83 1107] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%83 2866] |- |529 |[[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1020] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3941] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 25777] |- |530 |[[Дәулеткерей Шығайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7558] |- |531 |[[Ерке сылқым (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 839] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 2213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 7333] |- |532 |[[Алтыбақан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD 339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD 1351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD 3517] |- |533 |[[Айқап]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 2162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 7881] |- |534 |[[Мәтін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 735] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 2675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 13194] |- |535 |[[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2059] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2205] |- |536 |[[Эндокриндік жүйе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 1982] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 6899] |- |537 |[[Қазақ жүздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12740] |- |538 |[[Қазақстан индустрияландыру кезеңінде]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 1003] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 2512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 13964] |- |539 |[[Өт айдайтын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 2441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 9535] |- |540 |[[Ирандағы соғыс (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%282026%29 716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%282026%29 1220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%282026%29 1220] |- |541 |[[Мастопатия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 2249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 14259] |- |542 |[[Сөз тіркесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 3096] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 20831] |- |543 |[[Ми]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8 865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8 3554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8 13609] |- |544 |[[Қазақ ұлттық ырымдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6392] |- |545 |[[Хан талапай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B9 273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B9 1868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B9 5322] |- |546 |[[Химиялық элементтер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15568] |- |547 |[[Қуық түбі безінің қабынуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 2768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 18128] |- |548 |[[Хиуаз Қайырқызы Доспанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 22380] |- |549 |[[АИВ/ЖИТС]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 2185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 12467] |- |550 |[[Патша үкіметінің отаршылдық қоныс аудару саясаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 1940] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 7223] |- |551 |[[Даун синдромы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 2194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 8144] |- |552 |[[Қызғалдақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 12023] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 13874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 23398] |- |553 |[[Жәдидшілдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%B4%D0%B8%D0%B4%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%B4%D0%B8%D0%B4%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 1349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%B4%D0%B8%D0%B4%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 5163] |- |554 |[[Дельфин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%84%D0%B8%D0%BD 84] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%84%D0%B8%D0%BD 1049] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%84%D0%B8%D0%BD 2743] |- |555 |[[Қобыланды батыр (жыр)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 2078] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 11583] |- |556 |[[Мұхаммед Хайдар Дулати]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 2576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 11091] |- |557 |[[Арша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%88%D0%B0 831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%88%D0%B0 1232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%88%D0%B0 3477] |- |558 |[[Қ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A 759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 2156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A 7368] |- |559 |[[:Санат:Африка елдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9701] |- |560 |[[Беташар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 1371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 6206] |- |561 |[[Талас шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 15727] |- |562 |[[Табылды Досымов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 2325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 12357] |- |563 |[[Жүрек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 2353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 10911] |- |564 |[[Әл-Кәусәр сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2166] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 7192] |- |565 |[[Жылқы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 2401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 11610] |- |566 |[[Әміре Қашаубаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15725] |- |567 |[[Бауырсақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 1304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 3649] |- |568 |[[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1059] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9148] |- |569 |[[Марғасқа жырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 3131] |- |570 |[[Бастаңғы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B 176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B 1039] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B 1800] |- |571 |[[Түйелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 2555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 11146] |- |572 |[[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9535] |- |573 |[[Бұланты шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 11618] |- |574 |[[Қалқанша без]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 2075] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 9135] |- |575 |[[Метафора]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 2975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 13772] |- |576 |[[Ер Қосай Құдайкеұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5956] |- |577 |[[Төрт түлік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82_%D1%82%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%BA 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82_%D1%82%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%BA 2147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82_%D1%82%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%BA 8230] |- |578 |[[Қазақтың 500 ән-күйі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_500_%D3%99%D0%BD-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_500_%D3%99%D0%BD-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 2696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_500_%D3%99%D0%BD-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 14569] |- |579 |[[Ибраһим]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 1643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 5843] |- |580 |[[Құлагер (поэма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 2827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 12176] |- |581 |[[Жоңғар хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 2250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 10358] |- |582 |[[Танакөз Ілиясова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%B7_%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 98] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%B7_%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%B7_%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 852] |- |583 |[[Көз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 2472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 10552] |- |584 |[[Ақмола облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 981] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11086] |- |585 |[[Ескендір Зұлқарнайын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 3657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 10700] |- |586 |[[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 726] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8882] |- |587 |[[Бақтияр Ғарифоллаұлы Артаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4781] |- |588 |[[Дін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 2303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 8641] |- |589 |[[Жаужүрек мың бала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 6606] |- |590 |[[Қошқармүйіз (ою-өрнек)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 1518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 4236] |- |591 |[[Қызылорда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 956] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 2695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 12939] |- |592 |[[Абай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 904] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11340] |- |593 |[[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 861] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12447] |- |594 |[[Бұлшық ет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 2784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 14756] |- |595 |[[Ұлыбритания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 2629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 10701] |- |596 |[[Адам қаңқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2037] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 9461] |- |597 |[[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 20472] |- |598 |[[Жанғожа Нұрмұхамедұлы бастаған Сырдария қазақтарының көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1896] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 7598] |- |599 |[[Футбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 1202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 3629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 14113] |- |600 |[[ДНҚ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 1151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 3148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 15884] |- |601 |[[Наурыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7 227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7 1101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7 2476] |- |602 |[[Мәдениет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 2606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 14111] |- |603 |[[:Санат:Қазақ ақындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 993] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6922] |- |604 |[[Аңыздың ақыры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 967] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 2958] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 19436] |- |605 |[[Жануарлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1095] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 3530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 14527] |- |606 |[[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 5528] |- |607 |[[Қыз ұзату салттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 7387] |- |608 |[[1921-1922 жылдардағы ашаршылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 2052] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 7195] |- |609 |[[Айт намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 23] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1467] |- |610 |[[Таз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 2253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 6914] |- |611 |[[Жүрек аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2115] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12054] |- |612 |[[Табақ тарту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 1313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 4670] |- |613 |[[Алдаркөсе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D3%A9%D1%81%D0%B5 1179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D3%A9%D1%81%D0%B5 2849] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D3%A9%D1%81%D0%B5 7859] |- |614 |[[Корея Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 10372] |- |615 |[[Акула]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B0 146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B0 1074] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B0 2587] |- |616 |[[Күрделі зат есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 2631] |- |617 |[[Шалкиіз Тіленшіұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11005] |- |618 |[[Ботбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 8310] |- |619 |[[Мұстафа Кемал Ататүрік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 2963] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 8899] |- |620 |[[Испания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 2106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 7474] |- |621 |[[Сиқым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 2057] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 8420] |- |622 |[[Ежелгі Грекия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 3718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 10605] |- |623 |[[Құтадғу білік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 2127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 14046] |- |624 |[[Жұлдыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 2123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 3013] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 9150] |- |625 |[[Әл-Бақара сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5117] |- |626 |[[Уикипедия:Анықтама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 6998] |- |627 |[[Біріккен Араб Әмірліктері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 6175] |- |628 |[[:Санат:Ресей өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 6665] |- |629 |[[Мәңгілік бала бейне]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 1542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 3400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 22022] |- |630 |[[Қымыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 1804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 7228] |- |631 |[[Солтүстік Америка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 14201] |- |632 |[[Сырға салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 5276] |- |633 |[[Сарматтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 1881] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 3866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 18107] |- |634 |[[Еңлік-Кебек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 925] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 16259] |- |635 |[[Өскемен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 2354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 10251] |- |636 |[[Мұнай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 932] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 2383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 12646] |- |637 |[[Зәр шығару жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2118] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 11682] |- |638 |[[XV-XVIII ғасырлардағы қазақ ауыз әдебиеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=XV-XVIII_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=XV-XVIII_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=XV-XVIII_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 9001] |- |639 |[[Қызыл жебе (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1003] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 8195] |- |640 |[[Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1009] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6741] |- |641 |[[Қазақстандағы хандық биліктің жойылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 1616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 7151] |- |642 |[[Арқан тарту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 1292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 3188] |- |643 |[[Еврейлер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80 432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80 1321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80 3938] |- |644 |[[Ғұсыл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D1%81%D1%8B%D0%BB 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D1%81%D1%8B%D0%BB 2029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D1%81%D1%8B%D0%BB 7785] |- |645 |[[Франция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 2756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 11943] |- |646 |[[Мата атаулары мен түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 726] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9149] |- |647 |[[Көңіл толқыны (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1983] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 7306] |- |648 |[[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 971] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 2665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 9110] |- |649 |[[Үмбетей Тілеуұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6454] |- |650 |[[Ақбөкен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 22628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 24524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 42215] |- |651 |[[Жаяу Мұса Байжанұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1047] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8498] |- |652 |[[Моңғол шапқыншылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 3516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 15224] |- |653 |[[Жәннәтпен сүйіншіленген он сахаба]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%BD%D3%99%D1%82%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0 220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%BD%D3%99%D1%82%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0 1135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%BD%D3%99%D1%82%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0 4381] |- |654 |[[Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 2065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 8864] |- |655 |[[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11153] |- |656 |[[Әл-Уақиға сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6029] |- |657 |[[Қоянды жәрмеңкесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 1449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 4137] |- |658 |[[Алтын Орда хандарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2967] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8284] |- |659 |[[Батыс Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 852] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 16305] |- |660 |[[Матай (ру бірлестігі)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 1753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 7839] |- |661 |[[Алма Дінмұхамедқызы Оразбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1867] |- |662 |[[Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8990] |- |663 |[[Митоз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 2615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 9098] |- |664 |[[Шығыс Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 21006] |- |665 |[[Өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 2767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 13932] |- |666 |[[Суан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 1963] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 8727] |- |667 |[[Қызға қырық үйден тыйым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 1902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 6622] |- |668 |[[Азамат соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 9573] |- |669 |[[Мақала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 978] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 2253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 9181] |- |670 |[[Сайын Мұратбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 11339] |- |671 |[[Қазақстан Ресейдегі 1905-1907 жылдардағы революция кезінде]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_1905-1907_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_1905-1907_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 1277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_1905-1907_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 6784] |- |672 |[[Қан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 1763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 10413] |- |673 |[[Германия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 3149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 11974] |- |674 |[[Аборт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 2018] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 12754] |- |675 |[[Жалайыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 2253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 12180] |- |676 |[[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7491] |- |677 |[[Қан мен тер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 776] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 2226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 13507] |- |678 |[[Аюлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%8E%D0%BB%D0%B0%D1%80 404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8E%D0%BB%D0%B0%D1%80 1681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%8E%D0%BB%D0%B0%D1%80 6471] |- |679 |[[Ядролық қару]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83 240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83 1502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83 5005] |- |680 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9816] |- |681 |[[Байбақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 8332] |- |682 |[[Қазақ халқының қалыптасуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 1625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 5258] |- |683 |[[Жүйке жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 10175] |- |684 |[[Қарақытай мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 2483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 13275] |- |685 |[[18 ғасырдың бірінші ширегіндегі қазақ хандығының ішкі және сыртқы жағдайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 8157] |- |686 |[[Ою-өрнек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 1775] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 6494] |- |687 |[[Қазақстанның Қызыл кітабы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 1074] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 2991] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 10503] |- |688 |[[Жүсіп Ақшораев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5165] |- |689 |[[Жәңгір-Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1875] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7064] |- |690 |[[Баққожа Мұқай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%B9 579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%B9 1637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%B9 5928] |- |691 |[[Ұрыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7602] |- |692 |[[Табиғатты қорғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 3088] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 16245] |- |693 |[[Израиль мен АҚШ-тың Иранға қарсы соққылары (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D2%9A%D0%A8-%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%9B%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%282026%29 3] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D2%9A%D0%A8-%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%9B%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%282026%29 683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D2%9A%D0%A8-%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%9B%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%282026%29 683] |- |694 |[[Эпитет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 2222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 10353] |- |695 |[[Иса Мәсіх]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 1902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 4807] |- |696 |[[Қаңлы (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 8194] |- |697 |[[Айтыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 955] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 2381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 12900] |- |698 |[[Балуан Шолақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 2340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 6279] |- |699 |[[Смағұл Абатұлы Елубай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 5490] |- |700 |[[Қайрат (футбол клубы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 1586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 13398] |- |701 |[[Ұстаз (цифрлық платформа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1287] |- |702 |[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 923] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12365] |- |703 |[[:Санат:Тағамдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 2439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 26490] |- |704 |[[Жайдарман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1884] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 7057] |- |705 |[[Қамар сұлу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 1797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 6545] |- |706 |[[Нұх пайғамбар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 1355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 5155] |- |707 |[[Бестас (ойын)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 1380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 4616] |- |708 |[[Қазақстанның ХХ ғасырдың бас кезіндегі оқу-ағарту ісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 1059] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 2403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 10873] |- |709 |[[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7843] |- |710 |[[Қазақстан географиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 17019] |- |711 |[[Бала құқықтары туралы конвенция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 1987] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 7083] |- |712 |[[Ормуз бұғазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D1%83%D0%B7_%D0%B1%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D1%83%D0%B7_%D0%B1%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 856] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D1%83%D0%B7_%D0%B1%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1243] |- |713 |[[19 ғасырдың бірінші жартысындағы ұлт-азаттық қозғалыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=19_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=19_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=19_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 3636] |- |714 |[[Қаракерей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 1676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 7818] |- |715 |[[Қой малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1997] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11214] |- |716 |[[Ақмешіт әулие үңгірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 1670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 6058] |- |717 |[[Гормондар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 6660] |- |718 |[[Қазақстан теңгесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 842] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 2619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 21839] |- |719 |[[Атырау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2008] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9505] |- |720 |[[Солтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12442] |- |721 |[[Ораза]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0 134] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0 2246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0 3287] |- |722 |[[Сүйек жаңғырту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%80%D1%82%D1%83 221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%80%D1%82%D1%83 982] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%80%D1%82%D1%83 3260] |- |723 |[[Моңғолия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 2046] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 8695] |- |724 |[[Шымыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 1710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 7185] |- |725 |[[Жәңгір хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1869] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3774] |- |726 |[[Ақпан төңкерісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 1581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 10047] |- |727 |[[Баскетбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 2722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 10550] |- |728 |[[Орал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 2195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 9819] |- |729 |[[Оңтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13052] |- |730 |[[Мұса пайғамбар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 1520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 5582] |- |731 |[[Сыбайлас жемқорлық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 2103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 9213] |- |732 |[[Психология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 2455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 11347] |- |733 |[[Шапырашты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 2008] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 9957] |- |734 |[[Ораза айт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82 37] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82 699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82 1073] |- |735 |[[Публицистикалық стиль]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 2474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 11473] |- |736 |[[Адам ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 8558] |- |737 |[[Жәрмеңке]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 1171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 3629] |- |738 |[[Философия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 2920] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 12080] |- |739 |[[Ресей империясының құрамындағы Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 7838] |- |740 |[[Қыз алып қашу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D2%9B%D0%B0%D1%88%D1%83 205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D2%9B%D0%B0%D1%88%D1%83 1024] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D2%9B%D0%B0%D1%88%D1%83 2792] |- |741 |[[Ғаламшар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 2255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 5253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 12770] |- |742 |[[Дамыған елдер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 2952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 8583] |- |743 |[[Сүйінші]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 1183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 3933] |- |744 |[[Беріш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 1944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 8597] |- |745 |[[Қазақ шежіресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1886] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6498] |- |746 |[[Шанышқылы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 1810] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 8386] |- |747 |[[Жүрсін Молдашұлы Ерманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6664] |- |748 |[[Құрмет ордені]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 1434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 5355] |- |749 |[[Тәуелдік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 3140] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 14980] |- |750 |[[Қазақстанның пайдалы қазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 717] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 14468] |- |751 |[[Сауд Арабиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 6299] |- |752 |[[Бүйрек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA 544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA 2026] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA 10573] |- |753 |[[Сөз табы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 3070] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 17448] |- |754 |[[Жапония қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5506] |- |755 |[[Сүтқоректілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 2573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 11309] |- |756 |[[Сырдария]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 2388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 14918] |- |757 |[[Ерулік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA 140] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA 929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA 2624] |- |758 |[[Қазақстанның мемлекеттік наградалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5703] |- |759 |[[Төре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 1830] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 7625] |- |760 |[[Байлар-Жандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5873] |- |761 |[[Қазақтың ұлттық спорт түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 4449] |- |762 |[[Шыңғыс хан әулеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96 370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96 3062] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96 13630] |- |763 |[[Көлеңке]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 1055] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 1765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 2815] |- |764 |[[Жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 4310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 14074] |- |765 |[[Дамушы елдер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 3022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 8902] |- |766 |[[Ақтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 2092] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 10302] |- |767 |[[Наурызбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 7504] |- |768 |[[Ғабиден Мұстафин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 2595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 10502] |- |769 |[[Ертіс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 717] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 2281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 14098] |- |770 |[[Отпантау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%83 128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%83 801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%83 1389] |- |771 |[[Қырғыз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 6675] |- |772 |[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 8361] |- |773 |[[Қарауыл руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 1377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 6292] |- |774 |[[Махатма Ганди]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82%D0%BC%D0%B0_%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82%D0%BC%D0%B0_%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8 1422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82%D0%BC%D0%B0_%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8 4300] |- |775 |[[Жаппас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 1657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 6831] |- |776 |[[Азан шақырып ат қою]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 1563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 7867] |- |777 |[[Қазақ халқының жоңғар басқыншыларына қарсы азаттық күресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1970] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 10132] |- |778 |[[Іштің қатуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 1652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 9399] |- |779 |[[Әбілмансұр Әбунасырұлы Серіков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%B1%D1%80_%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%B1%D1%80_%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%B1%D1%80_%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1987] |- |780 |[[Автомобиль маркаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9860] |- |781 |[[Соқырішек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 1950] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 15634] |- |782 |[[Темірқазық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 1163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 1979] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 5121] |- |783 |[[Салалас құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 11237] |- |784 |[[Тәтіқара]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 1128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 4253] |- |785 |[[Саяси партия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 1140] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 4020] |- |786 |[[Жабайы алма (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 9016] |- |787 |[[Мақпал Мұхамедиярқызы Жүнісова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6198] |- |788 |[[Желшешек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 1891] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 9367] |- |789 |[[Көнерген сөздер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 1536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 10399] |- |790 |[[ХХ ғасырдың 20-30-жылдарындағы Қазақстанның әлеуметтiк-экономикалық және қоғамдық-саяси, мәдени жағдайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_20-30-%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82i%D0%BA-%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B-%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8%2C_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_20-30-%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82i%D0%BA-%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B-%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8%2C_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_20-30-%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82i%D0%BA-%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B-%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8%2C_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 8794] |- |791 |[[Байұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8067] |- |792 |[[Еліктеу сөз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 3174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 13703] |- |793 |[[Инфрақызыл сәуле]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BD%D1%84%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5 798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%84%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5 1061] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BD%D1%84%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5 1963] |- |794 |[[Шақ (етістік)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 2378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 11141] |- |795 |[[Дос-Мұқасан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 1315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 4603] |- |796 |[[Көмірсулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 1990] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 12012] |- |797 |[[:Санат:Алфавит бойынша мемлекеттер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 1628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 8972] |- |798 |[[Ақ сүйек (ойын)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 1069] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 2865] |- |799 |[[Киіз үй жабдықтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1955] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 5901] |- |800 |[[Ерлан Жақанұлы Қошанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3997] |- |801 |[[Қарақалпақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7062] |- |802 |[[Пысықтауыш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 3140] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 12220] |- |803 |[[Неке қияр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D2%9B%D0%B8%D1%8F%D1%80 208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D2%9B%D0%B8%D1%8F%D1%80 1012] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D2%9B%D0%B8%D1%8F%D1%80 3234] |- |804 |[[Робот]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 3713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 11108] |- |805 |[[Төртқара]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 1506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 6635] |- |806 |[[Криштиану Роналду]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 837] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 2457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 10108] |- |807 |[[Қазақстан темір жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1958] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 9550] |- |808 |[[Бекзат Сейілханұлы Саттарханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5842] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17233] |- |809 |[[Түркілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 2385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 11661] |- |810 |[[Қорғалжын қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 2822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 13266] |- |811 |[[Зекет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 1064] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 3027] |- |812 |[[Интернет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 1248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 2436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 8484] |- |813 |[[Ауыз бекіту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%82%D1%83 73] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%82%D1%83 2883] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%82%D1%83 3654] |- |814 |[[Шығай хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7427] |- |815 |[[Рақымжан Қошқарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15619] |- |816 |[[Оразкелді (Қоңырат)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%28%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%29 327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%28%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%29 1154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%28%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%29 3382] |- |817 |[[Мемлекет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 2111] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 9984] |- |818 |[[Ислам пайғамбарлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5638] |- |819 |[[Мендель заңдылықтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2986] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 7830] |- |820 |[[Еуропа одағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 1992] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 8339] |- |821 |[[Жіктік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 2263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 10930] |- |822 |[[Құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 12657] |- |823 |[[Серікжан Сейітжанұлы Сейітжанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3513] |- |824 |[[Крест жорықтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3112] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 13876] |- |825 |[[Асқар Сүлейменов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6779] |- |826 |[[Қайтадан (фильм, 2025)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 1708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 7539] |- |827 |[[Әбілқайыр Ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 2937] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 7506] |- |828 |[[Солтүстік Корея]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F 1330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F 4403] |- |829 |[[Екінті намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 7581] |- |830 |[[Оразаның түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2487] |- |831 |[[Қадырғали Жалайыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 1611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 5942] |- |832 |[[ЮНЕСКО]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E 1292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E 2258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E 6814] |- |833 |[[Америка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 6611] |- |834 |[[Христофор Колумб]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1 327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1 1451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1 8129] |- |835 |[[Үлгі:Ілияс Жансүгіров шығармалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2909] |- |836 |[[Тәңіршілдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 1579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 5722] |- |837 |[[Наурызым қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 2757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 12209] |- |838 |[[Қыз ұзату]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 1158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 4619] |- |839 |[[Кітап]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 1215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 2133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 6734] |- |840 |[[Қорқай дұғасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 1471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 4602] |- |841 |[[Ескендір (поэма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 2256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 11663] |- |842 |[[Христиандық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 1966] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 9146] |- |843 |[[Астана қаласының бас мешіті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 1344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 6785] |- |844 |[[Әл-Фалақ сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4661] |- |845 |[[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%A8%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96%29 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%A8%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96%29 2338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%A8%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96%29 4916] |- |846 |[[Сахабалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 4586] |- |847 |[[Диуани хикмет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 1756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 10702] |- |848 |[[Қазақстанның Мәдени мұра жобасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 9031] |- |849 |[[Python]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Python 831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Python 2285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Python 8187] |- |850 |[[Ұлы Қытай қорғаны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 8027] |- |851 |[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7201] |- |852 |[[Волейбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 754] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 3215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 12297] |- |853 |[[Қазақ мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 5527] |- |854 |[[Бүркіт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 2783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 8899] |- |855 |[[Барсакелмес қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 2662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 15153] |- |856 |[[Фотосинтез]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 2750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 10320] |- |857 |[[Орталық Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 2124] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 15800] |- |858 |[[Қазақстанның ерте орта ғасырлардағы мемлекеттері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 12588] |- |859 |[[Тоқымқағар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80 181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80 788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80 2120] |- |860 |[[Қазақ жеріне исламның таралуы және оның тигізген әсері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 1670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 7581] |- |861 |[[МузАРТ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 1169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 3300] |- |862 |[[ALEM (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 2101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 19138] |- |863 |[[Семей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 1891] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 9125] |- |864 |[[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 17218] |- |865 |[[Қазақстанның экологиялық проблемалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 15174] |- |866 |[[Халықаралық қазақ-түрік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 8016] |- |867 |[[Қазақ күресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6661] |- |868 |[[Когурё]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%91 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%91 1181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%91 3234] |- |869 |[[Солтүстік Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2068] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9746] |- |870 |[[Балқаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 1090] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 3431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 18694] |- |871 |[[Робототехника]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 11066] |- |872 |[[Дүние жүзінің саяси картасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 1771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 7186] |- |873 |[[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 1827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 10063] |- |874 |[[Зу-Зу Күлпаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 1586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 3865] |- |875 |[[:Санат:Ресей қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6136] |- |876 |[[Италия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 2254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 8629] |- |877 |[[Тарақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 6018] |- |878 |[[Қазақтың музыкалық аспаптары тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 10778] |- |879 |[[Сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1852] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 8982] |- |880 |[[Қазақстан елтаңбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 2192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 12272] |- |881 |[[Компьютерлік желі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 1597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 14273] |- |882 |[[HTML]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=HTML 358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=HTML 1926] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=HTML 7667] |- |883 |[[Ұйықтатын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 6896] |- |884 |[[Андроново мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2950] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 20259] |- |885 |[[Адай күйі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 1810] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 6434] |- |886 |[[Қатерлі ісік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BA 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BA 1520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BA 6879] |- |887 |[[Филипп Исаевич Голощёкин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 1278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 2420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 6257] |- |888 |[[Сібір хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 2351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 7686] |- |889 |[[Жақайым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 1454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5910] |- |890 |[[Sadraddin]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Sadraddin 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sadraddin 1264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Sadraddin 6501] |- |891 |[[Әл-Қадр сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 33] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1451] |- |892 |[[Алаш Орда Үкіметі тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5057] |- |893 |[[Сиыр малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9999] |- |894 |[[Қырғи қабақ соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 2229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 13494] |- |895 |[[Қырымның қырық батыры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 3051] |- |896 |[[КешYOU]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 3314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 4301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 10196] |- |897 |[[Нұркен Әбдіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 4588] |- |898 |[[Төреғали Төреəліұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5380] |- |899 |[[Сын есімнің шырайлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11013] |- |900 |[[Онлайн Мектеп]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BD%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF 321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BD%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF 1743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BD%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF 7198] |- |901 |[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 1482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 6824] |- |902 |[[Шаңырақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B 202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B 1013] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B 3811] |- |903 |[[Театр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 1260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 1945] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 6975] |- |904 |[[Қара жорға]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0 1112] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0 2444] |- |905 |[[Бесік жыры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 2141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 7206] |- |906 |[[Қазақ театры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 1697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 2221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 6310] |- |907 |[[Роза Қуанышқызы Рымбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 3991] |- |908 |[[Конституция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 1901] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 8086] |- |909 |[[Дастан Дәрібайұлы Оразбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1045] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 6975] |- |910 |[[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 4581] |- |911 |[[Қазақстан газеттері тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1919] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5963] |- |912 |[[Алшын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 1603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 7046] |- |913 |[[Қалқаман – Мамыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 1340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 4601] |- |914 |[[Қазақтың ұлттық ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 99] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1180] |- |915 |[[Ашамайға мінгізу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%88%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83 105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%88%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83 675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%88%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83 1347] |- |916 |[[Жер сағаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B 432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B 628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B 820] |- |917 |[[Тәуелсіз Қазақстан тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 901] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 13297] |- |918 |[[Қазақтың XX ғасырдағы мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_XX_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_XX_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_XX_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 5518] |- |919 |[[Адольф Гитлер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84_%D0%93%D0%B8%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%80 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84_%D0%93%D0%B8%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%80 1351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84_%D0%93%D0%B8%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%80 3465] |- |920 |[[Экология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 2349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 9888] |- |921 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7660] |- |922 |[[Баланы ұшықтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 9999] |- |923 |[[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 6195] |- |924 |[[Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1080] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3230] |- |925 |[[Миллионер қалалар саны бойынша елдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5611] |- |926 |[[Аналды секс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 1302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 5769] |- |927 |[[Биосфера]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 2054] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 9084] |- |928 |[[Сегізаяқ (өлең)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 2083] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 24863] |- |929 |[[:Санат:Қазақ батырлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7408] |- |930 |[[16-17 ғасырлардағы Қазақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=16-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=16-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=16-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 6052] |- |931 |[[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 1773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 10735] |- |932 |[[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17626] |- |933 |[[Қазақ әдебиеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 7705] |- |934 |[[Қайталау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 1553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 7337] |- |935 |[[Аққулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 3082] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 8079] |- |936 |[[Атырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 7608] |- |937 |[[Қайың]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3 486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3 2084] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3 5238] |- |938 |[[Дауыссыз дыбыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 17800] |- |939 |[[Сегіз сері Мұхамедханафия Бахрамұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%91%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%91%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%91%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2142] |- |940 |[[Серік Жұманғалиұлы Сәпиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%BF%D0%B8%D0%B5%D0%B2 181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%BF%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3011] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%BF%D0%B8%D0%B5%D0%B2 8071] |- |941 |[[Қарағанды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 2224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 9183] |- |942 |[[Тоқтар Серіков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10313] |- |943 |[[Түрікменстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 7243] |- |944 |[[Үлгі:Мемлекет туы/Тізім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 2047] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 8436] |- |945 |[[Қосмекенділер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 6176] |- |946 |[[Қырқынан шығару]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 1360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 9963] |- |947 |[[Ғұмар Қараш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 1271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 4386] |- |948 |[[Теңге ілу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5_%D1%96%D0%BB%D1%83 226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5_%D1%96%D0%BB%D1%83 934] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5_%D1%96%D0%BB%D1%83 2253] |- |949 |[[Қазақ (қырғыз) Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%29_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%29_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%29_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 8367] |- |950 |[[Әзербайжан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 5997] |- |951 |[[Бесік тойы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 1098] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 4500] |- |952 |[[Жайық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 2099] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 10823] |- |953 |[[Жаңа білім беру жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 6523] |- |954 |[[Ағылшын тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 7228] |- |955 |[[Өкпе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5 1835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5 8335] |- |956 |[[Қазақтың ұлттық сүт тағамдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%82_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%82_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 987] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%82_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2884] |- |957 |[[:Сурет:Page Frame Features on desktop.png]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 6656] |- |958 |[[1868—1870 жылдардағы қазақтардың отаршылдыққа қарсы күресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5471] |- |959 |[[Етіс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81 467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81 2373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81 12753] |- |960 |[[Жарасқан Әбдірашев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 1546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 5559] |- |961 |[[Азаматтық құқық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 1500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 8228] |- |962 |[[Бидай (астық)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%28%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%29 315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%28%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%29 1150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%28%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%29 5345] |- |963 |[[Азия мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5803] |- |964 |[[Шахмат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 2118] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 9518] |- |965 |[[Шарын шатқалы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 3089] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 11671] |- |966 |[[Ұлттық бірыңғай тестілеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 2232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 9987] |- |967 |[[Қасқыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 3070] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 10186] |- |968 |[[1917 жылғы екі революция кезеңіндегі Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1917_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1917_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1917_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8906] |- |969 |[[Ауғанстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5645] |- |970 |[[Үтір намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 4808] |- |971 |[[Қостанай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9211] |- |972 |[[Тыштырма]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%88%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0 230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%88%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0 790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%88%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0 2053] |- |973 |[[Барақ хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5449] |- |974 |[[Сиыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80 476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80 1537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80 8588] |- |975 |[[Әл-Кәһф сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4365] |- |976 |[[Қазақ (этноним)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 1228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 4795] |- |977 |[[Күлтегін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 1640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 13244] |- |978 |[[Төлен Әбдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 1572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 2652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 8927] |- |979 |[[Саңырауқұлақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2079] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 10709] |- |980 |[[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 2641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 11414] |- |981 |[[Есекжем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 1305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 6138] |- |982 |[[Қазтуған Сүйінішұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1921] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11415] |- |983 |[[Ұйқыашар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 144] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 961] |- |984 |[[Бала құқығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%93%D1%8B 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%93%D1%8B 2124] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%93%D1%8B 7942] |- |985 |[[Балқадиша әні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 1490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 12101] |- |986 |[[Байғазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 108] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 3004] |- |987 |[[Көкшетау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 1558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 7481] |- |988 |[[ВКонтакте]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5 1141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5 2499] |- |989 |[[Қазақтардың Ортаазиялық хандықтар мен патша үкіметіне қарсы көтерілістері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 134] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 937] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3622] |- |990 |[[Уикипедия:Қауым порталы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 6291] |- |991 |[[Құйынды мекен (телехикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 1229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 3203] |- |992 |[[Асық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B 1583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B 5092] |- |993 |[[Жетіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 1361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 5686] |- |994 |[[Теңеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%83 430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%83 1816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%83 7429] |- |995 |[[Қазақстан банктерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5388] |- |996 |[[Уақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 1434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 6132] |- |997 |[[Ресей империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 6054] |- |998 |[[Экологиялық жүйе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 1302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 2056] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 8840] |- |999 |[[Талғат Жақыпбекұлы Бигелдинов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4012] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12660] |- |1000 |[[Халық саны бойынша дүние жүзі қалалар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6028] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} 8kg65wrj31beuy8moarl63iqttqdm8e 4 776056 3590482 3589351 2026-04-23T13:13:59Z TheNomadEditor 120280 /* Қатысушылар */ 3590482 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері: Уики-марафон 2026 |subheader = «'''Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері: 2026 жылғы Уики-марафон'''» — 2026 жылғы 10 наурыздан 30 сәуірге дейін жалғасатын Қазақша Уикипедияда әйелдер жайлы мақалалар жазу марафоны. |body = == Ережелері == * Сайысқа кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес). * Сайыста мынадай талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады: ** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылғы 10 наурыз 00:01 (UTC+5 Қазақстан уақыты) – 30 сәуір 23:59 (UTC+5 Қазақстан уақыты) аралығында жазылуы тиіс. ** Мақала тақырыбын төменде келтірілген мақалалар тізімінен алуға болады (бірақ онымен шектелмейді). ** Мақала авторы өзіңіз болу қажет. ** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет. ** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздер]]мен расталуы қажет. ** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс. ** Мақала тек тізімнен тұрмауы керек. ** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі. *** Қазақ Уикипедиясының маңыздылық критерийлеріне сай келетін кез келген әйел тұлға жайлы мақала жазуға болғанымен, Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері туралы жазылған мақалаларға 1,5 есе көбірек ұпай беріледі. == Мақалалар тізімі == Ұсынылған мақалалар тізімін [[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026/Тізім|осы жерден]] таба аласыз. Сонымен қатар, өз қалауыңызша әйелдер туралы, соның ішінде Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері туралы мақалаларды жазсаңыз болады. == Жүлделі сыйлықтар == Сыйлықтар Меломан/Марвин кітап дүкендері желісінің сертификаттары түрінде беріледі және ең көп мақала жазған үздік 10 қатысушыға табысталады. Жүлде қоры – 425 еуро. Жүлделі орынға ілігу үшін қатысушылар кемінде жоғарыдағы талаптарға сай 10 мақала жазуға тиіс. |footer = }} == Қатысушылар == {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Қатысушы ! Мақала ! Мақала саны ! Ұпай |- |[[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] |[[Мәпуза Қасымова]], [[Ұлдана Қалдарханқызы Мырзуан]], [[Сақыпжамал Тілеубайқызы]], [[Лина Соломоновна Штерн]], [[Бибіжамал Құрманғалиқызы Сырғабекова]], [[Мағрипа Итбаева]], [[Бибігүл Бүркітқызы Аққожина]], [[Анна Александровна Немченко]], [[Людмила Михайловна Аринина]], [[Зинаида Мартыновна Портнова]], [[Кэтрин Найт (қылмыскер)]], [[Бақыт Қайруловна Мусина]], [[Кэтрин Найт (суретші)]], [[Анна Юрьевна Нетребко]], [[Лили Хорниг]] |15 | |- |[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] |[[Құрманжан Датқа]], [[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]] |2 | |- | [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] |[[Әсел Сартбаева]], [[Әлмира Тұрсын]], [[Фируза Шәріпова]], [[Арета Луизи Франклин]], [[Дженнифер Лоуренс]], [[Селена (әнші)]] |6 | |- |[[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] |[[Жанна Бейсентайқызы Асанова]], [[Айгүл Әбікенқызы Тәти]], [[Шынар Жеңісқызы Жанысбекова]], [[Ирина Викентьевна Боречко]], [[Райса Нұрғалиқызы Нұржанова]], [[Орал Аминовна Атаниязова]], [[Наима Махмудовна Махмудова]], [[Дилорам Ғафурджановна Ташмухамедова]], [[Наргиз Ариф қызы Пашаева]], [[Мехрибан Ариф қызы Әлиева]], [[Мераль Акшенер]], [[Гульшат Сахыевна Маммедова]], [[Акджа Таджиевна Нурбердыева]], [[Винера Калыбековна Раимбачаева]], [[Яйра Умаровна Абдулаева]] |15 | |- |[[Қатысушы:Kvazimodo|Kvazimodo]] | |0 | |- |[[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] |[[Laufey]], [[Yenlik]] |2 | |- |} == Әділқазылар алқасы == # {{u|Nurken}} # {{u|Nurtenge}} # {{u|1nter pares}} Негізгі ұйымдастырушы әрі жауапты тұлға: {{u|Batyrbek.kz}} == Қорытынды== Сайыс қорытындысы сайыс мерзімі аяқталғаннан кейін (30 сәуір) 1 апта ішінде жарияланады. [[Санат:Жоба:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері|2026]] ne13o4kt7x5exdl73whn82cgtytjg42 3590517 3590482 2026-04-23T13:45:28Z TheNomadEditor 120280 /* Қатысушылар */ 3590517 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері: Уики-марафон 2026 |subheader = «'''Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері: 2026 жылғы Уики-марафон'''» — 2026 жылғы 10 наурыздан 30 сәуірге дейін жалғасатын Қазақша Уикипедияда әйелдер жайлы мақалалар жазу марафоны. |body = == Ережелері == * Сайысқа кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес). * Сайыста мынадай талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады: ** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылғы 10 наурыз 00:01 (UTC+5 Қазақстан уақыты) – 30 сәуір 23:59 (UTC+5 Қазақстан уақыты) аралығында жазылуы тиіс. ** Мақала тақырыбын төменде келтірілген мақалалар тізімінен алуға болады (бірақ онымен шектелмейді). ** Мақала авторы өзіңіз болу қажет. ** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет. ** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздер]]мен расталуы қажет. ** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс. ** Мақала тек тізімнен тұрмауы керек. ** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі. *** Қазақ Уикипедиясының маңыздылық критерийлеріне сай келетін кез келген әйел тұлға жайлы мақала жазуға болғанымен, Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері туралы жазылған мақалаларға 1,5 есе көбірек ұпай беріледі. == Мақалалар тізімі == Ұсынылған мақалалар тізімін [[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026/Тізім|осы жерден]] таба аласыз. Сонымен қатар, өз қалауыңызша әйелдер туралы, соның ішінде Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері туралы мақалаларды жазсаңыз болады. == Жүлделі сыйлықтар == Сыйлықтар Меломан/Марвин кітап дүкендері желісінің сертификаттары түрінде беріледі және ең көп мақала жазған үздік 10 қатысушыға табысталады. Жүлде қоры – 425 еуро. Жүлделі орынға ілігу үшін қатысушылар кемінде жоғарыдағы талаптарға сай 10 мақала жазуға тиіс. |footer = }} == Қатысушылар == {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Қатысушы ! Мақала ! Мақала саны ! Ұпай |- |[[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] |[[Мәпуза Қасымова]], [[Ұлдана Қалдарханқызы Мырзуан]], [[Сақыпжамал Тілеубайқызы]], [[Лина Соломоновна Штерн]], [[Бибіжамал Құрманғалиқызы Сырғабекова]], [[Мағрипа Итбаева]], [[Бибігүл Бүркітқызы Аққожина]], [[Анна Александровна Немченко]], [[Людмила Михайловна Аринина]], [[Зинаида Мартыновна Портнова]], [[Кэтрин Найт (қылмыскер)]], [[Бақыт Қайруловна Мусина]], [[Кэтрин Найт (суретші)]], [[Анна Юрьевна Нетребко]], [[Лили Хорниг]] |15 | |- |[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] |[[Құрманжан Датқа]], [[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]] |2 | |- | [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] |[[Әсел Сартбаева]], [[Әлмира Тұрсын]], [[Фируза Шәріпова]], [[Арета Луизи Франклин]], [[Дженнифер Лоуренс]], [[Селена (әнші)]] |6 | |- |[[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] |[[Жанна Бейсентайқызы Асанова]], [[Айгүл Әбікенқызы Тәти]], [[Шынар Жеңісқызы Жанысбекова]], [[Ирина Викентьевна Боречко]], [[Райса Нұрғалиқызы Нұржанова]], [[Орал Аминовна Атаниязова]], [[Наима Махмудовна Махмудова]], [[Дилорам Ғафурджановна Ташмухамедова]], [[Наргиз Ариф қызы Пашаева]], [[Мехрибан Ариф қызы Әлиева]], [[Мераль Акшенер]], [[Гульшат Сахыевна Маммедова]], [[Акджа Таджиевна Нурбердыева]], [[Винера Калыбековна Раимбачаева]], [[Яйра Умаровна Абдулаева]], [[Дильбар Сабитовна Абдулазизова]] |16 | |- |[[Қатысушы:Kvazimodo|Kvazimodo]] | |0 | |- |[[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] |[[Laufey]], [[Yenlik]] |2 | |- |} == Әділқазылар алқасы == # {{u|Nurken}} # {{u|Nurtenge}} # {{u|1nter pares}} Негізгі ұйымдастырушы әрі жауапты тұлға: {{u|Batyrbek.kz}} == Қорытынды== Сайыс қорытындысы сайыс мерзімі аяқталғаннан кейін (30 сәуір) 1 апта ішінде жарияланады. [[Санат:Жоба:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері|2026]] 9j7gpgxxp075ww68yvtsbn3uv5unx37 102 777916 3590453 3590042 2026-04-23T12:32:23Z TheNomadEditor 120280 /* Қатысушылар */ 3590453 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Уики-көктем — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Сурет:CEE Spring Logo CEE-t2.svg|500px]]</div> |subheader = «'''Уики-көктем — 2026'''» — 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында өтетін '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' Уикипедияға мақала жазу халықаралық жобасының қазақстандық бөлігі. Жобаның мақсаты мен міндеті — Орталық және Шығыс Еуропа және Орталық Азия Уикипедияларының әртүрлі тілдік бөлімдері арасындағы ынтымақтастықты жақсарту, көршілес елдер туралы өз білімдерін арттыру және басқа тілдердегі Уикипедия мазмұнын Қазақстан туралы біліммен толықтыру. |body = == Ережелері == * Байқауға кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес). * Байқауда келесі талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады: ** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында жазылуы тиіс. ** Мақала тақырыбы төменде келтірілген мақалалар тізімінен алынуы тиіс (өзге тақырыптағы мақалалар қатыстырылмайды). ** Мақала авторы өзіңіз болуыңыз керек. ** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет. ** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздермен]] расталуы қажет. ** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс. ** Мақалада айтарлықтай кемшіліктер туралы үлгілер болмауы керек (мысалы, {{tl|Unreferenced}}, {{tl|Бейтараптық}}, {{tl|Wikify}} және т.б.). ** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі. == Не туралы жазуға болады? == Төменде көрсетілген елдер туралы кез келген мақала жаза аласыз, бастысы Уикипедия ережелеріне сай келуі қажет. Сонымен қатар, мақала жазуға тақырыпты төмендегі тізімдерден алсаңыз болады. == Мақалалар тізімі == <small>''{{y}} белгісі тізімде көрсетілген мақалалардың қазақ тілді бөлімде бар екендігін білдіреді''</small> </big>'''</center> {{div col|3}} [[Сурет:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania| Албания — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Аустрия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Әзербайжан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башқұртстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Беларусь — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Грекия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Мажарстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Қазақстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kyrgyzstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kyrgyzstan|Қырғызстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Қырым татарлары — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Macedonia|Солтүстік Македония — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Uzbekistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Uzbekistan|Өзбекстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Russia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Russian Federation|Ресей — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Romania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of the Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republika Srpska|Серб Республикасы — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Tajikistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tajikistan|Тәжікстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatarstan|Татарстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Түркия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperantujo|Эсперантия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Жазуға арналған мақалалар]] {{div col end}} Қосалқы байқаулар: # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|CEE Women]] — аймақтағы әйелдер туралы мақалалар жазу жобасы. # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Youth|CEE Youth]] — аймақтағы жастар туралы мақалалар жазу жобасы. # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE for Human Rights|CEE for Human Rights]] — аймақтағы адам құқықтары туралы мақалалар жазу жобасы. </center> <noinclude> </noinclude> == Жүлделі сыйлықтар == Жалпы жүлде қоры ? еуро. |footer = }} == Қатысушылар == {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Қатысушы ! Мақала ! Мақала саны ! Ұпай |- ||[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] |{{ту|Ресей}} [[Байкөл (қала)]], [[Төменгі Ангар әуежайы]], [[Үст-Барғозин]], [[Максимовка (Ресей)]]<br>{{ту|Қырғызстан}} [[Емгекшіл]], [[Қазарман әуежайы]], [[Еркештам]], [[Ысхақ Раззақов әуежайы]]<br>{{ту|Тәжікстан}} [[East Air]], [[Душанбе Плазасы]], [[Тәжікстанның автомобиль нөмірлері]], [[Хожант Халықаралық әуежайы]]<br>{{ту|Украина}} [[Черкассы Халықаралық әуежайы]] |13 |0 |- ||[[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] |{{ту|Түркия}} [[Мераль Акшенер]]<br />{{ту|Түрікменстан}} [[Гульшат Сахыевна Маммедова]], [[Акджа Таджиевна Нурбердыева]]<br />{{ту|Өзбекстан}} [[Абдулла Қадыри]], [[Мухаммад Юсуф]], [[Уткир Хашимов]], [[Фархад және Шырын]], [[Өткен күндер]], [[Екі есік арасы]], [[Ескендір дуалы]], [[Шум бала]], [[Әлемнің істері]], [[Темір түзіктері]], [[Тәуелсіздік күні (Өзбекстан)]], [[Өзбекстан тарихы]], [[Өзбекстан облыстары]], [[Өзбекстан саяси партиялары]], [[Өзбекстан Қарулы күштері]], [[Өзбекстан Конституциясы]], [[Ойлау]], [[Өзбекстан ұлттық энциклопедиясы]], [[Өзбекстандағы білім]], [[Өзбекстан автомобиль нөмірлері индексі]], [[Өзбек латын әліпбиі]]<br />{{ту|Қырғызстан}} [[Алыкул Осмонов]], [[Молдо Шамырканұлы Кылыч]], [[Молдо Эрназарұлы Нияз]], [[Барпы Алыкулов]], [[Жаңыл Мырза]], [[Жусуп Турусбеков]], [[Винера Калыбековна Раимбачаева]], [[Мукай Элебаев]], [[Сагымбай Орозбакұлы]], [[Осмонаалы Сыдыкұлы]], [[Байдылда Сарногоев]]<br />{{ту|Ресей}} [[Владимиром Соловьёвпен кеш]] |36 | |- || [[Қатысушы: Nxrxaix|Nxrxaix]] || || 0 || 0 |} == Әділқазылар алқасы == # {{u|Batyrbek.kz}} # {{u|Nurtenge}} # {{u|Nurken}} # {{u|1nter pares}} == Қорытынды== * [[Санат:Жоба:Уики-көктем|2026]] 6l5movpm0mfbp4jzybkkejucqa69ae9 3590483 3590453 2026-04-23T13:15:01Z TheNomadEditor 120280 /* Қатысушылар */ 3590483 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Уики-көктем — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Сурет:CEE Spring Logo CEE-t2.svg|500px]]</div> |subheader = «'''Уики-көктем — 2026'''» — 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында өтетін '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' Уикипедияға мақала жазу халықаралық жобасының қазақстандық бөлігі. Жобаның мақсаты мен міндеті — Орталық және Шығыс Еуропа және Орталық Азия Уикипедияларының әртүрлі тілдік бөлімдері арасындағы ынтымақтастықты жақсарту, көршілес елдер туралы өз білімдерін арттыру және басқа тілдердегі Уикипедия мазмұнын Қазақстан туралы біліммен толықтыру. |body = == Ережелері == * Байқауға кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес). * Байқауда келесі талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады: ** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында жазылуы тиіс. ** Мақала тақырыбы төменде келтірілген мақалалар тізімінен алынуы тиіс (өзге тақырыптағы мақалалар қатыстырылмайды). ** Мақала авторы өзіңіз болуыңыз керек. ** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет. ** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздермен]] расталуы қажет. ** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс. ** Мақалада айтарлықтай кемшіліктер туралы үлгілер болмауы керек (мысалы, {{tl|Unreferenced}}, {{tl|Бейтараптық}}, {{tl|Wikify}} және т.б.). ** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі. == Не туралы жазуға болады? == Төменде көрсетілген елдер туралы кез келген мақала жаза аласыз, бастысы Уикипедия ережелеріне сай келуі қажет. Сонымен қатар, мақала жазуға тақырыпты төмендегі тізімдерден алсаңыз болады. == Мақалалар тізімі == <small>''{{y}} белгісі тізімде көрсетілген мақалалардың қазақ тілді бөлімде бар екендігін білдіреді''</small> </big>'''</center> {{div col|3}} [[Сурет:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania| Албания — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Аустрия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Әзербайжан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башқұртстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Беларусь — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Грекия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Мажарстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Қазақстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kyrgyzstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kyrgyzstan|Қырғызстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Қырым татарлары — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Macedonia|Солтүстік Македония — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Uzbekistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Uzbekistan|Өзбекстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Russia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Russian Federation|Ресей — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Romania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of the Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republika Srpska|Серб Республикасы — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Tajikistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tajikistan|Тәжікстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatarstan|Татарстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Түркия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperantujo|Эсперантия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Жазуға арналған мақалалар]] {{div col end}} Қосалқы байқаулар: # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|CEE Women]] — аймақтағы әйелдер туралы мақалалар жазу жобасы. # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Youth|CEE Youth]] — аймақтағы жастар туралы мақалалар жазу жобасы. # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE for Human Rights|CEE for Human Rights]] — аймақтағы адам құқықтары туралы мақалалар жазу жобасы. </center> <noinclude> </noinclude> == Жүлделі сыйлықтар == Жалпы жүлде қоры ? еуро. |footer = }} == Қатысушылар == {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Қатысушы ! Мақала ! Мақала саны ! Ұпай |- ||[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] |{{ту|Ресей}} [[Байкөл (қала)]], [[Төменгі Ангар әуежайы]], [[Үст-Барғозин]], [[Максимовка (Ресей)]]<br>{{ту|Қырғызстан}} [[Емгекшіл]], [[Қазарман әуежайы]], [[Еркештам]], [[Ысхақ Раззақов әуежайы]]<br>{{ту|Тәжікстан}} [[East Air]], [[Душанбе Плазасы]], [[Тәжікстанның автомобиль нөмірлері]], [[Хожант Халықаралық әуежайы]]<br>{{ту|Украина}} [[Черкассы Халықаралық әуежайы]] |13 |0 |- ||[[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] |{{ту|Түркия}} [[Мераль Акшенер]]<br />{{ту|Түрікменстан}} [[Гульшат Сахыевна Маммедова]], [[Акджа Таджиевна Нурбердыева]]<br />{{ту|Өзбекстан}} [[Абдулла Қадыри]], [[Мухаммад Юсуф]], [[Уткир Хашимов]], [[Фархад және Шырын]], [[Өткен күндер]], [[Екі есік арасы]], [[Ескендір дуалы]], [[Шум бала]], [[Әлемнің істері]], [[Темір түзіктері]], [[Тәуелсіздік күні (Өзбекстан)]], [[Өзбекстан тарихы]], [[Өзбекстан облыстары]], [[Өзбекстан саяси партиялары]], [[Өзбекстан Қарулы күштері]], [[Өзбекстан Конституциясы]], [[Ойлау]], [[Өзбекстан ұлттық энциклопедиясы]], [[Өзбекстандағы білім]], [[Өзбекстан автомобиль нөмірлері индексі]], [[Өзбек латын әліпбиі]], [[Яйра Умаровна Абдулаева]]<br />{{ту|Қырғызстан}} [[Алыкул Осмонов]], [[Молдо Шамырканұлы Кылыч]], [[Молдо Эрназарұлы Нияз]], [[Барпы Алыкулов]], [[Жаңыл Мырза]], [[Жусуп Турусбеков]], [[Винера Калыбековна Раимбачаева]], [[Мукай Элебаев]], [[Сагымбай Орозбакұлы]], [[Осмонаалы Сыдыкұлы]], [[Байдылда Сарногоев]]<br />{{ту|Ресей}} [[Владимиром Соловьёвпен кеш]] |37 | |- || [[Қатысушы: Nxrxaix|Nxrxaix]] || || 0 || 0 |} == Әділқазылар алқасы == # {{u|Batyrbek.kz}} # {{u|Nurtenge}} # {{u|Nurken}} # {{u|1nter pares}} == Қорытынды== * [[Санат:Жоба:Уики-көктем|2026]] bbor5bi7ajsxilqo3waeat4uzpujj35 3590519 3590483 2026-04-23T13:46:05Z TheNomadEditor 120280 /* Қатысушылар */ 3590519 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Уики-көктем — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Сурет:CEE Spring Logo CEE-t2.svg|500px]]</div> |subheader = «'''Уики-көктем — 2026'''» — 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында өтетін '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' Уикипедияға мақала жазу халықаралық жобасының қазақстандық бөлігі. Жобаның мақсаты мен міндеті — Орталық және Шығыс Еуропа және Орталық Азия Уикипедияларының әртүрлі тілдік бөлімдері арасындағы ынтымақтастықты жақсарту, көршілес елдер туралы өз білімдерін арттыру және басқа тілдердегі Уикипедия мазмұнын Қазақстан туралы біліммен толықтыру. |body = == Ережелері == * Байқауға кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес). * Байқауда келесі талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады: ** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында жазылуы тиіс. ** Мақала тақырыбы төменде келтірілген мақалалар тізімінен алынуы тиіс (өзге тақырыптағы мақалалар қатыстырылмайды). ** Мақала авторы өзіңіз болуыңыз керек. ** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет. ** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздермен]] расталуы қажет. ** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс. ** Мақалада айтарлықтай кемшіліктер туралы үлгілер болмауы керек (мысалы, {{tl|Unreferenced}}, {{tl|Бейтараптық}}, {{tl|Wikify}} және т.б.). ** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі. == Не туралы жазуға болады? == Төменде көрсетілген елдер туралы кез келген мақала жаза аласыз, бастысы Уикипедия ережелеріне сай келуі қажет. Сонымен қатар, мақала жазуға тақырыпты төмендегі тізімдерден алсаңыз болады. == Мақалалар тізімі == <small>''{{y}} белгісі тізімде көрсетілген мақалалардың қазақ тілді бөлімде бар екендігін білдіреді''</small> </big>'''</center> {{div col|3}} [[Сурет:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania| Албания — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Аустрия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Әзербайжан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башқұртстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Беларусь — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Грекия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Мажарстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Қазақстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kyrgyzstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kyrgyzstan|Қырғызстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Қырым татарлары — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Macedonia|Солтүстік Македония — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Uzbekistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Uzbekistan|Өзбекстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Russia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Russian Federation|Ресей — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Romania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of the Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republika Srpska|Серб Республикасы — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Tajikistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tajikistan|Тәжікстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatarstan|Татарстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Түркия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperantujo|Эсперантия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Жазуға арналған мақалалар]] {{div col end}} Қосалқы байқаулар: # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|CEE Women]] — аймақтағы әйелдер туралы мақалалар жазу жобасы. # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Youth|CEE Youth]] — аймақтағы жастар туралы мақалалар жазу жобасы. # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE for Human Rights|CEE for Human Rights]] — аймақтағы адам құқықтары туралы мақалалар жазу жобасы. </center> <noinclude> </noinclude> == Жүлделі сыйлықтар == Жалпы жүлде қоры ? еуро. |footer = }} == Қатысушылар == {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Қатысушы ! Мақала ! Мақала саны ! Ұпай |- ||[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] |{{ту|Ресей}} [[Байкөл (қала)]], [[Төменгі Ангар әуежайы]], [[Үст-Барғозин]], [[Максимовка (Ресей)]]<br>{{ту|Қырғызстан}} [[Емгекшіл]], [[Қазарман әуежайы]], [[Еркештам]], [[Ысхақ Раззақов әуежайы]]<br>{{ту|Тәжікстан}} [[East Air]], [[Душанбе Плазасы]], [[Тәжікстанның автомобиль нөмірлері]], [[Хожант Халықаралық әуежайы]]<br>{{ту|Украина}} [[Черкассы Халықаралық әуежайы]] |13 |0 |- ||[[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] |{{ту|Түркия}} [[Мераль Акшенер]]<br />{{ту|Түрікменстан}} [[Гульшат Сахыевна Маммедова]], [[Акджа Таджиевна Нурбердыева]]<br />{{ту|Өзбекстан}} [[Абдулла Қадыри]], [[Мухаммад Юсуф]], [[Уткир Хашимов]], [[Фархад және Шырын]], [[Өткен күндер]], [[Екі есік арасы]], [[Ескендір дуалы]], [[Шум бала]], [[Әлемнің істері]], [[Темір түзіктері]], [[Тәуелсіздік күні (Өзбекстан)]], [[Өзбекстан тарихы]], [[Өзбекстан облыстары]], [[Өзбекстан саяси партиялары]], [[Өзбекстан Қарулы күштері]], [[Өзбекстан Конституциясы]], [[Ойлау]], [[Өзбекстан ұлттық энциклопедиясы]], [[Өзбекстандағы білім]], [[Өзбекстан автомобиль нөмірлері индексі]], [[Өзбек латын әліпбиі]], [[Яйра Умаровна Абдулаева]], [[Дильбар Сабитовна Абдулазизова]]<br />{{ту|Қырғызстан}} [[Алыкул Осмонов]], [[Молдо Шамырканұлы Кылыч]], [[Молдо Эрназарұлы Нияз]], [[Барпы Алыкулов]], [[Жаңыл Мырза]], [[Жусуп Турусбеков]], [[Винера Калыбековна Раимбачаева]], [[Мукай Элебаев]], [[Сагымбай Орозбакұлы]], [[Осмонаалы Сыдыкұлы]], [[Байдылда Сарногоев]]<br />{{ту|Ресей}} [[Владимиром Соловьёвпен кеш]] |38 | |- || [[Қатысушы: Nxrxaix|Nxrxaix]] || || 0 || 0 |} == Әділқазылар алқасы == # {{u|Batyrbek.kz}} # {{u|Nurtenge}} # {{u|Nurken}} # {{u|1nter pares}} == Қорытынды== * [[Санат:Жоба:Уики-көктем|2026]] k09pv1g1i63njxuocepv41xgplv5gy5 0 778240 3590666 3582774 2026-04-23T18:03:52Z Kasymov 10777 3590666 wikitext text/x-wiki {{Обсерватория | Атауы = Гейдельберг обсерваториясы | Сурет = LSW-Heidelberg.jpg | Сипаттама = | Шын атауы = Landessternwarte Heidelberg-Königstuhl | Түрі = | Код = 024 | Орналасуы = [[Гейдельберг]], [[Германия]] | Координаттары = {{coord|49|23|53|N|8|43|31|E}} | Биіктігі = 570 м | Ауа райы = | Негізі қаланды = | Ашылды = 1774 жыл<br />1898 (Гейдельбергте) | Жабылды = | Сайты = https://www.lsw.uni-heidelberg.de/ | Телескоп_1_аты = | Телескоп_1_тип = | Телескоп_2_аты = | Телескоп_2_тип = | Телескоп_3_аты = | Телескоп_3_тип = | Қосымша = Мангейм обсерваториясы<br />Ұлы герцог обсерваториясы }} '''Гейдельберг обсерваториясы''' — [[Германия]]дағы [[Гейдельберг университеті]] қарамағында істейтін [[обсерватория]]. Оның негізі 1774 жылы [[Мангейм]]де қаланған. Бір ғасырдан кейін қаланың ортасында орналасуы ғылыми байқауларды қиындататын жағдайға айналғандықтан, обсерватория уақытша [[Карлсруэ]]ге көшеді. Кейін оны [[Гейдельберг]]те орналастыру ойы келеді, бұл [[Неміс астрономиялық қоғамы]] мекен тепкен жер болып келеді. 1898 жылдың маусымында Баденнің ұлы герцогы Фридрих осы Гейдельбергте жаңа нысанды ашады. Қазіргі обсерватория Кёнигштуль деп аталатын төбеде, теңіз деңгейінен 570 метр биіктікте орналасқан. Басында Гейдельберг обсерваториясы екі бөлімнен тұрған: астрометриялық және астрофизикалық. Бірінші бөлімді [[Карл Валентинер]] басқарған, ол Мангейм обсерваториясының директоры болған және оның Карлсруэге көшуін бастаған. Астрофизикалық бөлімге [[Макс Вольф]] қараған. [[Сурет:Astrograph in Heidelberg-Königstuhl-2.jpg|нобай|солға|Брюс атымен аталған 16-дюймдік [[астрограф]]]] Жаңа обсерваторияның ашылуына дейін америкалық [[Кэтрин Вулф Брюс]] Макс Вольфке 10 000 доллар грант бөледі. Осы қаражатқа 16-дюймдік (41 см) жаңа рефракторлық телескоп сатып алынды. Ол көп уақыт бойы обсерваторияның негізгі зерттеу құрылғысы болды. Кейін Вольф 28-дюймдік (71 см) [[Рефлектор (телескоп)|рефлекторлық телескоп]] салуға грант жеңіп алады.<ref>{{ cite journal | author=Tenn, Joseph S. | title=Max Wolf: The Twenty-Fifth Bruce Medalist | url=https://scholarworks.calstate.edu/concern/publications/w9505128s | journal=Mercury | volume=23 | number=4 | pages=27–28 | year=1994| bibcode=1994Mercu..23d..27T }}</ref> Обсерваторияның негізгі бағыттары [[тұмандық]]тарды зерттеу және [[астероид]]тарды ашу болды. Макс Вольф және оның шәкірттері осы жерден жалпы 800-ден астам астероидты ашты. Ал [[Карл Вильгельм Райнмут]] 400-ге жуық астероид ашқан болатын. Minor Planet Center ұйымының кодификациясында бұл обсерватория 024 нөмірімен беріледі. == Тағы қараңыз == * [[Обсерваториялар тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Германияның астрономиялық обсерваториялары]] [[Санат:Гейдельберг университеті]] g0q5vshl8spd67syipj4ofrmaabmagt 0 778295 3590762 3579543 2026-04-24T02:14:46Z RaiymbekZh 170385 3590762 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Kozhakhmetov_street.jpg|alt=Нұрмұхамбет Қожахметов және Оқжетпес көшелерінің қиылысы|ортаға|240x240 нүкте|Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі (02.03.2026)|thumb|Қожахметов және [[Оқжетпес көшесі (Астана)|Оқжетпес]] көшелерінің қиылысы]] '''Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі''' (кейде – '''''Сұлтанбек Қожахметов'''''; ресми түрде — '''Қожахметов'''<ref>[https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA_%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86_%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_2026.pdf&page=14 Астана қаласындағы көшелер рейестрі – 14-і бет.]</ref>) [[Агроқалашық (Ақмола облысы)|"Агроқалашық" тұрғын алабында]] орналасқан. {{Coord|51.188367|71.387514|name=Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі (Астана)}} Қожахметов көшесі 1965 жылдан бері, ең ұзақ уақыт бойы атауын өзгертпеген көше.<ref>[https://bilim-all.kz/article/25541 Астанадағы ең-ең көшелер//ЖАНТАЕВ]</ref> Ол [[Сыдық Мұхамеджанов]] көшесінен басталып, [[Ақан сері Қорамсаұлы атындағы көшесі (Астана)|Ақан Сері көшесімен]] бітіп, және [[Оқжетпес көшесі (Астана)|Оқжетпес көшесінен]] басталып, [[Мұса Жәлел көшесі (Астана)|Мұса Жәлел көшесімен]] аяқталады. [[Күләш Байсейітова көшесі (Астана)|Күләш Байсейітова]] және [[Шабал Бейсекова көшесі (Астана)|Шабал Бейсекова]] көшелерін қиып өтеді. Ұзындығы - 1315 м. Астанадағы тірі адамның атымен аталған бірінші көше<ref>Қазақстан Республикасының аумағында тірі адамдар атына берілген бірнеше адамдарға арналған көшелер бар. Олар - Сұлтанбек Қожахметов және [[Нұрсұлтан Назарбаев даңғылы (Алматы)|Нұрсұлтан Назарбаев көшелері]].</ref>. Атында екі адамның есімі бар бірінші көше (екінші - [[Керей мен Жәнібек хандар көшесі (Астана)|Керей мен Жәнібек хандар көшесі]]). == Тарихы == === Көше === 1965 жылдың 12 ақпан күні осы көшенің атын өзгертуге жарғы шықты: «..Депутаттар Целиноград қалалық Кеңесі атқару комитетінің шешімі: Болотная көшесі Қожахметов көшесі болып өзгертілсін.»<ref>[https://litlife.club/books/253004/read?page=21 Көк шинель] — Жантаев Р., Шәуіл А., Кузнецов Ю.; 1967 ж. (2025 жылы қазақ тілге аударылған), 21-22 б.</ref> [[Сурет:Ulitsa_Bolotnaya-Kozhakhmetova.jpg|alt=Болотная көшесін Қожахметов көшесі деп өзгерту туралы шешім|ортаға|320x320 нүкте]] Осы көше негізінде [[Нұрмұхамбет Қожахметов]] атына берілсің деп ойлауда болған. Бірақ та, КСРО кезінде көп көшелердің атын тек тегін ретінде жазған (Мысалы: Ленин көшесі; Қожахметов көшесі). Қазақстан тәуелсіздігін алған кезде, көшелердің атын қайта өзгерту болып жатқан кезде, Қожахметов туралы актіні тіркеуін таба алмай, көшеге КСРО-дағы танымал ғалымға Сұлтанбек Қожахметов атауын берген. 2005 жылдың желтоқсан айында ІІҚ-ның бұрыңғы капитаны - Ю. Кузнецов, Астанаға оралған кезде, өзіннің бұрыңғы кіші-сержант атын, Сұлтанбекке ауыстырғаның көріп, әкімдікке бірнеше хаттама жіберді. Жауабын күте алмай, 2006 жылы Кузнецов қайтыс болады. 2007 жылы көше өз шыңайы атын, Нұрмұхамбет Қожахметов атын алды. Алайда әлі күнге дейін бұл көшедегі бірнеше нысан – Сұлтанбек Қожахметов есіміне ие. === Тұлға === [[Нұрмұхамбет Қожахметов]] (1930-1962) — Милиция қызметкері, кіші-сержант. [[Сурет:Nurmukhambet Kozh1.jpg|жиекті|ортаға|223x223 нүкте|thumb|Нұрмұхамбеттің суреті]] [[Сұлтанбек Мырзахметұлы Қожахметов|Сұлтанбек Қожахметов]] (1935 ж.т.) — Қазақстандық ғалым, Өзбекстанның мемлекеттік сыйлығының лауреаты. == Ғимараттар == Көше бойында 86 ғимарат (үй) орналасқан.<ref>[https://bizgid.kz/postal/astana/rayon_v_gorode_saryarka/ulica_ozhahmetov.html НҰРМҰХАМБЕТ ҚОЖАХМЕТОВ КӨШЕСІ — ПОШТ ИНДЕСКТЕРІ]</ref> === Азық-түлік және басқа орталықтар === «У Петровича» дүкені — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, 18В үй. === Пошта индекстері === # Z11C3F6 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №10 # Z11C3F7 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №10/2 # Z11C3F8 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №10А # Z11C3F9 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №11А # Z11C3G0 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №13 # Z11C3G1 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №14 # Z11C3G2 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №15 # Z11C3G3 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №15А # Z11C3G4 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №16 # Z11C3G5 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №17^(жанды) # Z11C3G6 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №18 # Z11C3G7 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №18/1 # Z11C3G8 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №18/2 # Z11C3G9 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №18/3 # Z11C3H0 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №18Б # Z11C3H1 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №18В # Z11C3H2 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №19 # Z11C3H3 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №20 # Z11C3H4 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №20/1 # Z11C3H5 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №20/2 # Z11C3H6 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №21 # Z11C3H7 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №22 # Z11C3H8 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №23 # Z11C3H9 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №24 # Z11C3K0 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №25 # Z11C3K1 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №26 # Z11C3K10 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №26А # Z11C3K2 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №27 # Z11C3K3 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №27А # Z11C3K4 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №28 # Z11C3K5 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №29 # Z11C3K6 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №32 # Z11C3K7 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №33 # Z11C3K8 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №34 # Z11C3K9 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №35 # Z11C3M0 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №35/1 # Z11C3M1 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №35А # Z11C3M2 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №35Б # Z11C3M3 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №36 # Z11C3M4 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №36/1 # Z11C3M5 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №36/2 # Z11C3M6 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №37 # Z11C3M7 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №38 # Z11C3M8 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №39 # Z11C3M9 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №39/1 # Z11C3P0 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №39/2 # Z11C3P1 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №39/3 # Z11C3P2 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №40 # Z11C3P3 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №41 # Z11C3P4 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №42 # Z11C3P5 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №43 # Z11C3P6 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №43/1 # Z11C3P7 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №43/2 # Z11C3P8 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №44 # Z11C3P9 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №45 # Z11C3T0 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №45В # Z11C3T1 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №46 # Z11C3T2 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №47 # Z11C3T3 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №48 # Z11C3T4 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №49 # Z11C3T5 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №49А # Z11C3T6 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №5 # Z11C3T7 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №50 # Z11C3T8 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №51 # Z11C3T9 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №52 # Z11C3X0 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №53 # Z11C3X1 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №53А # Z11C3X2 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №54 # Z11C3X3 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №55 # Z11C3X4 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №56 # Z11C3X5 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №57 # Z11C3X6 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №58 # Z11C3X7 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №6 # Z11C3X8 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №60 # Z11C3X9 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №61 # Z11C3Y0 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №62 # Z11C3Y1 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №64 # Z11C3Y2 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №66 # Z11C3Y3 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №68 # Z11C3Y4 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №7 # Z11C3Y5 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №8 # Z11C3Y6 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №8А # Z11C3Y7 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №9 # Z11C3Y8 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №9А # Z11E5E0 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №20А # Z11F4T8 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №23Б (''Кейбір үйлердің мекенжайы Сұлтанбек Қожахметов деп келуі мүмкін'') == Оқиғалар == [[2026 жыл|2026 жылдың]] [[25 қаңтар]] күні Қожахметов 17 мекенжайы бойынша тұрғын үйінде 250 шаршы метр аумақты қамтыған [[өрт]] шыққан.<ref>[https://dknews.kz/ru/v-strane/382420-pozhar-v-astane-mog-zakonchitsya-vzryvom Астанадағы өрт. Қожахметов көшесіндегі жарылыс.]</ref><ref>[https://airpres.kz/novosti/v-astane-zagorelsya-chastnyj-zhiloj-dom-iz-zdaniya-vynesli-dva-gazovyh-ballona/ АСТАНАДАҒЫ ӨРТ ЖАРЫЛЫСҚА ӘКЕЛДІ]</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Астана көшелері]] eq1m5vu7y6qseglt4tutykapc6w65e0 3590929 3590762 2026-04-24T07:33:49Z RaiymbekZh 170385 3590929 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Kozhakhmetov_street.jpg|alt=Нұрмұхамбет Қожахметов және Оқжетпес көшелерінің қиылысы|ортаға|240x240 нүкте|Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі (02.03.2026)|thumb|Қожахметов және [[Оқжетпес көшесі (Астана)|Оқжетпес]] көшелерінің қиылысы]] '''Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі''' (кейде – '''''Сұлтанбек Қожахметов'''''; ресми түрде — '''Қожахметов'''<ref>[https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA_%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86_%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_2026.pdf&page=14 Астана қаласындағы көшелер рейестрі – 14-і бет.]</ref>) [[Агроқалашық (Ақмола облысы)|"Агроқалашық" тұрғын алабында]] орналасқан. {{Coord|51.188367|71.387514|name=Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі (Астана)}} Қожахметов көшесі 1965 жылдан бері, ең ұзақ уақыт бойы атауын өзгертпеген көше.<ref>[https://bilim-all.kz/article/25541 Астанадағы ең-ең көшелер//ЖАНТАЕВ]</ref> Ол [[Сыдық Мұхамеджанов]] көшесінен басталып, [[Ақан сері Қорамсаұлы атындағы көшесі (Астана)|Ақан Сері көшесімен]] бітіп, және [[Оқжетпес көшесі (Астана)|Оқжетпес көшесінен]] басталып, [[Мұса Жәлел көшесі (Астана)|Мұса Жәлел көшесімен]] аяқталады. [[Күләш Байсейітова көшесі (Астана)|Күләш Байсейітова]] және [[Шабал Бейсекова көшесі (Астана)|Шабал Бейсекова]] көшелерін қиып өтеді. Ұзындығы - 1315 м. Астанадағы тірі адамның атымен аталған бірінші көше<ref>Қазақстан Республикасының аумағында тірі адамдар атына берілген бірнеше адамдарға арналған көшелер бар. Олар - Сұлтанбек Қожахметов және [[Нұрсұлтан Назарбаев даңғылы (Алматы)|Нұрсұлтан Назарбаев көшелері]].</ref>. Атында екі адамның есімі бар бірінші көше (екінші - [[Керей мен Жәнібек хандар көшесі (Астана)|Керей мен Жәнібек хандар көшесі]]). == Тарихы == === Көше === 1965 жылдың 12 ақпан күні осы көшенің атын өзгертуге жарғы шықты: «..Депутаттар Целиноград қалалық Кеңесі атқару комитетінің шешімі: Болотная көшесі Қожахметов көшесі болып өзгертілсін.»<ref>[https://litlife.club/books/253004/read?page=21 Көк шинель] — Жантаев Р., Шәуіл А., Кузнецов Ю.; 1967 ж. (2025 жылы қазақ тілге аударылған), 21-22 б.</ref> [[Сурет:Ulitsa_Bolotnaya-Kozhakhmetova.jpg|alt=Болотная көшесін Қожахметов көшесі деп өзгерту туралы шешім|ортаға|320x320 нүкте]] Осы көше негізінде [[Нұрмұхамбет Қожахметов]] атына берілсің деп ойлауда болған. Бірақ та, КСРО кезінде көп көшелердің атын тек тегін ретінде жазған (Мысалы: Ленин көшесі; Қожахметов көшесі). Қазақстан тәуелсіздігін алған кезде, көшелердің атын қайта өзгерту болып жатқан кезде, Қожахметов туралы актіні тіркеуін таба алмай, көшеге КСРО-дағы танымал ғалымға Сұлтанбек Қожахметов атауын берген. 2005 жылдың желтоқсан айында ІІҚ-ның бұрыңғы капитаны - Ю. Кузнецов, Астанаға оралған кезде, өзіннің бұрыңғы кіші-сержант атын, Сұлтанбекке ауыстырғаның көріп, әкімдікке бірнеше хаттама жіберді. Жауабын күте алмай, 2006 жылы Кузнецов қайтыс болады. 2007 жылы көше өз шыңайы атын, Нұрмұхамбет Қожахметов атын алды. Алайда әлі күнге дейін бұл көшедегі бірнеше нысан – Сұлтанбек Қожахметов есіміне ие. [[File:Kozhakhmetov street 1983.jpg|thumb|1983 жылғы Қожахметов көшесі]] === Тұлға === [[Нұрмұхамбет Қожахметов]] (1930-1962) — Милиция қызметкері, кіші-сержант. [[Сурет:Nurmukhambet Kozh1.jpg|жиекті|ортаға|223x223 нүкте|thumb|Нұрмұхамбеттің суреті]] [[Сұлтанбек Мырзахметұлы Қожахметов|Сұлтанбек Қожахметов]] (1935 ж.т.) — Қазақстандық ғалым, Өзбекстанның мемлекеттік сыйлығының лауреаты. == Ғимараттар == Көше бойында 86 ғимарат (үй) орналасқан.<ref>[https://bizgid.kz/postal/astana/rayon_v_gorode_saryarka/ulica_ozhahmetov.html НҰРМҰХАМБЕТ ҚОЖАХМЕТОВ КӨШЕСІ — ПОШТ ИНДЕСКТЕРІ]</ref> === Азық-түлік және басқа орталықтар === «У Петровича» дүкені — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, 18В үй. === Пошта индекстері === # Z11C3F6 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №10 # Z11C3F7 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №10/2 # Z11C3F8 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №10А # Z11C3F9 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №11А # Z11C3G0 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №13 # Z11C3G1 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №14 # Z11C3G2 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №15 # Z11C3G3 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №15А # Z11C3G4 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №16 # Z11C3G5 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №17^(жанды) # Z11C3G6 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №18 # Z11C3G7 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №18/1 # Z11C3G8 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №18/2 # Z11C3G9 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №18/3 # Z11C3H0 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №18Б # Z11C3H1 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №18В # Z11C3H2 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №19 # Z11C3H3 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №20 # Z11C3H4 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №20/1 # Z11C3H5 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №20/2 # Z11C3H6 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №21 # Z11C3H7 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №22 # Z11C3H8 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №23 # Z11C3H9 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №24 # Z11C3K0 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №25 # Z11C3K1 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №26 # Z11C3K10 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №26А # Z11C3K2 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №27 # Z11C3K3 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №27А # Z11C3K4 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №28 # Z11C3K5 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №29 # Z11C3K6 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №32 # Z11C3K7 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №33 # Z11C3K8 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №34 # Z11C3K9 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №35 # Z11C3M0 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №35/1 # Z11C3M1 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №35А # Z11C3M2 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №35Б # Z11C3M3 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №36 # Z11C3M4 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №36/1 # Z11C3M5 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №36/2 # Z11C3M6 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №37 # Z11C3M7 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №38 # Z11C3M8 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №39 # Z11C3M9 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №39/1 # Z11C3P0 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №39/2 # Z11C3P1 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №39/3 # Z11C3P2 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №40 # Z11C3P3 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №41 # Z11C3P4 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №42 # Z11C3P5 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №43 # Z11C3P6 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №43/1 # Z11C3P7 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №43/2 # Z11C3P8 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №44 # Z11C3P9 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №45 # Z11C3T0 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №45В # Z11C3T1 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №46 # Z11C3T2 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №47 # Z11C3T3 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №48 # Z11C3T4 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №49 # Z11C3T5 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №49А # Z11C3T6 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №5 # Z11C3T7 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №50 # Z11C3T8 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №51 # Z11C3T9 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №52 # Z11C3X0 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №53 # Z11C3X1 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №53А # Z11C3X2 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №54 # Z11C3X3 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №55 # Z11C3X4 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №56 # Z11C3X5 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №57 # Z11C3X6 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №58 # Z11C3X7 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №6 # Z11C3X8 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №60 # Z11C3X9 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №61 # Z11C3Y0 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №62 # Z11C3Y1 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №64 # Z11C3Y2 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №66 # Z11C3Y3 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №68 # Z11C3Y4 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №7 # Z11C3Y5 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №8 # Z11C3Y6 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №8А # Z11C3Y7 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №9 # Z11C3Y8 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №9А # Z11E5E0 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №20А # Z11F4T8 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №23Б (''Кейбір үйлердің мекенжайы Сұлтанбек Қожахметов деп келуі мүмкін'') == Оқиғалар == [[2026 жыл|2026 жылдың]] [[25 қаңтар]] күні Қожахметов 17 мекенжайы бойынша тұрғын үйінде 250 шаршы метр аумақты қамтыған [[өрт]] шыққан.<ref>[https://dknews.kz/ru/v-strane/382420-pozhar-v-astane-mog-zakonchitsya-vzryvom Астанадағы өрт. Қожахметов көшесіндегі жарылыс.]</ref><ref>[https://airpres.kz/novosti/v-astane-zagorelsya-chastnyj-zhiloj-dom-iz-zdaniya-vynesli-dva-gazovyh-ballona/ АСТАНАДАҒЫ ӨРТ ЖАРЫЛЫСҚА ӘКЕЛДІ]</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Астана көшелері]] appf1p0cb99q10ds4mq1x0giaiwqx93 0 778370 3590815 3581903 2026-04-24T05:35:24Z Еркежан Сейтқазы 180268 грамматикалық қате 3590815 wikitext text/x-wiki {{Ұйым |атауы = Америка кино институты |альтернативті = AFI |логотип = American Film Institute (AFI) logo.svg |логотип ені = 250px |анықтама = Киногерлерді оқыту және АҚШ кино тарихының мұрасын дәріптеу |орналасқан жері = [[Лос-Анджелес]], [[Калифорния]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |тип = [[Бейкоммерциялық ұйым]] |тіл = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |басшы мансабы1 = Президент және бас атқарушы директор |басшы есімі1 = [[Боб Газзале]] |басшы мансабы2 = Қамқоршылар кеңесінің төрағасы |басшы есімі2 = [[Кэтлин Кеннеди (продюсер)|Кэтлин Кеннеди]] |басшы мансабы3 = Директорлар кеңесінің төрағасы |басшы есімі3 = [[Роберт А. Дэйли]] |құрылу оқиғалары1 = Құрылды |құрылу мерзімі1 = 5 маусым, 1967 <ref>{{cite news|last1=Howe|first1=Desson|title=Film Notes|url=https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/1987/06/05/film-notes/82ed3751-36da-40aa-9f5f-108eb47bc697/|access-date=June 10, 2017|newspaper=The Washington Post|date=June 5, 1987|quote=And the AFI was born June 5, 1967 – exactly 20 years ago.|archive-date=August 22, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170822101040/https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/1987/06/05/film-notes/82ed3751-36da-40aa-9f5f-108eb47bc697/|url-status=live}}</ref> |сайт = {{URL|https://afi.com/}} |ортаққор = American Film Institute }} '''Америка кино институты''' немесе '''Америка кино өнері институты''' ({{lang-en|The American Film Institute}}) ('''AFI''') — 1967 жылы Ұлттық өнер қорының ({{lang-en|National Endowment for the Arts}}) бастамасымен құрылған тәуелсіз [[бейкоммерциялық ұйым]]. Ол киногерлерді оқытумен және Америка Құрама Штаттарындағы киноөнерінің мұрасын дәріптеумен айналысады. Институт құрамына кино, ойын-сауық және бизнес салалары мен академиялық ортаның беделді өкілдері кіреді. Ұйымның жұмысына Кэтлин Кеннеди жетекшілік ететін Қамқоршылар кеңесі мен Роберт А. Дэйли басқаратын Директорлар кеңесі бағыт-бағдар береді. Ал институттың қазіргі тікелей басшысы — президент әрі бас атқарушы директоры, кинотарихшы Боб Газзале. Бұған дейін ұйымды оның негізін қалаушы директор Джордж Стивенс (кіші) (1967–1980 жж.) және Джин Пикер Фирстенберг (1980–2007 жж.) басқарған болатын. == Тарихы == Америка кино институтының негізі 1965 жылы [[Ақ үй (АҚШ)|Ақ үй]]дің Раушан бағында [[Линдон Бэйнс Джонсон|Линдон Б. Джонсон]] жариялаған президенттік мандат бойынша қаланды. Ұйымның басты миссиясы — америкалық кино мұрасын сақтау, киногерлердің жаңа буынын тәрбиелеу және өнер иелерінің еңбегін ұлықтайтын ұлттық орталық құру болды. 1967 жылы AFI Ұлттық өнер қоры, [[Америка киноассоциациясы]] және [[Форд қоры]]ның қолдауымен ресми түрде жұмысын бастады.<ref>{{cite web|url=http://www.moviemaker.com/archives/moviemaking/directing/articles-directing/summer-2002-afi-3378/|title=AFI Conservatory: Still the Program of Choice|last=Rhys|first=Timothy|date=June 21, 2002|publisher=MovieMaker|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170822180910/https://www.moviemaker.com/archives/moviemaking/directing/articles-directing/summer-2002-afi-3378/|archive-date=August 22, 2017}}</ref> 22 мүшеден тұратын алғашқы Қамқоршылар кеңесінің құрамында төраға — актер [[Грегори Пек]] пен вице-төраға — актер [[Сидни Пуатье]] болды. Сондай-ақ кеңес мүшелерінің қатарында режиссер [[Фрэнсис Форд Коппола]], кинотарихшы [[Артур Мейер Шлезингер]] және лоббист [[Джек Валенти]] сияқты өнер мен ғылым қайраткерлері болды. Институт алғашқы жылдары «Жоғары кинозерттеулер орталығы» атты оқу бағдарламасын, Кеннеди орталығындағы репертуарлық кино көрсетілімдерін және америкалық кино тарихының бірегей дереккөзі — «AFI толық метражды фильмдер каталогын» жасап шығарды. 1981 жылы институт Голливудтағы қазіргі аумағы 8 акр болатын кампусына көшті. Ал оқу бағдарламасы уақыт өте келе аккредиттелген магистратура мектебі — AFI Консерваториясына айналды. Бүгінде институт авторлық және премьералық фильмдерді AFI Silver кинотеатры мен мәдени орталығында ұсынады. Мұнда әлемге әйгілі AFI DOCS деректі фильмдер фестивалі өтеді. Бұл институтты әлемдегі ең ірі коммерциялық емес кино көрсетуші ұйымға айналдырды. Сонымен қатар, AFI өзінің марапаттау бағдарламалары мен «10 үздік фильм» тізімдері арқылы киноөнеріндегі биік жетістіктерді дәріптеп келеді. == AFI рейтингтері == Киноның жүз жылдық мерейтойын мерекелеу аясында Америка кино институты америкалық кинематографтың үздік туындыларын қамтитын бірқатар тақырыптық рейтингтік тізімдер дайындады: * '''1998:''' [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік фильм|100 жыл… 100 фильм]] * '''1999:''' [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік кино жұлдызы|100 жыл… 100 жұлдыз]] * '''2000:''' [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік комедиялық фильм|100 жыл… 100 комедия]] * '''2001:''' [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік шытырман оқиғалы фильм|100 жыл… 100 шытырман оқиғалы фильм]] * '''2002:''' [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік махаббат хикаясы|100 жыл… 100 құштарлық]] * '''2003:''' [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік қаһарман мен зұлым|100 жыл… 100 қаһарман мен зұлым]] * '''2004:''' [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік фильм әні|100 жыл… 100 ән]] * '''2005:''' [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік кино дәйексөзі|100 жыл… 100 дәйексөз]] * '''2005:''' [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы үздік кино музыкасы|100 жыл… үздік кино музыкасы]] * '''2006:''' [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік шабыттандыратын фильм|100 жыл… 100 шабыттандыратын фильм]] * '''2006:''' [[AFI нұсқасы бойынша үздік киномюзиклдер|100 жыл… үздік киномюзиклдер]] * '''2007:''' [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік фильм|100 жыл… 100 фильм]] (10 жылдық мерейтойлық басылым) * '''2008:''' [[AFI нұсқасы бойынша 10 жанрдағы 10 үздік фильм|100 жанрлық фильм]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Америка кино институты]] [[Санат:1967 жылы құрылған ұйымдар]] 729d8ueamflgts0cbd9o2mypa49t075 0 778800 3591009 3583474 2026-04-24T10:15:04Z TalgatSnow 143530 3591009 wikitext text/x-wiki {{AFI 100 Years... series}} «'''AFI 100 жыл...'''» топтамасы аясында жарық көрген «'''AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік ән'''» тізімі — XX ғасырдағы америкалық кинематографтың ең үздік 100 киноән жиынтығы. Тізімді [[Америка кино институты]] 2004 жылдың 22 маусымында [[CBS]] телеарнасының арнайы бағдарламасында жариялады. Кеш жүргізушісі [[Джон Траволта]]ның қатысуымен шыққан «Сенбі кешіндегі қызба» және «Бриолин» фильмдері де осы тізімге енді. Қорытынды рейтинг AFI таңдаған қазылар алқасының 400 номинант арасынан дауыс беруі арқылы түзілді.<ref>{{Cite web|title=AFI's 100 YEARS…100 SONGS|url=https://www.afi.com/afis-100-years-100-songs/|access-date=2021-09-03|website=American Film Institute|language=en}}</ref> == Тізім == {| class="wikitable sortable" style="font-size:1.00em; line-height:1.5em;" ! # ! Ән<ref>{{Cite web|url=https://www.filmsite.org/afi100songs.html|title=100 Greatest Songs in Movies - AFI|website=www.filmsite.org}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.chicagotribune.com/sns-ap-film-best-songs-list-story.html|title=AFI List of Top 100 Songs From U.S. Films|website=Chicago Tribune}}</ref> ! Фильм ! Жылы ! Орындаушы(лар) ! Автор(лар) |- | 1 || «{{iw|Over the Rainbow|Over the Rainbow|en}}» || [[Оз елінің сиқыршысы (фильм, 1939)|Оз елінің сиқыршысы]] || [[1939 жыл|1939]] || [[Джуди Гарленд]] || Гарольд Арлен, Ип Харбург |- | 2 || «{{iw|As Time Goes By (ән)|As Time Goes By|en|As Time Goes By (song)}}» || [[Касабланка (фильм)|Касабланка]] || [[1942 жыл|1942]] || [[Дули Уилсон]] || Герман Хупфелд |- | 3 || «{{iw|Singin' in the Rain (ән)|Singin' in the Rain|en|Singin' in the Rain (song)}}» || {{iw|Жаңбыр астында ән салу (фильм, 1952)|Жаңбыр астында ән салу|en|Singin' in the Rain (film)}} || [[1952 жыл|1952]] || [[Джин Келли]] || Насио Херб Браун, Артур Фрид |- | 4 || «[[Moon River]]» || {{iw|Тиффанидегі таңғы ас (фильм)|Тиффанидегі таңғы ас|en|Breakfast at Tiffany's (film)}} || [[1961 жыл|1961]] || [[Одри Хепбёрн]] || [[Генри Манчини]], Джонни Мерсер |- | 5 || «{{iw|White Christmas (ән)|White Christmas|en|White Christmas (song)}}» || {{iw|Холидей Инн (фильм)|Холидей Инн|en|Holiday Inn (film)}} || [[1942 жыл|1942]] || [[Бинг Кросби]] || Ирвинг Берлин |- | 6 || «{{iw|Mrs. Robinson|Mrs. Robinson|en}}» || {{iw|Түлек (фильм)|Түлек|en|The Graduate}} || [[1967 жыл|1967]] || [[Simon & Garfunkel]] || Пол Саймон |- | 7 || «{{iw|When You Wish Upon a Star|When You Wish Upon a Star|en}}» || [[Пиноккио (мультфильм, 1940)|Пиноккио]] || [[1940 жыл|1940]] || [[Клифф Эдвардс]] || Ли Харлайн, Нед Вашингтон |- | 8 || «{{iw|The Way We Were (ән)|The Way We Were|en|The Way We Were (song)}}» || {{iw|Біз болғандай (фильм)|Біз болғандай|en|The Way We Were}} || [[1973 жыл|1973]] || [[Барбра Стрейзанд]] || Марвин Хамлиш, Алан және Мэрилин Бергман |- | 9 || «{{iw|Stayin' Alive|Stayin' Alive|en}}» || {{iw|Сенбі кешіндегі қызба (фильм)|Сенбі кешіндегі қызба|en|Saturday Night Fever}} || [[1977 жыл|1977]] || [[Bee Gees]] || Барри Гибб, Робин Гибб, Морис Гибб |- | 10 || «{{iw|The Sound of Music (ән)|The Sound of Music|en|The Sound of Music (song)}}» || {{iw|Музыка дыбыстары (фильм)|Музыка дыбыстары|en|The Sound of Music (film)}} || [[1965 жыл|1965]] || [[Джури Эндрюс]] || Ричард Роджерс, Оскар Хаммерстайн II |- | 11 || «{{iw|The Man That Got Away|The Man That Got Away|en}}» || {{iw|Жұлдыз туды (фильм, 1954)|Жұлдыз туды|en|A Star Is Born (1954 film)}} || [[1954 жыл|1954]] || [[Джуди Гарленд]] || Гарольд Арлен, Айра Гершвин |- | 12 || «{{iw|Diamonds Are a Girl's Best Friend|Diamonds Are a Girl's Best Friend|en}}» || {{iw|Джентльмендер аққұбаларды ұнатады (фильм)|Джентльмендер аққұбаларды ұнатады|en|Gentlemen Prefer Blondes (film)}} || [[1953 жыл|1953]] || [[Мэрилин Монро]] || Жюль Стайн, Лео Робин |- | 13 || «{{iw|People (ән)|People|en|People (1964 song)}}» || {{iw|Күлкілі қыз (фильм)|Күлкілі қыз|en|Funny Girl (film)}} || [[1968 жыл|1968]] || [[Барбра Стрейзанд]] || Жюль Стайн, Боб Меррилл |- | 14 || «[[My Heart Will Go On]]» || [[Титаник (фильм, 1997)|Титаник]] || [[1997 жыл|1997]] || [[Селин Дион]] || Джеймс Хорнер, Уилл Дженнингс |- | 15 || «{{iw|Cheek to Cheek|Cheek to Cheek|en}}» || {{iw|Цилиндр (фильм)|Цилиндр|en|Top Hat}} || [[1935 жыл|1935]] || [[Фред Астер]], [[Джинджер Роджерс]] || Ирвинг Берлин |- | 16 || «{{iw|Evergreen (ән)|Evergreen|en|Evergreen (Love Theme from A Star Is Born)}}» || {{iw|Жұлдыз туды (фильм, 1976)|Жұлдыз туды|en|A Star Is Born (1976 film)}} || [[1976 жыл|1976]] || [[Барбра Стрейзанд]] || Барбра Стрейзанд, Пол Уильямс |- | 17 || «{{iw|I Could Have Danced All Night|I Could Have Danced All Night|en}}» || {{iw|Менің сұлу ледиім (фильм)|Менің сұлу ледиім|en|My Fair Lady (film)}} || [[1964 жыл|1964]] || [[Марни Никсон]] || Фредерик Лоу, Алан Джей Лернер |- | 18 || «{{iw|Cabaret (ән)|Cabaret|en|Cabaret (Cabaret song)}}» || {{iw|Кабаре (фильм)|Кабаре|en|Cabaret (1972 film)}} || [[1972 жыл|1972]] || [[Лайза Миннелли]] || Джон Кендер, Фред Эбб |- | 19 || «{{iw|Someday My Prince Will Come|Someday My Prince Will Come|en}}» || [[Ақшақар және жеті ергежейлі (мультфильм, 1937)|Ақшақар және жеті ергежейлі]] || [[1937 жыл|1937]] || [[Адриана Каселотти]] || Фрэнк Черчилль, Ларри Мори |- | 20 || «{{iw|Somewhere (ән)|Somewhere|en|Somewhere (song)}}» || {{iw|Вестсайд хикаясы (фильм, 1961)|Вестсайд хикаясы|en|West Side Story (1961 film)}} || [[1961 жыл|1961]] || [[Джимми Брайант]], [[Марни Никсон]] || Леонард Бернстайн, Стивен Сондхайм |- | 21 || «{{iw|Jailhouse Rock (ән)|Jailhouse Rock|en|Jailhouse Rock (song)}}» || {{iw|Түрме рок (фильм)|Түрме рок|en|Jailhouse Rock (film)}} || [[1957 жыл|1957]] || [[Элвис Пресли]] || Джерри Либер және Майк Столлер |- | 22 || «{{iw|Everybody's Talkin'|Everybody's Talkin'|en}}» || {{iw|Түнгі ковбой (фильм)|Түнгі ковбой|en|Midnight Cowboy}} || [[1969 жыл|1969]] || [[Гарри Нилсон]] || Фред Нил |- | 23 || «{{iw|Raindrops Keep Fallin' on My Head|Raindrops Keep Fallin' on My Head|en}}» || {{iw|Бутч Кэссиди және Сандэнс Кид|Бутч Кэссиди және Сандэнс Кид|en|Butch Cassidy and the Sundance Kid}} || [[1969 жыл|1969]] || [[Би Джей Томас]] || Берт Бакарак, Хэл Дэвид |- | 24 || «{{iw|Ol' Man River|Ol' Man River|en}}» || {{iw|Жүзіп жүрген театр (фильм, 1936)|Жүзіп жүрген театр|en|Show Boat (1936 film)}} || [[1936 жыл|1936]] || [[Пол Робсон]] || Джером Керн, Оскар Хаммерстайн II |- | 25 || «{{iw|The Ballad of High Noon|High Noon|en}}» || {{iw|Дәл түс (фильм)|Дәл түс|en|High Noon}} || [[1952 жыл|1952]] || [[Текс Риттер]] || Дмитрий Темкин, Нед Вашингтон |- | 26 || «{{iw|The Trolley Song|The Trolley Song|en}}» || {{iw|Мені Сент-Луисте қарсы ал (фильм)|Мені Сент-Луисте қарсы ал|en|Meet Me in St. Louis}} || [[1944 жыл|1944]] || [[Джуди Гарленд]] || Хью Мартин, Ральф Блейн |- | 27 || «{{iw|Unchained Melody|Unchained Melody|en}}» || {{iw|Елес (фильм, 1990)|Елес|en|Ghost (1990 film)}} || [[1990 жыл|1990]] || [[The Righteous Brothers]] || Алекс Норт, Хай Зарет |- | 28 || «{{iw|Some Enchanted Evening|Some Enchanted Evening|en}}» || {{iw|Тынық мұхитының оңтүстігі (фильм)|Тынық мұхитының оңтүстігі|en|South Pacific (1958 film)}} || [[1958 жыл|1958]] || [[Джорджо Тоцци]] || Ричард Роджерс, Оскар Хаммерстайн II |- | 29 || «{{iw|Born to Be Wild|Born to Be Wild|en}}» || {{iw|Жеңіл шабандоз (фильм)|Жеңіл шабандоз|en|Easy Rider}} || [[1969 жыл|1969]] || [[Steppenwolf (топ)|Steppenwolf]] || Марс Бонфайр |- | 30 || «{{iw|Stormy Weather (ән)|Stormy Weather|en|Stormy Weather (song)}}» || {{iw|Дауылды ауа райы (фильм, 1943)|Дауылды ауа райы|en|Stormy Weather (1943 film)}} || [[1943 жыл|1943]] || [[Лина Хорн]] || Гарольд Арлен, Тед Колер |- | 31 || «{{iw|Theme from New York, New York|Theme from New York, New York|en}}» || {{iw|Нью-Йорк, Нью-Йорк (фильм, 1977)|Нью-Йорк, Нью-Йорк|en|New York, New York (1977 film)}} || [[1977 жыл|1977]] || [[Лайза Миннелли]] || Джон Кендер, Фред Эбб |- | 32 || «{{iw|I Got Rhythm|I Got Rhythm|en}}» || {{iw|Париждегі американдық (фильм)|Париждегі американдық|en|An American in Paris (film)}} || [[1951 жыл|1951]] || [[Джин Келли]] || Джордж Гершвин, Айра Гершвин |- | 33 || «{{iw|Aquarius/Let the Sunshine In|Aquarius|en}}» || {{iw|Шаш (фильм)|Шаш|en|Hair (film)}} || [[1979 жыл|1979]] || [[Рен Вудс]] || Галт Макдермот, Джеймс Радо, Джером Рани |- | 34 || «{{iw|Let's Call the Whole Thing Off|Let's Call the Whole Thing Off|en}}» || {{iw|Билейік пе? (фильм, 1937)|Билейік пе?|en|Shall We Dance (1937 film)}} || [[1937 жыл|1937]] || [[Фред Астер]], [[Джинджер Роджерс]] || Джордж Гершвин, Айра Гершвин |- | 35 || «{{iw|America (West Side Story әні)|America|en|America (West Side Story song)}}» || {{iw|Вестсайд хикаясы (фильм, 1961)|Вестсайд хикаясы|en|West Side Story (1961 film)}} || [[1961 жыл|1961]] || [[Рита Морено]], [[Джордж Чакирис]] || Леонард Бернстайн, Стивен Сондхайм |- | 36 || «[[Supercalifragilisticexpialidocious]]» || {{iw|Мэри Поппинс (фильм)|Мэри Поппинс|en|Mary Poppins (film)}} || [[1964 жыл|1964]] || [[Джули Эндрюс]], [[Дик Ван Дайк]] || Ағайынды Шермандар |- | 37 || «{{iw|Swinging on a Star|Swinging on a Star|en}}» || {{iw|Өз жолыммен келемін (фильм)|Өз жолыммен келемін|en|Going My Way}} || [[1944 жыл|1944]] || [[Бинг Кросби]] || Джимми Ван Хьюзен, Джонни Берк |- | 38 || «{{iw|Theme from Shaft|Theme from Shaft|en}}» || {{iw|Шафт (фильм, 1971)|Шафт|en|Shaft (1971 film)}} || [[1971 жыл|1971]] || [[Айзек Хейз]] || Айзек Хейз |- | 39 || «{{iw|Days of Wine and Roses (ән)|Days of Wine and Roses|en|Days of Wine and Roses (song)}}» || {{iw|Шарап пен раушан күндері (фильм)|Шарап пен раушан күндері|en|Days of Wine and Roses (film)}} || [[1962 жыл|1962]] || Хор || [[Генри Манчини]], Джонни Мерсер |- | 40 || «{{iw|Fight the Power (Public Enemy әні)|Fight the Power|en|Fight the Power (Public Enemy song)}}» || {{iw|Дұрыс іс жаса (фильм)|Дұрыс іс жаса|en|Do the Right Thing}} || [[1989 жыл|1989]] || [[Public Enemy (топ)|Public Enemy]] || Карлтон Риденхауэр, Эрик Сэдлер, Хэнк Шокли, Кит Шокли |- | 41 || «{{iw|New York, New York (On the Town әні)|New York, New York|en|New York, New York (On the Town)}}» || {{iw|Қалада (фильм)|Қалада|en|On the Town (film)}} || [[1949 жыл|1949]] || [[Джин Келли]], [[Фрэнк Синатра]], [[Джулс Маншин]] || Леонард Бернстайн, Бетти Комден, Адольф Грин |- | 42 || «{{iw|Luck Be a Lady|Luck Be a Lady|en}}» || {{iw|Жігіттер мен қуыршақтар (фильм)|Жігіттер мен қуыршақтар|en|Guys and Dolls (film)}} || [[1955 жыл|1955]] || [[Марлон Брандо]] || Фрэнк Лессер |- | 43 || «{{iw|The Way You Look Tonight|The Way You Look Tonight|en}}» || {{iw|Свинг уақыты (фильм)|Свинг уақыты|en|Swing Time (film)}} || [[1936 жыл|1936]] || [[Фред Астер]] || Джером Керн, Дороти Филдс |- | 44 || «{{iw|Wind Beneath My Wings|Wind Beneath My Wings|en}}» || {{iw|Жағажайлар (фильм)|Жағажайлар|en|Beaches (1988 film)}} || [[1988 жыл|1988]] || [[Бетт Мидлер]] || Джефф Силбар, Ларри Хенли |- | 45 || «{{iw|That's Entertainment! (ән)|That's Entertainment|en|That's Entertainment! (song)}}» || {{iw|Театр арбасы (фильм)|Театр арбасы|en|The Band Wagon}} || [[1953 жыл|1953]] || [[Фред Астер]], [[Джек Бьюкенен]] || Артур Шварц, Ховард Дитц |- | 46 || «{{iw|Don't Rain on My Parade|Don't Rain on My Parade|en}}» || {{iw|Күлкілі қыз (фильм)|Күлкілі қыз|en|Funny Girl (film)}} || [[1968 жыл|1968]] || [[Барбра Стрейзанд]] || Жюль Стайн, Боб Меррилл |- | 47 || «{{iw|Zip-a-Dee-Doo-Dah|Zip-a-Dee-Doo-Dah|en}}» || {{iw|Оңтүстік әні (фильм)|Оңтүстік әні|en|Song of the South}} || [[1946 жыл|1946]] || [[Джеймс Баскетт]] || Элли Врубель, Рэй Гилберт |- | 48 || «{{iw|Que Sera, Sera (Whatever Will Be, Will Be)|Que Sera, Sera|en}}» || {{iw|Көп білетін адам (фильм, 1956)|Көп білетін адам|en|The Man Who Knew Too Much (1956 film)}} || [[1956 жыл|1956]] || [[Дорис Дэй]] || Джей Ливингстон, Рэй Эванс |- | 49 || «{{iw|Make 'Em Laugh|Make 'Em Laugh|en}}» || {{iw|Жаңбыр астында ән салу (фильм, 1952)|Жаңбыр астында ән салу|en|Singin' in the Rain (film)}} || [[1952 жыл|1952]] || [[Дональд О’Коннор]] || Насио Херб Браун, Артур Фрид |- | 50 || «{{iw|Rock Around the Clock|Rock Around the Clock|en}}» || {{iw|Мектеп джунглиі (фильм)|Мектеп джунглиі|en|Blackboard Jungle}} || [[1955 жыл|1955]] || [[Bill Haley & His Comets]] || Макс Фридман, Джеймс Майерс |- | 51 || «{{iw|Fame (ән)|Fame|en|Fame (Irene Cara song)}}» || {{iw|Даңқ (фильм, 1980)|Даңқ|en|Fame (1980 film)}} || [[1980 жыл|1980]] || [[Айрин Кара]] || Майкл Гор, Дин Питчфорд |- | 52 || «{{iw|Summertime (ән)|Summertime|en|Summertime (George Gershwin song)}}» || {{iw|Порги мен Бесс (фильм)|Порги мен Бесс|en|Porgy and Bess (film)}} || [[1959 жыл|1959]] || [[Лули Жан Норман]] || Джордж Гершвин, Дюбос Хейуорд |- | 53 || «{{iw|Goldfinger (ән)|Goldfinger|en|Goldfinger (Shirley Bassey song)}}» || {{iw|Голдфингер (фильм)|Голдфингер|en|Goldfinger (film)}} || [[1964 жыл|1964]] || [[Ширли Бэсси]] || Джон Барри, Лесли Брикасс, Энтони Ньюли |- | 54 || «{{iw|Shall We Dance? (ән, 1951)|Shall We Dance?|en|Shall We Dance? (1951 song)}}» || {{iw|Патша және мен (фильм, 1956)|Патша және мен|en|The King and I (1956 film)}} || [[1956 жыл|1956]] || [[Марни Никсон]], [[Юл Бриннер]] || Ричард Роджерс, Оскар Хаммерстайн II |- | 55 || «{{iw|Flashdance... What a Feeling|Flashdance... What a Feeling|en}}» || {{iw|Жарқылдаған би|Жарқылдаған би|en|Flashdance}} || [[1983 жыл|1983]] || [[Айрин Кара]] || Джорджо Мородер, Кит Форси, Айрин Кара |- | 56 || «{{iw|Thank Heaven for Little Girls|Thank Heaven for Little Girls|en}}» || {{iw|Жижи (фильм, 1958)|Жижи|en|Gigi (1958 film)}} || [[1958 жыл|1958]] || [[Морис Шевалье]] || Фредерик Лоу, Алан Джей Лернер |- | 57 || «{{iw|The Windmills of Your Mind|The Windmills of Your Mind|en}}» || {{iw|Томас Краунның аферасы (фильм, 1968)|Томас Краунның аферасы|en|The Thomas Crown Affair (1968 film)}} || [[1968 жыл|1968]] || [[Ноэль Харрисон]] || Мишель Легран, Алан және Мэрилин Бергман |- | 58 || «{{iw|Gonna Fly Now|Gonna Fly Now|en}}» || [[Рокки]] || [[1976 жыл|1976]] || [[Билл Конти]] || Билл Конти, Кэрол Коннорс, Эйн Роббинс |- | 59 || «{{iw|Tonight (ән, 1956)|Tonight|en|Tonight (1956 song)}}» || {{iw|Вестсайд хикаясы (фильм, 1961)|Вестсайд хикаясы|en|West Side Story (1961 film)}} || [[1961 жыл|1961]] || [[Марни Никсон]], [[Джимми Брайант]] || Леонард Бернстайн, Стивен Сондхайм |- | 60 || «{{iw|It Had to Be You (ән)|It Had to Be You|en|It Had to Be You (song)}}» || {{iw|Гарри Саллимен кездескенде...|Гарри Саллимен кездескенде...|en|When Harry Met Sally...}} || [[1989 жыл|1989]] || [[Фрэнк Синатра]], [[Гарри Конник кіші]] || Ишем Джонс, Гас Кан |- | 61 || «{{iw|Get Happy (ән)|Get Happy|en|Get Happy (song)}}» || {{iw|Жазғы қор|Жазғы қор|en|Summer Stock}} || [[1950 жыл|1950]] || [[Джуди Гарленд]] || Гарольд Арлен, Тед Колер |- | 62 || «{{iw|Beauty and the Beast (ән)|Beauty and the Beast|en|Beauty and the Beast (Disney song)}}» || {{iw|Сұлу мен Құбыжық (мультфильм, 1991)|Сұлу мен Құбыжық|en|Beauty and the Beast (1991 film)}} || [[1991 жыл|1991]] || [[Анджела Лэнсбери]] || [[Алан Менкен]], Ховард Эшман |- | 63 || «{{iw|Thanks for the Memory|Thanks for the Memory|en}}» || {{iw|1938 жылғы үлкен эфир|1938 жылғы үлкен эфир|en|The Big Broadcast of 1938}} || [[1938 жыл|1938]] || [[Боб Хоуп]], [[Ширли Росс]] || Ральф Рейнджер, Лео Робин |- | 64 || «{{iw|My Favorite Things (ән)|My Favorite Things|en|My Favorite Things (song)}}» || {{iw|Музыка дыбыстары (фильм)|Музыка дыбыстары|en|The Sound of Music (film)}} || [[1965 жыл|1965]] || [[Джули Эндрюс]] || Ричард Роджерс, Оскар Хаммерстайн II |- | 65 || «{{iw|I Will Always Love You|I Will Always Love You|en|I Will Always Love You (Whitney Houston recording)}}» || {{iw|Оққағар (фильм, 1992)|Оққағар|en|The Bodyguard (1992 film)}} || [[1992 жыл|1992]] || [[Уитни Хьюстон]] || Долли Партон |- | 66 || «{{iw|Suicide Is Painless|Suicide Is Painless|en}}» || {{iw|МЭШ (фильм)|МЭШ |en|M*A*S*H (film)}} || [[1970 жыл|1970]] || Хор || Джонни Мэндел, Майк Олтмен |- | 67 || «{{iw|Nobody Does It Better|Nobody Does It Better|en}}» || {{iw|Мені сүйген тыңшы|Мені сүйген тыңшы|en|The Spy Who Loved Me (film)}} || [[1977 жыл|1977]] || [[Карли Саймон]] || Марвин Хамлиш, Кэрол Байер Сейджер |- | 68 || «{{iw|Streets of Philadelphia|Streets of Philadelphia|en}}» || {{iw|Филадельфия (фильм)|Филадельфия|en|Philadelphia (film)}} || [[1993 жыл|1993]] || [[Брюс Спрингстин]] || Брюс Спрингстин |- | 69 || «{{iw|On the Good Ship Lollipop|On the Good Ship Lollipop|en}}» || {{iw|Жарқын көздер (фильм, 1934)|Жарқын көздер|en|Bright Eyes (1934 film)}} || [[1934 жыл|1934]] || [[Ширли Темпл]] || Ричард А. Уайтинг, Сидни Клэр |- | 70 || «{{iw|Summer Nights (Grease әні)|Summer Nights|en|Summer Nights (Grease song)}}» || {{iw|Бриолин (фильм)|Бриолин|en|Grease (film)}} || [[1978 жыл|1978]] || [[Джон Траволта]], [[Оливия Ньютон-Джон]] || Уоррен Кейси, Джим Джейкобс |- | 71 || «{{iw|The Yankee Doodle Boy|(I'm a) Yankee Doodle Dandy|en|The Yankee Doodle Boy}}» || {{iw|Янки Дудл Денди|Янки Дудл Денди|en|Yankee Doodle Dandy}} || [[1942 жыл|1942]] || [[Джеймс Кэгни]] || Джордж М. Кохан |- | 72 || «{{iw|Good Morning (ән, 1939)|Good Morning|en|Good Morning (1939 song)}}» || {{iw|Жаңбыр астында ән салу (фильм, 1952)|Жаңбыр астында ән салу|en|Singin' in the Rain (film)}} || [[1952 жыл|1952]] || [[Джин Келли]], [[Дональд О’Коннор]], [[Дебби Рейнольдс]] || Насио Херб Браун, Артур Фрид |- | 73 || «{{iw|Isn't It Romantic?|Isn't It Romantic?|en}}» || {{iw|Мені бүгін түнде сүй|Мені бүгін түнде сүй|en|Love Me Tonight}} || [[1932 жыл|1932]] || [[Морис Шевалье]], [[Жанетт Макдональд]] || Ричард Роджерс, Лоренц Харт |- | 74 || «{{iw|Rainbow Connection|Rainbow Connection|en}}» || {{iw|Маппеттер (фильм, 1979)|Маппеттер|en|The Muppet Movie}} || [[1979 жыл|1979]] || [[Джим Хенсон]] (Кермит бақасы рөлінде) || Пол Уильямс, Кеннет Ашер |- | 75 || «{{iw|Up Where We Belong|Up Where We Belong|en}}» || {{iw|Офицер және джентльмен|Офицер және джентльмен|en|An Officer and a Gentleman}} || [[1982 жыл|1982]] || [[Джо Кокер]], [[Дженнифер Уорнс]] || Джек Ницше, Баффи Сент-Мари, Уилл Дженнингс |- | 76 || «{{iw|Have Yourself a Merry Little Christmas|Have Yourself a Merry Little Christmas|en}}» || {{iw|Мені Сент-Луисте қарсы ал (фильм)|Мені Сент-Луисте қарсы ал|en|Meet Me in St. Louis}} || [[1944 жыл|1944]] || [[Джуди Гарленд]] || Хью Мартин, Ральф Блейн |- | 77 || «{{iw|The Shadow of Your Smile|The Shadow of Your Smile|en}}» || {{iw|Балшықшы (фильм)|Балшықшы|en|The Sandpiper}} || [[1965 жыл|1965]] || Хор || Джонни Мэндел, Пол Фрэнсис Уэбстер |- | 78 || «{{iw|9 to 5 (Dolly Parton әні)|9 to 5|en|9 to 5 (Dolly Parton song)}}» || {{iw|Тоғыздан беске дейін|Тоғыздан беске дейін|en|9 to 5 (film)}} || [[1980 жыл|1980]] || [[Долли Партон]] || Долли Партон |- | 79 || «{{iw|Arthur's Theme (Best That You Can Do)|Arthur's Theme|en}}» || {{iw|Артур (фильм, 1981)|Артур|en|Arthur (1981 film)}} || [[1981 жыл|1981]] || [[Кристофер Кросс]] || Кристофер Кросс, Берт Бакарак, Кэрол Байер Сейджер, Питер Аллен |- | 80 || «{{iw|Springtime for Hitler (ән)|Springtime for Hitler|en|Springtime for Hitler (song)}}» || {{iw|Продюсерлер (фильм, 1967)|Продюсерлер|en|The Producers (1967 film)}} || [[1967 жыл|1967]] || Ансамбль || Мел Брукс |- | 81 || «{{iw|I'm Easy (ән)|I'm Easy|en|I'm Easy (Keith Carradine song)}}» || {{iw|Нэшвилл (фильм)|Нэшвилл|en|Nashville (film)}} || [[1975 жыл|1975]] || [[Кит Кэррадайн]] || Кит Кэррадайн |- | 82 || «{{iw|Ding-Dong! The Witch Is Dead|Ding-Dong! The Witch Is Dead|en}}» || [[Оз елінің сиқыршысы (фильм, 1939)|Оз елінің сиқыршысы]] || [[1939 жыл|1939]] || Ансамбль || Гарольд Арлен, Ип Харбург |- | 83 || «{{iw|The Rose (ән)|The Rose|en|The Rose (song)}}» || {{iw|Раушан (фильм, 1979)|Раушан|en|The Rose (film)}} || [[1979 жыл|1979]] || [[Бетт Мидлер]] || Аманда Макбрум |- | 84 || «{{iw|Put the Blame on Mame|Put the Blame on Mame|en}}» || {{iw|Гильда (фильм)|Гильда|en|Gilda (film)}} || [[1946 жыл|1946]] || [[Анита Эллис]] || Аллан Робертс, Дорис Фишер |- | 85 || «{{iw|Come What May (ән, 2001)|Come What May|en|Come What May (2001 song)}}» || {{iw|Мулен Руж!|Мулен Руж!|en|Moulin Rouge!}} || [[2001 жыл|2001]] || [[Николь Кидман]], [[Юэн Макгрегор]] || Дэвид Баервальд, Кевин Гилберт |- | 86 || «{{iw|(I've Had) The Time of My Life|(I've Had) The Time of My Life|en}}» || {{iw|Лас билер|Лас билер|en|Dirty Dancing}} || [[1987 жыл|1987]] || [[Билл Медли]], [[Дженнифер Уорнс]] || Фрэнки Превит, Дональд Марковиц, Джон ДеНикола |- | 87 || «{{iw|Buttons and Bows|Buttons and Bows|en}}» || {{iw|Боз бетті (фильм, 1948)|Боз бетті|en|The Paleface (1948 film)}} || [[1948 жыл|1948]] || [[Боб Хоуп]] || Джей Ливингстон, Рэй Эванс |- | 88 || «{{iw|Do-Re-Mi|Do Re Mi|en}}» || {{iw|Музыка дыбыстары (фильм)|Музыка дыбыстары|en|The Sound of Music (film)}} || [[1965 жыл|1965]] || [[Джули Эндрюс]] || Ричард Роджерс, Оскар Хаммерстайн II |- | 89 || «{{iw|Puttin' on the Ritz|Puttin' on the Ritz|en}}» || {{iw|Жас Франкенштейн|Жас Франкенштейн|en|Young Frankenstein}} || [[1974 жыл|1974]] || [[Джин Уайлдер]], [[Питер Бойл]] || Ирвинг Берлин |- | 90 || «{{iw|Seems Like Old Times (ән)|Seems Like Old Times|en|Seems Like Old Times (song)}}» || {{iw|Энни Холл|Энни Холл|en|Annie Hall}} || [[1977 жыл|1977]] || [[Дайан Китон]] || Кармен Ломбардо, Джон Джейкоб Лоэб |- | 91 || «{{iw|Let the River Run|Let the River Run|en}}» || {{iw|Іскер қыз|Іскер қыз|en|Working Girl}} || [[1988 жыл|1988]] || [[Карли Саймон]] || Карли Саймон |- | 92 || «{{iw|Long Ago (and Far Away)|Long Ago (and Far Away)|en}}» || {{iw|Мұқабадағы қыз|Мұқабадағы қыз|en|Cover Girl (film)}} || [[1944 жыл|1944]] || [[Джин Келли]], [[Марта Мирс]] || Джером Керн, Айра Гершвин |- | 93 || «{{iw|Lose Yourself|Lose Yourself|en}}» || {{iw|8 миль (фильм)|8 миль|en|8 Mile (film)}} || [[2002 жыл|2002]] || [[Эминем]] || Эминем, Луис Ресто, Джефф Басс |- | 94 || «{{iw|Ain't Too Proud to Beg|Ain't Too Proud to Beg|en}}» || {{iw|Үлкен салқындық|Үлкен салқындық|en|The Big Chill (film)}} || [[1983 жыл|1983]] || [[The Temptations]] || Норман Уитфилд, Эдвард Холланд кіші |- | 95 || «{{iw|(We're Off on the) Road to Morocco|Road to Morocco|en}}» || {{iw|Мароккоға жол|Мароккоға жол|en|Road to Morocco}} || [[1942 жыл|1942]] || [[Бинг Кросби]], [[Боб Хоуп]] || Джимми Ван Хьюзен, Джонни Берк |- | 96 || «{{iw|Footloose (ән)|Footloose|en|Footloose (song)}}» || {{iw|Еркін (фильм, 1984)|Еркін|en|Footloose (1984 film)}} || [[1984 жыл|1984]] || [[Кенни Логгинс]] || Кенни Логгинс, Дин Питчфорд |- | 97 || «{{iw|42nd Street (ән)|42nd Street|en|42nd Street (song)}}» || {{iw|42-ші көше (фильм)|42-ші көше|en|42nd Street (film)}} || [[1933 жыл|1933]] || [[Руби Килер]], [[Дик Пауэлл]] || Гарри Уоррен, Ал Дубин |- | 98 || «{{iw|All That Jazz (ән)|All That Jazz|en|All That Jazz (song)}}» || [[Чикаго (фильм, 2002)|Чикаго]] || [[2002 жыл|2002]] || [[Кэтрин Зета-Джонс]], [[Рене Зеллвегер]] || Джон Кендер, Фред Эбб |- | 99 || «{{iw|Hakuna Matata (ән)|Hakuna Matata|en|Hakuna Matata (song)}}» || {{iw|Арыстан Патша|Арыстан Патша|en|The Lion King}} || [[1994 жыл|1994]] || [[Натан Лейн]], [[Эрни Сабелла]] || [[Элтон Джон]], Тим Райс |- | 100 || «{{iw|Old Time Rock and Roll|Old Time Rock and Roll|en}}» || {{iw|Қауіпті бизнес|Қауіпті бизнес|en|Risky Business}} || [[1983 жыл|1983]] || [[Боб Сигер]] || Джордж Джексон, Томас Э. Джонс III |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Кинематографиялық рейтингтер]] [[Санат:Әндер тізімі]] [[Санат:AFI 100 жыл]] eyfgorhf79r6su3karjc5kixfxl05g1 0 778801 3591010 3582508 2026-04-24T10:16:07Z TalgatSnow 143530 /* Тізім */ 3591010 wikitext text/x-wiki {{AFI 100 Years... series}} «'''AFI 100 жыл...'''» топтамасы аясында жарық көрген «'''AFI нұсқасы бойынша үздік киномюзиклдер'''» тізімі» — америкалық кинематографтағы ең таңдаулы мюзиклдердің жиынтығы. Тізімді [[Америка кино институты]] 2006 жылдың 3 қыркүйегінде Голливуд-боул сахнасында жариялады. Алдыңғы тізімдердің көбіне ұқсамайтын бұл жинақ тек 25 жеңімпазды қамтиды және арнайы телебағдарлама ретінде ұсынылған жоқ. == Тізім == {| class="wikitable sortable" style="font-size:1.00em; line-height:1.5em;" ! # ! Фильм ! Жыл ! Режиссер(лер)і ! Студия |- | 1 | «{{iw|Жаңбыр астында ән салу (фильм, 1952)|Жаңбыр астында ән салу|en|Singin' in the Rain}}» | [[1952 жыл|1952]] | [[Джин Келли]], [[Стенли Донен]] | [[Metro-Goldwyn-Mayer|MGM]] |- | 2 | «{{iw|Вестсайд хикаясы (фильм, 1961)|Вестсайд хикаясы|en|West Side Story (1961 film)}}» | [[1961 жыл|1961]] | [[Роберт Уайз]], [[Джером Роббинс]] | [[United Artists]] |- | 3 | «[[Оз елінің сиқыршысы (фильм, 1939)|Оз елінің сиқыршысы]]» | [[1939 жыл|1939]] | [[Виктор Флеминг]] | [[Metro-Goldwyn-Mayer|MGM]] |- | 4 | «{{iw|Музыка дыбыстары (фильм)|Музыка дыбыстары|en|The Sound of Music (film)}}» | [[1965 жыл|1965]] | [[Роберт Уайз]] | [[20th Century Fox]] |- | 5 | «{{iw|Кабаре (фильм)|Кабаре|en|Cabaret (1972 film)}}» | [[1972 жыл|1972]] | [[Боб Фосс]] | [[Allied Artists]] |- | 6 | «{{iw|Мэри Поппинс (фильм)|Мэри Поппинс|en|Mary Poppins (film)}}» | [[1964 жыл|1964]] | [[Роберт Стивенсон]] | [[Walt Disney Pictures|Disney]] |- | 7 | «{{iw|Жұлдыз туды (фильм, 1954)|Жұлдыз туды|en|A Star Is Born (1954 film)}}» | [[1954 жыл|1954]] | [[Джордж Кьюкор]] | [[Warner Bros.]] |- | 8 | «{{iw|Менің сұлу ледиім (фильм)|Менің сұлу ледиім|en|My Fair Lady (film)}}» | [[1964 жыл|1964]] | [[Джордж Кьюкор]] | [[Warner Bros.]] |- | 9 | «{{iw|Париждегі американдық (фильм)|Париждегі американдық|en|An American in Paris (film)}}» | [[1951 жыл|1951]] | [[Винсент Миннелли]] | [[Metro-Goldwyn-Mayer|MGM]] |- | 10 | «{{iw|Мені Сент-Луисте қарсы ал (фильм)|Мені Сент-Луисте қарсы ал|en|Meet Me in St. Louis}}» | [[1944 жыл|1944]] | [[Винсент Миннелли]] | [[Metro-Goldwyn-Mayer|MGM]] |- | 11 | «{{iw|Король мен мен (фильм, 1956)|Король мен мен|en|The King and I (1956 film)}}» | [[1956 жыл|1956]] | [[Уолтер Лэнг]] | [[20th Century Fox]] |- | 12 | «[[Чикаго (фильм, 2002)|Чикаго]]» | [[2002 жыл|2002]] | [[Роб Маршалл]] | [[Miramax Films|Miramax]] |- | 13 | «{{iw|42-ші көше (фильм)|42-ші көше|en|42nd Street (film)}}» | [[1933 жыл|1933]] | [[Ллойд Бэкон]] | [[Warner Bros.]] |- | 14 | «{{iw|Осының бәрі джаз|Осының бәрі джаз|en|All That Jazz (film)}}» | [[1979 жыл|1979]] | [[Боб Фосс]] | [[20th Century Fox]] |- | 15 | «{{iw|Цилиндр (фильм)|Цилиндр|en|Top Hat}}» | [[1935 жыл|1935]] | [[Марк Сэндрич]] | [[RKO Pictures|RKO]] |- | 16 | «{{iw|Күлкілі қыз (фильм)|Күлкілі қыз|en|Funny Girl (film)}}» | [[1968 жыл|1968]] | [[Уильям Уайлер]] | [[Columbia Pictures|Columbia]] |- | 17 | «{{iw|Театр арбасы (фильм)|Театр арбасы|en|The Band Wagon}}» | [[1953 жыл|1953]] | [[Винсент Миннелли]] | [[Metro-Goldwyn-Mayer|MGM]] |- | 18 | «{{iw|Янки Дудл Денди|Янки Дудл Денди|en|Yankee Doodle Dandy}}» | [[1942 жыл|1942]] | [[Майкл Кертис]] | [[Warner Bros.]] |- | 19 | «{{iw|Қалада (фильм)|Қалада|en|On the Town (film)}}» | [[1949 жыл|1949]] | [[Джин Келли]], [[Стенли Донен]] | [[Metro-Goldwyn-Mayer|MGM]] |- | 20 | «{{iw|Бриолин (фильм)|Бриолин|en|Grease (film)}}» | [[1978 жыл|1978]] | [[Рэндал Клайзер]] | [[Paramount Pictures|Paramount]] |- | 21 | «{{iw|Жеті ағайындыға жеті қалыңдық|Жеті ағайындыға жеті қалыңдық|en|Seven Brides for Seven Brothers}}» | [[1954 жыл|1954]] | [[Стенли Донен]] | [[Metro-Goldwyn-Mayer|MGM]] |- | 22 | «{{iw|Сұлу мен Құбыжық (мультфильм, 1991)|Сұлу мен Құбыжық|en|Beauty and the Beast (1991 film)}}» | [[1991 жыл|1991]] | [[Гари Труздейл]], [[Кирк Уайз]] | [[Walt Disney Pictures|Disney]] |- | 23 | «{{iw|Жігіттер мен қуыршақтар (фильм)|Жігіттер мен қуыршақтар|en|Guys and Dolls (film)}}» | [[1955 жыл|1955]] | [[Джозеф Лео Манкевич]] | [[Metro-Goldwyn-Mayer|MGM]] |- | 24 | «{{iw|Жүзіп жүрген театр (фильм, 1936)|Жүзіп жүрген театр|en|Show Boat (1936 film)}}» | [[1936 жыл|1936]] | [[Джеймс Уэйл]] | [[Universal Pictures|Universal]] |- | 25 | «{{iw|Мулен Руж!|Мулен Руж!|en|Moulin Rouge!}}» | [[2001 жыл|2001]] | [[Баз Лурман]] | [[20th Century Fox]] |} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.afi.com/100Years/musicals.aspx Ресми сайт]{{ref|en}} * [http://www.afi.com/Docs/100Years/musicals_ballot.pdf Номинанттар тізімі (180)]{{ref|en}} * [http://www.afi.com/Docs/100Years/musicals25.pdf Жеңімпаздар тізімі (25)]{{ref|en}} [[Санат:Кинематографиялық рейтингтер]] [[Санат:Фильмдер тізімі]] [[Санат:AFI 100 жыл]] 83f2pkenws2ziqz0e6g3kds9k3prlwv 10 778806 3590665 3582722 2026-04-23T18:02:56Z Kasymov 10777 3590665 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс |аты = Обсерватория |үсті = {{{Атауы|}}} |үсті2 = {{{Шын атауы|}}} |сурет = {{#if:{{{Сурет|}}}|[[Сурет:{{{Сурет}}}|{{#if:{{{ені|}}}|{{{ені}}}|280px}}|{{{Сипаттама|Сурет}}}]]}} |белгі1 = Түрі |мәтін1 = {{{Түрі|}}} |белгі2 = Ұйым |мәтін2 = {{{Ұйым|}}} |белгі3 = [[Обсерваториялар кодтарының тізімі|Коды]] |мәтін3 = {{{Код|}}}{{#if:{{{Код|}}}|&nbsp;([https://newton.spacedys.com/neodys/index.php?pc=2.1.0&o={{{Код}}}&ab=0 бақылаулар])}} |белгі4 = Орналасуы |мәтін4 = {{{Орналасуы|}}} |белгі5 = Координаттары |мәтін5 = {{wikidata|p625|{{{Координаттары|}}}|display=inline,title}} |белгі6 = Биіктігі [[Теңіз деңгейі|т.д-нен]] |мәтін6 = {{{Биіктігі|}}} |белгі7 = Ауа райы |мәтін7 = {{{Ауа райы|}}} |белгі8 = Негізі қаланды |мәтін8 = {{{Негізі қаланды|}}} |белгі9 = Ашылды |мәтін9 = {{{Ашылды|}}} |белгі10 = Жабылды |мәтін10 = {{{Жабылды|}}} |белгі11 = Сайты |мәтін11 = {{{Сайты|}}} |тақырып12 = {{#if: {{{Телескоп_1_аты|}}} | Құрылғылары }} |белгі13 = {{{Телескоп_1_аты|}}} |мәтін13 = {{#if:{{{Телескоп_1_тип|}}}|{{{Телескоп_1_тип|}}}|{{#if:{{{Телескоп_1_аты|}}}|&nbsp;}}}} |белгі14 = {{{Телескоп_2_аты|}}} |мәтін14 = {{#if:{{{Телескоп_2_тип|}}}|{{{Телескоп_2_тип|}}}|{{#if:{{{Телескоп_2_аты|}}}|&nbsp;}}}} |белгі15 = {{{Телескоп_3_аты|}}} |мәтін15 = {{#if:{{{Телескоп_3_тип|}}}|{{{Телескоп_3_тип|}}}|{{#if:{{{Телескоп_3_аты|}}}|&nbsp;}}}} |мәтін33 = {{{қосымша|{{{Қосымша|}}}}}} }} <includeonly>{{#if:{{NAMESPACE}}{{{nocat|}}}||<!-- -->[[Санат:Алфавит бойынша обсерваториялар]]<!-- -->}}</includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> qxoiu2hh9prpo6e8uv4e98cyyuj620w 0 778815 3590667 3582752 2026-04-23T18:04:04Z Kasymov 10777 3590667 wikitext text/x-wiki {{Обсерватория | Атауы = Пулково обсерваториясы | Сурет = Pulkovo observatory 2004.jpg | Сипаттама = | Шын атауы = Главная (Пулковская) астрономическая обсерватория Российской академии наук | Түрі = | Код = 084 | Орналасуы = [[Санкт-Петербург]] | Координаттары = {{coord|59|46|18.52|N|30|19|33.77|E}} | Биіктігі = 75 м | Ауа райы = | Негізі қаланды = 7 тамыз 1839 | Ашылды = | Жабылды = | Сайты = www.gaoran.ru | Телескоп_1_аты = | Телескоп_1_тип = | Телескоп_2_аты = | Телескоп_2_тип = | Телескоп_3_аты = | Телескоп_3_тип = | Қосымша = [[ЮНЕСКО]] [[Әлемдік мұра]]сы }}[[Сурет:Ev. Bernardsky. Pulkovo Observatory in 1855.jpg|нобай|Ғимараттың 1855 жылдағы көрінісі]] '''Пулково обсерваториясы''' немесе '''[[Ресей Ғылым академиясы|РҒА]] Басты астрономиялық обсерваториясы''' — [[Ресей]]дегі ең көне ғылыми [[обсерватория]]. 1990 жылы [[Санкт-Петербург]]тың тарихи орталығы кешені құрамында ЮНЕСКО-ның [[ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандарының тізімдері|Әлемдік мұрасы тізіміне]] енгізілді.<ref>[http://whc.unesco.org/en/list/540/multiple=1&unique_number=635 World Heritage List] {{Wayback|url=http://whc.unesco.org/en/list/540/multiple%3D1%26unique_number%3D635 |date=20171121214310 }} {{ref|en|}}</ref> == Негізгі құрылғылары == [[Сурет:Pulkovo refractor.jpg|нобай|26-дюймдік рефрактор]] * 26-дюймдік рефрактор (диаметрі {{nobr|{{math|''D''}} {{=}} 650 мм}}, фокустық қашықтығы {{nobr|{{math|''F''}} {{=}} 10 413 мм}}). 1954 жылы орнатылды. * Үлкен [[радиотелескоп]], 1956 жылы салынды. * Горизонталды күндік телескоп (АЦУ-5) ({{nobr|{{math|''D''}} {{=}} 44,0 см}}, Ньютон фокусы {{nobr|{{math|''F''}} {{=}} 17,5 м}}, Кассегрен фокусы {{nobr|{{math|''F''}} {{=}} 64 м}}). 1965 жылы орнатылды. * Қалыпты [[астрограф]] (фотографиялық телескобы {{nobr|{{math|''D''}} {{=}} 330 мм}}, {{nobr|{{math|''F''}} {{=}} 3467 мм}}, гиді {{nobr|{{math|''D''}} = |{{math|''D''}} {{=}} 250 мм}}, {{nobr|{{math|''F''}} {{=}} 3650 мм}}). Анри ағайындылар 1885 жылы жасаған, Пулковода 1893 жылы орнатылды. * Фрейберг-Кондратьев зенит-телескобы ({{nobr|{{math|''D''}} {{=}} 135 мм}}, {{nobr|{{math|''F''}} {{=}} 1760 мм}}). * ЗА-320М айналы астрографы ({{nobr|{{math|''D''}} {{=}} 300 мм}}, {{nobr|{{math|''F''}} {{=}} 3200 мм}}, аумағы 27’×27′). 1997 жылы іске қосылды. * Меридиандық автоматикалық горизонталды құрылғы (МАГИС). == Директорлары == # 1839—1862: [[Василий Яковлевич Струве]]. # 1862—1889: [[Отто Васильевич Струве]]. # 1890—1895: [[Фёдор Александрович Бредихин]]. # 1895—1916: [[Оскар Андреевич Баклунд]]. # 1916—1919: [[Аристарх Аполлонович Белопольский]]. # 1919—1930: [[Александр Александрович Иванов (астроном)|Александр Александрович Иванов]]. # 1930—1933: [[Антон Донатович Дрозд]]. # 1933—1937: [[Борис Петрович Герасимович]]. # 1937—1944: [[Сергей Иванович Белявский]]. # 1941—1942: [[Александр Николаевич Дейч]] (м. а.). # 1944—1946: [[Григорий Николаевич Неуймин]]. # 1947—1964: [[Александр Александрович Михайлов (астроном)|Александр Александрович Михайлов]]. # 1964—1979: [[Владимир Алексеевич Крат]]. # 1979—1982: [[Кирилл Николаевич Тавастшерна]] (м. а.). # 1983—2000: [[Виктор Кузьмич Абалакин]]. == Тағы қараңыз == * [[Обсерваториялар тізімі]] * [[(762) Пулкова]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ресейдің астрономиялық обсерваториялары]] [[Санат:Санкт-Петербургтың ғылыми мекемелері]] [[Санат:Санкт-Петербургтың сәулет ескерткіштері]] he3uzz3ags4nxe6zwioht0o3mkhhndz 0 778816 3591011 3587443 2026-04-24T10:18:16Z TalgatSnow 143530 /* Тізім */ 3591011 wikitext text/x-wiki {{AFI 100 Years... series}} «'''AFI 100 жыл...'''» топтамасының бір бөлігі болып табылатын '''«AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік шабыттандыратын фильм»''' тізімі — [[Америка кино институты]] анықтаған ең әсерлі әрі рух беретін америкалық туындылардың жиынтығы. Тізім 2006 жылы 14 маусымда [[CBS]] арнасындағы үш сағаттық арнайы бағдарламада жарияланды.<ref name="AFI">{{cite web |title=AFI's 100 Most Inspiring Films of All Time |url=https://www.afi.com/afis-100-years-100-cheers/ |access-date=12 December 2023 |website=American Film Institute}}</ref> == Тізім == {| class="wikitable sortable" style="font-size:1.00em; line-height:1.5em;" ! № ! Фильм атауы ! Режиссері ! Жылы |- | 1 || [[Бұл ғажайып өмір]] || [[Фрэнк Капра]] || [[1946 жыл|1946]] |- | 2 || [[Құйқылжықты өлтіру (фильм)|Құйқылжықты өлтіру]] || [[Роберт Маллиган]] || [[1962 жыл|1962]] |- | 3 || [[Шиндлердің тізімі]] || [[Стивен Спилберг]] || [[1993 жыл|1993]] |- | 4 || [[Рокки]] || [[Джон Г. Эвилдсен]] || [[1976 жыл|1976]] |- | 5 || {{iw|Мистер Смит Вашингтонға барады|Мистер Смит Вашингтонға барады|en|Mr. Smith Goes to Washington}} || [[Фрэнк Капра]] || [[1939 жыл|1939]] |- | 6 || {{iw|Жатпланеталық (фильм)|Жатпланеталық|en|E.T. the Extra-Terrestrial}} || [[Стивен Спилберг]] || [[1982 жыл|1982]] |- | 7 || {{iw|Ашу-ыза шоғыры (фильм)|Ашу-ыза шоғыры|en|The Grapes of Wrath (film)}} || [[Джон Форд]] || [[1940 жыл|1940]] |- | 8 || {{iw|Үзіліс (фильм, 1979)|Үзіліс|en|Breaking Away}} || [[Питер Йетс]] || [[1979 жыл|1979]] |- | 9 || {{iw|34-ші көшедегі ғажайып (фильм, 1947)|34-ші көшедегі ғажайып|en|Miracle on 34th Street}} || [[Джордж Ситон]] || [[1947 жыл|1947]] |- | 10 || [[Қатардағы жауынгер Райанды құтқару]] || [[Стивен Спилберг]] || [[1998 жыл|1998]] |- | 11 || {{iw|Біздің өміріміздің ең жақсы жылдары|Біздің өміріміздің ең жақсы жылдары|en|The Best Years of Our Lives}} || [[Уильям Уайлер]] || [[1946 жыл|1946]] |- | 12 || [[Аполлон 13 (фильм)|Аполлон 13]] || [[Рон Ховард]] || [[1995 жыл|1995]] |- | 13 || {{iw|Хузиерлер (фильм)|Хузиерлер|en|Hoosiers (film)}} || [[Дэвид Анспо]] || [[1986 жыл|1986]] |- | 14 || {{iw|Квай өзені арқылы көпір|Квай өзені арқылы көпір|en|The Bridge on the River Kwai}} || [[Дэвид Лин]] || [[1957 жыл|1957]] |- | 15 || {{iw|Ғажайып жасаушы (фильм, 1962)|Ғажайып жасаушы|en|The Miracle Worker (1962 film)}} || [[Артур Пенн]] || [[1962 жыл|1962]] |- | 16 || {{iw|Норма Рэй|Норма Рэй|en|Norma Rae}} || [[Мартин Ритт]] || [[1979 жыл|1979]] |- | 17 || [[Көкектің ұясы (фильм)|Көкектің ұясы]] || [[Милош Форман]] || [[1975 жыл|1975]] |- | 18 || {{iw|Анна Франк күнделігі (фильм, 1959)|Анна Франк күнделігі|en|The Diary of Anne Frank (1959 film)}} || [[Джордж Стивенс]] || [[1959 жыл|1959]] |- | 19 || {{iw|Нағыз жігіттер (фильм)|Нағыз жігіттер|en|The Right Stuff (film)}} || [[Филип Кауфман]] || [[1983 жыл|1983]] |- | 20 || {{iw|Филадельфия (фильм)|Филадельфия|en|Philadelphia (film)}} || [[Джонатан Демми]] || [[1993 жыл|1993]] |- | 21 || {{iw|Түн иірімінде (фильм)|Түн иірімінде|en|In the Heat of the Night (film)}} || [[Норман Джуисон]] || [[1967 жыл|1967]] |- | 22 || {{iw|Янкилердің мақтанышы|Янкилердің мақтанышы|en|The Pride of the Yankees}} || [[Сэм Вуд]] || [[1942 жыл|1942]] |- | 23 || [[Шоушенктен қашу]] || [[Фрэнк Дарабонт]] || [[1994 жыл|1994]] |- | 24 || {{iw|Ұлттық барқыт (фильм)|Ұлттық барқыт|en|National Velvet (film)}} || [[Кларенс Браун]] || [[1944 жыл|1944]] |- | 25 || {{iw|Салливанның саяхаты|Салливанның саяхаты|en|Sullivan's Travels}} || [[Престон Стерджес]] || [[1941 жыл|1941]] |- | 26 || [[Оз елінің сиқыршысы (фильм, 1939)|Оз елінің сиқыршысы]] || [[Виктор Флеминг]] || [[1939 жыл|1939]] |- | 27 || {{iw|Тал түс|Тал түс|en|High Noon}} || [[Фред Циннеман]] || [[1952 жыл|1952]] |- | 28 || {{iw|Арман алаңы|Арман алаңы|en|Field of Dreams}} || [[Фил Олден Робинсон]] || [[1989 жыл|1989]] |- | 29 || {{iw|Ганди (фильм)|Ганди|en|Gandhi (film)}} || [[Ричард Аттенборо]] || [[1982 жыл|1982]] |- | 30 || [[Арабиялық Лоуренс (фильм)|Арабиялық Лоуренс]] || [[Дэвид Лин]] || [[1962 жыл|1962]] |- | 31 || {{iw|Даңқ (фильм, 1989)|Даңқ|en|Glory (1989 film)}} || [[Эдвард Цвик]] || [[1989 жыл|1989]] |- | 32 || [[Касабланка (фильм)|Касабланка]] || [[Майкл Кертис]] || [[1942 жыл|1942]] |- | 33 || {{iw|Үлкен қаланың оттары|Үлкен қаланың оттары|en|City Lights}} || [[Чарли Чаплин]] || [[1931 жыл|1931]] |- | 34 || {{iw|Президенттің бүкіл жасағы (фильм)|Президенттің бүкіл жасағы|en|All the President's Men (film)}} || [[Алан Дж. Пакула]] || [[1976 жыл|1976]] |- | 35 || {{iw|Кешкі асқа кім келетінін тап|Кешкі асқа кім келетінін тап|en|Guess Who's Coming to Dinner}} || [[Стэнли Крамер]] || [[1967 жыл|1967]] |- | 36 || {{iw|Портта (фильм)|Портта|en|On the Waterfront}} || [[Элиа Казан]] || [[1954 жыл|1954]] |- | 37 || [[Форрест Гамп]] || [[Роберт Земекис]] || [[1994 жыл|1994]] |- | 38 || [[Пиноккио (мультфильм, 1940)|Пиноккио]] || [[Бен Шарпстин]]<br>[[Гамильтон Ласк]] || [[1940 жыл|1940]] |- | 39 || [[Жұлдызды соғыстар: Эпизод IV - Жаңа үміт|Жұлдызды соғыстар]] || [[Джордж Лукас]] || [[1977 жыл|1977]] |- | 40 || {{iw|Миссис Минивер (фильм)|Миссис Минивер|en|Mrs. Miniver}} || [[Уильям Уайлер]] || [[1942 жыл|1942]] |- | 41 || {{iw|Музыка дыбыстары (фильм)|Музыка дыбыстары|en|The Sound of Music (film)}} || [[Роберт Уайз]] || [[1965 жыл|1965]] |- | 42 || [[12 ашулы кісі (фильм, 1957)|12 ашулы кісі]] || [[Сидни Люмет]] || [[1957 жыл|1957]] |- | 43 || [[Жел өтіндегі тағдырлар (фильм)|Жел өтіндегі тағдырлар]] || [[Виктор Флеминг]] || [[1939 жыл|1939]] |- | 44 || {{iw|Спартак (фильм)|Спартак|en|Spartacus (film)}} || [[Стэнли Кубрик]] || [[1960 жыл|1960]] |- | 45 || {{iw|Алтын көлде (фильм, 1981)|Алтын көлде|en|On Golden Pond (1981 film)}} || [[Марк Райделл]] || [[1981 жыл|1981]] |- | 46 || {{iw|Дала лалагүлдері (фильм, 1963)|Дала лалагүлдері|en|Lilies of the Field (1963 film)}} || [[Ральф Нельсон]] || [[1963 жыл|1963]] |- | 47 || [[2001: Ғарыш одиссеясы]] || [[Стэнли Кубрик]] || [[1968 жыл|1968]] |- | 48 || {{iw|Африкалық патшайым (фильм)|Африкалық патшайым|en|The African Queen (film)}} || [[Джон Хьюстон]] || [[1951 жыл|1951]] |- | 49 || {{iw|Джон Доуды жолықтырыңыз|Джон Доуды жолықтырыңыз|en|Meet John Doe}} || [[Фрэнк Капра]] || [[1941 жыл|1941]] |- | 50 || {{iw|Фаворит (фильм, 2003)|Фаворит|en|Seabiscuit (film)}} || [[Гэри Росс]] || [[2003 жыл|2003]] |- | 51 || {{iw|Күлгін түс (фильм, 1985)|Күлгін түс|en|The Color Purple (1985 film)}} || [[Стивен Спилберг]] || [[1985 жыл|1985]] |- | 52 || {{iw|Өлі ақындар қоғамы|Өлі ақындар қоғамы|en|Dead Poets Society}} || [[Питер Уир]] || [[1989 жыл|1989]] |- | 53 || {{iw|Шейн (фильм)|Шейн|en|Shane (film)}} || [[Джордж Стивенс]] || [[1953 жыл|1953]] |- | 54 || {{iw|Руди (фильм)|Руди|en|Rudy (film)}} || [[Дэвид Анспо]] || [[1993 жыл|1993]] |- | 55 || {{iw|Тізбектелгендер|Тізбектелгендер|en|The Defiant Ones}} || [[Стэнли Крамер]] || [[1958 жыл|1958]] |- | 56 || [[Бен-Гур (фильм, 1959)|Бен-Гур]] || [[Уильям Уайлер]] || [[1959 жыл|1959]] |- | 57 || {{iw|Сержант Йорк (фильм)|Сержант Йорк|en|Sergeant York (film)}} || [[Говард Хоукс]] || [[1941 жыл|1941]] |- | 58 || {{iw|Үшінші дәрежелі жақын байланыстар|Үшінші дәрежелі жақын байланыстар|en|Close Encounters of the Third Kind}} || [[Стивен Спилберг]] || [[1977 жыл|1977]] |- | 59 || {{iw|Қасқырлармен билеу|Қасқырлармен билеу|en|Dances with Wolves}} || [[Кевин Костнер]] || [[1990 жыл|1990]] |- | 60 || {{iw|Өлім алқабы (фильм)|Өлім алқабы|en|The Killing Fields (film)}} || [[Роланд Жоффе]] || [[1984 жыл|1984]] |- | 61 || {{iw|Саундер (фильм)|Саундер|en|Sounder (film)}} || [[Мартин Ритт]] || [[1972 жыл|1972]] |- | 62 || [[Ер жүрек]] || [[Мел Гибсон]] || [[1995 жыл|1995]] |- | 63 || {{iw|Жаңбыр адамы|Жаңбыр адамы|en|Rain Man}} || [[Барри Левинсон]] || [[1988 жыл|1988]] |- | 64 || {{iw|Қара тұлпар (фильм)|Қара тұлпар|en|The Black Stallion (film)}} || [[Кэрролл Бэллард]] || [[1979 жыл|1979]] |- | 65 || {{iw|Күн астындағы мейіз (фильм, 1961)|Күн астындағы мейіз|en|A Raisin in the Sun (1961 film)}} || [[Дэниэл Петри]] || [[1961 жыл|1961]] |- | 66 || {{iw|Силквуд|Силквуд|en|Silkwood}} || [[Майк Николс]] || [[1983 жыл|1983]] |- | 67 || {{iw|Жер тоқтаған күн (фильм, 1951)|Жер тоқтаған күн|en|The Day the Earth Stood Still}} || [[Роберт Уайз]] || [[1951 жыл|1951]] |- | 68 || {{iw|Офицер және джентльмен|Офицер және джентльмен|en|An Officer and a Gentleman}} || [[Тэйлор Хэкфорд]] || [[1982 жыл|1982]] |- | 69 || {{iw|Сент-Луис рухы (фильм)|Сент-Луис рухы|en|The Spirit of St. Louis (film)}} || [[Билли Уайлдер]] || [[1957 жыл|1957]] |- | 70 || {{iw|Кеншінің қызы (фильм)|Кеншінің қызы|en|Coal Miner's Daughter (film)}} || [[Майкл Эптед]] || [[1980 жыл|1980]] |- | 71 || {{iw|Сұрқай Люк|Сұрқай Люк|en|Cool Hand Luke}} || [[Стюарт Розенберг]] || [[1967 жыл|1967]] |- | 72 || {{iw|Қараңғы жеңіс|Қараңғы жеңіс|en|Dark Victory}} || [[Эдмунд Гулдинг]] || [[1939 жыл|1939]] |- | 73 || {{iw|Эрин Брокович (фильм)|Эрин Брокович|en|Erin Brockovich (film)}} || [[Стивен Содерберг]] || [[2000 жыл|2000]] |- | 74 || {{iw|Ганга Дин (фильм)|Ганга Дин|en|Gunga Din (film)}} || [[Джордж Стивенс]] || [[1939 жыл|1939]] |- | 75 || {{iw|Үкім (фильм, 1982)|Үкім|en|The Verdict}} || [[Сидни Люмет]] || [[1982 жыл|1982]] |- | 76 || {{iw|Алькатрастағы құсшы (фильм)|Алькатрастағы құсшы|en|Birdman of Alcatraz (film)}} || [[Джон Франкенхаймер]] || [[1962 жыл|1962]] |- | 77 || {{iw|Мисс Дэйзидің жүргізушісі|Мисс Дэйзидің жүргізушісі|en|Driving Miss Daisy}} || [[Брюс Бересфорд]] || [[1989 жыл|1989]] |- | 78 || {{iw|Тельма мен Луиза|Тельма мен Луиза|en|Thelma & Louise}} || [[Ридли Скотт]] || [[1991 жыл|1991]] |- | 79 || {{iw|Он өсиет (фильм, 1956)|Он өсиет|en|The Ten Commandments (1956 film)}} || [[Сесил Б. Демилль]] || [[1956 жыл|1956]] |- | 80 || {{iw|Бэйб (фильм)|Бэйб|en|Babe (film)}} || [[Крис Нунан]] || [[1995 жыл|1995]] |- | 81 || {{iw|Ұлдар қалашығы (фильм)|Ұлдар қалашығы|en|Boys Town (film)}} || [[Норман Таурог]] || [[1938 жыл|1938]] |- | 82 || {{iw|Шатырдағы скрипкашы (фильм)|Шатырдағы скрипкашы|en|Fiddler on the Roof (film)}} || [[Норман Джуисон]] || [[1971 жыл|1971]] |- | 83 || {{iw|Мистер Дидс қалаға барады|Мистер Дидс қалаға барады|en|Mr. Deeds Goes to Town}} || [[Фрэнк Капра]] || [[1936 жыл|1936]] |- | 84 || {{iw|Серпико|Серпико|en|Serpico}} || [[Сидни Люмет]] || [[1973 жыл|1973]] |- | 85 || {{iw|Махаббаттың бұған не қатысы бар? (фильм)|Махаббаттың бұған не қатысы бар?|en|What's Love Got to Do with It (1993 film)}} || [[Брайан Гибсон]] || [[1993 жыл|1993]] |- | 86 || {{iw|Төтеп бер және орында|Төтеп бер және орында|en|Stand and Deliver}} || [[Рамон Менендес]] || [[1988 жыл|1988]] |- | 87 || {{iw|Іскер қыз (фильм)|Іскер қыз|en|Working Girl}} || [[Майк Николс]] || [[1988 жыл|1988]] |- | 88 || {{iw|Янки Дудл Денди|Янки Дудл Денди|en|Yankee Doodle Dandy}} || [[Майкл Кертис]] || [[1942 жыл|1942]] |- | 89 || {{iw|Гарольд және Мод|Гарольд және Мод|en|Harold and Maude}} || [[Хэл Эшби]] || [[1971 жыл|1971]] |- | 90 || {{iw|«Руанда» қонақ үйі|«Руанда» қонақ үйі|en|Hotel Rwanda}} || [[Терри Джордж]] || [[2004 жыл|2004]] |- | 91 || {{iw|Қағаз соңынан қуу (фильм)|Қағаз соңынан қуу|en|The Paper Chase (film)}} || [[Джеймс Бриджес]] || [[1973 жыл|1973]] |- | 92 || {{iw|Даңқ (фильм, 1980)|Даңқ|en|Fame (1980 film)}} || [[Алан Паркер]] || [[1980 жыл|1980]] |- | 93 || {{iw|Ғажайып ақыл|Ғажайып ақыл|en|A Beautiful Mind (film)}} || [[Рон Ховард]] || [[2001 жыл|2001]] |- | 94 || {{iw|Батыл капитан (фильм, 1937)|Батыл капитан|en|Captains Courageous (1937 film)}} || [[Виктор Флеминг]] || [[1937 жыл|1937]] |- | 95 || {{iw|Жүректегі орындар|Жүректегі орындар|en|Places in the Heart}} || [[Роберт Бентон]] || [[1984 жыл|1984]] |- | 96 || {{iw|Бобби Фишерді іздеу|Бобби Фишерді іздеу|en|Searching for Bobby Fischer}} || [[Стивен Заиллян]] || [[1993 жыл|1993]] |- | 97 || {{iw|Мадам Кюри (фильм)|Мадам Кюри|en|Madame Curie (film)}} || [[Мервин Лерой]] || [[1943 жыл|1943]] |- | 98 || {{iw|Карате-кид|Карате-кид|en|The Karate Kid}} || [[Джон Г. Эвилдсен]] || [[1984 жыл|1984]] |- | 99 || {{iw|Рэй (фильм)|Рэй|en|Ray (film)}} || [[Тэйлор Хэкфорд]] || [[2004 жыл|2004]] |- | 100 || {{iw|Отты арбалар|Отты арбалар|en|Chariots of Fire}} || [[Хью Хадсон]] || [[1981 жыл|1981]] |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.afi.com/100Years/cheers.aspx Ресми сайт] {{ref-en}} * [http://www.afi.com/Docs/100Years/cheers300.pdf Номинанттар тізімі (300)] {{ref-en}} * [http://www.afi.com/Docs/100Years/cheers100.pdf Жеңімпаздар тізімі (100)] {{ref-en}} [[Санат:Кинематографиялық рейтингтер]] [[Санат:Фильмдер тізімі]] [[Санат:AFI 100 жыл]] f78gh2nw8wec9sw3348os6s1fj14sb9 0 778831 3591005 3584763 2026-04-24T10:08:24Z TalgatSnow 143530 3591005 wikitext text/x-wiki {{AFI 100 Years... series}} «'''AFI 100 жыл...'''» топтамасының бір бөлігі болып табылатын '''«AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік шытырман оқиғалы фильм»''' тізімі — америкалық кинематографтағы ең қызықты әрі шиеленіске толы 100 туындының жиынтығы. [[Америка кино институты]] бұл тізімді 2001 жылы 12 маусымда [[CBS]] арнасындағы арнайы телебағдарламада жариялады. Бағдарламаны [[Харрисон Форд]] жүргізді. Тізімге [[Альфред Хичкок]]тың тоғыз фильмі енді, бұл «қорқыныш пен үрей шеберінің» ең көп танылған режиссер екенін көрсетті. == Тізім == {| class="wikitable sortable" style="font-size:1.00em; line-height:1.5em;" ! № ! Фильм атауы ! Режиссері ! Жылы |- | 1 || [[Психо]] || [[Альфред Хичкок]] || [[1960 жыл|1960]] |- | 2 || {{iw|Жақтар (фильм)|Жақтар|en|Jaws (film)}} || [[Стивен Спилберг]] || [[1975 жыл|1975]] |- | 3 || {{iw|Экзорцист (фильм)|Экзорцист|en|The Exorcist}} || [[Уильям Фридкин]] || [[1973 жыл|1973]] |- | 4 || {{iw|Солтүстік-батыс арқылы солтүстікке қарай|Солтүстік-батыс арқылы солтүстікке қарай|en|North by Northwest}} || [[Альфред Хичкок]] || [[1959 жыл|1959]] |- | 5 || [[Қозылар үнсіздігі (фильм)|Қозылар үнсіздігі]] || [[Джонатан Демми]] || [[1991 жыл|1991]] |- | 6 || {{iw|Бөтен (фильм)|Бөтен|en|Alien (film)}} || [[Ридли Скотт]] || [[1979 жыл|1979]] |- | 7 || {{iw|Құстар (фильм)|Құстар|en|The Birds (film)}} || [[Альфред Хичкок]] || [[1963 жыл|1963]] |- | 8 || {{iw|Француз байланысшысы (фильм)|Француз байланысшысы|en|The French Connection (film)}} || [[Уильям Фридкин]] || [[1971 жыл|1971]] |- | 9 || {{iw|Розмаридің сәбиі (фильм)|Розмаридің сәбиі|en|Rosemary's Baby (film)}} || [[Роман Полански]] || [[1968 жыл|1968]] |- | 10 || {{iw|Жоғалған кемені іздеушілер|Жоғалған кемені іздеушілер|en|Raiders of the Lost Ark}} || [[Стивен Спилберг]] || [[1981 жыл|1981]] |- | 11 || [[Өкіл әке (фильм)|Өкіл әке]] || [[Фрэнсис Форд Коппола]] || [[1972 жыл|1972]] |- | 12 || [[Кинг Конг (фильм, 1933)|Кинг Конг]] || [[Мериан К. Купер]] || [[1933 жыл|1933]] |- | 13 || {{iw|Бонни мен Клайд (фильм)|Бонни мен Клайд|en|Bonnie and Clyde (film)}} || [[Артур Пенн]] || [[1967 жыл|1967]] |- | 14 || {{iw|Аулаға қараған терезе (фильм)|Аулаға қараған терезе|en|Rear Window}} || [[Альфред Хичкок]] || [[1954 жыл|1954]] |- | 15 || {{iw|Құтылу (фильм, 1972)|Құтылу|en|Deliverance}} || [[Джон Бурмен]] || [[1972 жыл|1972]] |- | 16 || {{iw|Қытай кварталы (фильм, 1974)|Қытай кварталы|en|Chinatown (1974 film)}} || [[Роман Полански]] || [[1974 жыл|1974]] |- | 17 || {{iw|Маньчжуриялық кандидат (фильм, 1962)|Маньчжуриялық кандидат|en|The Manchurian Candidate (1962 film)}} || [[Джон Франкенхаймер]] || [[1962 жыл|1962]] |- | 18 || {{iw|Вертиго (фильм)|Вертиго|en|Vertigo (film)}} || [[Альфред Хичкок]] || [[1958 жыл|1958]] |- | 19 || {{iw|Ұлы қашу (фильм)|Ұлы қашу|en|The Great Escape (film)}} || [[Джон Стерджес]] || [[1963 жыл|1963]] |- | 20 || {{iw|Тал түс|Тал түс|en|High Noon}} || [[Фред Циннеман]] || [[1952 жыл|1952]] |- | 21 || {{iw|Бұрамалы апельсин (фильм)|Бұрамалы апельсин|en|A Clockwork Orange (film)}} || [[Стэнли Кубрик]] || [[1971 жыл|1971]] |- | 22 || {{iw|Такси жүргізушісі (фильм)|Такси жүргізушісі|en|Taxi Driver}} || [[Мартин Скорсезе]] || [[1976 жыл|1976]] |- | 23 || [[Арабиялық Лоуренс (фильм)|Арабиялық Лоуренс]] || [[Дэвид Лин]] || [[1962 жыл|1962]] |- | 24 || {{iw|Қос сақтандыру (фильм)|Қос сақтандыру|en|Double Indemnity}} || [[Билли Уайлдер]] || [[1944 жыл|1944]] |- | 25 || [[Титаник (фильм, 1997)|Титаник]] || [[Джеймс Кэмерон]] || [[1997 жыл|1997]] |- | 26 || {{iw|Мальта сұңқары (фильм, 1941)|Мальта сұңқары|en|The Maltese Falcon (1941 film)}} || [[Джон Хьюстон]] || [[1941 жыл|1941]] |- | 27 || [[Жұлдызды соғыстар: Эпизод IV - Жаңа үміт|Жұлдызды соғыстар]] || [[Джордж Лукас]] || [[1977 жыл|1977]] |- | 28 || {{iw|Қатерлі әуестік|Қатерлі әуестік|en|Fatal Attraction}} || [[Эдриан Лайн]] || [[1987 жыл|1987]] |- | 29 || {{iw|Жарқырау (фильм)|Жарқырау|en|The Shining (film)}} || [[Стэнли Кубрик]] || [[1980 жыл|1980]] |- | 30 || {{iw|Киік аулаушы (фильм)|Киік аулаушы|en|The Deer Hunter}} || [[Майкл Чимино]] || [[1978 жыл|1978]] |- | 31 || {{iw|Үшінші дәрежелі жақын байланыстар|Үшінші дәрежелі жақын байланыстар|en|Close Encounters of the Third Kind}} || [[Стивен Спилберг]] || [[1977 жыл|1977]] |- | 32 || {{iw|Поездағы бейтаныстар|Поездағы бейтаныстар|en|Strangers on a Train (film)}} || [[Альфред Хичкок]] || [[1951 жыл|1951]] |- | 33 || {{iw|Қашқын (фильм, 1993)|Қашқын|en|The Fugitive (1993 film)}} || [[Эндрю Дэвис]] || [[1993 жыл|1993]] |- | 34 || {{iw|Аңшы түні|Аңшы түні|en|The Night of the Hunter (film)}} || [[Чарльз Лоутон]] || [[1955 жыл|1955]] |- | 35 || [[Юра кезеңінің саябағы (фильм)|Юра кезеңінің саябағы]] || [[Стивен Спилберг]] || [[1993 жыл|1993]] |- | 36 || {{iw|Буллитт|Буллитт|en|Bullitt}} || [[Питер Йетс]] || [[1968 жыл|1968]] |- | 37 || [[Касабланка (фильм)|Касабланка]] || [[Майкл Кертис]] || [[1942 жыл|1942]] |- | 38 || {{iw|Әйгілі (фильм, 1946)|Әйгілі|en|Notorious (1946 film)}} || [[Альфред Хичкок]] || [[1946 жыл|1946]] |- | 39 || {{iw|Қатты жаңғақ (фильм, 1988)|Қатты жаңғақ|en|Die Hard}} || [[Джон Мактирнан]] || [[1988 жыл|1988]] |- | 40 || [[2001: Ғарыш одиссеясы]] || [[Стэнли Кубрик]] || [[1968 жыл|1968]] |- | 41 || {{iw|Лас Гарри|Лас Гарри|en|Dirty Harry}} || [[Дон Сигел]] || [[1971 жыл|1971]] |- | 42 || [[Терминатор (фильм)|Терминатор]] || [[Джеймс Кэмерон]] || [[1984 жыл|1984]] |- | 43 || [[Оз елінің сиқыршысы (фильм, 1939)|Оз елінің сиқыршысы]] || [[Виктор Флеминг]] || [[1939 жыл|1939]] |- | 44 || {{iw|Жатпланеталық (фильм)|Жатпланеталық|en|E.T. the Extra-Terrestrial}} || [[Стивен Спилберг]] || [[1982 жыл|1982]] |- | 45 || [[Қатардағы жауынгер Райанды құтқару]] || [[Стивен Спилберг]] || [[1998 жыл|1998]] |- | 46 || {{iw|Кэрри (фильм, 1976)|Кэрри|en|Carrie (1976 film)}} || [[Брайан Де Пальма]] || [[1976 жыл|1976]] |- | 47 || {{iw|Дене ұрлаушылардың басып кіруі (фильм, 1956)|Дене ұрлаушылардың басып кіруі|en|Invasion of the Body Snatchers}} || [[Дон Сигел]] || [[1956 жыл|1956]] |- | 48 || {{iw|Кісі өлтіру болса, «М»-ді теріңіз|Кісі өлтіру болса, «М»-ді теріңіз|en|Dial M for Murder}} || [[Альфред Хичкок]] || [[1954 жыл|1954]] |- | 49 || [[Бен-Гур (фильм, 1959)|Бен-Гур]] || [[Уильям Уайлер]] || [[1959 жыл|1959]] |- | 50 || {{iw|Марафоншы (фильм)|Марафоншы|en|Marathon Man (film)}} || [[Джон Шлезингер]] || [[1976 жыл|1976]] |- | 51 || {{iw|Құтырған бұқа|Құтырған бұқа|en|Raging Bull}} || [[Мартин Скорсезе]] || [[1980 жыл|1980]] |- | 52 || [[Рокки]] || [[Джон Г. Эвилдсен]] || [[1976 жыл|1976]] |- | 53 || [[Қойыртпақ шығарма]] || [[Квентин Тарантино]] || [[1994 жыл|1994]] |- | 54 || {{iw|Бутч Кэссиди және Сандэнс Кид|Бутч Кэссиди және Сандэнс Кид|en|Butch Cassidy and the Sundance Kid}} || [[Джордж Рой Хилл]] || [[1969 жыл|1969]] |- | 55 || {{iw|Қараңғы түскенше күте тұр|Қараңғы түскенше күте тұр|en|Wait Until Dark (film)}} || [[Теренс Янг]] || [[1967 жыл|1967]] |- | 56 || {{iw|Франкенштейн (фильм, 1931)|Франкенштейн|en|Frankenstein (1931 film)}} || [[Джеймс Уэйл]] || [[1931 жыл|1931]] |- | 57 || [[Президенттің бүкіл жасағы]] || [[Алан Дж. Пакула]] || [[1976 жыл|1976]] |- | 58 || {{iw|Квай өзені арқылы көпір|Квай өзені арқылы көпір|en|The Bridge on the River Kwai}} || [[Дэвид Лин]] || [[1957 жыл|1957]] |- | 59 || [[Маймылдар ғаламшары (фильм, 1968)|Маймылдар ғаламшары]] || [[Франклин Дж. Шаффнер]] || [[1968 жыл|1968]] |- | 60 || [[Алтыншы сезім (фильм)|Алтыншы сезім]] || [[М. Найт Шьямалан]] || [[1999 жыл|1999]] |- | 61 || {{iw|Қорқыныш мүйісі (фильм, 1962)|Қорқыныш мүйісі|en|Cape Fear (1962 film)}} || [[Дж. Ли Томпсон]] || [[1962 жыл|1962]] |- | 62 || {{iw|Спартак (фильм)|Спартак|en|Spartacus (film)}} || [[Стэнли Кубрик]] || [[1960 жыл|1960]] |- | 63 || {{iw|Бэби Джейнмен не болды?|Бэби Джейнмен не болды?|en|What Ever Happened to Baby Jane? (film)}} || [[Роберт Олдрич]] || [[1962 жыл|1962]] |- | 64 || {{iw|Зұлымдық ізі (фильм)|Зұлымдық ізі|en|Touch of Evil}} || [[Орсон Уэллс]] || [[1958 жыл|1958]] |- | 65 || {{iw|Лас дюжина|Лас дюжина|en|The Dirty Dozen}} || [[Роберт Олдрич]] || [[1967 жыл|1967]] |- | 66 || [[Матрица (фильм)|Матрица]] || [[Лана және Лилли Вачовски|Вачовскилер]] || [[1999 жыл|1999]] |- | 67 || {{iw|Сьерра-Мадре қазынасы (фильм)|Сьерра-Мадре қазынасы|en|The Treasure of the Sierra Madre (film)}} || [[Джон Хьюстон]] || [[1948 жыл|1948]] |- | 68 || {{iw|Хэллоуин (фильм, 1978)|Хэллоуин|en|Halloween (1978 film)}} || [[Джон Карпентер]] || [[1978 жыл|1978]] |- | 69 || {{iw|Жабайы топ (фильм)|Жабайы топ|en|The Wild Bunch}} || [[Сэм Пекинпа]] || [[1969 жыл|1969]] |- | 70 || [[Ит талтүс|Иттің тал түсі]] || [[Сидни Люмет]] || [[1975 жыл|1975]] |- | 71 || {{iw|Голдфингер (фильм)|Голдфингер|en|Goldfinger (film)}} || [[Гай Хэмилтон]] || [[1964 жыл|1964]] |- | 72 || {{iw|Взвод (фильм)|Взвод|en|Platoon (film)}} || [[Оливер Стоун]] || [[1986 жыл|1986]] |- | 73 || {{iw|Лора (фильм, 1944)|Лора|en|Laura (1944 film)}} || [[Отто Премингер]] || [[1944 жыл|1944]] |- | 74 || [[Ұстараның жүзімен жүгіруші]] || [[Ридли Скотт]] || [[1982 жыл|1982]] |- | 75 || [[Үшінші адам]] || [[Кэрол Рид]] || [[1949 жыл|1949]] |- | 76 || {{iw|Тельма мен Луиза|Тельма мен Луиза|en|Thelma & Louise}} || [[Ридли Скотт]] || [[1991 жыл|1991]] |- | 77 || [[Терминатор 2: Ғарасат күні]] || [[Джеймс Кэмерон]] || [[1991 жыл|1991]] |- | 78 || {{iw|Газлайт (фильм, 1944)|Газлайт|en|Gaslight (1944 film)}} || [[Джордж Кьюкор]] || [[1944 жыл|1944]] |- | 79 || {{iw|Ғажайып жетеу (фильм, 1960)|Ғажайып жетеу|en|The Magnificent Seven}} || [[Джон Стерджес]] || [[1960 жыл|1960]] |- | 80 || [[Ребекка (фильм, 1940)|Ребекка]] || [[Альфред Хичкок]] || [[1940 жыл|1940]] |- | 81 || {{iw|Омен (фильм, 1976)|Омен|en|The Omen}} || [[Ричард Доннер]] || [[1976 жыл|1976]] |- | 82 || {{iw|Жер тоқтаған күн (фильм, 1951)|Жер тоқтаған күн|en|The Day the Earth Stood Still}} || [[Роберт Уайз]] || [[1951 жыл|1951]] |- | 83 || {{iw|Опера елесі (фильм, 1925)|Опера елесі|en|The Phantom of the Opera (1925 film)}} || [[Руперт Джулиан]] || [[1925 жыл|1925]] |- | 84 || {{iw|Полтергейст (фильм, 1982)|Полтергейст|en|Poltergeist (1982 film)}} || [[Тоуб Хупер]] || [[1982 жыл|1982]] |- | 85 || {{iw|Дракула (фильм, 1931)|Дракула|en|Dracula (1931 English-language film)}} || [[Тод Браунинг]] || [[1931 жыл|1931]] |- | 86 || {{iw|Дориан Грейдің суреті (фильм, 1945)|Дориан Грейдің суреті|en|The Picture of Dorian Gray (1945 film)}} || [[Альберт Левин]] || [[1945 жыл|1945]] |- | 87 || {{iw|Басқа әлемнен келген нәрсе|Басқа әлемнен келген нәрсе|en|The Thing from Another World}} || [[Кристиан Найби]] || [[1951 жыл|1951]] |- | 88 || [[12 ашулы кісі (фильм, 1957)|12 ашулы кісі]] || [[Сидни Люмет]] || [[1957 жыл|1957]] |- | 89 || {{iw|Наварон аралының зеңбіректері (фильм)|Наварон аралының зеңбіректері|en|The Guns of Navarone (film)}} || [[Дж. Ли Томпсон]] || [[1961 жыл|1961]] |- | 90 || {{iw|«Посейдон» хикаясы (фильм, 1972)|«Посейдон» хикаясы|en|The Poseidon Adventure (1972 film)}} || [[Рональд Ним]] || [[1972 жыл|1972]] |- | 91 || [[Ер жүрек]] || [[Мел Гибсон]] || [[1995 жыл|1995]] |- | 92 || {{iw|Дене қызуы (фильм, 1981)|Дене қызуы|en|Body Heat}} || [[Лоуренс Кэздан]] || [[1981 жыл|1981]] |- | 93 || {{iw|Тірі өліктердің түні|Тірі өліктердің түні|en|Night of the Living Dead}} || [[Джордж Ромеро]] || [[1968 жыл|1968]] |- | 94 || {{iw|Қытай синдромы (фильм)|Қытай синдромы|en|The China Syndrome}} || [[Джеймс Бриджес]] || [[1979 жыл|1979]] |- | 95 || {{iw|Тұтас металл қабық|Тұтас металл қабық|en|Full Metal Jacket}} || [[Стэнли Кубрик]] || [[1987 жыл|1987]] |- | 96 || [[Көк барқыт]] || [[Дэвид Линч]] || [[1986 жыл|1986]] |- | 97 || {{iw|Соңғы кезектегі қауіпсіздік!|Соңғы кезектегі қауіпсіздік!|en|Safety Last!}} || [[Фред С. Ньюмейер]]<br>[[Сэм Тейлор]] || [[1923 жыл|1923]] |- | 98 || {{iw|Жай ғана қан|Жай ғана қан|en|Blood Simple}} || [[Ағайынды Коэн]] || [[1984 жыл|1984]] |- | 99 || {{iw|Жылдамдық (фильм, 1994)|Жылдамдық|en|Speed (1994 film)}} || [[Ян де Бонт]] || [[1994 жыл|1994]] |- | 100 || {{iw|Робин Гудтың бастан кешкендері (фильм)|Робин Гудтың бастан кешкендері|en|The Adventures of Robin Hood}} || [[Майкл Кертис]] || [[1938 жыл|1938]] |} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.afi.com/100Years/thrills.aspx Ресми сайт] {{ref-en}} * [http://www.afi.com/Docs/100Years/thrills100.pdf Жеңімпаздар тізімі (100)] {{ref-en}} * [http://www.afi.com/Docs/100Years/thrills400.pdf Номинанттар тізімі (400)] {{ref-en}} [[Санат:Кинематографиялық рейтингтер]] [[Санат:Фильмдер тізімі]] [[Санат:AFI 100 жыл]] 5l98i1q5vmuv3rwdk551o34al0mzodo 0 778832 3591006 3587448 2026-04-24T10:09:39Z TalgatSnow 143530 3591006 wikitext text/x-wiki {{AFI 100 Years... series}} «'''AFI 100 жыл...'''» топтамасының бір бөлігі болып табылатын '''«AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік қаһарман мен зұлым»''' тізімі — [[Америка кино институты]] 2003 жылдың маусымында таңдап алған америкалық кинематографтағы ең үздік жүз экрандық кейіпкердің (қаһарман мен зұлым санаттарының әрқайсысы бойынша елуден) жиынтығы. Тізім алғаш рет [[CBS]] арнасындағы арнайы бағдарламада таныстырылды, оны [[Арнольд Шварценеггер]] жүргізді. Бұл телебағдарлама «Үздік деректі арнайы шығарылым» номинациясы бойынша «[[Эмми]]» сыйлығына ұсынылды.<ref>{{Cite web |url=http://www.emmys.org/primetime/2004/awards/nonfiction.php |title=The 56th Annual Primetime Emmy Awards<!-- Bot generated title --> |access-date=May 1, 2007 |archive-date=October 3, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091003183723/http://www.emmys.org/primetime/2004/awards/nonfiction.php |url-status=dead }}</ref> == Тізім == === Қаһармандар === AFI анықтамасы бойынша, қаһарман — бұл «төтенше жағдайларда жеңіске жететін және адамгершілік, батылдық пен мақсаттылықты бейнелейтін кейіпкер(лер). Олар екіұшты немесе кемшіліктері бар тұлғалар болса да, адамзаттың ең жақсы қырларын көрсету үшін жиі өздерін құрбан етеді».<ref name=":0">{{Cite web|title=AFI's 100 YEARS…100 HEROES & VILLAINS|url=https://www.afi.com/afis-100-years-100-heroes-villians/|access-date=2021-05-09|website=American Film Institute|language=en}}</ref> {|class="wikitable sortable" |- ! style="background:#e9e9e9;" | № ! style="background:#e9e9e9;" | Кейіпкер ! style="background:#e9e9e9;" | Актер ! style="background:#e9e9e9;" | Фильм |- | 1 || '''Аттикус Финч''' || [[Грегори Пек]] || [[Құйқылжықты өлтіру (фильм)|Құйқылжықты өлтіру]] |- | 2 || '''Индиана Джонс''' || [[Харрисон Форд]] || {{iw|Жоғалған кемені іздеушілер|Жоғалған кемені іздеушілер|en|Raiders of the Lost Ark}} |- | 3 || '''Джеймс Бонд''' || [[Шон Коннери]] || {{iw|Доктор Ноу (фильм)|Доктор Ноу|en|Dr. No}} |- | 4 || '''Рик Блейн''' || [[Хамфри Богарт]] || [[Касабланка (фильм)|Касабланка]] |- | 5 || '''Уилл Кейн''' || [[Гэри Купер]] || {{iw|Тал түс|Тал түс|en|High Noon}} |- | 6 || '''Клариса Старлинг''' || [[Джоди Фостер]] || [[Қозылар үнсіздігі (фильм)|Қозылар үнсіздігі]] |- | 7 || '''Рокки Бальбоа''' || [[Сильвестр Сталлоне]] || [[Рокки]] |- | 8 || '''Эллен Рипли''' || [[Сигурни Уивер]] || {{iw|Бөтендер (фильм, 1986)|Бөтендер|en|Aliens (film)}} |- | 9 || '''Джордж Бейли''' || [[Джеймс Стюарт]] || [[Бұл ғажайып өмір]] |- | 10 || '''Т. Э. Лоуренс''' || [[Питер О’Тул]] || [[Арабиялық Лоуренс (фильм)|Арабиялық Лоуренс]] |- | 11 || '''Джефферсон Смит''' || [[Джеймс Стюарт]] || {{iw|Мистер Смит Вашингтонға барады|Мистер Смит Вашингтонға барады|en|Mr. Smith Goes to Washington}} |- | 12 || '''Том Джоуд''' || [[Генри Фонда]] || {{iw|Ашу-ыза шоғыры (фильм)|Ашу-ыза шоғыры|en|The Grapes of Wrath (film)}} |- | 13 || '''[[Оскар Шиндлер]]''' || [[Лиам Нисон]] || [[Шиндлердің тізімі]] |- | 14 || '''Хан Соло''' || [[Харрисон Форд]] || [[Жұлдызды соғыстар: Эпизод IV - Жаңа үміт|Жұлдызды соғыстар]] |- | 15 || '''Норма Рэй Уэбстер''' || [[Салли Филд]] || {{iw|Норма Рэй|Норма Рэй|en|Norma Rae}} |- | 16 || '''Шейн''' || [[Алан Лэдд]] || {{iw|Шейн (фильм)|Шейн|en|Shane (film)}} |- | 17 || '''Гарри Каллахан''' || [[Клинт Иствуд]] || {{iw|Лас Гарри|Лас Гарри|en|Dirty Harry}} |- | 18 || '''[[Робин Гуд]]''' || [[Эррол Флинн]] || {{iw|Робин Гудтың бастан кешкендері (фильм)|Робин Гудтың бастан кешкендері|en|The Adventures of Robin Hood}} |- | 19 || '''Вирджил Тиббс''' || [[Сидни Пуатье]] || {{iw|Түн иірімінде (фильм)|Түн иірімінде|en|In the Heat of the Night (film)}} |- | 20 || '''Бутч Кэссиди және Сандэнс Кид''' || [[Пол Ньюман]] және [[Роберт Редфорд]] || {{iw|Бутч Кэссиди және Сандэнс Кид|Бутч Кэссиди және Сандэнс Кид|en|Butch Cassidy and the Sundance Kid}} |- | 21 || '''[[Махатма Ганди]]''' || [[Бен Кингсли]] || {{iw|Ганди (фильм)|Ганди|en|Gandhi (film)}} |- | 22 || '''[[Спартак]]''' || [[Кирк Дуглас]] || {{iw|Спартак (фильм)|Спартак|en|Spartacus (film)}} |- | 23 || '''Терри Маллой''' || [[Марлон Брандо]] || {{iw|Портта (фильм)|Портта|en|On the Waterfront}} |- | 24 || '''Тельма Дикинсон және Луиза Сойер''' || [[Джина Дэвис]] және [[Сьюзен Сарандон]] || {{iw|Тельма мен Луиза|Тельма мен Луиза|en|Thelma & Louise}} |- | 25 || '''Лу Гериг''' || [[Гэри Купер]] || {{iw|Янкилердің мақтанышы|Янкилердің мақтанышы|en|The Pride of the Yankees}} |- | 26 || '''[[Супермен]]''' || [[Кристофер Рив]] || {{iw|Супермен (фильм, 1978)|Супермен|en|Superman (1978 film)}} |- | 27 || '''Боб Вудворд және Карл Бернштейн''' || [[Роберт Редфорд]] және [[Дастин Хоффман]] || [[Президенттің бүкіл жасағы]] |- | 28 || '''№8 алқаби''' || [[Генри Фонда]] || [[12 ашулы кісі (фильм, 1957)|12 ашулы кісі]] |- | 29 || '''Джордж С. Паттон''' || [[Джордж К. Скотт]] || {{iw|Паттон (фильм)|Паттон|en|Patton (film)}} |- | 30 || '''Люк Джексон''' || [[Пол Ньюман]] || {{iw|Сұрқай Люк|Сұрқай Люк|en|Cool Hand Luke}} |- | 31 || '''Эрин Брокович''' || [[Джулия Робертс]] || {{iw|Эрин Брокович (фильм)|Эрин Брокович|en|Erin Brockovich (film)}} |- | 32 || '''Филип Марлоу''' || [[Хамфри Богарт]] || {{iw|Терең ұйқы (фильм, 1946)|Терең ұйқы|en|The Big Sleep (1946 film)}} |- | 33 || '''Мардж Гандерсон''' || [[Фрэнсис Макдорманд]] || {{iw|Фарго (фильм)|Фарго|en|Fargo (film)}} |- | 34 || '''Тарзан''' || [[Джонни Вайсмюллер]] || {{iw|Тарзан: Маймыл адам (фильм, 1932)|Тарзан: Маймыл адам|en|Tarzan the Ape Man (1932 film)}} |- | 35 || '''Элвин Йорк''' || [[Гэри Купер]] || {{iw|Сержант Йорк (фильм)|Сержант Йорк|en|Sergeant York (film)}} |- | 36 || '''Рустер Когберн''' || [[Джон Уэйн]] || {{iw|Шынайы батылдық (фильм, 1969)|Шынайы батылдық|en|True Grit (1969 film)}} |- | 37 || '''Оби-Ван Кеноби''' || [[Алек Гиннесс]] || [[Жұлдызды соғыстар: Эпизод IV - Жаңа үміт|Жұлдызды соғыстар]] |- | 38 || '''Қаңғыбас''' || [[Charlie Chaplin|Чарли Чаплин]] || {{iw|Үлкен қаланың оттары|Үлкен қаланың оттары|en|City Lights}} |- | 39 || '''Лесси''' || Пал (ит) || {{iw|Лесси, үйге қайт (фильм)|Лесси, үйге қайт|en|Lassie Come Home}} |- | 40 || '''Фрэнк Серпико''' || [[Аль Пачино]] || {{iw|Серпико|Серпико|en|Serpico}} |- | 41 || '''Артур Чиппинг''' || [[Роберт Донат]] || {{iw|Сау бол, мистер Чипс (фильм, 1939)|Сау бол, мистер Чипс|en|Goodbye, Mr. Chips (1939 film)}} |- | 42 || '''Эдвард Дж. Флэнаган әкей''' || [[Спенсер Трейси]] || {{iw|Ұлдар қалашығы (фильм)|Ұлдар қалашығы|en|Boys Town (film)}} |- | 43 || '''[[Мұса пайғамбар|Мұса]]''' || [[Чарлтон Хестон]] || {{iw|Он өсиет (фильм, 1956)|Он өсиет|en|The Ten Commandments (1956 film)}} |- | 44 || '''Джимми «Попай» Дойл''' || [[Джин Хэкмен]] || {{iw|Француз байланысшысы (фильм)|Француз байланысшысы|en|The French Connection (film)}} |- | 45 || '''Зорро''' || [[Тайрон Пауэр]] || {{iw|Зорро белгісі (фильм, 1940)|Зорро белгісі|en|The Mark of Zorro (1940 film)}} |- | 46 || '''[[Бэтмен]]''' || [[Майкл Китон]] || {{iw|Бэтмен (фильм, 1989)|Бэтмен|en|Batman (1989 film)}} |- | 47 || '''Карен Силквуд''' || [[Мерил Стрип]] || {{iw|Силквуд|Силквуд|en|Silkwood}} |- | 48 || '''Терминатор''' || [[Арнольд Шварценеггер]] || [[Терминатор 2: Ғарасат күні]] |- | 49 || '''Эндрю Беккет''' || [[Том Хэнкс]] || {{iw|Филадельфия (фильм)|Филадельфия|en|Philadelphia (film)}} |- | 50 || '''Максимус Децим Меридий''' || [[Рассел Кроу]] || [[Гладиатор (фильм, 2000)|Гладиатор]] |} === Зұлымдар === AFI анықтамасы бойынша, зұлым — бұл «ойының зұлымдығы, мінезінің өзімшілдігі және билікке құштарлығы кейде сұлулық пен тектілік тасасында жасырылатын, ал кейде ашық түрде көрініс табатын кейіпкер(лер). Олар шектен шыққан қатыгез немесе асқан күлкілі болуы мүмкін, бірақ соңында бәрібір трагедиялық кейіпкер болып қалады».<ref name=":0" /> {|class="wikitable sortable" |- ! style="background:black; color:white;" | № ! style="background:black; color:white;" | Кейіпкер ! style="background:black; color:white;" | Актер ! style="background:black; color:white;" | Фильм |- | 1 || '''Ганнибал Лектер''' || [[Энтони Хопкинс]] || [[Қозылар үнсіздігі (фильм)|Қозылар үнсіздігі]] |- | 2 || '''Норман Бейтс''' || [[Энтони Перкинс]] || [[Психо]] |- | 3 || '''Дарт Вейдер''' || [[Дэвид Проуз]] (даусы: [[Джеймс Эрл Джонс]]) || [[Жұлдызды соғыстар: Эпизод IV - Жаңа үміт|Жұлдызды соғыстар]] |- | 4 || '''Батыстың зұлым мыстаны''' || [[Маргарет Хэмилтон]] || [[Оз елінің сиқыршысы (фильм, 1939)|Оз елінің сиқыршысы]] |- | 5 || '''Мейірбике Рэтчед''' || [[Луиза Флетчер]] || [[Көкектің ұясы (фильм)|Көкектің ұясы]] |- | 6 || '''Мистер Поттер''' || [[Лайонел Берримор]] || [[Бұл ғажайып өмір]] |- | 7 || '''Алекс Форрест''' || [[Гленн Клоуз]] || {{iw|Қатерлі әуестік|Қатерлі әуестік|en|Fatal Attraction}} |- | 8 || '''Филлис Дитрихсон''' || [[Барбара Стенвик]] || {{iw|Қос сақтандыру (фильм)|Қос сақтандыру|en|Double Indemnity}} |- | 9 || '''Риган Макнилл''' || [[Линда Блэр]] (даусы: [[Мерседес Маккэмбридж]]) || {{iw|Экзорцист (фильм)|Экзорцист|en|The Exorcist}} |- | 10 || '''Қатыгез патшайым''' || даусы: Люсиль Ла Верн || [[Ақшақар және жеті ергежейлі (мультфильм, 1937)|Ақшақар және жеті ергежейлі]] |- | 11 || '''Майкл Корлеоне''' || [[Аль Пачино]] || [[Өкіл әке 2]] |- | 12 || '''Алекс ДеЛардж''' || [[Малкольм Макдауэлл]] || {{iw|Бұрамалы апельсин (фильм)|Бұрамалы апельсин|en|A Clockwork Orange (film)}} |- | 13 || '''HAL 9000''' || даусы: Дуглас Рейн || [[2001: Ғарыш одиссеясы]] |- | 14 || '''Ксеноморф''' || Боладжи Бадеджо || {{iw|Бөтен (фильм)|Бөтен|en|Alien (film)}} |- | 15 || '''Амон Гёт''' || [[Рэйф Файнс]] || [[Шиндлердің тізімі]] |- | 16 || '''Ноа Кросс''' || [[Джон Хьюстон]] || {{iw|Қытай кварталы (фильм, 1974)|Қытай кварталы|en|Chinatown (1974 film)}} |- | 17 || '''Энни Уилкс''' || [[Кэти Бейтс]] || {{iw|Мизери (фильм)|Мизери|en|Misery (film)}} |- | 18 || '''[[Үлкен ақ акула|Акула]]''' || «Брюс» || {{iw|Жақтар (фильм)|Жақтар|en|Jaws (film)}} |- | 19 || '''Капитан Блай''' || [[Чарльз Лоутон]] || {{iw|«Баунтидегі» бүлік (фильм, 1935)|«Баунтидегі» бүлік|en|Mutiny on the Bounty (1935 film)}} |- | 20 || '''Аңшы''' || даусы: Пол Старрс || {{iw|Бэмби (мультфильм)|Бэмби|en|Bambi}} |- | 21 || '''Миссис Айзелин''' || [[Анджела Лэнсбери]] || {{iw|Маньчжуриялық кандидат (фильм, 1962)|Маньчжуриялық кандидат|en|The Manchurian Candidate (1962 film)}} |- | 22 || '''Терминатор''' || [[Арнольд Шварценеггер]] || [[Терминатор (фильм)|Терминатор]] |- | 23 || '''Ева Харрингтон''' || [[Энн Бакстер]] || [[Барлығы Ева туралы]] |- | 24 || '''Гордон Гекко''' || [[Майкл Дуглас]] || {{iw|Уолл-стрит (фильм, 1987)|Уолл-стрит|en|Wall Street (1987 film)}} |- | 25 || '''Джек Торранс''' || [[Джек Николсон]] || {{iw|Жарқырау (фильм)|Жарқырау|en|The Shining (film)}} |- | 26 || '''Коди Джаррет''' || [[Джеймс Кэгни]] || {{iw|Ақ қызу (фильм, 1949)|Ақ қызу|en|White Heat}} |- | 27 || '''Марстықтар''' || — || {{iw|Әлемдер соғысы (фильм, 1953)|Әлемдер соғысы|en|The War of the Worlds (1953 film)}} |- | 28 || '''Макс Кэйди''' || [[Роберт Митчем]] || {{iw|Қорқыныш мүйісі (фильм, 1962)|Қорқыныш мүйісі|en|Cape Fear (1962 film)}} |- | 29 || '''Гарри Пауэлл''' || [[Роберт Митчем]] || {{iw|Аңшы түні|Аңшы түні|en|The Night of the Hunter (film)}} |- | 30 || '''Трэвис Бикл''' || [[Роберт Де Ниро]] || {{iw|Такси жүргізушісі (фильм)|Такси жүргізушісі|en|Taxi Driver}} |- | 31 || '''Миссис Дэнверс''' || [[Джудит Андерсон]] || [[Ребекка (фильм, 1940)|Ребекка]] |- | 32 || '''Бонни және Клайд''' || [[Фэй Данауэй]] және [[Уоррен Битти]] || {{iw|Бонни және Клайд (фильм)|Бонни және Клайд|en|Bonnie and Clyde (film)}} |- | 33 || '''Граф Дракула''' || [[Бела Лугоши]] || {{iw|Дракула (фильм, 1931)|Дракула|en|Dracula (1931 film)}} |- | 34 || '''Доктор Кристиан Зелл''' || [[Лоренс Оливье]] || {{iw|Марафоншы (фильм)|Марафоншы|en|Marathon Man (film)}} |- | 35 || '''Дж. Дж. Хансекер''' || [[Берт Ланкастер]] || {{iw|Табыстың тәтті иісі|Табыстың тәтті иісі|en|Sweet Smell of Success}} |- | 36 || '''Фрэнк Бут''' || [[Деннис Хоппер]] || [[Көк барқыт]] |- | 37 || '''Гарри Лайм''' || [[Орсон Уэллс]] || [[Үшінші адам]] |- | 38 || '''Рико Банделло''' || [[Эдвард Г. Робинсон]] || {{iw|Кішкентай Цезарь (фильм)|Кішкентай Цезарь|en|Little Caesar (film)}} |- | 39 || '''Круэлла Де Виль''' || даусы: [[Бетти Лу Джерсон]] || {{iw|101 далматин (мультфильм)|101 далматин|en|One Hundred and One Dalmatians}} |- | 40 || '''Фредди Крюгер''' || [[Роберт Инглунд]] || {{iw|Элм көшесіндегі сұмдық|Элм көшесіндегі сұмдық|en|A Nightmare on Elm Street}} |- | 41 || '''Джоан Кроуфорд''' || [[Фэй Данауэй]] || {{iw|Қымбатты анашым (фильм)|Қымбатты анашым|en|Mommie Dearest (film)}} |- | 42 || '''Том Пауэрс''' || [[Джеймс Кэгни]] || {{iw|Қоғам жауы|Қоғам жауы|en|The Public Enemy}} |- | 43 || '''Реджина Гидденс''' || [[Бетт Дэвис]] || {{iw|Түлкілер (фильм, 1941)|Түлкілер|en|The Little Foxes (film)}} |- | 44 || '''Бэби Джейн Хадсон''' || [[Бетт Дэвис]] || {{iw|Бэби Джейнмен не болды?|Бэби Джейнмен не болды?|en|What Ever Happened to Baby Jane? (film)}} |- | 45 || '''[[Джокер (DC Comics)|Джокер]]''' || [[Джек Николсон]] || {{iw|Бэтмен (фильм, 1989)|Бэтмен|en|Batman (1989 film)}} |- | 46 || '''Ганс Грубер''' || [[Алан Рикман]] || {{iw|Қатты жаңғақ (фильм, 1988)|Қатты жаңғақ|en|Die Hard}} |- | 47 || '''Тони Камонте''' || [[Пол Муни]] || [[Тыртық бет (фильм, 1983)|Тыртық бет]] |- | 48 || '''Роджер «Болтун» Кинт''' || [[Кевин Спейси]] || {{iw|Күдікті тұлғалар|Күдікті тұлғалар|en|The Usual Suspects}} |- | 49 || '''Аурик Голдфингер''' || [[Герт Фрёбе]] || {{iw|Голдфингер (фильм)|Голдфингер|en|Goldfinger (film)}} |- | 50 || '''Алонзо Харрис''' || [[Дензел Вашингтон]] || {{iw|Жаттығу күні|Жаттығу күні|en|Training Day}} |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.afi.com/100Years/handv.aspx Ресми сайт] {{ref-en}} * [https://devaficalmjediwestussa.blob.core.windows.net/images/2019/08/handv100.pdf Жеңімпаздар тізімі (100)] {{ref-en}} * [http://www.afi.com/Docs/100Years/handv400.pdf Номинанттар тізімі (400)] {{ref-en}} [[Санат:Кинематографиялық рейтингтер]] [[Санат:AFI 100 жыл]] ru1ly32h177qrp83xnv918m6rm1h1kf 102 778905 3590941 3588835 2026-04-24T07:43:27Z Madeniet Baskarmasy 179807 3590941 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> ===Металды игеру – өркениет бастауы=== [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясының]] академигі, әлем таныған [[Антропология|антрополог]] [[Оразақ Смағұлұлы|О.Смағұлов]] өз зерттеулерінде қазақ атамекені тұрғындарының ғасырлар бойы қалыптасқан этно-мәдени, тектік-зәузәттық дамуында алты бірдей тіршілік ерекшелігінің шешуші роль атқарғандығын атап көрсетеді. (Смағұлов О. Қазақ халқының антропологиялық тарихы. А. 2011 ж.). Соның ең негізгісі – неолит, энеолит және қола дәуірлерінде қазіргі қазақ жерінде металл балқыту, тау-кен кәсіпшілігінің өте жоғары деңгейде дамуы. Металл қай дәуірде де байлық пен бақуаттылықтың негізі болды. Оны меңгерген халықтың экономикалық әлеуеті басқалардан әлдеқайда ілгері, озық болатыны сөзсіз. Қола дәуірінде Еуразиядағы маңызды металлургиялық провинция Орталық Қазақстан, Жезқазған тұрғындарының тұрмыс дәрежесі басқа өңірлермен салыстырғанда жоғары болды. «Сарыарқа тұрғындарының өмір сүру жасы басқа көршілерінен озық болды. Егер андрондықтардың әйелдерінің орташа жасы – 33, ал ердердің жасы – 35 болса, Орталық қазақстандықтар ұзақ жасады». ([https://up.buketov.edu.kz/buketov/profile_aeo/Zhauymbaev_ru.pdf С.У.Жауымбаев], А.В.Евдокимов. Сарыарқаның ежелгі металлургтері ізімен. Қ. 2011 ж.) Ұлытау, Жезқазған аймағында бұған дейін ашылған, әлі де зерттеу объектісіне айналып отырған көне металлургия орындары ата-бабаларымыздың негізгі кәсібі жөнінде деректер бере алады. Академик Қ.Сәтбаев пен ғұлама археолог [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан|Ә.Марғұлан]] еңбектерінде Милықұдық, Атасу секілді оннан астам тұрақтар аталады. Олар да толық зерттелмеген, ғалымға беймәлімдері қаншама. Осы аймақты әр ғасырда мекендеген сақтар қауымдастығы, Түрік қағанаты, одан кейінгі оғыздар мен қыпшақ, қаңлылардың негізгі кәсібі – мыс, темір өндіру, қолөнершілік болды. Кен өндіру орта ғасырларға дейін белсенді түрде жүргізілді. Жошы ұлысының осы мекенге табан тіреп, орда тігуінде де металдың стратегиялық роль атқарғаны анық. Шексіз ақыл мен даналықтың иесі Афрасиябтың (Тоң Алып) мақал-мәтелдерінің ішінде мынадай біреуі бар екен: «Түрік шанақ ішіндегі теңіз маржаны секілді, өз жайында жатқанда ол тіпті құнсыз нәрсе, бірақ ол теңіз шанағынан шықса болғаны баға – құны артып, патша тәждері мен қалыңдықтардың мойыны мен құлағының әшекей-көркі болып шыға келеді». ([[Лев Николаевич Гумилев|Л.Гумилев]]. Көне түріктер. А. 1989 ж.) Әбілғазы деректері бойынша [[Ұлытау ауылдық округі|Ұлытаудағы]] мыс кеніші VIII-X ғ.ғ. оғыз-қыпшақтардың Ыстықкөл, Алмалық, Сайрам, Қаратау (Қарашың жотасы) секілді мекендерімен қатар әйгілі болған. Араб географы [https://darulfikr.ru/articles/muhammad-al-idrisi-velichajshij-kartograf-srednevekovja/ Аль-Идрисидің] айтуы бойынша «Оғыздар жерінде тазартылмаған күмістің төрттен бірі өндіріледі. Шаштың саудагерлері оған айырбасқа заттарын апарады, мыс, күміс тиелген көп түйе сатып алып, оны аяқ жететін барлық жерлерге шығарады». (Ә.Марғұлан. ІІ том. А. 2002 ж.) Шаштың (Ташкент) солтүстігіндегі керуенмен 18 күндік жер, қыпшақтар елі – қазіргі Жезқазған кен орны. Алтын Орда дәуірінің тағы бір ой маржаны: «Бек алдында иіліп, көкірегін басқан қолдан, темір илеген білек мың есе артық». (С.Сараии) Бұл сөздің құдіреті Сүлеймен патша бір күн тағын босатып берген темір ұстасының қадірімен пара-пар. Металды игеру адамзат өркениетіне төңкеріс әкелді. Осынау ұлы жетістіктің құпиясы қарапайым тас ошақта ашылған еді. Түсті металға бай кен тастарынан қаланған ошақта оттың қызуынан тас балқып, қызыл қошқыл балқымалар аққанын аңғарған неолит адамы өзінің ең алғашқы метллург екенінен бейхабар еді. Мыс ең алғашында ашық ошақтарда балқытылып, кейін арнайы көрік-пештер өмірге келді. Осылайша металл өндіру негізгі кәсіпке айналды және ғасырлар бойы жетілдіріліп, үздіксіз даму үстінде болды. Бұдан 40 ғасыр бұрын бір ғана Жезқазған төңірегінде ондаған мың кеншілер мен металл қорытушылар еңбек еткен тұрақтар өмір сүріп, дүниенің төрт бұрышына айырбас-сауда керуендері аттанып жатты. Ғалымдар [[Ұлы Жібек Жолының Қазақстандағы сілемі|«Ұлы Жібек жолынан»]] бұрын «Мыс жолы», «Лазурит жолы», «Бұлғын жолы» секілді сауда - экономикалық қатынастар болғанын жоққа шығармайды. Еуразиядағы ірі минералды-шикізат базасы болған Орталық Қазақстан шеберханаларында мыс, қалайы, қорғасын, күміс, алтын сияқты металдар балқытылып, Орта Азия, Поволжье, шығыста Синьзян,батыста Балқан түбегіне дейін «Мыс жолымен» тарады.Оның кіндігі Орталық Қазақстан еді. Мысқа қалайыны қосу металдың беріктігін арттырды, құйма сапасын жақсартты. Осылайша өмірге қола келді, шеберлік шыңдалды. Әлемде сирек кездесетін қалайының отаны да Қазақстан, дәлірек айтсақ Кенді Алтай. Ак. [[Григорий Никифорович Щерба|Г.Н.Щербаның]] есебі бойынша ертеде қазақ жерінде өндірілген мыстың көлемі 450 мың т. кем емес (белсенді өндіру кезеңі 600-700 жыл). Салыстырып көрейік, Египетте фараон заманында 1400 жылда 10 мың тонна мыс өндірілген екен. Қарапайым есептеудің өзінде [[Жезқазған]] тұрақтарында бір миллион тоннадан астам кен аршылып, одан 10 мың тонна таза мыс алынған. Жезқазғанның аршылған кен жалдарының аумағы өте орасан. Жекелеген кеніштердің ұзындығы 750м-1 км-ге дейін, ені 50 м, тереңдігі 6-8 м. дейін жеткен. Милықұдық тұрағының өзі 10 га аумақты алып жатыр. 1930 жылы [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев|Қ.И.Сәтбаев]] басқарған геология бөлімі Жезқазған маңайынан 400-ден астам кен аршылған орындарды картаға түсірген. Неолит металлургтері кенді аршу, өндірумен қатар, сумен байыту, алғашқы өртеу, тигельдерде қорыту, қалыптарға құюға дейінгі күрделі процесті өте шебер меңгерген. Отын дайындаудың өзі өте көп қол күшін қажет етті. 1 тонна ағаш отын 15 кг мыс балқытуға ғана жеткен. [[Милықұдық тұрағы|Милықұдық]] (Жезқазған) қонысында қазба жұмыстары барысында ұнтақталып, балқытуға дайындалған кен қорын сақтайтын ұра-қоймалар да көптеп табылған. Археолог [https://silkadv.com/en/content/issledovatel-nikolay-valukinskiy Н.В.Валукинский] 1949 жылы Ә.Х. Марғұланға жазған бір хатында «Тәжірибелі контролердің есебі бойынша қазба жұмысы кезінде табылған кен бір шахтаның бір айлық өнімін беріп отыр» деп жазады. Ежелгі орталықтарда кен барлау жұмыстары да жақсы жолға қойылды. Аумағы 2х3м., тереңдігі 1-1,5 м шұңқырлар қазылып, кен құрамы мен сапасы, жыныстың орналасу жағдайы зерттеліп, содан соң аршу жұмыстары жүргізілген. Бірқатар ежелгі орталықтарда шахталар тереңдігі 30 м-ге дейін жеткен. Дәл осындай әдіспен, қол еңбегінің күшімен кен қазу Қазақстанның ірі өндіріс ошақтарында ХХ ғ. 20-30 жылдарына дейін жүргізілгені белгілі. Қазір индустрия алыптары болып отырған кен орындарын геологтар ежелгі үйінділер мен шахталардың белгілеріне қарап қайтадан «ашты». Жезқазған, Қоңырат, Саяқ, Теміртау кеншілері ежелгі металлургтердің болжау қабілетінің дәлдігіне қарыздар. Ежелгі шеберханаларда металл өндіру қазіргі технологияға ұқсас өте күрделі процеспен жүргізілді. Металға деген сұраныстың артуы өңдеу технологиясын үнемі жетілдіруді қажет етті. Неолит шеберлері жасаған бұйымдардың сапасы, беріктігі, металл құрамы, әсемдігі әлі күнге дейін таңқалдырады. Бұл кәсіпте сөзсіз металдың табиғатын тану, әдіс-машықпен қатар шексіз ой-қиял, рухани қуат шешуші роль атқарды. Біз өзіміз де сол өркениеттен алыстап кете қойған жоқпыз. Адамзат баласы теміртектің құпиясын ашып, темірді ойлап тапқан дәуірдің (железный век) үшінші мыңжылдығына енді ғана аяқ басты. Орталық Қазақстан, оның ішінде Ұлытау, Жезқазған аймағының арғы-бергі тарихын кен өндіру, металлургия кәсібінің дамуынан бөліп қарау мүмкін емес. Бұл осы мекенде тұрақтаған алғашқы тайпалардан бастап бүгінгі ұрпақтың тіршілік өзегі, өмір тұрмысының ажырамас бөлшегі. Жездіде тау-кен және балқыту ісінің тарихына арналған музей ұйымдастыруға өзек болған осы табиғи феномен. Музей 1988 жылы 21 желтоқсанда ҚазССР Министрлер Кеңесінің қаулысымен ашылып, тақырыбы тұрғысынан Қазақстанда тұңғыш болып бағаланған. Ол Ұлытау ауданының аса маңызды тарихи-мәдени ескерткіштерінің дәл ортасында, Жезді өзенінің бойындағы жұмысшы кентінде орналасқан. Дәл осы тұстан кешегі замандарда қимақтар елін Сібірмен жалғаған Жібек жолының бір тармағы өткені тарихтан белгілі. Музейдің тақырыптық-экспозициялық жоспарының өмірге келуі, соған сәйкес қордың жинақталуы, ғылыми сарапталып, экспозициялық құрылымының жобалануы қоғам қайраткері, өлкетанушы, тамаша ұстаз [[Мәкен Төрегелдин]] (1923-2006 ж.ж) есімімен тығыз байланысты. М.Төрегелдин өзінің ғылыми еңбектерінде музей экспозициясының тұжырымдамасын жасауда мәдениеттанушы, этнограф ,[[Өзбекәлі_Жәнібеков|Ө.Жәнібеков]] академиктер-геолог А.Абдуллин, кенші Ә.Сағынов, тарихшы М.Қозыбаев, археолог К.Ақышев кеңесші болғанын, өндірістік тақырыпты ашуда өлкеге белгілі инженерлер Ғ.Омаров, Т.Урумов, Т.Әбдірахманов, Қ.Мәткенов секілді өндіріс белгірлерінің пікірлері ескерілгенін жазады. Екі пәтерлі ескі тұрғын үйді 3 га-дан астам аумағымен қоса, айналасы 7-8 жылда жабық және ашық көрме алаңдары бар мәдени-тарихи орынға айналдыру – М.Төрегелдиннің жеке еңбегі. Мәкен Төрегелдин атындағы музей жалпы аумағы 4 га табиғат ландшафтын құрайтын бірегей мәдени-тарихи кешен.[[File:Мәкен Төрегелдин атындағы музей.png|thumb|Мәкен Төрегелдин атындағы музей]] Экспозиция концепциясы жалпы тарихи дәурілер шенберіңде халқымыздың ата кәсіптерінің бірі саналатын – металл қорыту ісінің пайда болып, бүгінгі замандарға дейінгі даму сабақтастығын көрсетуге негізделген. 21271 бірлік экспонат қоры тақырыпқа сәйкес жүйеленіп, 7 экспозициялық зал мен ашық аспан астындағы алаңдарда көрмеленеді. Жәдігерлердің 17468 бірлігі түпнұсқа, бірегей құндылықтар. Жыл сайын музей 4500-ден астам келушілерге қызмет көрсетеді, 40-тан астам жаңа тақырыптық көрмелер, мәдени-ағартушылық, қоғамдық-тарихи маңызы бар іс-шаралар өткізіледі. Жезқазғанның мыс көмбелері, көмір, қорғасын, кен орындары ұзақ жылдар Ресей үкіметінің кәсіпкер көпестерінің қолында болды. Бұл өлкеге жүргізілген ең табысты әрі көлемді экспедициялар - 1814-1815 ж.ж [[Орынбор әскери тобы|Орынбор]] әскери экпедициясы. 1814 жылғы экспедицияның олжасы – Ұлытаудағы Қорғасын кенішінің ашылуы. Оның құрметіне I Александр патша Петерборда арнайы медаль соққаны белгілі. Осы кеніште жұмыс істеген кен сүйреткісі музей экспозициясынан орын алған. Екінші Орынбор эскпедциясы 1617 адамды қамтыса, оның 1500-ден астамы әскери жасақ болды. Экспедиция екі аптада Ұлытау етегінен 47 кен орынын тіркеп, патша үкіметінің тапсырмасын артығымен орындады. Тіркелген байлықтың ең маңыздысы – Жезқазған мыс ошақтары. 1906 жылы мыс, көмір кеніштерін орыс көпестерінен сатып алған шетел кәсіпкерлері жылына 5000 т мыс беретін завод, тәулігіне 250 т кен байытатын фабрика салуды жедел қолға алды. Болашақ өндіріске қажет жабдықтар мен механизмдер мұхиттың ар жағынан, Москва-Ташкент темір жолымен, Жосалы станциясына жеткізіліп, Қарсақбайға түйе керуендерімен тасылды. 1914 жылы Жосалы мен Қарсақбай арасына тар табанды алмалы-салмалы теміржол жүргізіліп, тасымалдау біршама жеңілдетіледі. Алайда жол салудың барлық тауқыметін жергілікті қазақтар көтерді. Шетел акционерлері мыс алқабын жалға алған 30 жылда кеннің 10% кем емес ең бай қабаттарын аршып, жылдам пайда табуды көздеді. Олар иелік еткен 1907-1919 ж.ж. Жезқазғанда 9 шахта, ал Байқоңырда 12 шағын шахталар іске қосылды. Барланған кен болашақ заводтың 12 жыл үздіксіз жұмыс істеуіне мүмкіндік беретін еді. Жезқазған мыс көмбелерін геологиялық зерттеуде ағылшын, американ инженерлерінің еңбегі ерекше болды. Жезқазған кенінің әлемде теңдесі жоқ екеніне көз жеткізген де шетел мамандары. Жезқазған құрғақ климатты, бетпақдаланың бір қиырында орналасқан өлке. Демек кен сапасы жоғары. Егер ылғал климат болса кен қабаттарында тотығу мен сілтілену процесі өте тез жүреді. Ондай кенді байыту, өндіру өте қымбатқа түседі. Жезқазған керісінше. Мұнын сыртында Жезқазған тұтас жынысты (пластковый) кен орны. Әлемде мұндай кен орындары 5-6 ғана (Солтүстік Родезия, Катанга, Солтүстік Америка). Жезқазған свитасы 1200 ш/км аумақ, оның 100 ш/км Жезқазғанның өзі. Құмтастарда кремнийдің болуы өрт, жарылыс қауіпінен сақтайды. 1910 ж. С.Болл Жезқазғанның ең алғашқы геологиялық картасын (геолог УЭСТ, округ инженері А.И.Тимемен бірге) жасады. Жезқазғанда 60 т кеннен 1 т таза мыс рудасын алуға болады. Алмалықта 1 т мыс үшін 133 т кен қопару керек. Қоңырат пен Балқашта да осыған қарайлас. Қайсысы арзан әрі өнімді. Әрине Жезқазған. Өлкенің байлықтарын алғаш нақты картаға түсірген шетел мамандары болса оны игеру, өлке индустриясын кешенді дамытуға із ашқан геолог Қ.И.Сәтбаев. Томск технология институтының түлегі Қ.Сәтбаевтың Ұлытау-Жезқазған аймағына келіп, алғаш еңбек жолын бастағанына биыл 100 жыл (1926-2026 ж.ж.). Қазақтан түсті металлургиясының қарашаңырағы [[Қарсақбай темір кендері тобы|Қарсақбай]] тарихымен музей экпозициясы арқылы жан-жақты танысуға болады. Мұнда ғасыр басында мыс байлығы үшін мұхит асып жеткізілген өндіріс жабдықтарының бірнеше түрі көрсетілген. Музейге келушілер сол сияқты ежелгі Жезқазған мыс қорыту кенішінің жұмыс істейтін үлгісінде металл балқыту технологиясының дайын өнімге дейінгі толық циклымен танысып, қола дәуіріне көрнекі саяхат жасауға мүмкіндік алады. Орталық Қазақстан пайдалы қазбаларының ең көлемді топтамасы – тау-кен жыныстарының табиғи үлгілері Қорғасын мен Кішітау, Балқашқа дейнгі негізгі кен орындарының коллекциясын қамтиды. Ғасырлар ғасырларға ұласып, Ұлы далада өркениеттер алмасып жатты. Бірақ ата-бабадан қалған кәсіп – металл балқыту өзгеріссіз бізге жетті. Бұл тарихты танып-білу – адамзатты табиғатпен байланыстыратын рухани желінің бірі. == Мақала авторы == З.Қазанбаева, Мәкен Төрегелдин атындағы тау-кен және балқыту ісі тарихы музейінің басшысы. Ұлытау облысы, Ұлытау ауданы, Жезді кенті. == Дереккөздер == https://e-museum.kz/kk/museum/68da379ae14ca48bc-kk/ tkmpzpnakkrx1i7v7t9kx3orcuo2gq4 2 779009 3590766 3590410 2026-04-24T04:05:12Z 19642206g 179570 Санат қосылды 3590766 wikitext text/x-wiki {{Қатысушы зертханасы}} <!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ --> == Қазақ тіліндегі ғылыми стильдің қалыптасуы мен даму ерекшеліктері == '''Қазақ тіліндегі ғылыми стиль''' — ғылыми ақпаратты жүйелі, дәл және объективті түрде жеткізетін тілдік жүйе болып табылады<ref>Қазіргі қазақ тілінің стилистикасы</ref>. Оның қалыптасуы ұлттық ғылымның дамуымен тығыз байланысты және ХХ ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының еңбектерімен сабақтас өрбіді<ref>[[Ахмет Байтұрсынұлы]]. Тіл тағылымы</ref>. Алғашқы ғылыми мәтіндерде публицистикалық және ауызекі элементтер аралас қолданылғанымен, уақыт өте келе ғылыми стильдің өзіндік нормалары қалыптасты<ref>[[Құдайберген Жұбанов]]. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер</ref>. == Ғылыми стильдің қазіргі даму үрдістері == Қазіргі кезеңде қазақ тіліндегі ғылыми мәтіндерде стильдік талаптардың толық сақталмауы байқалады<ref>Әбілқасымов Б. Ғылыми стиль негіздері</ref>. Атап айтқанда, терминологиялық бірізділіктің әлсіздігі, шет тілдерінен калька жасау, сөйлем құрылымының күрделілігі сияқты мәселелер жиі кездеседі<ref>Қалиев Ғ. Қазақ тіл білімінің мәселелері</ref>. Бұл ғылыми коммуникацияның сапасына әсер етіп, ақпараттың түсініктілігін төмендетеді<ref>Қазіргі қазақ ғылыми тілінің мәселелері</ref>. == Ғылыми стильдің негізгі белгілері == Ғылыми стильдің негізгі белгілеріне мыналар жатады: * Дәлдік; * Логикалық жүйелілік; * Объективтілік; * Терминдердің тұрақты қолданылуы. Осы талаптардың сақталуы ғылыми мәтін сапасының басты көрсеткіші болып саналады. == Ғылыми стильді жетілдіру жолдары == Қазіргі таңда ғылыми стильді жетілдіру бағытында мынадай жұмыстар жүргізілуде: # Терминологиялық қорды жүйелеу; # Академиялық жазу мәдениетін дамыту; # Халықаралық стандарттарға бейімделу. == Дереккөздер == <references /> [[Санат:Қазақ тілі стилистикасы]] [[Санат:Тіл білімі]] __INDEX__ __ЖАҢАБӨЛІМСІЛТЕМЕСІ__ tej2dra1b6jyerp6deeysu8lhob7wgb 3590767 3590766 2026-04-24T04:07:20Z 19642206g 179570 «[[Санат:Қазақ тілі стилистикасы|Қазақ тілі стилистикасы]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3590767 wikitext text/x-wiki {{Қатысушы зертханасы}} <!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ --> == Қазақ тіліндегі ғылыми стильдің қалыптасуы мен даму ерекшеліктері == '''Қазақ тіліндегі ғылыми стиль''' — ғылыми ақпаратты жүйелі, дәл және объективті түрде жеткізетін тілдік жүйе болып табылады<ref>Қазіргі қазақ тілінің стилистикасы</ref>. Оның қалыптасуы ұлттық ғылымның дамуымен тығыз байланысты және ХХ ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының еңбектерімен сабақтас өрбіді<ref>[[Ахмет Байтұрсынұлы]]. Тіл тағылымы</ref>. Алғашқы ғылыми мәтіндерде публицистикалық және ауызекі элементтер аралас қолданылғанымен, уақыт өте келе ғылыми стильдің өзіндік нормалары қалыптасты<ref>[[Құдайберген Жұбанов]]. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер</ref>. == Ғылыми стильдің қазіргі даму үрдістері == Қазіргі кезеңде қазақ тіліндегі ғылыми мәтіндерде стильдік талаптардың толық сақталмауы байқалады<ref>Әбілқасымов Б. Ғылыми стиль негіздері</ref>. Атап айтқанда, терминологиялық бірізділіктің әлсіздігі, шет тілдерінен калька жасау, сөйлем құрылымының күрделілігі сияқты мәселелер жиі кездеседі<ref>Қалиев Ғ. Қазақ тіл білімінің мәселелері</ref>. Бұл ғылыми коммуникацияның сапасына әсер етіп, ақпараттың түсініктілігін төмендетеді<ref>Қазіргі қазақ ғылыми тілінің мәселелері</ref>. == Ғылыми стильдің негізгі белгілері == Ғылыми стильдің негізгі белгілеріне мыналар жатады: * Дәлдік; * Логикалық жүйелілік; * Объективтілік; * Терминдердің тұрақты қолданылуы. Осы талаптардың сақталуы ғылыми мәтін сапасының басты көрсеткіші болып саналады. == Ғылыми стильді жетілдіру жолдары == Қазіргі таңда ғылыми стильді жетілдіру бағытында мынадай жұмыстар жүргізілуде: # Терминологиялық қорды жүйелеу; # Академиялық жазу мәдениетін дамыту; # Халықаралық стандарттарға бейімделу. == Дереккөздер == <references /> [[Санат:Тіл білімі]] __INDEX__ __ЖАҢАБӨЛІМСІЛТЕМЕСІ__ hf4w2ebrwnc8n2o5p00mkr22sl1tqjc 3590768 3590767 2026-04-24T04:08:03Z 19642206g 179570 «[[Санат:Қазіргі қазақ тілінің стилистикасы|Қазіргі қазақ тілінің стилистикасы]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3590768 wikitext text/x-wiki {{Қатысушы зертханасы}} <!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ --> == Қазақ тіліндегі ғылыми стильдің қалыптасуы мен даму ерекшеліктері == '''Қазақ тіліндегі ғылыми стиль''' — ғылыми ақпаратты жүйелі, дәл және объективті түрде жеткізетін тілдік жүйе болып табылады<ref>Қазіргі қазақ тілінің стилистикасы</ref>. Оның қалыптасуы ұлттық ғылымның дамуымен тығыз байланысты және ХХ ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының еңбектерімен сабақтас өрбіді<ref>[[Ахмет Байтұрсынұлы]]. Тіл тағылымы</ref>. Алғашқы ғылыми мәтіндерде публицистикалық және ауызекі элементтер аралас қолданылғанымен, уақыт өте келе ғылыми стильдің өзіндік нормалары қалыптасты<ref>[[Құдайберген Жұбанов]]. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер</ref>. == Ғылыми стильдің қазіргі даму үрдістері == Қазіргі кезеңде қазақ тіліндегі ғылыми мәтіндерде стильдік талаптардың толық сақталмауы байқалады<ref>Әбілқасымов Б. Ғылыми стиль негіздері</ref>. Атап айтқанда, терминологиялық бірізділіктің әлсіздігі, шет тілдерінен калька жасау, сөйлем құрылымының күрделілігі сияқты мәселелер жиі кездеседі<ref>Қалиев Ғ. Қазақ тіл білімінің мәселелері</ref>. Бұл ғылыми коммуникацияның сапасына әсер етіп, ақпараттың түсініктілігін төмендетеді<ref>Қазіргі қазақ ғылыми тілінің мәселелері</ref>. == Ғылыми стильдің негізгі белгілері == Ғылыми стильдің негізгі белгілеріне мыналар жатады: * Дәлдік; * Логикалық жүйелілік; * Объективтілік; * Терминдердің тұрақты қолданылуы. Осы талаптардың сақталуы ғылыми мәтін сапасының басты көрсеткіші болып саналады. == Ғылыми стильді жетілдіру жолдары == Қазіргі таңда ғылыми стильді жетілдіру бағытында мынадай жұмыстар жүргізілуде: # Терминологиялық қорды жүйелеу; # Академиялық жазу мәдениетін дамыту; # Халықаралық стандарттарға бейімделу. == Дереккөздер == <references /> [[Санат:Тіл білімі]] [[Санат:Қазіргі қазақ тілінің стилистикасы]] __INDEX__ __ЖАҢАБӨЛІМСІЛТЕМЕСІ__ qm4kvhwxmic0kykiwylkobp8zs77tcb 3590924 3590768 2026-04-24T07:24:50Z 19642206g 179570 уикилендіру 3590924 wikitext text/x-wiki {{Қатысушы зертханасы}} <!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ --> == Қазақ тіліндегі ғылыми стильдің қалыптасуы мен даму ерекшеліктері == '''Қазақ тіліндегі ғылыми стиль''' — ғылыми ақпаратты жүйелі, дәл және объективті түрде жеткізетін тілдік жүйе болып табылады<ref>Қазіргі қазақ тілінің стилистикасы</ref>. Оның қалыптасуы ұлттық ғылымның дамуымен тығыз байланысты және ХХ ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының еңбектерімен сабақтас өрбіді<ref>[[Ахмет Байтұрсынұлы]]. Тіл тағылымы</ref>. Алғашқы ғылыми мәтіндерде публицистикалық және ауызекі элементтер аралас қолданылғанымен, уақыт өте келе ғылыми стильдің өзіндік нормалары қалыптасты<ref>[[Құдайберген Жұбанов]]. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер</ref>. == Ғылыми стильдің қазіргі даму үрдістері == Қазіргі кезеңде қазақ тіліндегі ғылыми мәтіндерде стильдік талаптардың толық сақталмауы байқалады<ref>Әбілқасымов Б. Ғылыми стиль негіздері</ref>. Атап айтқанда, терминологиялық бірізділіктің әлсіздігі, шет тілдерінен калька жасау, сөйлем құрылымының күрделілігі сияқты мәселелер жиі кездеседі<ref>Қалиев Ғ. Қазақ тіл білімінің мәселелері</ref>. Бұл ғылыми коммуникацияның сапасына әсер етіп, ақпараттың түсініктілігін төмендетеді<ref>Қазіргі қазақ ғылыми тілінің мәселелері</ref>. == Негізгі белгілері == Ғылыми стильдің негізгі белгілеріне мыналар жатады: * Дәлдік; * Логикалық жүйелілік; * Объективтілік; * Терминдердің тұрақты қолданылуы. Осы талаптардың сақталуы — ғылыми мәтін сапасының басты көрсеткіші. == Ғылыми стильді жетілдіру жолдары == Қазіргі таңда ғылыми стильді жетілдіру бағытында мынадай жұмыстар жүргізілуде: # Терминологиялық қорды жүйелеу; # Академиялық жазу мәдениетін дамыту; # Халықаралық стандарттарға бейімделу. == Дереккөздер == <references /> [[Санат:Тіл білімі]] [[Санат:Қазіргі қазақ тілінің стилистикасы]] __INDEX__ __ЖАҢАБӨЛІМСІЛТЕМЕСІ__ leamx50fej3dzdbzyus0qhagdfjgy5j 3591000 3590924 2026-04-24T10:02:57Z 19642206g 179570 қайнарын құру 3591000 wikitext text/x-wiki {{Қатысушы зертханасы}} <!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ --> == Қазақ тіліндегі ғылыми стильдің қалыптасуы мен даму ерекшеліктері == '''Қазақ тіліндегі ғылыми стиль''' — ғылыми ақпаратты жүйелі, дәл және объективті түрде жеткізетін тілдік жүйе болып табылады<ref>Қазіргі қазақ тілінің стилистикасы</ref>. Оның қалыптасуы ұлттық ғылымның дамуымен тығыз байланысты және ХХ ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының еңбектерімен сабақтас өрбіді<ref>[[Ахмет Байтұрсынұлы]]. Тіл тағылымы</ref>. Алғашқы ғылыми мәтіндерде публицистикалық және ауызекі элементтер аралас қолданылғанымен, уақыт өте келе ғылыми стильдің өзіндік нормалары қалыптасты<ref>[[Құдайберген Жұбанов]]. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер</ref>. == Ғылыми стильдің қазіргі даму үрдістері == Қазіргі кезеңде қазақ тіліндегі ғылыми мәтіндерде стильдік талаптардың толық сақталмауы байқалады<ref>Әбілқасымов Б. Ғылыми стиль негіздері</ref>. Атап айтқанда, терминологиялық бірізділіктің әлсіздігі, шет тілдерінен калька жасау, сөйлем құрылымының күрделілігі сияқты мәселелер жиі кездеседі<ref>Қалиев Ғ. Қазақ тіл білімінің мәселелері</ref>. Бұл ғылыми коммуникацияның сапасына әсер етіп, ақпараттың түсініктілігін төмендетеді<ref>Қазіргі қазақ ғылыми тілінің мәселелері</ref>. == Негізгі белгілері == Ғылыми стильдің негізгі белгілеріне мыналар жатады: * Дәлдік; * Логикалық жүйелілік; * Объективтілік; * Терминдердің тұрақты қолданылуы. Осы талаптардың сақталуы — ғылыми мәтін сапасының басты көрсеткіші. == Ғылыми стильді жетілдіру жолдары == Қазіргі таңда ғылыми стильді жетілдіру бағытында мынадай жұмыстар жүргізілуде: # Терминологиялық қорды жүйелеу; # Академиялық жазу мәдениетін дамыту; # Халықаралық стандарттарға бейімделу. == Дереккөздер == <references /> [[Санат:Тіл білімі]] [[Санат:Қазіргі қазақ тілінің стилистикасы]] __INDEX__ __ЖАҢАБӨЛІМСІЛТЕМЕСІ__ pr263wi3lbw3qadpg51qsik6iyz2h1i 0 779218 3590543 3590408 2026-04-23T13:59:35Z 1nter pares 146705 Стандарт 3590543 wikitext text/x-wiki '''«100 кітап»''' — [[Қазақ әдебиеті|Қазақстандағы отандық әдебиеттегі]] таңдаулы 100 кітапты анықтауға арналған жалпыхалықтық ұлттық сауалнама жобасы. Жоба кітап оқу мәдениетін дамытуға, қазақ әдеби мұрасын дәріптеуге және түрлі буын өкілдерінің әдеби талғамын зерделеуге бағытталған.<ref>{{Cite web|title=Әр қазақ оқуы тиіс 100 кітап. Тізімді қайдан көруге болады|url=https://informburo.kz/kaz/newskaz/ar-qazaq-oquy-tiis-100-kitap-tizimdi-qaidan-koruge-bolady}}</ref> == Тарихы == «100 кітап» жобасы 2025 жылы іске қосылды. Ол [[Ұлттық құрылтай]] отырысында көтерілген бастамалар аясында және [[Ұлттық кітап күні]] аясында ұйымдастырылды. Сауалнама 2025 жылғы 23 сәуірде басталып, 23 шілдеге дейін жалғасты. Нәтижелер 10 тамызда, [[Абай күні|Абай күнінде]] жарияланды.<ref>{{Cite web|title=Таңдаулы 100 кітап анықталды|url=https://qazaq1913.com/2025/08/12/ta-dauly-100-kitap-any-taldy/}}</ref> '''Жобаның негізгі мақсаттары:''' * Кітап оқу мәдениетін дамыту; * Әдеби мұраны кеңінен дәріптеу; * Түрлі буын өкілдерінің кітапқа деген талғамын зерделеу; * Әдеби құндылықтар жүйесін саралау және әдеби талғам қалыптастыру. Жобаға Қазақстанның кез келген азаматы қатыса алады. Қатысушылар eGov Mobile қосымшасы арқылы өздері үздік деп санайтын '''10 кітаптың''' атауы мен авторын ұсынады.<ref>{{Cite web|title=«100 кітап»: науқан мен талғам арасындағы кітап тағдыры|url=https://zhasalash.kz/news/100-ktap-naukan-men-talgam-arasindagi-ktap-tagdiri-946a48/}}</ref> === Ұйымдастырылуы === Жоба мемлекеттік деңгейде ұйымдастырылды. Негізгі платформа — '''100kitap.kz''' сайты. Серіктестердің қатарында «[[Меломан (компания)|Меломан-MARWIN]]<nowiki/>» дүкендері бар (символикалық сыйлықтар ұйымдастыру үшін). Жоба [[Әдебиет порталы|Adebiportal.kz]] және [[Қазақстан Республикасының ұлттық кітапханасы|Қазақстан Республикасының Ұлттық кітапханасының]] бірлескен жұмыстарымен байланысты болуы мүмкін.<ref>{{Cite web|title=«100 кітап» ұлттық сауалнамасы: 20 мың адам дауыс берді|url=https://qazaqstan.tv/news/213565}}</ref> # [[eGov Mobile]] қосымшасын жүктеп алып, порталға кіру; # Басты беттегі «Таңдаулы 100 кітапты бірге анықтайық!» батырмасын басу; # Ұнаған 10 кітапты енгізіп, «Дайын» батырмасын басу. Жобаға қатысу үшін [[Электронды үкімет|eGov]] порталында тіркелген болу жеткілікті. Сауалнамаға 100 мыңнан астам адам қатысты. === Нәтижелері === 2025 жылғы сауалнама нәтижесінде Қазақстанның таңдаулы 100 кітабы анықталды. Тізімге Абай шығармалары, [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезовтің]] [[Абай жолы (роман)|«Абай жолы»]], [[Ілияс Есенберлин|Ілияс Есенберлиннің]] [[Көшпенділер (трилогия)|«Көшпенділер»]] трилогиясы және басқа классикалық туындылар енгені белгілі. Жоба әдебиетті насихаттауға, оқырмандық белсенділікті арттыруға және ұлттық құндылықтарды дәріптеуге үлкен үлес қосты.<ref>{{Cite web|title=Әлемнің ең озық 100 шығармасы қазақ тіліне аударылмақ|url=https://kaz.inform.kz/news/alemnin-en-ozyk-100-shygarmasy-kazak-tiline-audarylmak_a2608102/}}</ref> «100 кітап» — Қазақстанда тұңғыш рет өткізілген ауқымды жалпыхалықтық әдеби сауалнама болып саналады. Ол кітап оқуды ынталандырудың, әдебиеттің қоғамдық маңызын күшейтудің және мәдени сана-сезімді қалыптастырудың маңызды құралына айналды.<ref>{{Cite web|title=Таңдаулы 100 кітаптың тізімі жарияланды|url=https://aqshamnews.kz/kz/article/oqushylar-qaitadan-diktant-zhazatyn-boldy.html}}</ref> == Таңдалған тізімі<ref>{{Cite web|title=ҚАЗАҚСТАНДЫҚТАР ТАҢДАҒАН «100 КІТАП»: ҮЗДІК ШЫҒАРМАЛАР ТІЗІМІ ЖАРИЯЛАНДЫ|url=https://ult.kz/post/kazakstandyktar-tandagan-100-kitap-uzdik-shygarmalar-tizimi-zhariyalandy|date=12 тамыз 2025 жыл}}</ref> == {| class="wikitable sortable" |- ! № !! Авторы !! Шығарма атауы |- | 1 || [[Абай Құнанбайұлы]] || Өлеңдері мен [[Абайдың қара сөздері|қара сөздері]] |- | 2 || [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] || [[Еңлік-Кебек]] |- | 3 || [[Міржақып Дулатұлы]] || [[Бақытсыз Жамал]] |- | 4 || [[Жүсіпбек Аймауытов]] || [[Ақбілек (роман)|Ақбілек]] |- | 5 || [[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] || [[Қамар сұлу]] |- | 6 || [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев|Мағжан Жұмабаев]] || Мен жастарға сенемін |- | 7 || [[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин|Бейімбет Майлин]] || [[Шұғаның белгісі]] |- | 8 || [[Ілияс Жансүгіров]] || [[Құлагер (поэма)|Құлагер]] |- | 9 || [[Сәкен Сейфуллин]] || Асау тұлпар |- | 10 || [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]] || [[Абай жолы]] |- | 11 || [[Максим Дмитриевич Зверев|Максим Зверев]] || Кладовая чудес |- | 12 || [[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов|Сәбит Мұқанов]] || Менің мектептерім |- | 13 || [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов|Ғабит Мүсірепов]] || [[Ұлпан (роман)|Ұлпан]] |- | 14 || [[Ғабиден Мұстафин]] || Дауылдан кейін |- | 15 || [[Әбу Сәрсенбаев]] || Ақша бұлт |- | 16 || [[Әбділда Тәжібаев]] || Аралдар |- | 17 || [[Бауыржан Момышұлы]] || [[Ұшқан ұя]] |- | 18 || [[Қасым Аманжолов]] || Дариға, сол қыз |- | 19 || [[Снегин Дмитрий Федорович|Дмитрий Снегин]] || Утро и два шага в полдень |- | 20 || [[Қалижан Нұрғожаұлы Бекхожин|Қалижан Бекхожин]] || Кешкі жаңғырық |- | 21 || [[Саттар Ерубаев]] || Менің құрдастарым |- | 22 || [[Ілияс Есенберлин]] || [[Көшпенділер (трилогия)|Көшпенділер]] |- | 23 || [[Хамит Ерғалиев]] || Шер толғау |- | 24 || [[Шухов Иван Петрович|Иван Шухов]] || Пресновские страницы |- | 25 || [[Тәкен Әлімқұлов]] || Қараой |- | 26 || [[Жұбан Молдағалиев]] || Кісен ашқан |- | 27 || [[Әзілхан Нұршайықов]] || [[Махаббат, қызық мол жылдар]] |- | 28 || [[Сырбай Мәуленов]] || Алыс кетіп барамын |- | 29 || [[Кемел Тоқаев]] || Түнде атылған оқ |- | 30 || [[Тахауи Ахтанов]] || Шырағың сөнбесін |- | 31 || [[Морис Давидович Симашко|Морис Симашко]] || [[Емшан]] |- | 32 || [[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов|Әбдіжәміл Нұрпейісов]] || [[Қан мен тер]] |- | 33 || [[Бердібек Соқпақбаев]] || [[Менің атым Қожа (хикаят)|Менің атым Қожа]] |- | 34 || [[Қуандық Шаңғытбаев]] || Ар |- | 35 || [[Ғафу Қайырбеков]] || Жұлдызды тағдырлар |- | 36 || [[Қалтай Мұхамеджанов]] || Көктөбедегі кездесу |- | 37 || [[Нәсіреддин Сералиев]] || Дәукен атаның немерелері |- | 38 || [[Әнуар Тұрлыбекұлы Әлімжанов|Әнуар Әлімжанов]] || Возвращение учителя |- | 39 || [[Мұқағали Мақатаев]] || [[Аманат (кітап)|Аманат]] |- | 40 || [[Болат Жандарбеков]] || Саки |- | 41 || [[Шерхан Мұртаза]] || Ай мен Айша |- | 42 || [[Ақан Нұрманов]] || Құланның ажалы |- | 43 || [[Әкім Тарази]] || [[Қорқау Жұлдыз]] |- | 44 || [[Сафуан Шаймерденов]] || Инеш |- | 45 || [[Бельгер Герольд Карлович|Герольд Бельгер]] || Дом скитальца |- | 46 || [[Сәкен Жүнісов]] || [[Ақан сері (роман)|Ақан сері]] |- | 47 || [[Оспанхан Әубәкіров]] || Ымды білесіз бе? |- | 48 || [[Сағи Жиенбаев]] || Бақ құсы |- | 49 || [[Жұмекен Нәжімеденов]] || [[Менің Қазақстаным (ән)|Менің Қазақстаным]] |- | 50 || [[Қалихан Ысқақ]] || Қоңыр күз еді |- | 51 || [[Тұманбай Молдағалиев]] || Қош, көктем! |- | 52 || [[Қадыр Мырза Әлі]] || Ой орман |- | 53 || [[Сайын Мұратбеков]] || [[Жабайы алма (повесть)|Жабайы алма]] |- | 54 || [[Қабдеш Жұмаділов]] || [[Соңғы көш (роман)|Соңғы көш]] |- | 55 || [[Олжас Омарұлы Сүлейменов|Олжас Сүлейменов]] || Аргамак |- | 56 || [[Марфуға Ғалиқызы Айтхожа|Марфуға Айтхожа]] || Аққу жүрек |- | 57 || [[Төлеген Айбергенов]] || Бір тойым бар |- | 58 || [[Әнес Сарай]] || Ақ тымық күн |- | 59 || [[Асқар Сүлейменов]] || Бесатар |- | 60 || [[Өтежан Нұрғалиев]] || Соғыстың соңғы жазы |- | 61 || [[Әбіш Кекілбайұлы]] || [[Үркер (роман)|Үркер]] |- | 62 || [[Фариза Оңғарсынова]] || Дауa |- | 63 || [[Мұхтар Мағауин]] || Аласапыран |- | 64 || [[Кәдірбек Сегізбайұлы]] || Беласқан |- | 65 || [[Исраил Сапарбай]] || Аққу арман |- | 66 || [[Бексұлтан Нұржекеұлы]] || Әй, дүние-ай |- | 67 || [[Софы Қалыбекұлы Сматаев|Софы Сматаев]] || [[Елім-ай (роман)|Елім-ай]] |- | 68 || [[Дулат Исабеков]] || [[Қарғын (роман)|Қарғын]] |- | 69 || [[Қажығали Мұханбетқалиұлы]] || Тар кезең |- | 70 || [[Төлен Әбдік]] || Парасат майданы |- | 71 || [[Мұхтар Шаханов]] || Танакөз |- | 72 || [[Оралхан Бөкей]] || Атау кере |- | 73 || [[Жәркен Бөдешұлы]] || Жұлдызтас |- | 74 || [[Ақұштап Бақтыгереева]] || Ана әлдиі |- | 75 || [[Темірхан Медетбек]] || Көк түріктер сарыны |- | 76 || [[Жұматай Жақыпбаев]] || Ләйлә |- | 77 || [[Кеңшілік Мырзабеков]] || Іңкәр дүние |- | 78 || [[Күләш Ділдәқызы Ахметова|Күлаш Ахметова]] || Құт |- | 79 || [[Валерий Фёдорович Михайлов|Валерий Михайлов]] || Хроника великого джута |- | 80 || [[Тынымбай Нұрмағамбетов]] || Бөрібайдың тымағын ит алып қашқан қыс |- | 81 || [[Смағұл Елубай]] || [[Ақ боз үй]] |- | 82 || [[Иранбек Оразбаев]] || Қорқыттың көрі |- | 83 || [[Нұрлан Оразалин]] || Жетінші құрлық |- | 84 || [[Жарасқан Әбдірашев]] || Дала сенің ұлыңмын |- | 85 || [[Дидахмет Әшімханұлы]] || Самырсын сазы |- | 86 || [[Несіпбек Тұрысбекұлы Айт|Несіпбек Айтұлы]] || Дариға, дәурен |- | 87 || [[Серік Ақсұңқарұлы]] || Адам ата - Һауа ана |- | 88 || [[Мейірхан Ақдәулетұлы]] || Дәруішнама |- | 89 || [[Әлібек Асылбайұлы Асқаров|Әлібек Асқаров]] || [[Өр Алтай, мен қайтейін биігіңді.. (роман)|Өр Алтай, мен қайтейін биігіңді]] |- | 90 || [[Тыныштықбек Әбдікәкімов]] || Ақшам хаттары |- | 91 || [[Ұлықбек Оразбайұлы Есдәулет|Ұлықбек Есдәулет]] || Киіз кітап |- | 92 || [[Таласбек Әсемқұлов]] || Талтүс |- | 93 || [[Рахымжан Қасымғалиұлы Отарбаев|Рахымжан Отарбаев]] || Біздің ауылдың амазонкалары |- | 94 || [[Есенғали Раушанов]] || Бозаңға біткен боз жусан |- | 95 || [[Тұрсынжан Шапай]] || Қазақтың жаны |- | 96 || [[Ғалым Жайлыбай]] || Жаратқанның жазуы |- | 97 || [[Жүсіпбек Қорғасбек]] || Жансебіл |- | 98 || [[Светқали Нұржан]] || [[Ай таранған түн (кітап)|Ай таралған түн]] |- | 99 || [[Роза Мұқанова]] || [[Мәңгілік бала бейне]] |- | 100 || [[Гүлнар Салықбай]] || Жан |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * '''Ресми сайт''': 100kitap.kz [[Санат:Қазақстандағы білім]] [[Санат:Қазақстан мәдениеті]] f02xfxd08zgh94c5j910norgtl8bh91 0 779312 3590433 3589279 2026-04-23T12:16:42Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3590433 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Кип Стивен Торн |Шынайы есімі = {{lang-en|Kip Stephen Thorne}} |Суреті = Kip_Thorne_at_Caltech.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 19.12.1961 |Туған жері = {{Туғанжері|Логан|Логанда}}, [[Юта]], [[АҚШ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ғылыми аясы = [[физика|физик]], [[астрофизика]] |Жұмыс орны = [[Калифорния технологиялық институты]]<br>[[Принстон университеті]]<br>[[Юта университеті]]<br> [[Лейден университеті]] |Ғылыми дәрежесі = [[Профессор]] |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Калифорния технологиялық институты]] (1962)<br> [[Принстон университеті]] (1965)<br> [[Логан орта мектебі]] |Ғылыми жетекші = [[Джон Арчибальд Уилер]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = Астрономия бойынша [[Шао сыйлығы]] (2016)<br> {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]](2017)<br> {{Астурия ханзадасы сыйлығы}} [[Астурия ханшайымы сыйлығы]] (2017) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Кип Стивен Торн''' ({{Lang-en|Kip Stephen Thorne}}; [[1 маусым]] [[1940 жыл|1940]], Логан, [[Юта]]) — американдық физик және астроном, [[Жалпы салыстырмалылық теориясы|жалпы салыстырмалылық]] теориясы бойынша әлемдегі жетекші сарапшылардың бірі. [[Гравитациялық толқын|Гравитациялық толқындарды]] эксперименталды түрде анықтағаны үшін 2017 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығына]] ие болды. [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] мүшесі (1973), Ресей ғылым академиясының шетелдік мүшесі (1999). [[Гравитация теориясы]], [[астрофизика]] және кванттық өлшеу теориясы саласындағы маман. Марқұм [[Стивен Хокинг|Стивен Хокингтің]] жақын досы және әріптесі. LIGO халықаралық гравитациялық толқындарды іздеу жобасының негізін қалаушылардың бірі. == Өмірбаян == 1965 жылы ол [[Принстон университеті|Принстон университетінде]] [[PhD-доктор|PhD дәрежесін]] алды. 1991 жылдан бастап ол [[Калифорния Технология Институты|Калифорния технологиялық институтында]] Фейнман профессоры, [[Америка өнер және ғылым академиясы|Америка өнер және ғылым академиясының]] мүшесі (1972) және [[НАСА|NASA]] ғылыми кеңесінің мүшесі болды. 2009 жылы ол зейнетке шықты, Калифорния технологиялық институтында құрметті Фейнман профессоры атағына ие болып, жалпы физика оқулығымен, танымал кітаптармен және фильмдермен жұмыс істеуге көңіл бөлді<ref>{{Cite web|url=http://www.its.caltech.edu/~kip/scripts/biosketch.html|title=Биографический очерк К. С. Торна на сайте Калтеха|accessdate=2010-03-03|archivedate=2013-09-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130911225109/http://www.its.caltech.edu/~kip/scripts/biosketch.html}}</ref>. 2016 жылдың 11 ақпанында ол гравитациялық толқындардың ашылуына арналған баспасөз мәслихатында LIGO ынтымақтастығын білдірген төрт физиктің бірі болды. [[Гравитация|Гравитация теориясы]] және жоғары энергиялы астрономия бойынша кітаптардың авторы және редакторы. 1973 жылы ол Джон Уилер және Чарльз Миснермен бірге [[жалпы салыстырмалылық теориясы]] бойынша қазіргі классикалық болып табылатын «Гравитация» оқулық-монография кітабын бірлесіп жазды. 1977 жылы Анной Житков бірге [[Кембридж университеті|Кембридж университетінің]] ғалымдары гипотетикалық жұлдыздық нысанның бар екенін ұсынды: өзегі [[Нейтрон жұлдыз|нейтрондық жұлдызы]] бар [[Алып қызыл жұлдыз|қызыл алып]] — Торн — Зитков нысаны деп аталады<ref name="tz77">{{Мақала|DOI=10.1086/155109|bibcode=1977ApJ...212..832T}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles>{{Мақала|DOI=10.1086/155109|bibcode=1977ApJ...212..832T}}</ref>. Мұндай нысанның алғашқы кандидаты, HV 2112 деп белгіленген, 2014 жылы ашылды. 1988 жылы ол бірлескен авторлармен ''Physical Review Letters'' журналында «Құрт тесіктері, уақыт машиналары және әлсіз энергия жағдайы» атты мақала жариялады, онда ол уақыт машинасының құрылысы қазіргі уақытта ғылыми қауымдастық қабылдаған теорияларға қайшы келмейтінін көрсетті. 1994 жылы ол оқырмандардың кең ауқымына арналған «Қара тесіктер және уақыт ауытқулары: Эйнштейннің батыл мұрасы» атты кітабын жарыққа шығарды, ол алты тілге аударылды. Торн 2014 жылы [[Кристофер Нолан]] режиссерлік еткен [[Интерстеллар (фильм)|«Интерстеллар»]] ғылыми-фантастикалық фильмінің идеясын (Линда Обстпен бірге) бірлесіп ойлап тапты. Сюжеттің негізі ретінде заманауи физикалық теорияларды қолданатын фильм идеясы оған 2000 жылдардың ортасында келген. Ол бастапқыда бұл идеямен [[Стивен Спилберг|Стивен Спилбергке]] жүгінген, ол фильмге қызығушылық танытып, сценарий жазуға Джонатан Ноланды шақырған. Спилбергтің ''Universal'' студиясымен қарым-қатынасы аяқталғаннан кейін, [[Кристофер Нолан]] фильмнің режиссері болды, ал Торн фильмнің ғылыми кеңесшісі және атқарушы продюсері болды.<ref>{{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/1719107/interstellar-trailer-christopher-nolan/|title=Christopher Nolan’s ‘Interstellar’ Trailer: Watch Now|author=Kevin P. Sullivan|date=2013-12-16|publisher=[[MTV]]|accessdate=2014-10-30|lang=en|archivedate=2015-08-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150802040025/http://www.mtv.com/news/1719107/interstellar-trailer-christopher-nolan/}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://trv-science.ru/2014/11/11/v-chernykh-dyrakh-i-mezhdu-zvezd/|title=В чёрных дырах и между звёзд…|publisher=«Троицкий вариант» онлайн|accessdate=2014-11-24|archivedate=2014-11-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141126140520/http://trv-science.ru/2014/11/11/v-chernykh-dyrakh-i-mezhdu-zvezd/}}</ref> == Ерекшеліктер == {{Div col|50em}} * 1983 — [[Силлиман дәрісі]] * 1992 — [[Рихтмир мемориалдық сыйлығы]] * 1996 — [[Карл Шварцшильд медалі]] * 1996 — [[Юлий Эдгар Лилиенфельд сыйлығы]] * 2009 — [[Альберт Эйнштейн медалі]] * 2010 — [[Нильс Бор медалі]] * 2016 — [[Фундаменталды физика сыйлығы]] * 2016 — [[Грубер сыйлығы]] * 2016 — [[Шао сыйлығы]] * 2016 — [[Кавли сыйлығы]] * 2016 — [[Томалла сыйлығы]] * 2016 — [[Оскар Клейн медалі]] * 2017 — [[Астурия ханшайымы сыйлығы]] * 2017 — [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (Жүлденің 1/4 бөлігі) * 2018 — {{iw|Lewis Thomas Prize}} Рокфеллер университеті * 2020 — [[Джеймс Мэдисон медалі]]{{Div col end}}[[Мәскеу мемлекеттік университеті|Ломоносов атындағы]] [[Мәскеу мемлекеттік университеті|Мәскеу мемлекеттік университетінің]] құрметті докторы (1981)<ref>{{Cite web|url=http://vivovoco.astronet.ru/VV/JOURNAL/VRAN/HOLE/HOLE.HTM|title=VIVOS VOCO: К. Торн, «Чёрные дыры и гравитационные волны»<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2016-04-24|archivedate=2017-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171220160909/http://vivovoco.astronet.ru/VV/JOURNAL/VRAN/HOLE/HOLE.HTM}}</ref>. 2001 жылы оған Глазго университетінің құрметті дәрежесі берілді<ref>{{Cite web|url=https://www.gla.ac.uk/news/archiveofnews/2017/october/headline_551878_en.html|title=University of Glasgow — University news — Archive of news — 2017 — October — UofG congratulates Nobel Prize Winners for gravitational wave research<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2019-02-11|archivedate=2019-02-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190212011058/https://www.gla.ac.uk/news/archiveofnews/2017/october/headline_551878_en.html}}</ref>. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://prola.aps.org/abstract/PRL/v61/i13/p1446_1?qid=1cbdc343a8f0a275&qseq=102&show=25 Michael S. Morris, Kip S. Thorne, and Ulvi Yurtsever. «Wormholes, Time Machines, and the Weak Energy Condition»]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{In lang|en}} [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:АҚШ сценарийшілері]] [[Санат:Ресей ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:АҚШ астрофизиктері]] [[Санат:АҚШ астрономдары]] [[Санат:АҚШ физиктері]] [[Санат:Аустриялық ханзада сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Принстон университеті түлектері]] [[Санат:Физиктер]] 6117ilcxgfiz1c6s1n3t00fkm3r87zp 0 779323 3590429 3586144 2026-04-23T12:15:25Z MuratbekErkebulan 162992 3590429 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> Шмелёв Лог — [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Өскемен]] қаласының бір ауданы. Красина ауылына жақын орналасқан. == Орналасуы == Қаланың солтүстік шетінде. Стрелка ауданы мен Красина ауылына жақын орналасады. Ауылда завот, автопаркткр орналасқан. Ауыл шетінде үлкен зират бар, ол жерде [[Абай Құнанбаев]]тың жақын досы [[Евгений Петрович Михаэлис]] жерленген.<ref>Шмелёв Лог маңайындағы зират</ref> {{Stub}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[ky:Шмелёв Лог]] rinncy95qehvezdqsy1pv1wbfh5ps5g 1 779532 3590647 3588165 2026-04-23T17:49:30Z Cupidyucky 161369 /* Сериалдың аты */ 3590647 wikitext text/x-wiki == Сериалдың аты == Сопранолар болуы керек емес пе? Орысша аударма Сопрано десе біз де сөйтуіміз керек емес шығар. Сопранолар жақсырақ болатын еді. qnxu5zg1x67r0k5obuv7c2pgcj91nmy 0 779541 3590659 3589446 2026-04-23T17:58:57Z Tuttiorchestra687 173049 3590659 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Маралжан Мырзақұлова |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = non_performing_personnel |Туған кездегі есімі = Маралжан Қазыбекқызы Мырзақұлова |Толық аты = |Туған күні = 20.07.1974 |Туған жері = {{туғанжері|Астана|Астанада}} |Қайтыс болған күні = 08.04.2025 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Астана|Астанада}} |Белсенділік жылдары = 2001–2025 |Мемлекет = {{Байрақ|Қазақстан}} |Мамандықтары = [[Дирижер]], домбырашы, оқытушы |Дауыс түрі = |Аспаптары = |Жанрлары = |Лақап аттары = |Ұжымдары = Қаллеки театрының халық аспаптар ансамбльі |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = [[Мәдениет саласының үздігі]] |Сайты = [https://kaztheatre.kz/priests/мырзақұлова-маралжан-қазбекқызы/ Қаллеки театрдың ресми сайты] |Commons = }} '''Маралжан Қазыбекқызы Мырзақұлова''' ([[20 шілде]] [[1974 жыл|1974]], [[Астана]] – [[8 сәуір]] [[2025 жыл|2025]], [[Астана]]) — қазақстандық [[Дирижер|дирижёр]], [[домбыра]]шы, [[Қазақ халық аспаптар оркестрі|қазақ халық аспаптар оркестрінің]] негізін қалаушысы, [[оқыту]]шы, халықаралық байқаулардың лауреаты, [[Мәдениет саласының үздігі]].<ref name=":0">{{Cite web|title=Мырзақұлова Маралжан Қазыбекқызы|url=https://kaztheatre.kz/collective/мырзакулова-маралжан-қазыбекқызы/|accessdate=20.04.2026}}</ref> == Білімі == 1982–1987 жылдары [[Астана]] қаласы әкімдігінің Роза Бағланова атындағы №2 Балалар музыка мектебінің МКҚК-нің түлегі. Атақты оқытушы, [[домбыра]]шы, «[[Балдәурен оркестрі|Балдәуре]]н<nowiki/>» оркестрінің жетекшісі [[Керейбаева Күляш Орынбекқызы]]ның төл шәкірті болған.<ref name=":1">{{Cite web|title=Мырзақұлова Маралжан Қазыбекқызы - Роза Бағланова атындағы №2 Балалар музыка мектебі|url=https://dmsh2.edu.kz/myrza%D2%9B%D2%B1lova-maralzhan-%D2%9Bazybek%D2%9Byzy/|accessdate=20.04.2026}}</ref> Күляш Орынбекқызы шәкіртіне тек [[Домбыра|домбыра аспабын]] ғана емес, сондай-ақ [[мандолина]], [[домра-прима]], [[шертер]], [[бас домбыра]], [[шаңқобыз]] сынды бірнеше [[Музыкалық аспаптар|музыкалық аспаптарда]] ойнауды үйретті.<ref name=":2">{{Cite web|title=Қаллеки театр ансамбльі|url=https://el.kz/alleke_teatry_ansamblmen_toly-ty_40687/|accessdate=20.04.2026}}</ref> 1992 жылы [[Ақмола|Ақмоладағы]] музыкалық училищеде (қазіргі Біржан сал атындағы музыкалық колледжі) домбырадан [[Айсұлу Бекмағанбетовада]] және дирижёрліктен [[Сазгер|композитор]] [[Мұхаметқали Тінәлин|Мұхаметқали Тінәлиннен]] білім алады.<ref name=":2" /> 1996 жылы [[Алматы]] қаласындағы Құрманғазы атындағы мемлекеттік консерваторияға «Домбыра» мамандығы бойынша профессор [[Біләл Ысқақовтың]] сыныбында және «Дирижёрлеу» кафедрасында дирижёр Анвар Ізбасарұлы Нүсіппаевтың сыныбында оқиды.<ref name=":0" /> 1999 жылы Қазақ ұлттық музыка академиясына (қазіргі [[Қазақ ұлттық өнер университеті|К.Байсейітова атындағы өнер университеті]], [[Қазақ ұлттық өнер университеті|ҚазҰӨУ]]-ға) ауысып, оны 2001 жылы бітірді. «Оркестр әртісі»; «Қазақ халық аспаптар оркестрінің дирижëрі»; «Концерттік орындаушы»; «Оқытушы» деген біліктілерді алды.<ref name=":0" /> == Мансабы және шығармашылық қызметі == * 2001 – 2025 жылдар аралығында [[Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры|Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ Ұлттық музыкалық драма театрының РМҚК]]-ның бас дирижëрі қызметін атқарды.<ref name=":0" /> * 2001 жылдың қыркүйек айынан бастап Астанадағы Қазақ ұлттық музыка академиясында композиция және оркестрлік дирижëрлеу кафедрасында аға оқытушы болып жұмыс істеді. Сонымен қатар колледждегі қазақ халық аспаптар оркестрінде жетекшілік етті.<ref name=":1" /> * 2021 жылдың 1 ақпанында Маралжан Мырзақұлова театрда халық аспаптар [[Ансамбль|ансамбльін]] ұйымдастырып, оның көркемдік жетекшісі және дирижëрі болды және аз уақыт ішінде ансамбль жоғары кәсіби ұжым ретінде қалыптасып, [[театр]] [[Актёр|актëрлерімен]] тығыз шығармашылық байланыс орнатты.<ref name=":0" /> * 2021 жылдың 2 маусымында Қаллеки театрының халық аспаптар ансамбльінің тұсаукесер концерті өтті.<ref name=":1" /> * 2022 жылы қазан айында Қазақстан Республикасы мәдениет және спорт министрлігі жарлығымен Маралжан Мырзақұловаға «[[Мәдениет саласының үздігі|Мәдениет саласын]]<nowiki/>[[Мәдениет саласының үздігі|ың үздігі]]<nowiki/>» төсбелгісі берілді. Маралжан Мырзақұлованың дирижëрлігімен театрда бірнеше ірі қойылымдар жүзеге асырылды, оның ішінде: * [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов|Ғабит Мүсіреповтің]] «[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу (пьеса)|Баян Сұлу – Қозы Көрп]]<nowiki/>[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу (пьеса)|еш]]<nowiki/>» музыкалық драмасы (қоюшы режиссер – [[Гүлназ Балпейісова]], [[Сазгер|композитор]] – [[Олег Синкин]]). 2023 жылы [[Қырғызстан|Қырғызстанның]] [[Бішкек]] астанасында өткен «ART – ORDO – 2023» халықаралық театр фестивальінде Гран-при жүлдесін жеңіп алды.<ref>{{Cite web|title=«Баян сұлу - Қозы көрпеш» спектаклі «АРТ ОРДО – 2023» халықаралық театр фестивалінен гран-при жүлдесімен оралды|url=https://adebiportal.kz/kz/news/view/baian-sulu-qozy-korpes-spektakli-art-ordo-2023-xalyqaralyq-teatr-festivalinen-gran-pri-zuldesimen-oraldy__24972|accessdate=20.04.2020}}</ref> * [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезовтің]] «[[Айман-Шолпан]]<nowiki/>» музыкалық комедиясының жаңа заманауи нұсқасы (қоюшы режиссері әрі композиторы – [[Олжас Жақыпбек]], [[Хореография|хореографы]] – [[Шырын Мұстафина]]).<ref>{{Cite web|title=Қаллеки театры «Айман-Шолпан» қойылымын жаңаша форматта ұсынады|url=https://madeniportal.kz/theatre/qalleki-teatry-aiman-solpan-qoiylymyn-zanasa-formatta-usynady1|accessdate=20.04.2026}}</ref> Сондай-ақ ансамбльдің сүйемелдеуімен «Үйлену» музыкалық комедиясы (режиссері – Нұрлан Жұманиязов, композиторы – Серікжан Әбдінұров)<ref>{{Cite web|title=Спектакль Үйлену|url=https://kaztheatre.kz/spektakl/үйлену/|accessdate=20.04.2026}}</ref>«Кеш» драмасы (режиссері – Болат Ұзақов)<ref>{{Cite web|title=Кеш спектакль|url=https://kaztheatre.kz/spektakl/кеш/|accessdate=20.04.2026}}</ref> және басқа да спектакльдер көрсетілді. Маралжан Мырзақұлова театрдың концерттік бағдарламаларын да жетекшілік етті. Олар «Әз Наурыз келгенде...»; «Күзгі сезім»; «Татулық – ел тірегі»; «Ғажапқа толы әуен» және т.б).<ref>{{Cite web|title=Көңілдің көктем әуені|url=https://admin.egemen.kz/article/360738-konhildinh-koktem-aueni|accessdate=20.04.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Концерт сезім|url=https://24.kz/ru/tv-projects/novosti-kultury/567871-kontsert-k-zgi-sezim-provjol-teatr-imeni-k-kuanyshbaeva-kultura|accessdate=20.04.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Татулық ел тірегі|url=https://ticketon.kz/event/tatulyk-el-tiregi|accessdate=20.04.2026}}</ref><ref name=":3" /> == Репертуары == Маралжан Мырзақұлованың дирижëрлігімен орындалған негізгі шығармалар қазақ халық музыкасы мен [[Күй|күйлерінен]], [[Классикалық музыка|классикалық]] және заманауи композиторлардың туындыларынан тұрады. Ансамбль және қазақ оркестрі репертуарында: [[Құрманғазы Сағырбайұлы|Құрманғазының]] күйлері («[[Балбырауын (күй)|Балбырауын]]<nowiki/>»; «[[Сарыарқа (Құрманғазының күйі)|Сарыарқа]]<nowiki/>»; «[[Адай күйі|Адай]]<nowiki/>»; «[[Серпер (күй)|Серпер]]<nowiki/>»; «Машина»; «Сарыкөл самар» және басқалары); [[Мұхаметқали Тінәлиннің]] «Тау ішінде»; Халық күйі «[[Ақсақ құлан]]<nowiki/>»; [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Нұрғиса Тілендиевтің]] «Махамбет»; «Сарыжайлау» әні, сөзі [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев|М.Мақатаевтікі]]; Мұрат Бердіғұловтың «Шахристан»; «Ақсауыт» күйлері; [[Абай Құнанбайұлы|Абай Құнанбайұлының]] әні «[[Көзімнің қарасы...|Көзімнің қарасы]]<nowiki/>»; Темірлан Шөкеновтың «Нұр Ақжелең»; Сахы Нұрболаттың «Асыл мұра»; «Өрлеу»; Ришар Гальяноның «Танго для Клода»; Андрей Петровтың «[[Берегись автомобиля]]<nowiki/>» [[Кино|киносынан]] [[вальс]]; Жорж Бизенің «Кармен» [[Опера (музыка)|операсынан]] прелюдиясы (увертюра) және т.б. Ансамбль және оркестр қазақ халық әндері мен күйлерін, әлемдік музыканың үздік туындыларын, сирек орындалатын шығармалар мен заманауи композицияларды орындады.<ref name=":3">{{Cite web|title=Ғажапқа толы әуен|url=https://rolld.ru/event/azhap-a-toly-uen|accessdate=20.04.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Қазақ театры коллектив|url=https://kaztheatre.kz/collective/халық-аспаптар-оркестрі/|accessdate=20.04.2026}}</ref> == Байқаулар және фестиваль == * 1999 жылы Құрманғазы атындағы қазақ мемлекеттік консерваториясының жастар симфониялық оркестрі дирижёрлері байқауының лауреаты (Алматы) * 2000 жылы "Домбыра" номинациясы бойынша "Шабыт" III Халықаралық шығармашыл жастар фестивальінің лауреаты (Астана) * 2001 ж. — Шамғон Қажығалиев атындағы І Республикалық дирижëрлер конкурсының лауреаты (Орал) * 2004 ж. — Нұрғиса Тілендиев атындағы I Республикалық дирижëрлер конкурсының лауреаты (Алматы) * 2008 ж. — Нұрғиса Тілендиев атындағы I Халықаралық дирижëрлер конкурсының лауреаты (Астана) * 2011 ж. — Боздақ Рзаханов атындағы І Республикалық дирижëрлер конкурсының лауреаты (Ақтау)<ref>{{Cite web|title=Московская филармония|url=https://meloman.ru/performer/maralzhan-myrzakulova/|accessdate=20.04.2026}}</ref> * 2016 жылы 29 маусымда "Москва встречает друзей" (Мәскеу достарды күтіп алады) дирижëр Владимир Спиваковтың Халықаралық қайырымдылық қорының 13-фестивальінде Ресейде "Коломенское" мұражай-қорығында "Ақ сиса" халық аспаптар ансамбльі орындауында Е.Нұрымбетовтың "Струны столетий" (Ғасырлар сазы) және Құрманғазы Сағырбайұлының күйі "Балбырауын" шығармалары шырқалды. Жетекшілері Маралжан Мырзақұлова және оның жұбайы дирижëр Ерлан Бейсембаев.<ref>{{Cite web|title=Коломенское фестиваль|url=https://spivakov.ru/wp-content/uploads/2015/12/29-%D0%BC%D0%B0%D1%8F-%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5.pdf|accessdate=20.04.2026}}</ref> == Қайтыс болуы == 2025 жылы 8 сәуірде 50 жасында дүниеден өтті.<ref>{{Cite web|title=Мәдениет саласының үздігі өмірден өтті|url=https://kaz.nur.kz/society/2234114-madeniet-salasynyng-uzdigi-qazaqstandyq-dirizher-omirden-otti/|accessdate=20.04.2026}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан дирижёрлері]] [[Санат:Қазақстан домбырашылары]] [[Санат:Қазақстан әйел дирижёрлері]] gwkta7pqcmwfuyz8uvbzkczt7dg48x4 3591035 3590659 2026-04-24T11:48:14Z Tuttiorchestra687 173049 3591035 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Маралжан Мырзақұлова |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = non_performing_personnel |Туған кездегі есімі = Маралжан Қазыбекқызы Мырзақұлова |Толық аты = |Туған күні = 20.07.1974 |Туған жері = {{туғанжері|Астана|Астанада}} |Қайтыс болған күні = 08.04.2025 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Астана|Астанада}} |Белсенділік жылдары = 2001–2025 |Мемлекет = {{Байрақ|Қазақстан}} |Мамандықтары = [[Дирижер]], домбырашы, оқытушы |Дауыс түрі = |Аспаптары = |Жанрлары = |Лақап аттары = |Ұжымдары = Қаллеки театрының халық аспаптар ансамбльі |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = [[Мәдениет саласының үздігі]] |Сайты = [https://kaztheatre.kz/priests/мырзақұлова-маралжан-қазбекқызы/ Қаллеки театрдың ресми сайты] |Commons = }} '''Маралжан Қазыбекқызы Мырзақұлова''' ([[20 шілде]] [[1974 жыл|1974]], [[Астана]] – [[8 сәуір]] [[2025 жыл|2025]], [[Астана]]) — қазақстандық [[Дирижер|дирижёр]], [[домбыра]]шы, [[Қазақ халық аспаптар оркестрі|қазақ халық аспаптар оркестрінің]] негізін қалаушысы, [[оқыту]]шы, халықаралық байқаулардың лауреаты, [[Мәдениет саласының үздігі]].<ref name=":0">{{Cite web|title=Мырзақұлова Маралжан Қазыбекқызы|url=https://kaztheatre.kz/collective/мырзакулова-маралжан-қазыбекқызы/|accessdate=20.04.2026}}</ref> == Білімі == 1982–1987 жылдары [[Астана]] қаласы әкімдігінің Роза Бағланова атындағы №2 Балалар музыка мектебінің МКҚК-нің түлегі. Атақты оқытушы, [[домбыра]]шы, «[[Балдәурен оркестрі|Балдәуре]]н<nowiki/>» оркестрінің жетекшісі [[Керейбаева Күляш Орынбекқызы]]ның төл шәкірті болған.<ref name=":1">{{Cite web|title=Мырзақұлова Маралжан Қазыбекқызы - Роза Бағланова атындағы №2 Балалар музыка мектебі|url=https://dmsh2.edu.kz/myrza%D2%9B%D2%B1lova-maralzhan-%D2%9Bazybek%D2%9Byzy/|accessdate=20.04.2026}}</ref> Күляш Орынбекқызы шәкіртіне тек [[Домбыра|домбыра аспабын]] ғана емес, сондай-ақ [[мандолина]], [[домра-прима]], [[шертер]], [[бас домбыра]], [[шаңқобыз]] сынды бірнеше [[Музыкалық аспаптар|музыкалық аспаптарда]] ойнауды үйретті.<ref name=":2">{{Cite web|title=Қаллеки театр ансамбльі|url=https://el.kz/alleke_teatry_ansamblmen_toly-ty_40687/|accessdate=20.04.2026}}</ref> 1992 жылы [[Ақмола|Ақмоладағы]] музыкалық училищеде (қазіргі Біржан сал атындағы музыкалық колледжі) домбырадан [[Айсұлу Бекмағанбетовада]] және дирижёрліктен [[Сазгер|композитор]] [[Мұхаметқали Тінәлин|Мұхаметқали Тінәлиннен]] білім алады.<ref name=":2" /> 1996 жылы [[Алматы]] қаласындағы Құрманғазы атындағы мемлекеттік консерваторияға «Домбыра» мамандығы бойынша профессор [[Біләл Ысқақовтың|Біләл Алпанұлы Ысқақовтың]] сыныбында және «Дирижёрлеу» кафедрасында дирижёр Анвар Ізбасарұлы Нүсіппаевтың сыныбында оқиды.<ref name=":0" /> 1999 жылы Қазақ ұлттық музыка академиясына (қазіргі [[Қазақ ұлттық өнер университеті|К.Байсейітова атындағы өнер университеті]], [[Қазақ ұлттық өнер университеті|ҚазҰӨУ]]-ға) ауысып, оны 2001 жылы бітірді. «Оркестр әртісі»; «Қазақ халық аспаптар оркестрінің дирижëрі»; «Концерттік орындаушы»; «Оқытушы» деген біліктілерді алды.<ref name=":0" /> == Мансабы және шығармашылық қызметі == * 2001 – 2025 жылдар аралығында [[Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры|Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ Ұлттық музыкалық драма театрының РМҚК]]-ның бас дирижëрі қызметін атқарды.<ref name=":0" /> * 2001 жылдың қыркүйек айынан бастап Астанадағы Қазақ ұлттық музыка академиясында композиция және оркестрлік дирижëрлеу кафедрасында аға оқытушы болып жұмыс істеді. Сонымен қатар колледждегі қазақ халық аспаптар оркестрінде жетекшілік етті.<ref name=":1" /> * 2021 жылдың 1 ақпанында Маралжан Мырзақұлова театрда халық аспаптар [[Ансамбль|ансамбльін]] ұйымдастырып, оның көркемдік жетекшісі және дирижëрі болды және аз уақыт ішінде ансамбль жоғары кәсіби ұжым ретінде қалыптасып, [[театр]] [[Актёр|актëрлерімен]] тығыз шығармашылық байланыс орнатты.<ref name=":0" /> * 2021 жылдың 2 маусымында Қаллеки театрының халық аспаптар ансамбльінің тұсаукесер концерті өтті.<ref name=":1" /> * 2022 жылы қазан айында Қазақстан Республикасы мәдениет және спорт министрлігі жарлығымен Маралжан Мырзақұловаға «[[Мәдениет саласының үздігі|Мәдениет саласын]]<nowiki/>[[Мәдениет саласының үздігі|ың үздігі]]<nowiki/>» төсбелгісі берілді. Маралжан Мырзақұлованың дирижëрлігімен театрда бірнеше ірі қойылымдар жүзеге асырылды, оның ішінде: * [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов|Ғабит Мүсіреповтің]] «[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу (пьеса)|Баян Сұлу – Қозы Көрп]]<nowiki/>[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу (пьеса)|еш]]<nowiki/>» музыкалық драмасы (қоюшы режиссер – [[Гүлназ Балпейісова]], [[Сазгер|композитор]] – [[Олег Синкин]]). 2023 жылы [[Қырғызстан|Қырғызстанның]] [[Бішкек]] астанасында өткен «ART – ORDO – 2023» халықаралық театр фестивальінде Гран-при жүлдесін жеңіп алды.<ref>{{Cite web|title=«Баян сұлу - Қозы көрпеш» спектаклі «АРТ ОРДО – 2023» халықаралық театр фестивалінен гран-при жүлдесімен оралды|url=https://adebiportal.kz/kz/news/view/baian-sulu-qozy-korpes-spektakli-art-ordo-2023-xalyqaralyq-teatr-festivalinen-gran-pri-zuldesimen-oraldy__24972|accessdate=20.04.2020}}</ref> * [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезовтің]] «[[Айман-Шолпан]]<nowiki/>» музыкалық комедиясының жаңа заманауи нұсқасы (қоюшы режиссері әрі композиторы – [[Олжас Жақыпбек]], [[Хореография|хореографы]] – [[Шырын Мұстафина]]).<ref>{{Cite web|title=Қаллеки театры «Айман-Шолпан» қойылымын жаңаша форматта ұсынады|url=https://madeniportal.kz/theatre/qalleki-teatry-aiman-solpan-qoiylymyn-zanasa-formatta-usynady1|accessdate=20.04.2026}}</ref> Сондай-ақ ансамбльдің сүйемелдеуімен «Үйлену» музыкалық комедиясы (режиссері – Нұрлан Жұманиязов, композиторы – Серікжан Әбдінұров)<ref>{{Cite web|title=Спектакль Үйлену|url=https://kaztheatre.kz/spektakl/үйлену/|accessdate=20.04.2026}}</ref>«Кеш» драмасы (режиссері – Болат Ұзақов)<ref>{{Cite web|title=Кеш спектакль|url=https://kaztheatre.kz/spektakl/кеш/|accessdate=20.04.2026}}</ref> және басқа да спектакльдер көрсетілді. Маралжан Мырзақұлова театрдың концерттік бағдарламаларын да жетекшілік етті. Олар «Әз Наурыз келгенде...»; «Күзгі сезім»; «Татулық – ел тірегі»; «Ғажапқа толы әуен» және т.б).<ref>{{Cite web|title=Көңілдің көктем әуені|url=https://admin.egemen.kz/article/360738-konhildinh-koktem-aueni|accessdate=20.04.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Концерт сезім|url=https://24.kz/ru/tv-projects/novosti-kultury/567871-kontsert-k-zgi-sezim-provjol-teatr-imeni-k-kuanyshbaeva-kultura|accessdate=20.04.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Татулық ел тірегі|url=https://ticketon.kz/event/tatulyk-el-tiregi|accessdate=20.04.2026}}</ref><ref name=":3" /> == Репертуары == Маралжан Мырзақұлованың дирижëрлігімен орындалған негізгі шығармалар қазақ халық музыкасы мен [[Күй|күйлерінен]], [[Классикалық музыка|классикалық]] және заманауи композиторлардың туындыларынан тұрады. Ансамбль және қазақ оркестрі репертуарында: [[Құрманғазы Сағырбайұлы|Құрманғазының]] күйлері («[[Балбырауын (күй)|Балбырауын]]<nowiki/>»; «[[Сарыарқа (Құрманғазының күйі)|Сарыарқа]]<nowiki/>»; «[[Адай күйі|Адай]]<nowiki/>»; «[[Серпер (күй)|Серпер]]<nowiki/>»; «Машина»; «Сарыкөл самар» және басқалары); [[Мұхаметқали Тінәлиннің]] «Тау ішінде»; Халық күйі «[[Ақсақ құлан]]<nowiki/>»; [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Нұрғиса Тілендиевтің]] «Махамбет»; «Сарыжайлау» әні, сөзі [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев|М.Мақатаевтікі]]; Мұрат Бердіғұловтың «Шахристан»; «Ақсауыт» күйлері; [[Абай Құнанбайұлы|Абай Құнанбайұлының]] әні «[[Көзімнің қарасы...|Көзімнің қарасы]]<nowiki/>»; Темірлан Шөкеновтың «Нұр Ақжелең»; Сахы Нұрболаттың «Асыл мұра»; «Өрлеу»; Ришар Гальяноның «Танго для Клода»; Андрей Петровтың «[[Берегись автомобиля]]<nowiki/>» [[Кино|киносынан]] [[вальс]]; Жорж Бизенің «Кармен» [[Опера (музыка)|операсынан]] прелюдиясы (увертюра) және т.б. Ансамбль және оркестр қазақ халық әндері мен күйлерін, әлемдік музыканың үздік туындыларын, сирек орындалатын шығармалар мен заманауи композицияларды орындады.<ref name=":3">{{Cite web|title=Ғажапқа толы әуен|url=https://rolld.ru/event/azhap-a-toly-uen|accessdate=20.04.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Қазақ театры коллектив|url=https://kaztheatre.kz/collective/халық-аспаптар-оркестрі/|accessdate=20.04.2026}}</ref> == Байқаулар және фестиваль == * 1999 жылы Құрманғазы атындағы қазақ мемлекеттік консерваториясының жастар симфониялық оркестрі дирижёрлері байқауының лауреаты (Алматы) * 2000 жылы "Домбыра" номинациясы бойынша "Шабыт" III Халықаралық шығармашыл жастар фестивальінің лауреаты (Астана) * 2001 ж. — Шамғон Қажығалиев атындағы І Республикалық дирижëрлер конкурсының лауреаты (Орал) * 2004 ж. — Нұрғиса Тілендиев атындағы I Республикалық дирижëрлер конкурсының лауреаты (Алматы) * 2008 ж. — Нұрғиса Тілендиев атындағы I Халықаралық дирижëрлер конкурсының лауреаты (Астана) * 2011 ж. — Боздақ Рзаханов атындағы І Республикалық дирижëрлер конкурсының лауреаты (Ақтау)<ref>{{Cite web|title=Московская филармония|url=https://meloman.ru/performer/maralzhan-myrzakulova/|accessdate=20.04.2026}}</ref> * 2016 жылы 29 маусымда "Москва встречает друзей" (Мәскеу достарды күтіп алады) дирижëр Владимир Спиваковтың Халықаралық қайырымдылық қорының 13-фестивальінде Ресейде "Коломенское" мұражай-қорығында "Ақ сиса" халық аспаптар ансамбльі орындауында Е.Нұрымбетовтың "Струны столетий" (Ғасырлар сазы) және Құрманғазы Сағырбайұлының күйі "Балбырауын" шығармалары шырқалды. Жетекшілері Маралжан Мырзақұлова және оның жұбайы дирижëр Ерлан Бейсембаев.<ref>{{Cite web|title=Коломенское фестиваль|url=https://spivakov.ru/wp-content/uploads/2015/12/29-%D0%BC%D0%B0%D1%8F-%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5.pdf|accessdate=20.04.2026}}</ref> == Қайтыс болуы == 2025 жылы 8 сәуірде 50 жасында дүниеден өтті.<ref>{{Cite web|title=Мәдениет саласының үздігі өмірден өтті|url=https://kaz.nur.kz/society/2234114-madeniet-salasynyng-uzdigi-qazaqstandyq-dirizher-omirden-otti/|accessdate=20.04.2026}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан дирижёрлері]] [[Санат:Қазақстан домбырашылары]] [[Санат:Қазақстан әйел дирижёрлері]] a5gyrp1agbxii9km9zg7rapbgfucqx2 0 779551 3591013 3587942 2026-04-24T10:31:55Z TalgatSnow 143530 3591013 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Аполлон 13 |Шынайы атауы = {{lang-en|Apollo 13}} |Суреті = |Сурет ені = |Жанры = [[Тарихи фильм|тарихи]] [[драма]] |Режиссёрі = [[Рон Ховард]] |Продюсері = [[Брайан Грейзер]] |Сценарист = Уильям Бройлес-кіші<br>Эл Райнерт |Актерлер = [[Том Хэнкс]]<br>[[Кевин Бэйкон]]<br>[[Билл Пэкстон]]<br>[[Гэри Синиз]]<br>[[Эд Харрис]] |Операторы = [[Дин Канди]] |Композиторы = Джеймс Хорнер |Қоюшы суретші = Мередит Босуэлл |Компания = Imagine Entertainment,<br>Universal Pictures |Бюджеті = 52 млн [[$]] |Түсім = 355 237 933 [[$]] |Мемлекет = {{USA}} |Тілі = [[ағылшын тілі]] |Ұзақтығы = 140 мин |Жыл = 1995 |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = 0112384 |Сурет атауы=}} '''«Аполлон 13»''' — 1995 жылы шыққан америкалық драма. Сценариі астронавт [[Джеймс Ловелл]] мен журналист [[Джеффри Клугер]] жазған «Lost Moon» кітабы негізінде жазылды. Онда Айға ұшырылған [[Аполлон 13]] атты миссиясының апатқа ұшырауы және экипаж бен [[Хьюстон]]дағы басқару орталығының аман қалу үшін күресі туралы баяндалады. Мол табысқа ие болған бұл фильм көрермендердің де, сыншылардың да көңілінен шықты. Ол 9 «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» номинациясына ілігіп, [[Үздік монтаж үшін Оскар сыйлығы|үздік монтаж]] және [[Үздік дыбыс үшін Оскар сыйлығы|үздік дыбыс]] үшін екі сыйлықты жеңіп алды. Сонымен қатар [[BAFTA]] сыйлығының үздік визуалды әсерлер және үздік суретші жұмысы номинацияларында жеңді. 2023 жылы «Аполлон 13» фильмі АҚШ [[Конгресс кітапханасы]]ның [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]не енгізілді.<ref>{{Cite web |last=Saperstein |first=Pat |date=2023-12-13 |title='Home Alone,' 'Terminator 2,' '12 Years a Slave' Among 25 Titles Joining National Film Registry |url=https://variety.com/2023/film/news/national-film-registry-2023-home-alone-terminator-12-years-a-slave-1235833815/ |access-date=2023-12-13 |website=[[Variety]] |archive-date=2023-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231213100020/https://variety.com/2023/film/news/national-film-registry-2023-home-alone-terminator-12-years-a-slave-1235833815/ |url-status=live }}</ref> == Рөлдерде == {{РөлдердеҮсті}} {{Рөлдерде|[[Том Хэнкс]]||[[Джеймс Ловелл|Джим Ловелл]]''|}} {{Рөлдерде|[[Кевин Бэйкон]]||[[Джон Суайгерт|Джек Суайгерт]]''|}} {{Рөлдерде|[[Билл Пэкстон]]||[[Фред Хейз]]''|}} {{Рөлдерде|[[Гэри Синиз]]||[[Томас Кеннет Маттингли|Кен Маттингли]]''|}} {{Рөлдерде|[[Эд Харрис]]||[[Джин Кранц]]''|}} {{Рөлдерде|[[Кэтлин Куинлан]]||Мэрилин Ловелл''|}} {{Рөлдерде|[[Трейси Рейнер]]||Мэри Хейз''|}} {{Рөлдерде|[[Дэвид Эндрюс]]||[[Чарльз Пит Конрад|Пит Конрад]]''|}} {{Рөлдерде|[[Кристиан Клименсон]]|дәрігер|Чак''|}} {{Рөлдерде|[[Джо Спано]]|[[НАСА]] директоры|Крис Крафт''|}} {{Рөлдерде|[[Рэнс Ховард]]|''уағызшы''||}} {{РөлдердеАсты}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Рон Ховард фильмдері]] [[Санат:1995 жылғы АҚШ фильмдері]] [[Санат:АҚШ драма-фильмдері]] [[Санат:АҚШ тарихи фильмдері]] [[Санат:Imagine Entertainment фильмдері]] [[Санат:Universal Pictures фильмдері]] [[Санат:Деректі прозаның экрандалуы]] [[Санат:Ғарышкерлер туралы фильмдер]] [[Санат:Ай туралы фильмдер]] s03ia1xzyiupz719iirkjsil7vbrqjm 0 779720 3590565 3589499 2026-04-23T14:14:17Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3590565 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Клаус Хассельман |Шынайы есімі = {{lang-de|Klaus Hasselmann}} |Суреті = Ferenc Krausz.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 25.10.1931 |Туған жері = {{Туғанжері|Гамбург|Гамбургте}}, [[Веймар Республикасы]] |Азаматтығы = {{Байрақ|Германия}} |Ғылыми аясы = [[климаттың өзгеруі]], [[климаттық модель]], [[жаһандық жылыну]], [[модельдеу]] және [[қоршаған орта факторы]] |Жұмыс орны = [[Гамбург университеті]]<br> [[Макс Планк қоғамы]]<br> [[Макс Планк метеорология институты]]<br> [[Германия климаттық есептеу орталығы]] | Альма-матер = [[Гёттинген университеті]]<br> [[Гамбург университеті]]<br> [[Макс Планк қоғамы]] |Ғылыми дәрежесі = [[Докторантура]] |Ғылыми жетекші = [[Вальтер Толлмиен]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{ГФР жұлдызы бар Құрмет орденімен Үлкен крест кавалері}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Нобельдік медаль|2021}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[2021 жыл ғылымда|2021]]) {{!}}} | Сайты = }} '''Клаус''' '''Хассельманн''' (''Klaus Hasselmann''; [[25 қазан]] [[1931 жыл|1931]], [[Гамбург]]) — неміс физик, океанолог, метеоролог, климатолог, статистик. Құрметті профессор, PhD (1957). Макс Планк метеорология институтының негізін қалаушы, құрметті директоры (1974—1999), сондай-ақ 1988—1999 жылдары German Climate Computing Centre алғашқы ғылыми директоры. Швеция Корольдік ғылым академиясының шетелдік мүшесі. 1991—2001 жылдар аралығындағы [[жаһандық жылыну]] саласындағы ең көп дәйексөз келтірілген екінші ғалым. [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] ([[2021 жыл|2021]]). == Өмірбаян == 1934 жылы оның отбасы Англияға қоныс аударып, 1949 жылы Гамбургке оралды. 1950 жылдан 1955 жылға дейін ол Гамбург университетінде физика және математиканы оқып, профессор Карл Вигардттың жетекшілігімен дипломдық диссертациясын аяқтады. Ондағы әріптестерінің арасында Вольфганг Кундт және Эвальд Рихтер болды, ал оның мұғалімдерінің бірі — Паскуаль Джордан болды. 1955 жылдан 1957 жылға дейін ол Геттинген университетінде және Макс Планк атындағы сұйықтық динамикасы институтында физика және сұйықтық динамикасын оқыды, онда 1957 жылы профессор Вальтер Толлминнің жетекшілігімен физика докторы дәрежесін алды. 1957—1961 жылдары ол профессор Карл Вигардттың ғылыми көмекшісі болды. 1961—64 жылдары — Лос-Анджелестегі Калифорния университетінде ассистент және доцент. Оны сол жерге Уолтер Мунк шақырды, ол онымен сол жылы, 1961 жылы танысты. 1963 жылы Клаус Хассельманн Гамбургке қоныстанды, 1964-66 жылдары Гамбург университетінде дәріс оқыды, ал 1966-75 жылдары профессор болды. 1974 жылы ол Макс Планк метеорология институтын құрды және 1999 жылға дейін директор қызметін атқарды. 1988 жылдан 1999 жылға дейін ол German Climate Computing Centre алғашқы ғылыми директоры болды<ref>{{Cite web|url=https://www.dkrz.de/about-en/aufgaben/dkrz-geschichte|title=History of DKRZ — DKRZ<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2019-10-24|archivedate=2019-10-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191024111309/https://www.dkrz.de/about-en/aufgaben/dkrz-geschichte}}</ref>. 1999 жылдан бастап ол European Climate Forum негізін қалаушы, қызметкер. Оның шәкірттерінің арасында океанограф Керн Кеньон бар. Еуропалық Академияның мүшесі (1988), Еуропа ғылым және өнер академиясы, Deutsche Meteorologische Gesellschaft , Gesellschaft für Angewandte Mathematik und Mechanik, Америка геофизикалық одағының мүшесі, Еуропалық геоғылыми одағының құрметті мүшесі, Royal Meteorological Society құрметті мүшесі (2014). 1957 жылы үйленді, үш баласы бар. ''Seventy Years of Exploration in Oceanography: A Prolonged Weekend Discussion with Walter Munk'' (''«Океанографияны зерттеудің жетпіс жылы: Уолтер Мункпен ұзаққа созылған демалыс күндеріндегі талқылау»,'' 2010) кітабының авторы. == Марапаттар мен құрметтер == * James B. Macelwane Medal (1964) * Sverdrup Gold Medal Award (1971) * Environment Prize (German Environment Foundation) (1998) * Шығыс Англия университетінің құрметті докторы (2000) * Vilhelm Bjerknes Medal (2002)<ref>{{Cite web|url=https://www.egu.eu/awards-medals/vilhelm-bjerknes/2002/klaus-hasselmann/|title=EGU - Awards & medals - Vilhelm Bjerknes Medal 2002 - Klaus Hasselmann<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2019-10-24|archivedate=2019-10-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191024111308/https://www.egu.eu/awards-medals/vilhelm-bjerknes/2002/klaus-hasselmann/}}</ref> * Испаниялық University of Alcalá алтын медалі (2005) * IMSC award (2007)<ref>{{Cite web|url=http://imsc.pacificclimate.org/awards_hasselmann.shtml|title=Hasselmann<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2019-10-24|archivedate=2019-10-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191024111308/http://imsc.pacificclimate.org/awards_hasselmann.shtml}}</ref> * BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Award (2009) * [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (2021) «жер климатын физикалық модельдеу және вариациялардың сандық талдауы және жаһандық жылынудың сенімді болжамы» үшін<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F-%D0%BF%D0%BE-%D1%84%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%83%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B0-%D0%B7%D0%B0-%D0%BC%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0/a-59407480|title=Нобелевская премия по физике присуждена за моделирование земного климата|accessdate=2021-10-05|archivedate=2021-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211005172849/https://www.dw.com/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F-%D0%BF%D0%BE-%D1%84%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%83%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B0-%D0%B7%D0%B0-%D0%BC%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0/a-59407480}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * https://www.mpimet.mpg.de/en/staff/externalmembers/klaus-hasselmann/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211014154444/https://mpimet.mpg.de/en/staff/externalmembers/klaus-hasselmann |date=2021-10-14 }} * [https://www.ae-info.org/ae/User/Hasselmann_Klaus Еуропалық академия] * https://www.aip.org/history-programs/niels-bohr-library/oral-histories/33645 * https://globalclimateforum.org/portfolio-item/hasselmann/ * [http://www.mpimet.mpg.de/en/communication/news/single-news/news/scientific-symposium-to-honour-mpi-ms-founding-director-klaus-hasselmann/?tx_news_pi1%5Bcontroller%5D=News&tx_news_pi1%5Baction%5D=detail&cHash=b285945f0a4d531abc500d2bbf001b7a MPI-M негізін қалаушы директоры Клаус Хассельманнды еске алуға арналған ғылыми симпозиум]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (11.11.2011) * [http://kvant.mccme.ru/pdf/2021/2021-11-12.pdf Жер атмосферасы және қазіргі заманғы энергия] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Швед корольдік ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Германия математиктері]] [[Санат:Алфавит бойынша математиктер]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:Германия физиктері]] gqpafhqm6emfnzqdfubcma370r6mjt4 0 779773 3590674 3589635 2026-04-23T18:19:58Z Kasymov 10777 3590674 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} [[Сурет:"Бір Ауыл" үстел ойыны.jpg|нобай|"Бір Ауыл" үстел ойыны]] '''«Бір Ауыл»''' — қазақстандық әлеуметтік-психологиялық үстел ойыны. Ойын қазақ халқының мәдени болмысы, фольклорлық және әлеуметтік архетиптеріне негізделген. Негізгі тақырыбы — бір ауыл ішінде адамдардың өзара қарым-қатынасы, сенім мен күдік, ортақ шешім қабылдау және жеке мүдделердің қақтығысы. Ойын '''ерекше рөлдер жүйесі''' мен қосымша '''«Датым Бар»''' оқиға карталары арқылы ерекшеленеді. == Жалпы мәлімет == * '''Жанры:''' әлеуметтік-психологиялық ойын * '''Ойыншылар саны:''' 8-20 адам * '''Жас ерекшелігі:''' 12+ * '''Ойын ұзақтығы:''' шамамен 30-40 минут * '''Жүргізуші:''' Жырау * '''Негізгі тіл:''' қазақ тілі * '''Ерекшелігі:''' қазақ халқының мәдени архетиптері, түн/күн фазалары, «Датым Бар» карталары [[Сурет:"Бір Ауыл" ойынының презентациясы.jpg|нобай|AKTOWN командасы "Бір Ауыл" ойынының офлайн презентациясында]] == Тарихы және әзірленуі == '''Бір Ауыл''' ойыны AKTOWN шығармашылық бірлестігі тарапынан әзірленіп, Қазақстан Республикасының '''Ақтау қаласында''' пайда болған. Ойынның алғашқы ресми таныстырылымы '''2025 жылы 6 ақпанда''' өтті. Таныстырылым барысында ойын механикасы, рөлдер жүйесі және мәдени тұжырымдамасы көпшілікке ұсынылды. Жоба мәдени бастама ретінде жасалып, қазақ тіліндегі заманауи үстел ойындарын дамытуға бағытталған. == Ойынның мақсаты == Ойынның негізгі мақсаты — ауыл ішіндегі жасырын қауіптерді анықтау немесе керісінше, оларды жасырын түрде басымдыққа жеткізу. Әр рөлдің өзіне тән міндеттері мен жеңіс шарттары бар, сол себепті ойын тек командалық емес, '''жеке сценарийлермен де''' аяқталуы мүмкін. Қара халық пен қорғаушылардың мақсаты – ауылды сатқындардан тазарту. Сатқындардың мақсаты – ауылды өз қолдарына алу. Ерекше кейіпкерлердің мақсаты – жеке ниеттерін жүзеге асыру. == Құрамы == [[Сурет:"Бір Ауыл" ойынының кейіпкерлері.jpg|нобай|"Бір Ауыл" ойынының кейіпкерлері]] === Рөлдер карталары === Ойынның негізгі колодасында '''10 рөл картасы''' бар. Әр партияда Жырау ойыншылар санына қарай карталардың бір бөлігін ғана пайдаланады. '''Рөлдер құрамы:''' * '''[[Албасты]]''' – 3-айналымнан бастап, кейін әр 2 айналым сайын бір ойыншының үстіне түсіп, қорқытып бастырады. Нәтижесінде құрбан болған ойыншы 1 күн бойы сөйлей алмайды, бірақ талқылау барысында ымдап, дауыс бере алады; * '''[[Жезтырнақ]]''' – Әр 3 айналым сайын бір ойыншыны өлтіреді. Дос-дұшпан деп ажыратпайды; * '''Бас Сатқын''' – Сатқындардың басшысы, шешім қабылдаушы; * '''Сатқын''' – Түнде ауылға қарсы әрекет етіп, біртіндеп ауыл тұрғындарын өлтіреді; * '''Батыр''' – Түнде бір адамды тексере алады. Егер тексерген адамы сатқын болса, келесі түні оның жанын алады. Егер қателессе, өз өмірін қатерге тігеді; * '''Бақсы''' –Түнде бір адамды қорғап, қауіп-қатерден сақтайды. Егер Жезтырнақ таңдаған адамды қорғап қалса, ол аман қалады; * '''Баян Сұлу''' – 3-раундқа дейін сүйіктісін таңдайды. Егер сүйіктісі өлсе немесе ауылдан қуылса, оның орнына өзі құрбан болады. Ал өз сүйіктісіне күмәнданып, ауылдан қууға дауыс берсе, тірі қалады; * '''[[Алдаркөсе]]''' – Айлакер. Кез-келген рөлді иеленіп, барлығын шатастыра алады. Егер күндізгі кеңесте барлық қатысушылар (бірде-бірі қалмай) Алдаркөсеге қарсы дауыс берсе және Алдаркөсе осылайша ойыннан шықса, ол жеңіске жетеді; * '''Көшпенді''' – Ауылға 3 түнге келген қонақ. Қара халықпен бірге сатқындарды табуға көмектеседі; * '''Қара Халық''' – Қарапайым ауыл тұрғындары. Түнде ұйықтайды да, күндіз талқылап,  дауыс береді. [[Сурет:"Датым Бар" карталары.jpg|нобай|"Датым Бар" карталары]] === «Датым Бар» карталары === '''«Датым Бар»''' — ойынға қосымша енгізілген, оқиғалар желісіне '''тағдырдың араласуын''' сипаттайтын оқиға карталарының жеке колодасы. Бұл карталар ойын барысында сыртқы фактор ретінде әсер етеді және белгілі бір айналымда немесе шартта іске қосылады. Карталар: * талқылауға шектеу қоюы мүмкін; * дауыс беру тәртібін өзгертуі мүмкін; * түнгі әрекеттерге әсер етуі мүмкін; * мәдени-әлеуметтік немесе символдық оқиғаларды бейнелейді. '''Мысалдары:''' * '''“Хан Бұйрығы” –''' Сізге Абылай Ханнан елші келді. Сізге міндетті түрде Түркістан қаласына келу керек. Жолға дайындалыңыз, сіз бүгінгі кеңеске қатыспайсыз (кеңеске араласпайсыз, дауыс бере алмайсыз). * '''“Ақиқат орнасын” –''' Ауылды тексеру үшін жіберген хан жасағы ертең ауылға келеді. Ертеңгі күні сен өзіңнің кім екеніңді ашуың керек. * '''“Түнгі күзет” –''' Бүгінгі түні сен батырдың орнына күзетке шығып, ауылдың бір тұрғынын тексере аласың. * '''“Айтыскер” –''' Бүгінгі күні сен кез келген адамды таңдап айтыса аласың. Кеңесте сізден басқа ешкім сөз таластыра алмайды, дауыс бергенде тек сіз айтқан ақпаратқа жүгініп дауыс бере алады. Егер ойында 10 қатысушыға дейін болса, әр күн сайын, ал 10 қатысушыдан көп болса, әр жұп айналым сайын, яғни 2,4,6-шы түн өткеннен кейін бірінші “Датым бар” деп айтқан адам ортадан бір картаны алып, дауыстап оқиды. Бұл карталар кейде халыққа, кейде Сатқындарға көмектесіп, ойынға хаос қосады. Шынайы өмірде тағдыр адамның жоспарын сынағандай, “Датым Бар” карталары ойын бағытын күрт өзгертіп, бәрін бақылауда ұстап отырмыз деп ойлайтын ойыншылар үшін сынақ ретінде келеді. Тағдыр контекстінде бұл колода әділдік пен әділетсіздіктің, үміт пен үрейдің, мүмкіндік пен шектеудің символы. == Ойын барысы == === Дайындық кезеңі === # Жүргізуші (Жырау) таңдалады # Рөлдер карталары араластырылып, әр ойыншыға бір-бірден жабық түрде таратылады # Жырау ережелерді түсіндіреді # Ойыншылар кезекпен өздерін таныстырады ---- === Фазалар === ==== Түн (Түн) ==== * Барлық ойыншылар көзін жұмады * Жырау белгілі бір рөлдерді кезекпен оятады * Әр рөл өз әрекетін орындайды ==== Күн (Күн) ==== * Барлығы көзін ашады * Жырау түнгі оқиғалардың нәтижесін хабарлайды * Ойыншылар арасында ашық талқылау басталады * Ойыншылар өз рөлін ашуы немесе жасыруы мүмкін ==== Дауыс беру ==== * Әр ойыншы бір күдіктіні көрсетеді * Көп дауыс жинаған ойыншы ойыннан шығарылады == Жеңіс шарттары == Ойын бірнеше сценарий бойынша аяқталуы мүмкін: * '''Ауылдың жеңісі:''' барлық сатқын рөлдер жойылса * '''Сатқындардың жеңісі:''' сатқындар саны немесе ықпалы бойынша басымдыққа жетсе * '''Жеке жеңістер:''' кейбір ерекше рөлдер өз жеке шартын орындаса Бұл жүйе ойынды сызықтық емес және болжап болмайтын етеді. 6cwbvr2gckdsy87wn6yjy9zadwzgi8w 0 779780 3590634 3589688 2026-04-23T17:34:14Z Kasymov 10777 ешқандай тілге сілтенбеген 3590634 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі=Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысы (уақытша) |шынайы атауы={{lang|en|Acting Secretary-General of the United Nations}} |эмблема=Emblem of the United Nations.svg |эмблеманың аты=БҰҰ эмблемасы |қазіргі=[[Глэдвин Джебб]] |басшылық етеді=БҰҰ Секретариаты |біріншісі=[[Глэдвин Джебб]] |пайда болды=1945 }} '''Глэдвин Джебб''' ({{lang|en|Gladwyn Jebb}}) — британ дипломаты, Біріккен Ұлттар Ұйымының алғашқы уақытша Бас хатшысы (1945–1946). == Өмірбаяны == Глэдвин Джебб ХХ ғасырдың басында Ұлыбританияның саяси элитасына жататын отбасында дүниеге келген. Әкесі жағынан атасы әскери инженер болған және 1812–1815 жылдардағы ағылшын-американ соғысына қатысқан. Анасы жағынан ол Ұлыбританияның пэры — виконт Мелвиллдің туысы болған. Джебб беделді [[Итон колледжі]] мен [[Оксфорд университеті]]нде білім алып, тарих мамандығы бойынша оқыды. 1924 жылдан бастап дипломатиялық қызметте болды. Алғашқы қызметтері Иранда (Каджарлар және Пехлевилер кезеңі), кейін Италияда (Бенито Муссолини тұсында) өтті. Кейін Вестминстерде Ұлыбританияның дипломатиялық қызметінің басшысының жеке хатшысы қызметін атқарды. == Қызметі == Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Джебб Ұлыбританияның арнайы қызметі — Арнайы операциялар басқармасында (SOE) жұмыс істеді. Кейін азаматтық қызметке қайта оралып, Форин-офисте, Қазынашылықта және Экономикалық соғыс министрлігінде түрлі лауазымдар атқарды. Ол [[Тегеран конференциясы|Тегеран]], [[Ялта конференциясы|Ялта]] және [[Потсдам конференциясы|Потсдам]] конференцияларына қатысқан. == БҰҰ-дағы қызметі == * Глэдвин Джебб Біріккен Ұлттар Ұйымын құруға қатысқан тұлғалардың бірі болды. * 1945 жылғы қазаннан 1946 жылғы ақпанға дейін БҰҰ-ның уақытша Бас хатшысы қызметін атқарды. * БҰҰ-ны жоспарлау кезеңінен нақты жұмыс істеу кезеңіне көшіру * Дайындық комиссиясын басқару * Алғашқы институционалдық құрылымды қалыптастыру === Негізгі оқиғалар === * БҰҰ-ның құрылу кезеңі (1945) * Бас Ассамблеяның алғашқы сессиясына дайындық (1946) * Ұйымның әкімшілік негізін қалыптастыру == Кейінгі қызметі == * Ұлыбританияның БҰҰ жанындағы өкілі болды Франциядағы елші қызметін атқарды * Ол рыцарь атағын алып, кейін барон титулына ие болды және Ұлыбританияның [[Лордтар палатасы]]нда өмірінің соңына дейін қызмет етті. == Қызықты дерек == Глэдвин Джебб — БҰҰ Бас хатшысы қызметін атқарған Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты мүшесі елінен шыққан жалғыз тұлға. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшылары]] an2i5j44c3x1oqlrlrc6pg60cjhsp8n 0 779781 3590635 3589744 2026-04-23T17:34:32Z Kasymov 10777 ешқандай тілге сілтенбеген 3590635 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} {{Мемлекеттік қайраткер | түс = халықаралық | Қазақша есімі = Трюгве Ли | Шынайы есімі = {{lang-no|Trygve Halvdan Lie}} | Суреті = Trygve Lie.jpg | Титулы = [[Біріккен Ұлттар Ұйымының бас хатшысы|БҰҰ Бас хатшысы]] | Ту = Flag of the United Nations.svg | Ту2 = UN emblem blue.svg | Реті = 1 | Басқара бастады = [[1946 жыл]] | Басқаруын аяқтады = [[1952 жыл]] | Ізашары = [[Глэдвин Джебб]] (уақытша) | Ізбасары = [[Даг Хаммаршёльд]] | Туған күні = 16.7.1896 | Туған жері = [[Норвегия]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Партиясы = Норвегия жұмысшы партиясы | Білімі = [[Осло университеті]] }} ‘’‘Трюгве Ли’’’ ({{lang-no|Trygve Lie}}) — норвег саясаткері және дипломаты, Біріккен Ұлттар Ұйымының тұңғыш Бас хатшысы (1946–1952) * == Өмірбаяны == Трюгве Ли әкесіз өскен. 1919 жылы Осло университетінің заң факультетін тәмамдағаннан кейін саясат жолын таңдады. 1911 жылы Норвегия жұмысшы партиясына қосылып, оның белсенді мүшелерінің біріне айналды. 1921 жылы партия делегациясының хатшысы ретінде Мәскеуге барып, Владимир Ленинмен кездескен, сондай-ақ Лев Троцкиймен танысқан. 1935 жылы Троцкийге Норвегиядан саяси баспана беруге уәде еткен, алайда халықаралық қысым нәтижесінде ол интернирленіп, кейін Мексикаға жіберілген. 1940 жылы нацистік басқыншылық кезінде Норвегияның жабдықтау министрі ретінде 25 мың теңізшіні елге қайтармау туралы шешім қабылдады. Нәтижесінде жалпы сыйымдылығы 3,5 млн тонна болатын флот Германияның бақылауына түспей, одақтастарға пайдалануға берілді. Бұл шешім оның беделін арттырып, Лондонда жұмыс істеген Норвегия үкіметінде сыртқы істер министрі қызметіне жол ашты (1946 жылға дейін). == БҰҰ-дағы қызметі == Соғыстан кейін Сан-Франциско конференциясында Норвегия делегациясын басқарды, онда БҰҰ құрылды. Бас хатшыны таңдау кезінде АҚШ пен Ұлыбритания канадалық Лестер Пирсонды, ал КСРО югослав Станое Симичті қолдады. Нәтижесінде компромисс ретінде Трюгве Ли ұсынылып, Қауіпсіздік Кеңесінің ұсынысымен Бас Ассамблея оны Бас хатшы етіп сайлады. === Негізгі оқиғалар === БҰҰ-ның институционалдық қалыптасуы Қырғи қабақ соғыстың басталуы Корея соғысы == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшылары]] 7jlb608fb5aq2sjl58ko7enslab5rx9 0 779782 3590636 3589690 2026-04-23T17:34:46Z Kasymov 10777 ешқандай тілге сілтенбеген 3590636 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} {{Мемлекеттік қайраткер | түс = халықаралық | Қазақша есімі = Курт Вальдхайм | Шынайы есімі = {{lang-de|Kurt Josef Waldheim}} | Суреті = Kurt Waldheim.jpg | Титулы = [[Біріккен Ұлттар Ұйымының бас хатшысы|БҰҰ Бас хатшысы]] | Ту = Flag of the United Nations.svg | Ту2 = UN emblem blue.svg | Реті = 4 | Басқара бастады = [[1972 жыл]] | Басқаруын аяқтады = [[1981 жыл]] | Ізашары = [[У Тан]] | Ізбасары = [[Хавьер Перес де Куэльяр]] | Туған жері = [[Австрия]] | Партиясы = Австрия халық партиясы | Білімі = [[Вена университеті]] }} ‘’‘Курт Вальдхайм’’’ ({{lang-de|Kurt Waldheim}}) — австриялық дипломат және саясаткер, Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысы (1972–1981). == Өмірбаяны == Курт Йозеф Вальдхайм Вена маңындағы Санкт-Андре-Вёдерн қаласында дүниеге келген. Алғашында медицинаға қызыққанымен, кейін заң және дипломатия саласын таңдады. Оның отбасы аншлюсқа қарсы болған, әкесі гестапо тарапынан қамауға алынған. 1941 жылы әскерге шақырылып, Югославия мен Грекияда қызмет етті. 1945 жылы британ әскеріне тұтқынға түсті. Соғыстан кейін Вена университетін тәмамдап, дипломатиялық қызметке кірісті. Париждегі елшілікте жұмыс істеп, 1956 жылы Канадаға елші болып тағайындалды. 1964 жылы Австрияның БҰҰ жанындағы тұрақты өкілі болды. 1968 жылы сыртқы істер министрі қызметін атқарды. 1970 жылы үкіметтен кеткенімен, қайтадан БҰҰ жанындағы өкіл қызметіне оралды. 1971 жылы Австрия президенттігіне үміткер болып, бірақ сайлауда жеңіліс тапты. == БҰҰ-дағы қызметі == 1972 жылы БҰҰ Бас хатшысы болып сайланды. Оның кандидатурасы бастапқыда Қытай тарапынан ветоға ұшырағанымен, кейін қолдау тауып, қызметке кірісті. === Негізгі оқиғалар === * Қоршаған орта жөніндегі Стокгольм конференциясы (1972) * «Вояджер» ғарыш аппараттарының алтын пластинкаларына үндеу (1977) * КХДР-ға сапар — алғашқы БҰҰ Бас хатшысы ретінде (1979) * Ирандағы америкалық тұтқындар дағдарысы бойынша келіссөздер (1979–1981) * Камбоджаға көмек көрсету акцияларын ұйымдастыру === Институционалдық даму === * UNCTAD үшінші сессиясы (1974) * БҰҰ Азық-түлік кеңесінің құрылуы (1974) * Әйелдер құқығы жөніндегі конференция (1975) == Қызметтен кетуі == Үшінші мерзімге үміткер болғанымен, Қытай оның кандидатурасына вето қойды. Ұзақ келіссөздерден кейін ол кандидатурасын қайтарып алды. == Кейінгі қызметі == Кейін Австрия президенті қызметіне сайланды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшылары]] qzjr3my8o34q8hvozp7i56gj4bhqvv9 0 779783 3590637 3589691 2026-04-23T17:34:58Z Kasymov 10777 ешқандай тілге сілтенбеген 3590637 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} {{Мемлекеттік қайраткер | түс = халықаралық | Қазақша есімі = Хавьер Перес де Куэльяр | Шынайы есімі = {{lang-es|Javier Pérez de Cuéllar}} | Суреті = Javier Pérez de Cuéllar.jpg | Титулы = [[Біріккен Ұлттар Ұйымының бас хатшысы|БҰҰ Бас хатшысы]] | Ту = Flag of the United Nations.svg | Ту2 = UN emblem blue.svg | Реті = 5 | Басқара бастады = [[1982 жыл]] | Басқаруын аяқтады = [[1991 жыл]] | Ізашары = [[Курт Вальдхайм]] | Ізбасары = [[Бутрос Бутрос-Гали]] | Туған күні = 19.1.1920 | Туған жері = [[Лима]], [[Перу]] | Партиясы = | Білімі = [[Папа католик университеті (Перу)|Лима католик университеті]] }} ‘’‘Хавьер Перес де Куэльяр’’’ ({{lang-es|Javier Pérez de Cuéllar}}) — перулік дипломат, Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысы (1982–1991). == Өмірбаяны == 1920 жылы қаңтарда Лимада дүниеге келген. Перудің білімді, бірақ дәулеті орташа отбасынан шыққан. Француз тілін бала кезінде гувернанттан үйренген. Рим-католик мектебінде оқып, кейін Лима католик университетінде заңгерлік білім алған. 1940 жылы Перу Сыртқы істер министрлігінде қызметін бастап, 1944 жылы дипломатиялық қызметке өтті. Келесі онжылдықтарда Ұлыбритания, Боливия және Бразилиядағы миссияларда жұмыс істеді. Швейцария мен Кеңес Одағындағы елшіліктерді басқарды, 1969–1971 жылдары КСРО-дағы Перудің алғашқы елшісі болды. 1971–1975 жылдары Перуді БҰҰ-да таныстырды, 1973–1974 жылдары Қауіпсіздік Кеңесінің мүшесі болды және 1974 жылғы Кипр дағдарысы кезінде оның отырыстарына төрағалық етті. 1975 жылы Бас хатшы Курт Вальдхайм оны Кипр бойынша арнайы өкілі етіп тағайындады. Кейін арнайы саяси мәселелер жөніндегі Бас хатшының орынбасары қызметін атқарды. 1981 жылы Ауғанстан мәселесі бойынша Бас хатшының жеке өкілі болды. Сол жылы Перу СІМ-іне оралғанымен, БҰҰ атынан делдалдық қызметін жалғастырды. Оның кандидатурасы АҚШ пен КСРО үшін қолайлы компромисс ретінде ұсынылып, Бас хатшы болып сайланды. == БҰҰ-дағы қызметі == Перес де Куэльяр БҰҰ Бас хатшысы ретінде дипломатиялық делдалдыққа ерекше көңіл бөлді. Ол бюрократиялық жүктеменің ұйым жұмысына кедергі келтіретінін атап өткен. === Негізгі оқиғалар === * Фолкленд (Мальвин) дағдарысы (1982) * Аргентина мен Ұлыбритания арасындағы соғыс кезінде БҰҰ аясында келіссөздер ұйымдастыруға тырысты. Қақтығыс Ұлыбританияның жеңісімен аяқталғанымен, дипломатиялық арналар сақталды. * Иран–Ирак соғысы (1980–1988) * 1984 жылдан бастап бейбіт реттеу миссиясын басқарды. 1987 жылғы келіссөздер нәтижесінде БҰҰ ҚК-нің 598-қарары қабылданып, бітімге жол ашылды. * Ауғанстан мәселесі * Оның қатысуымен 1988 жылы Женева келісімдері жасалып, кеңес әскерін шығаруға негіз қаланды. * Орталық Америка (Сальвадор, Никарагуа) * Сальвадордағы ONUSAL миссиясы — адам құқықтарын бақылау мен бітімді қадағалауға арналған алғашқы кешенді операциялардың бірі болды. Никарагуада Esquipulas II жоспарын жүзеге асыруға ықпал етті. * Намибия және апартеидтің аяқталуы * 1990 жылы Намибия тәуелсіздігіне қол жеткізу процесін қолдады. UNTAG миссиясын үйлестірді. Бұл Оңтүстік Африкадағы апартеидтің жойылуына ықпал еткен маңызды қадамдардың бірі болды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшылары]] jgus4knd11ziejp0i9savs3pev70bm9 0 779784 3590638 3589693 2026-04-23T17:35:11Z Kasymov 10777 ешқандай тілге сілтенбеген 3590638 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} {{Мемлекеттік қайраткер | түс = халықаралық | Қазақша есімі = Бутрос Бутрос-Гали | Шынайы есімі = {{lang-ar|بطرس بطرس غالي}} | Суреті = Boutros Boutros-Ghali.jpg | Титулы = [[Біріккен Ұлттар Ұйымының бас хатшысы|БҰҰ Бас хатшысы]] | Ту = Flag of the United Nations.svg | Ту2 = UN emblem blue.svg | Реті = 6 | Басқара бастады = [[1 қаңтар]] [[1992 жыл]] | Басқаруын аяқтады = [[1996 жыл]] | Ізашары = [[Хавьер Перес де Куэльяр]] | Ізбасары = [[Кофи Аннан]] | Туған күні = 14.11.1922 | Туған жері = [[Каир]], [[Египет]] | Партиясы = | Білімі = [[Париж университеті]] }} ‘’‘Бутрос Бутрос-Гали’’’ ({{lang-ar|Boutros Boutros-Ghali}}) — мысырлық дипломат, Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысы (1992–1996). == Өмірбаяны == 1922 жылы қарашада Каирде копт отбасында дүниеге келген. Отбасы Египет саяси элитасына жақын болған: атасы премьер-министр, әкесі қаржы министрі қызметін атқарған. Париж университетінде халықаралық құқық бойынша докторлық дәрежесін алған. Каир университетінде ұзақ жылдар бойы халықаралық құқықтан сабақ беріп, Франция, Нидерланд және АҚШ-та ғылыми және дипломатиялық қызметті қатар жүргізді. «Аль-Ахрам» газетінде зерттеу орталығын құруға қатысып, «Ас-Сиясса ад-Даулия» журналын редакциялаған. 1970-жылдары саясатқа келіп, Египеттің сыртқы істер министрі ретінде 1978 жылғы Кэмп-Дэвид келісімдерін дайындауға қатысты. Бұл келісімдер Египет пен Израиль арасындағы қатынастарды қалыпқа келтіруге және Синай түбегін қайтаруға ықпал етті. 1980-жылдары Египетті БҰҰ-да, Африка бірлігі ұйымында және Қосылмау қозғалысында таныстырды. Халықаралық аренада тәжірибелі дипломат ретінде танылды. == БҰҰ-дағы қызметі == 1992 жылғы 1 қаңтарда БҰҰ-ның алтыншы Бас хатшысы қызметіне кірісті. Оның қызмет кезеңі Қырғи қабақ соғыстан кейінгі өтпелі кезеңге сәйкес келді. Бутрос-Гали «Agenda for Peace» (1992) құжатын ұсынып, БҰҰ-ның бейбітшілікті сақтау мен қақтығыстардың алдын алу саласындағы рөлін кеңейтуге тырысты. Онда «превентивтік дипломатия», «бейбітшілікті қолдау» және постқақтығыстық қалпына келтіру ұғымдары жүйеленді. === Негізгі оқиғалар === * «Agenda for Peace» бастамасы (1992) * Сомали дағдарысы — бітімгершілік миссиясының сәтсіздігі * Босниядағы соғыс және Сребреница трагедиясы (1995) * Руандадағы геноцид (1994) * Қақтығыстарға араласуда БҰҰ-ның шектеулі мүмкіндіктерінің көрінуі === Дағдарыстар мен сын === Сомали мен бұрынғы Югославиядағы миссиялар БҰҰ-ның мүмкіндіктерінің шектеулі екенін көрсетті. Руандадағы геноцид кезінде Қауіпсіздік Кеңесінің әрекетсіздігі ауыр салдарға әкелді. Бутрос-Гали бұл жағдайларды ұйымның институционалдық әлсіздігімен байланыстырды. Сонымен қатар, ол БҰҰ реформалары мен саясатына байланысты АҚШ-пен келіспеушіліктерге тап болды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшылары]] 4dud4m0flnqjpuog8lgr332qlx4ayx4 0 779785 3590639 3589737 2026-04-23T17:35:59Z Kasymov 10777 «[[Санат:Грекия географиясы|Грекия географиясы]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Грекия шатқалдары|Грекия шатқалдары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3590639 wikitext text/x-wiki {{Шатқал |Атауы = Ха шатқалы |Төл атауы = el/Φαράγγι Χά |Сурет = HaGorgeExit.jpg |Сурет тақырыбы = |Тау жүйесі = |Тереңдігі = |Тереңдігі-мәтін = |Ұзындығы = 1,5 |Ені = |Ауданы = |Координаттары = 35/05/04/N/25/50/12/E |CoordScale = |Ел = Грекия |Аймақ = префектура Ласити |Позициялық карта = Грекия |Позициялық карта 1 = |Ортаққордағы санаты = Ущелье Ха }} '''Ха шатқалы''' ({{lang-el|Φαράγγι Χά}}) — [[Грекия]]ның [[Крит]] аралының шығыс бөлігінде орналасқан шатқал. == Географиялық орны == Ол Ласити префектурасында, Монастираки маңында, Трипти тауының батыс беткейінде, Иерапетраның солтүстігінде орналасқан. Тас қабырғалары көптеген түстермен боялған. Ха шатқалы тектоникалық жер сілкінісі нәтижесінде пайда болғандықтан онда арнайы жабдықтармен жабдықталған альпинистер ғана өте алады. Шатқалдың жануарлар мен өсімдіктер әлемі, алуан түрлі. Мұнда сирек кездесетін өсімдіктермен жабайы жануарлар және түрлі құстарды таралған.<ref>{{citeweb|url=https://petronikolis.gr/ru/%D1%83%D1%89%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%8F/|title=Ущелья восточного Крита|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-22|lang=}}</ref> == Сипаттама == Шатқалдың ұзындығы шамамен бір жарым шақырым. Кіреберісі тар (үш метр), 370 метр биіктікте орналасқан. Шығар алдында ол төмен түсіп, 140 метр биіктікте аяқталады. Шатқалды қоршап тұрған үлкен тас қабырғалардың биіктігі екі жүзден төрт жүз метрге дейін жетеді. Шыңға дейін шамамен 33 техникалық түсу орындары бар, олардың ең үлкені 35 метр биіктікке жетеді. Қабырғалары әдетте өте тар, ені бірнеше сантиметр ғана. Шатқалдың соңына жақын жерде биіктігі 215 метр болатын үлкен сарқырама ағады, оның суы кішкене көлге құяды. Шатқалдың бір бөлігі болып табылатын Трипти тауы қарағайлы ормандарымен әйгілі болған. 1984 және 1987 жылдары ормандардың көп бөлігі жойқын өрттен жойылды<ref>{{citeweb|url=https://tocrete.com/allaboutcrete/news/crete-best-for-canyoning|title=Крит в десятке лучших мест для каньонинга в Греции|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-22|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://www.tour-info.ru/news1/8018/turizm_za_nedeliu.html?ysclid=moa1qe5jqh46056339|title=Ущелье Ха. Греция|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-22|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="160"> Φαράγγι Χα ,καταρράκτης.jpg|Ха шатқалындағы сарқырама Ha gorge Lasithi1.JPG|Ха шатқалы Ηa gorge.jpg|Ха шатқалы Φαράγγι Χα.jpg|Ха шатқалы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Грекия шатқалдары]] lqfs5hzzrfok7khwbngxpexl8y68m0m 3590641 3590639 2026-04-23T17:36:25Z Kasymov 10777 3590641 wikitext text/x-wiki {{Шатқал |Атауы = Ха шатқалы |Төл атауы = el/Φαράγγι Χά |Сурет = HaGorgeExit.jpg |Сурет тақырыбы = |Тау жүйесі = |Тереңдігі = |Тереңдігі-мәтін = |Ұзындығы = 1,5 |Ені = |Ауданы = |Координаттары = 35/05/04/N/25/50/12/E |CoordScale = |Ел = Грекия |Аймақ = Ласити префектурасы |Позициялық карта = Грекия |Позициялық карта 1 = |Ортаққордағы санаты = Ущелье Ха }} '''Ха шатқалы''' ({{lang-el|Φαράγγι Χά}}) — [[Грекия]]ның [[Крит]] аралының шығыс бөлігінде орналасқан шатқал. == Географиялық орны == Ол Ласити префектурасында, Монастираки маңында, Трипти тауының батыс беткейінде, Иерапетраның солтүстігінде орналасқан. Тас қабырғалары көптеген түстермен боялған. Ха шатқалы тектоникалық жер сілкінісі нәтижесінде пайда болғандықтан онда арнайы жабдықтармен жабдықталған альпинистер ғана өте алады. Шатқалдың жануарлар мен өсімдіктер әлемі, алуан түрлі. Мұнда сирек кездесетін өсімдіктермен жабайы жануарлар және түрлі құстарды таралған.<ref>{{citeweb|url=https://petronikolis.gr/ru/%D1%83%D1%89%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%8F/|title=Ущелья восточного Крита|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-22|lang=}}</ref> == Сипаттама == Шатқалдың ұзындығы шамамен бір жарым шақырым. Кіреберісі тар (үш метр), 370 метр биіктікте орналасқан. Шығар алдында ол төмен түсіп, 140 метр биіктікте аяқталады. Шатқалды қоршап тұрған үлкен тас қабырғалардың биіктігі екі жүзден төрт жүз метрге дейін жетеді. Шыңға дейін шамамен 33 техникалық түсу орындары бар, олардың ең үлкені 35 метр биіктікке жетеді. Қабырғалары әдетте өте тар, ені бірнеше сантиметр ғана. Шатқалдың соңына жақын жерде биіктігі 215 метр болатын үлкен сарқырама ағады, оның суы кішкене көлге құяды. Шатқалдың бір бөлігі болып табылатын Трипти тауы қарағайлы ормандарымен әйгілі болған. 1984 және 1987 жылдары ормандардың көп бөлігі жойқын өрттен жойылды<ref>{{citeweb|url=https://tocrete.com/allaboutcrete/news/crete-best-for-canyoning|title=Крит в десятке лучших мест для каньонинга в Греции|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-22|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://www.tour-info.ru/news1/8018/turizm_za_nedeliu.html?ysclid=moa1qe5jqh46056339|title=Ущелье Ха. Греция|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-22|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="160"> Φαράγγι Χα ,καταρράκτης.jpg|Ха шатқалындағы сарқырама Ha gorge Lasithi1.JPG|Ха шатқалы Ηa gorge.jpg|Ха шатқалы Φαράγγι Χα.jpg|Ха шатқалы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Грекия шатқалдары]] d6h159gy1onx8o6s1dkubttu8h7fu5p 0 779788 3590677 3590396 2026-04-23T18:24:52Z 1nter pares 146705 + [[Санат:Испания Бурбондары]],[[Санат:Астурия ханшайымдары]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]]) 3590677 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Летисия | Шынайы есімі = {{lang-es|Letizia Ortiz}} | Суреті = Letizia von Spanien (2022).jpg | Сурет ені = | Атауы = 2022 жылғы патшайым-консорт Летисия | Титулы = Испанияның патшайым-консорты | Ту = Personal Standard of Letizia, Queen of Spain.svg | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = {{lang-es|Letizia Ortiz Rocasolano}} | Туған күні = 15.09.1972 | Туған жері = {{туғанжері|Овьедо|Овьедода}}, Астурия | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[католицизм]] | Әкесі = Хесус Хосе Ортис Альварес | Анасы = Мария Палома Рокасолано Родригес | Жұбайы = [[VI Филипп (Испания патшасы)|VI Филипп]] | Балалары = [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]], [[София, Испания инфантасы|София]] | Партиясы = | Білімі = [[Faculty of Information Sciences (Complutense University of Madrid)]] (1995)<br>[[Instituto Ramiro de Maeztu]] (1990) | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = Letizia spain sig.svg | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Летисия''' (қыз күніндегі есімі — '''Летисия Ортис Рокасолано''', {{lang-es|Letizia Ortiz Rocasolano}}; [[15 қыркүйек]] [[1972 жыл|1972]], [[Овьедо]], [[Астурия]]) — Испанияның патшайым-консорты, патша [[VI Филипп (Испания патшасы)|VI Филипптің]] жары. == Білімі мен мансабы == ​Летисия ханым — журналист Хесус Хосе Ортис Альварес пен медбике Мария Палома Рокасолано Родригестің үлкен қызы. Летисияны шоқындыру рәсімі 1972 жылғы 29 қыркүйекте өтті.<ref>{{мақала|авторы=Fernández-Pello, Elena|тақырыбы=Princesa de Asturias, reina en Oviedo|шынайы атауы=|сілтеме=https://www.lne.es/oviedo/2007/10/21/princesa-asturias-reina-oviedo-21813908.html|тілі=es|жауапты=|баспа авторы=|басылым=La Nueva España|түрі=|орны=|баспасы=|жыл=2007|томы=|нөмірі=|беттері=|isbn=|issn=}}</ref> Көп ұзамай Летисияның соңынан екі қарындасы дүниеге келді: Тельма (1973 жылы туған)<ref>{{Cite web|lang=es|url=http://www.diariodenavarra.es/especiales/bodareal/familias/pagina7.asp|title=Telma Ortiz Rocasolano|website=Diario de Navarra|archive-url=https://web.archive.org/web/20070209230211/http://www.diariodenavarra.es/especiales/bodareal/familias/pagina7.asp|archive-date=2007-02-09|url-status=dead}}</ref> және Эрика (1975–2007).<ref>{{Cite news|title=Diez años sin Érika Ortiz, la frágil hermana pequeña de Doña Letizia|url=https://www.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/2017-02-07/erika-ortiz-muerte-letizia-reina-diez-anos_1327441/|website=Vanitatis El Confidencial|date=2017-02-07|lang=es|first=Núria|last=Tiburcio|access-date=2022-09-08|archive-date=2022-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220908170856/https://www.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/2017-02-07/erika-ortiz-muerte-letizia-reina-diez-anos_1327441/}}</ref> Олардың ата-анасы 1987 жылы ажырасқан. Летисия Овьедодағы La Gesta 1 мемлекеттік мектебінде білім алды, кейіннен оның отбасы [[Мадрид]]ке қоныс аударды. Небәрі 10 жасында ол Antena 3 радиосындағы «El Columpio» бағдарламасына қатыса бастады. [[Мадрид]]те Летисия Ramiro de Maeztu орта мектебін тәмамдады. Содан кейін ол әлемдегі ең көне оқу орындарының бірі — Мадридтік Комплутенсе университетіне түсіп, онда журналистика саласы бойынша бакалавр және магистр дипломдарын алды. Университетте оқып жүрген кездің өзінде Летисия «La Nueva España» (1992–1993), ABC газеттерінде және EFE жаңалықтар агенттігінде тәжірибеден өтуші (интерн) болды. Университетті тәмамдаған соң, Летисия біраз уақыт [[Мексика]]дағы «Siglo XXI» газетінде жұмыс істеді. [[Испания]]ға оралғаннан кейін ол мансабын [[Блумберг]] экономикалық телеарнасының испандық филиалында жалғастырды, кейіннен [[CNN+]] телекомпаниясына ауысты. 2000 жылы Летисия Мадрид баспасөз қауымдастығының [[Мариано Хосе де Ларра]] сыйлығын ({{lang-es|Premio Mariano José de Larra}}) иеленді. Бұл марапат 30 жасқа дейінгі жас журналистерге айрықша кәсіби жетістіктері үшін беріледі. 2003 жылғы тамызда Летисия [[TVE]] телеарнасындағы күнделікті кешкі «Telediario» жаңалықтар бағдарламасының жүргізушісі болды, ол аталған арнада 2000 жылдан бері тележурналист болып қызмет атқарған еді. == Бірінші некесі == ​1999 жылғы 7 тамызда Летисия өзінің мектептегі әдебиет мұғалімі Алонсо Герреро Переске тұрмысқа шықты. Олар некеге тұрмас бұрын 10 жыл бойы кездесіп жүрген.<ref>{{cite web|url=http://www.diariodenavarra.es/especiales/bodareal/novios/pagina6.asp|title=Prefiere los pantalones a la falda|publisher=Diario de Navarra|archive-url=https://web.archive.org/web/20141014202926/http://www.diariodenavarra.es/especiales/bodareal/novios/pagina6.asp|archive-date=2014-10-14|url-status=dead}}</ref> Неке тек мэрияда тіркелді және 2000 жылы ажырасумен аяқталды. == Астурия ханзадасымен атастыру және үйлену тойы == [[Сурет:Los Principes de Asturias en la Pascua Militar de 2009.jpg|thumb|left|200px|2009 жылғы әскери шерудегі Астурия ханзадасы мен ханшайымы]] 2003 жылғы 1 қарашада патша сарайы жұртшылық үшін мүлдем күтпеген мәлімдеме жасап, [[VI Филипп (Испания патшасы)|Астурия ханзадасы Фелипе]] мен журналист Летисия Ортис Рокасоланоның алдағы атастыру рәсімі туралы жариялады. 2003 жылғы ​6 қарашада сағат 12:30-да салтанатты түрде атастыру рәсімі өтті. Фелипе қалыңдығына ақ алтыннан соғылған неке сақинасын сыйға тартты, ал Летисия Фелипеге сапфирмен безендірілген ақ алтын жең ілгектерін және испан әдебиетінің классигі [[Мариано Хосе де Ларра]]ның «Әлсіз Энрике патшаның пажы» атты кітабын табыстады. Осыдан кейін Фелипе мен Летисия әлемнің 10-нан астам елінен жиналған 250 журналистің қатысуымен өткен баспасөз конференциясына қатысты. Атастыру рәсімінен кейін Летисия Сарсуэла сарайына қоныс аударды. Летисияның бірінші некесі шіркеуде қиылмағандықтан, [[Католицизм|Католик шіркеуі]] оның Астурия ханзадасымен некелесуіне қарсылық білдірмеді. ​Үйлену тойы 2004 жылғы 22 мамырда [[Мадрид]]тегі [[Санта-Мария-ла-Реаль-де-ла-Альмудена]] кафедралды соборында өтті. Бұл аталған соборда өткен алғашқы патша әулетінің тойы болды. Неке қию рәсімі көптеген елдердің телеарналары арқылы көрсетілді және оны бүкіл әлем бойынша шамамен 1,5 миллиард адам тамашалады. Қалыңдық алтарь алдына [[Мануэль Пертегас]]тың қолынан шыққан, шлейфінің ұзындығы 5 метрге жуық ақ түсті үйлену көйлегімен және жібек фатамен шықты. == Астурия ханшайымы == [[Сурет:Pascua Militar 2.jpg|thumb|​2009 жылғы Әскери пасха мерекесіндегі патша [[I Хуан Карлос]] пен [[патшайым София]] және Астурия ханзадасы мен ханшайымы]] Ханшайым Летисия жұбайының міндеттерін орындауға бірден кірісіп, қайнатасының мүддесін білдіру мақсатында Испанияны көп аралады. Сондай-ақ олар Испанияның атынан басқа елдерде өкілдік етті: ол күйеуімен бірге Иордания, Мексика, Перу, Мажарстан, Доминикан Республикасы, Панама, Америка Құрама Штаттары, Сербия, Бразилия, Уругвай, Швеция, Дания, Жапония, Қытай және Португалияда болды. Сонымен қатар ол патша әулетінің басқа мүшелерімен бірге шетелдік жоғары лауазымды тұлғаларды қарсы алды және Люксембургтегі [[ұлы герцог Анри]] мен [[ұлы герцогиня Мария Тереза]]ның үйленгендеріне 25 жыл толуына (күміс тойына), сондай-ақ Нидерландыдағы [[Оран ханзадасы Виллем-Александр]]дың 40 жылдық мерейтойына арналған шетелдік патша әулеттерінің кездесулеріне қатысты.<ref>{{cite news|title=Los Príncipes acuden a la fiesta del 40º cumpleaños de Guillermo de Holanda|url=http://elpais.com/diario/2007/09/02/agenda/1188684004_850215.html|work=El Pais|date=2007-09-02|access-date=2017-06-04|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815175724/https://elpais.com/diario/2007/09/02/agenda/1188684004_850215.html|archive-date=2017-08-15|url-status=live}}</ref> Летисияның дербес бағдарламасы 2006 жылы, оның екінші рет жүктілігі туралы хабарланғаннан кейін көп ұзамай жарияланды. Летисия түрлі аудиториялар алдында сөз сөйледі және оның қызметі балалар құқығы, сирек кездесетін аурулар, мәдениет пен білім беру сияқты әлеуметтік мәселелерге бағытталған. 2007 жылдың соңында оның дербес бағдарламасы аясында өзі жалғыз қатысатын іс-шаралар саны артып, Филипп пен Летисияның жұмыс кестелері нақтыланып, бір-бірінен бөліне бастады.<ref>{{cite news|title=Who Will Be Next King, Queen of Spain? 19 Things To Know About Prince Felipe, Princess Letizia of Asturias|author=Maria G. Valdez|url=http://www.latintimes.com/who-will-be-next-king-queen-spain-19-things-know-about-prince-felipe-princess-letizia-176993|publisher=latintimes|date=2014-06-02|access-date=2014-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20141015010430/http://www.latintimes.com/who-will-be-next-king-queen-spain-19-things-know-about-prince-felipe-princess-letizia-176993|archive-date=2014-10-15|url-status=live}}</ref> 2010 жылғы қыркүйекте Испанияның ісік ауруларымен күрес қауымдастығы (AECC) оны Қауымдастық пен оның ғылыми қорының құрметті президенті етіп тағайындады.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.expansion.com/2010/09/24/entorno/1285357709.html|title=Doña Letizia, Presidenta de Honor de la Asociación Española contra el Cáncer, Entorno, expansion.com|website=www.expansion.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072458/https://www.expansion.com/2010/09/24/entorno/1285357709.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> == Испанияның патшайым-консорты == [[Сурет:Proclamacionfelipevi3.jpg|thumb|​Испания парламенті алдында жаңа монархты жариялау рәсімі кезіндегі Филипп пен Летисия]] 2004 жылғы 19 маусымда жұбайы [[VI Филипп (Испания патшасы)|VI Филипп]] таққа отырғаннан кейін Летисия Испанияның патшайым-консорты болды және «Оның Мәртебесі» лауазымын иеленді.<ref>{{cite web|url=http://www.casareal.es/EN/FamiliaReal/ReinaLetizia/Paginas/subhome.aspx|title=Casa de Su Majestad el Rey de España – Her Majesty the Queen Letizia|publisher=Casa de Su Majestad el Rey|archive-url=https://web.archive.org/web/20140622051105/http://www.casareal.es/EN/FamiliaReal/ReinaLetizia/Paginas/subhome.aspx|archive-date=2014-06-22|url-status=dead}}</ref> Ол 1878 жылғы XII Альфонсоның бірінші жары Мария де лас Мерседес Орлеанскаядан бері алғашқы испан текті патшайым-консорт болып табылады.<ref>{{Cite news|title=The Granddaughter of a Taxi Driver Will Become Spain's Next Queen|first=Daniel|last=Silva|url=http://www.businessinsider.com/the-granddaughter-of-a-taxi-driver-will-become-spains-next-queen-2014-6|publisher=businessinsider.com|date=2014-06-03|access-date=2014-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20141016055107/http://www.businessinsider.com/the-granddaughter-of-a-taxi-driver-will-become-spains-next-queen-2014-6|archive-date=2014-10-16|agency=AFP|url-status=live}}</ref> Сондай-ақ ол — қарапайым халық арасынан шыққан алғашқы испан патшайымы.<ref name="reuters new queen">{{cite news|title=Former journalist Letizia Ortiz becomes Spain's first commoner queen|url=https://www.reuters.com/article/spain-king-queen-idINKBN0EU0VA20140619|work=Reuters|date=2014-06-19|access-date=2014-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180907144640/https://www.reuters.com/article/spain-king-queen-idINKBN0EU0VA20140619|archive-date=2018-09-07|last1=Castillo|first1=Raquel|url-status=live}}</ref> Патшайым-консорт патша [[I Хуан Карлос]]тың өз ұлы патша VI Филиппке Қарулы Күштердің генерал-капитаны орденін (бұл патшалық және әскери биліктің берілуін білдіреді) тапсыру рәсіміне,<ref>{{Cite news|title=Felipe VI Takes Over from His Father as Spain's New King|url=https://online.wsj.com/articles/felipe-takes-over-from-his-father-as-spains-new-king-1403171076|work=The Wall Street Journal|date=2014-06-19|access-date=2023-08-24|lang=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20140620111425/http://online.wsj.com/articles/felipe-takes-over-from-his-father-as-spains-new-king-1403171076|archive-date=2014-06-20|issn=0099-9660|url-status=live}}</ref> сондай-ақ Филипптің Бас кортестер алдында өз міндеттерін орындауға, Конституцияны қорғауға, сонымен бірге Испания азаматтары мен аймақтарының құқықтарын құрметтеуге ант беру рәсіміне қатысты.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2014/06/18/world/europe/spain-king-felipe-vi/index.html|title=King Felipe VI takes over in Spain, promises to be monarch 'for new times'|lang=en|first=Laura|last=Smith-Spark|website=CNN|date=2014-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824061837/https://www.cnn.com/2014/06/18/world/europe/spain-king-felipe-vi/index.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live|last2=Goodman|first2=Al|last3=Almasy|first3=Steve}}</ref><ref>{{Cite news|title=King Felipe VI calls for 'new Spain' as he is sworn in|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-27918094|work=BBC News|date=2014-06-19|access-date=2023-08-24|lang=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20210313015131/https://www.bbc.com/news/world-europe-27918094|archive-date=2021-03-13|url-status=live}}</ref> Патшайым Летисия алғаш рет патшайым мәртебесінде 2014 жылғы 23 маусымда Мадридтегі Прадо мұражайында «Эль Греко және заманауи кескіндеме» көрмесінің ашылуында сөз сөйледі.<ref>{{cite news|title=La reina Letizia inicia su nueva agenda con una visita al Prado|url=http://cultura.elpais.com/cultura/2014/06/23/actualidad/1403548391_003513.html|work=El Pais|date=2014-06-23|access-date=2017-06-04|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20170112121445/http://cultura.elpais.com/cultura/2014/06/23/actualidad/1403548391_003513.html|archive-date=2017-01-12|last1=Galaz|first1=Mábel|url-status=live}}</ref> 2014 жылғы 25 маусымда патша 14-ші Абрантес герцогы Хосе Мануэль де Сулета-и-Алехандроны оның жеке хатшысы етіп тағайындады.<ref>{{Cite web|url=https://www.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/2014-06-27/jose-manuel-zuleta-la-nueva-mano-derecha-y-amigo-de-la-reina-letizia_153056/|title=José Manuel Zuleta, la nueva mano derecha de la Reina doña Letizia|lang=es|first=Raoul|last=Higuera|website=vanitatis.elconfidencial.com|date=2014-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230819071624/https://www.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/2014-06-27/jose-manuel-zuleta-la-nueva-mano-derecha-y-amigo-de-la-reina-letizia_153056/|archive-date=2023-08-19|access-date=2023-08-21|url-status=live}}</ref> Патша мен патшайым ретіндегі алғашқы шетелдік сапары кезінде Филипп пен Летисия 2014 жылғы 30 маусымда Апостольдік сарайда [[Франциск (рим папасы)|Рим папасы Францискпен]] кездесті.<ref>{{Cite news|title=La primera visita de los Reyes al extranjero se inicia en el Vaticano|first=Natalia|last=Junquera|url=https://elpais.com/politica/2014/06/29/actualidad/1404067642_100838.html|work=El País|date=2014-06-29|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072459/https://elpais.com/politica/2014/06/29/actualidad/1404067642_100838.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Кейінірек олар Қасиетті Тақтың мемлекеттік хатшысы [[Пьетро Паролин]]мен және оның қасында болған мемлекеттермен қарым-қатынас жөніндегі хатшының орынбасары [[Антуан Камиллери]]мен кездесу өткізді. Бұл сапар патша [[I Хуан Карлос]] пен [[патшайым София]]ның 28 сәуірдегі сапарынан кейін іле-шала жүзеге асты.<ref>{{cite news|title=Comunicato della Sala Stampa: Udienza alle Loro Maestà il Re Felipe VI e la Regina Letizia di Spagna, 30.06.2014|url=http://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2014/06/30/0486/01091.html|publisher=Vatican City|date=2014-06-30|access-date=2017-06-04|lang=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20171008181633/http://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2014/06/30/0486/01091.html|archive-date=2017-10-08|url-status=live}}</ref> [[Сурет:Presidenta Bachelet ofreció una recepción a Sus Majestades los Reyes de España, autoridades y personalidades españolas (15516055950).jpg|thumb|Чили президенті Мишель Бачелеттің Испанияға жасаған мемлекеттік сапары кезіндегі ресми қабылдаудағы патша мен патшайым]] 2014 жылғы қыркүйекте Летисия Мүгедектер ісі жөніндегі патшалық кеңесті басқарды. Бұл — Патша тағының қамқорлығындағы үкіметтік мекеме, оның президенті болып билік басындағы монархтың жұбайы тағайындалады.<ref>{{Cite web|url=https://www.europapress.es/epsocial/cooperacion-desarrollo/noticia-reina-dona-letizia-preside-primera-vez-reunion-consejo-real-patronato-discapacidad-20140909181056.html|title=Doña Letizia preside la reunión del Consejo del Real Patronato sobre Discapacidad|date=2014-09-09|publisher=Europa Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824083622/https://www.europapress.es/epsocial/cooperacion-desarrollo/noticia-reina-dona-letizia-preside-primera-vez-reunion-consejo-real-patronato-discapacidad-20140909181056.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2014 жылғы 25 қазанда ол Астурия ханзадасы сыйлығын тапсыру рәсіміне қатысты (бұл осы атаумен берілген соңғы марапат еді). 2015 жылдан бастап сыйлық «Астурия ханшайымының сыйлығы» болып өзгертілді, ал оның президенті болып Астурия ханшайымы Леонор бекітілді.<ref>{{Cite news|title=Premios Príncipe de Asturias 2014|url=https://elpais.com/elpais/2014/10/24/album/1414153710_205465.html|work=El País|date=2014-10-24|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072458/https://elpais.com/elpais/2014/10/24/album/1414153710_205465.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> 2014 жылғы 27 қазанда ол Австрияның Вена қаласына испан суретшісі Диего Веласкеске арналған көрменің ашылуына барды, бұл оның алғашқы халықаралық дербес сапары болды.<ref>{{Cite news|title=Debú intenacional en solitario de la reina Letizia|first=Mábel|last=Galaz|url=https://elpais.com/elpais/2014/10/27/estilo/1414424232_211816.html|work=El País|date=2014-10-27|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824075028/https://elpais.com/elpais/2014/10/27/estilo/1414424232_211816.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Онда ол Австрия президенті [[Хайнц Фишер]]мен және оның жары [[Маргит Фишер]]мен кездесті.<ref>{{Cite web|url=https://www.hoy.es/culturas/201410/27/dona-letizia-inaugura-viena-20141027155456-rc.html|title=Doña Letizia inaugura en Viena la mayor muestra sobre Velázquez en Europa Central|lang=es-ES|website=Hoy|date=2014-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20240226142305/https://www.hoy.es/culturas/201410/27/dona-letizia-inaugura-viena-20141027155456-rc.html|archive-date=2024-02-26|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Бұл оның сол жылғы соңғы дербес шетелдік сапары емес еді: қараша айында патшайым Португалияда өткен сирек кездесетін аурулар жөніндегі 2-ші Иберо-американдық кеңестің жабылу рәсіміне,<ref>{{Cite news|title=La reina Letizia clausura en Portugal el congreso de enfermedades raras|first=Javier Martín del|last=Barrio|url=https://elpais.com/politica/2014/11/07/actualidad/1415370417_937889.html|work=El País|date=2014-11-07|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824075029/https://elpais.com/politica/2014/11/07/actualidad/1415370417_937889.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> сондай-ақ Италияда БҰҰ-ның Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы ұйымдастырған Тамақтану мәселелері жөніндегі екінші халықаралық конференцияға қатысып, негізгі баяндама жасады. Өз сөзінде ол ашаршылықпен күрестегі әйелдердің рөлін жоғары бағалап, әлемде 850 миллионнан астам адамның аштықтан зардап шегуін «қабылдауға келмейтін» жайт деп атады, сондай-ақ тамақ өнеркәсібінен өздерінің «коммерциялық мүдделерін» семіздікті жою жолындағы «жауапкершілікпен» теңестіруді талап етті.<ref>{{Cite news|title=La reina Letizia reivindica el papel de la mujer contra el hambre|first=Pablo|last=Ordaz|url=https://elpais.com/elpais/2014/11/20/estilo/1416486813_817166.html|work=El País|date=2014-11-20|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824075031/https://elpais.com/elpais/2014/11/20/estilo/1416486813_817166.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> 2014 жылғы желтоқсанда ол 2010 жылдан бері басқарып келе жатқан және патшайым ретінде де басқаруды жалғастырып жатқан<ref name=":0" /> Испанияның ісік ауруларымен күрес қауымдастығының жалпы жиналысына төрағалық етті.<ref>{{Cite web|url=https://www.laopinioncoruna.es/vida-y-estilo/moda-belleza/2014/12/10/reina-letizia-apunta-look-working-24686882.html|title=La Reina Letizia se apunta al look 'working girl'|lang=es|last=EP|website=La Opinión de A Coruña|date=2014-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072458/https://www.laopinioncoruna.es/vida-y-estilo/moda-belleza/2014/12/10/reina-letizia-apunta-look-working-24686882.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> [[Сурет:Reina Letizia de España visita Jiquilisco (18179468635).jpg|thumb|Патшайым Летисия Сальвадордың Хикилиско қаласына жасаған сапары кезінде]] 2015 жыл бойы Летисия Испанияның ісік ауруларымен күрес қауымдастығының, Испанияның сирек кездесетін аурулар федерациясының<ref>{{Cite web|url=https://www.sandiegouniontribune.com/en-espanol/sdhoy-queen-letizia-presides-over-meeting-on-rare-2015jan28-story.html|title=Queen Letizia presides over meeting on rare diseases|lang=es-US|last=EFE|website=San Diego Union-Tribune en Español|date=2015-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824083623/https://www.sandiegouniontribune.com/en-espanol/sdhoy-queen-letizia-presides-over-meeting-on-rare-2015jan28-story.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> және Испания Қызыл Крест қоғамының, сондай-ақ басқа да ұйымдардың іс-шаралары мен жиналыстарына қатыса отырып, тиісті аурулармен айналысатын әлеуметтік ұйымдарға қолдау көрсетуін жалғастырды. Патша мен патшайым Францияға алғашқы мемлекеттік сапарын 2015 жылғы наурызға жоспарлаған болатын. Алайда 2015 жылғы 24 наурызда [[Germanwings]] авиакомпаниясының 9525 рейсінің ұшқышы ұшақты әдейі Франция Альпісіне апатқа ұшыратқандықтан, олар сапарды кейінге қалдыруға мәжбүр болды.<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/elpais/2015/03/24/inenglish/1427201354_082004.html|title=Spanish king suspends France visit in wake of Germanwings air crash|lang=en|first=Mábel|last=Galaz|website=EL PAÍS English|date=2015-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090930/https://english.elpais.com/elpais/2015/03/24/inenglish/1427201354_082004.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live|last2=País|first2=El}}</ref> Апат салдарынан 150 адам қаза тапты, оның ішінде 51-і Испания азаматы еді.<ref>{{Cite news|title=Spain raises Spanish death toll on Germanwings flight to 51|url=https://www.reuters.com/article/uk-france-crash-casualties-idUKKBN0ML1PG20150325|work=Reuters|date=2015-03-25|access-date=2023-08-24|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090931/https://www.reuters.com/article/uk-france-crash-casualties-idUKKBN0ML1PG20150325|archive-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Маусым айының басында олар мемлекеттік сапарын қайта бастап, оларды Франция президенті [[Франсуа Олланд]] қарсы алды.<ref>{{Cite web|url=https://www.euronews.com/2015/06/03/spanish-royal-couple-resume-state-visit-to-france|title=Spanish royal couple resume state visit to France|lang=en|website=euronews|date=2015-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090930/https://www.euronews.com/2015/06/03/spanish-royal-couple-resume-state-visit-to-france|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Сондай-ақ олар Премьер-министр [[Мануэль Вальс]]пен, Франция Сенатының төрағасы [[Жерар Ларше]]мен, Ұлттық ассамблея төрағасы Клод Бартолонмен және Париж мэрі [[Анн Идальго]]мен кездесті.<ref>{{Cite web|url=https://es.ambafrance.org/Visita-de-Estado-a-Francia-de-los-Reyes-de-Espana|title=Visita de Estado a Francia de los Reyes de España (02/06/15)|lang=es|website=Ambassade de France en Espagne / Embajada de Francia en España|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090928/https://es.ambafrance.org/Visita-de-Estado-a-Francia-de-los-Reyes-de-Espana|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.elmundo.es/loc/2015/06/06/5571d4a746163fa43f8b458b.html|title=Los Reyes Felipe y Letizia conquistan la República francesa|lang=es|website=ELMUNDO|date=2015-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090931/https://www.elmundo.es/loc/2015/06/06/5571d4a746163fa43f8b458b.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы 13 сәуірде патшайым Летисия Артиллерия академиясына барды, бұл оның алғашқы дербес әскери іс-шарасы болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.lavanguardia.com/politica/20150413/54429586722/la-reina-letizia-preside-su-primer-acto-militar-en-la-academia-de-artilleria.html|title=La Reina Letizia preside su primer acto militar en la Academia de Artillería|lang=es|website=La Vanguardia|date=2015-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094846/https://www.lavanguardia.com/politica/20150413/54429586722/la-reina-letizia-preside-su-primer-acto-militar-en-la-academia-de-artilleria.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://blogs.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/reina-letizia/2015-04-13/dona-letizia-se-calza-unos-prada-para-su-primer-acto-en-solitario-con-los-militares_758317/|title=Doña Letizia se calza unos Prada para su primer acto en solitario con los militares|lang=es|first=Núria|last=Tiburcio|website=vanitatis.elconfidencial.com|date=2015-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094853/https://blogs.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/reina-letizia/2015-04-13/dona-letizia-se-calza-unos-prada-para-su-primer-acto-en-solitario-con-los-militares_758317/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Бірнеше күннен кейін ол жұбайымен бірге [[патшайым II Маргрете]]нің 75 жылдығын атап өту үшін Данияның [[Копенгаген]] қаласына барды.<ref>{{Cite web|url=https://photogallery.indiatimes.com/celebs/royalty/the-75th-birthday-of-queen-margrethe-ii/articleshow/46957318.cms|title=The 75th Birthday Of Queen Margrethe II Pics {{!}} The 75th Birthday Of Queen Margrethe II Photos {{!}} The 75th Birthday Of Queen Margrethe II Portfolio Pics {{!}} The 75th Birthday Of Queen Margrethe II Personal Photos - ETimes Photogallery|website=photogallery.indiatimes.com|access-date=2024-11-04|archive-date=2023-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230116115932/https://photogallery.indiatimes.com/celebs/royalty/the-75th-birthday-of-queen-margrethe-ii/articleshow/46957318.cms|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы 25–28 мамыр аралығында Летисия [[Гондурас]] пен [[Сальвадор]]ға өзінің алғашқы дербес халықаралық сапарын жасады.<ref>{{Cite news|title=La Reina llega a Honduras en su primer viaje oficial en solitario|first=Juan Diego|last=Quesada|url=https://elpais.com/internacional/2015/05/26/actualidad/1432612792_716789.html|work=El País|date=2015-05-26|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094846/https://elpais.com/internacional/2015/05/26/actualidad/1432612792_716789.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы маусымда Летисия БҰҰ-ның Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымының тамақтану мәселелері жөніндегі арнайы елшісі болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://www.fao.org/newsroom/detail/Queen-Letizia-of-Spain-named-FAO-Special-Ambassador-for-Nutrition/en|title=Queen Letizia of Spain named FAO Special Ambassador for Nutrition|lang=en|website=Newsroom|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824083622/https://www.fao.org/newsroom/detail/Queen-Letizia-of-Spain-named-FAO-Special-Ambassador-for-Nutrition/en|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Осы айдың соңында, Францияға сапарынан кейін, ол патшамен бірге Мексикаға мемлекеттік сапармен барды, бұл олардың Испания монархтары ретіндегі Америка құрлығына алғашқы сапары болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.eluniversal.com.mx/articulo/english/2015/06/21/king-and-queen-spain-will-visit-zacatecas/|title=King and Queen of Spain will visit Zacatecas|lang=es|website=El Universal|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094846/https://www.eluniversal.com.mx/articulo/english/2015/06/21/king-and-queen-spain-will-visit-zacatecas/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Олар Мексика президенті [[Энрике Пенья Ньето]]мен, бірінші ханым [[Анжелика Ривера]]мен, Мехико қаласының басшысы [[Мигель Анхель Мансера]]мен және Мексика Конгресінің жетекшілерімен кездесті.<ref>{{Cite web|url=https://cnnespanol.cnn.com/2015/06/29/los-reyes-de-espana-llegan-a-mexico-para-su-primera-visita-de-estado/|title=Los reyes de España llegan a México para su primera visita de Estado|lang=es|website=CNN|date=2015-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094846/https://cnnespanol.cnn.com/2015/06/29/los-reyes-de-espana-llegan-a-mexico-para-su-primera-visita-de-estado/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2015070179685/reyes-felipe-letizia-mexico-segunda-jornada/|title=Los Reyes continúan dando la mejor imagen de España en la segunda jornada de su viaje de Estado a México|lang=es|website=HOLA|date=2015-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220929213959/https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2015070179685/reyes-felipe-letizia-mexico-segunda-jornada/|archive-date=2022-09-29|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы шілде айының соңында ол Италияның [[Милан]] қаласындағы «Дүниежүзілік көрме – 2015» шарасына дербес барды.<ref>{{Cite web|url=https://www.fao.org/news/story/en/item/317221/icode/|title=FAO - News Article: Queen Letizia of Spain visits Expo Milan|lang=en|website=www.fao.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101633/https://www.fao.org/news/story/en/item/317221/icode/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы 14–19 қыркүйек аралығында патша мен патшайым Америка Құрама Штаттарына ресми сапар жасап, онда [[АҚШ президенті]] [[Барак Обама]]мен және оның жұбайы [[Мишель Обама]]мен кездесті, сондай-ақ АҚШ Сенатының халықаралық қатынастар жөніндегі комитетінде болды.<ref name=":1">{{Cite news|title=Los Reyes en Estados Un.idos|url=https://elpais.com/elpais/2015/09/15/album/1442339177_524450.html|work=El País|date=2015-09-16|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101616/https://elpais.com/elpais/2015/09/15/album/1442339177_524450.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Кейінірек олар Луизианаға аттанып, онда оларды Испания Луизианасының дәстүрлі киімін киген сарбаздар қарсы алды, содан соң Маунт-Вернонға бару үшін Виргинияға бет алды.<ref name=":1" /> 2015 жылғы қазанда ол Германияның [[Дюссельдорф]] қаласына испан суретшісі Сурбаранға арналған көрменің ашылуына дербес барды.<ref>{{Cite web|url=https://www.elmundo.es/cultura/2015/10/09/56180acc22601dc5068b45a2.html|title=La Reina 'lleva' a Zurbarán a Alemania|lang=es|website=ELMUNDO|date=2015-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101615/https://www.elmundo.es/cultura/2015/10/09/56180acc22601dc5068b45a2.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Осы айда ол патша [[VI Филипп (Испания патшасы)|Филипппен]] бірге [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]] Астурия ханшайымы мәртебесін алғаннан бері алғаш рет өткізілген [[Астурия ханшайымы]] сыйлығын тапсыру рәсіміне қатысты.<ref>{{Cite web|url=https://www.elmundo.es/espana/2015/10/23/562a1408e2704ece728b45d6.html|title=Los Premios Princesa de Asturias 2015 y los últimos Príncipes|lang=es|website=ELMUNDO|date=2015-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101614/https://www.elmundo.es/espana/2015/10/23/562a1408e2704ece728b45d6.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2015 жылдың соңында патшайым екі жерлеу рәсіміне қатысты. Алдымен, қараша айында, ол патша әулетінің басқа мүшелерімен бірге Эль-Эскориальда Калабрия герцогы, инфант Карлостың жерлеу рәсіміне қатысты.<ref>{{Cite news|title=La familia del Rey al completo, en el funeral del duque de Calabria|url=https://elpais.com/elpais/2015/10/08/album/1444306297_801588.html|work=El País|date=2015-10-08|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101615/https://elpais.com/elpais/2015/10/08/album/1444306297_801588.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Екінші рет, желтоқсанда, Испанияның Кабулдағы елшілігіне жасалған шабуыл кезінде қаза тапқан испан полицейлерін соңғы сапарға шығарып салу рәсімінде болды.<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/elpais/2015/12/15/inenglish/1450193304_546648.html|title=King Felipe presides at funeral of police officers killed in Afghanistan|lang=en|website=EL PAÍS English|date=2015-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101614/https://english.elpais.com/elpais/2015/12/15/inenglish/1450193304_546648.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2016 жыл патша әулеті үшін бірқалыпты жыл болды. 2015 жылғы парламент сайлауынан басталған,<ref>{{Cite news|title=Spain election: Political uncertainty after split result|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-35147266|work=BBC News|date=2015-12-21|access-date=2023-08-24|lang=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://www.bbc.com/news/world-europe-35147266|archive-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> кейін 2016 жылғы парламент сайлауымен жалғасқан<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/elpais/2016/05/03/inenglish/1462265896_327547.html|title=Spanish king signs decree calling fresh election for June 26|lang=en|first=Fernando|last=Garea|website=EL PAÍS English|date=2016-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://english.elpais.com/elpais/2016/05/03/inenglish/1462265896_327547.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> сайлау процестері Патша тағының қалыпты жұмыс кестесін құруын қиындатты. Летисия үшін 2016 жыл түрлі қоғамдық ұйымдар өкілдерін қабылдаудан басталды. Атап айтқанда, Рома хатшылығы қоры,<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.europapress.es/epsocial/cooperacion-desarrollo/noticia-reina-letizia-recibe-fundacion-secretariado-gitano-plataforma-infancia-conocer-mejor-actividad-20160108181858.html|title=La Reina Letizia recibe a la Fundación Secretariado Gitano y Plataforma de Infancia|date=2016-01-08|publisher=Europa Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://www.europapress.es/epsocial/cooperacion-desarrollo/noticia-reina-letizia-recibe-fundacion-secretariado-gitano-plataforma-infancia-conocer-mejor-actividad-20160108181858.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Испания балалар ұйымдарының қауымдастығы,<ref name=":2" /> Мадридтегі тілдік бұзылулармен күрес қауымдастығы<ref>{{Cite web|url=https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2016012683391/reina-letizia-audiencia-atelma/|title=La Reina y el lenguaje que todos entienden|lang=es|website=HOLA|date=2016-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824161945/https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2016012683391/reina-letizia-audiencia-atelma/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> және Испания тамақтану қорының<ref>{{Cite web|url=https://www.europapress.es/chance/realeza/noticia-imagen-mas-carinosa-reina-letizia-mas-pequenos-20160127091955.html|title=La imagen más cariñosa de la Reina Letizia con los más pequeños|date=2016-01-27|publisher=Europa Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://www.europapress.es/chance/realeza/noticia-imagen-mas-carinosa-reina-letizia-mas-pequenos-20160127091955.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> өкілдері патшайымды өз мақсаттары, қызметі мен жобалары туралы хабардар етті. ​2016 жылғы наурызда Летисия мен кәсіпкер Хавьер Лопес Мадрид арасындағы хат алмасудың жарияланып кетуі қоғамда қызу пікірталас тудырды. Мадрид «Caja Madrid» және «Bankia» қаржы тобының басқа да басшыларымен және басқарма мүшелерімен бірге сыбайлас жемқорлық жасады деп айыпталған болатын. 2014 жылғы қазанда Летисия оған қолдау білдіріп: «Біз сенің кім екеніңді білеміз, сен де біздің кім екенімізді білесің. Біз бір-бірімізді танимыз, жақсы көреміз және құрметтейміз. Қалғанының бәрі құрысын», — деп хабарлама жіберген. Филипп те оған қосылып: «Біз сені шынымен жақсы көреміз!» — деп жазған. Кейінірек «El Diario» газеті бұл хаттарды жариялады. Патша сарайының өкілі кейіннен патша мен патшайымның заңнамалық мәселелеріне байланысты Лопес Мадридпен бұдан былай дос емес екенін мәлімдеді.<ref>{{cite news|title=Spain's monarchy drawn into banking scandal|url=https://www.theguardian.com/world/2016/mar/09/spains-monarchy-banking-scandal-queen-letizia|work=The Guardian|date=2016-03-09|access-date=2017-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180106185213/https://www.theguardian.com/world/2016/mar/09/spains-monarchy-banking-scandal-queen-letizia|archive-date=2018-01-06|agency=Agence France-Presse|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Texting Scandal Rocks Spain's King and Queen|first=Tom|last=Sykes|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2016/03/19/texting-scandal-rocks-spain-s-king-and-queen.html|date=2016-03-19|access-date=2016-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20160329112026/http://www.thedailybeast.com/articles/2016/03/19/texting-scandal-rocks-spain-s-king-and-queen.html|archive-date=2016-03-29|newspaper=Daily Beast|url-status=live}}</ref> Сондай-ақ наурыз айында Летисия 2016 жылғы екі халықаралық сапарының алғашқысын жасады. Ол патша Филипппен бірге [[Пуэрто-Рико]]да өткен испан тілінің 7-ші Халықаралық конгресіне жетекшілік етті. 2016 жылғы 22 сәуірде патша мен патшайым 2016 жылғы әлем чемпионатында жеңіске жеткен (қатарынан екінші рет иеленген атағы) испандық мәнерлеп сырғанаушы Хавьер Фернандесті қабылдады.<ref>{{Cite web|url=https://www.nbcsports.com/olympics/news/javier-fernandez-grand-prix-final-figure-skating|title=Eyes of Spain on Javier Fernandez as he builds for last Olympic chance|lang=en-US|website=NBC Sports|date=2016-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://www.nbcsports.com/olympics/news/javier-fernandez-grand-prix-final-figure-skating|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Жыл соңында, қараша айының аяғында, патша мен патшайым Португалияға мемлекеттік сапармен барып, онда Португалия президенті [[Марсело Ребелу ди Соуза]]мен және Премьер-министр [[Антониу Кошта]]мен, сондай-ақ басқа да тұлғалармен кездесті.<ref>{{Cite news|title=Los Reyes viajan a Portugal en su primer viaje de Estado con el nuevo Gobierno|first=Miquel|last=Alberola|url=https://elpais.com/politica/2016/11/28/actualidad/1480323183_172446.html|work=El País|date=2016-11-28|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://elpais.com/politica/2016/11/28/actualidad/1480323183_172446.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Патша Португалия билігі алдындағы конституциялық міндеттемелерін орындап жатқанда, патшайым Португалияның ісік ауруларымен күрес лигасының президенті Виктор Велозумен кездесу өткізді.<ref>{{Cite web|url=https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2016112890031/reyes-espana-cena-gala-portugal/|title=Cena de gala en Portugal en honor a don Felipe y doña Letizia|lang=es|website=HOLA|date=2016-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824161948/https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2016112890031/reyes-espana-cena-gala-portugal/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> [[Сурет:Awada Letizia 4.jpg|thumb|2017 жылы Аргентинаның бірінші ханымы Хулиана Авадамен бірге болған Летисия]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Испания Бурбондары]] [[Санат:Астурия ханшайымдары]] pgqnhe9o3urvyprid2nie1s6qmdm430 3590679 3590677 2026-04-23T18:30:07Z 1nter pares 146705 /* Испанияның патшайым-консорты */ 3590679 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Летисия | Шынайы есімі = {{lang-es|Letizia Ortiz}} | Суреті = Letizia von Spanien (2022).jpg | Сурет ені = | Атауы = 2022 жылғы патшайым-консорт Летисия | Титулы = Испанияның патшайым-консорты | Ту = Personal Standard of Letizia, Queen of Spain.svg | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = {{lang-es|Letizia Ortiz Rocasolano}} | Туған күні = 15.09.1972 | Туған жері = {{туғанжері|Овьедо|Овьедода}}, Астурия | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[католицизм]] | Әкесі = Хесус Хосе Ортис Альварес | Анасы = Мария Палома Рокасолано Родригес | Жұбайы = [[VI Филипп (Испания патшасы)|VI Филипп]] | Балалары = [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]], [[София, Испания инфантасы|София]] | Партиясы = | Білімі = [[Faculty of Information Sciences (Complutense University of Madrid)]] (1995)<br>[[Instituto Ramiro de Maeztu]] (1990) | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = Letizia spain sig.svg | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Летисия''' (қыз күніндегі есімі — '''Летисия Ортис Рокасолано''', {{lang-es|Letizia Ortiz Rocasolano}}; [[15 қыркүйек]] [[1972 жыл|1972]], [[Овьедо]], [[Астурия]]) — Испанияның патшайым-консорты, патша [[VI Филипп (Испания патшасы)|VI Филипптің]] жары. == Білімі мен мансабы == ​Летисия ханым — журналист Хесус Хосе Ортис Альварес пен медбике Мария Палома Рокасолано Родригестің үлкен қызы. Летисияны шоқындыру рәсімі 1972 жылғы 29 қыркүйекте өтті.<ref>{{мақала|авторы=Fernández-Pello, Elena|тақырыбы=Princesa de Asturias, reina en Oviedo|шынайы атауы=|сілтеме=https://www.lne.es/oviedo/2007/10/21/princesa-asturias-reina-oviedo-21813908.html|тілі=es|жауапты=|баспа авторы=|басылым=La Nueva España|түрі=|орны=|баспасы=|жыл=2007|томы=|нөмірі=|беттері=|isbn=|issn=}}</ref> Көп ұзамай Летисияның соңынан екі қарындасы дүниеге келді: Тельма (1973 жылы туған)<ref>{{Cite web|lang=es|url=http://www.diariodenavarra.es/especiales/bodareal/familias/pagina7.asp|title=Telma Ortiz Rocasolano|website=Diario de Navarra|archive-url=https://web.archive.org/web/20070209230211/http://www.diariodenavarra.es/especiales/bodareal/familias/pagina7.asp|archive-date=2007-02-09|url-status=dead}}</ref> және Эрика (1975–2007).<ref>{{Cite news|title=Diez años sin Érika Ortiz, la frágil hermana pequeña de Doña Letizia|url=https://www.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/2017-02-07/erika-ortiz-muerte-letizia-reina-diez-anos_1327441/|website=Vanitatis El Confidencial|date=2017-02-07|lang=es|first=Núria|last=Tiburcio|access-date=2022-09-08|archive-date=2022-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220908170856/https://www.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/2017-02-07/erika-ortiz-muerte-letizia-reina-diez-anos_1327441/}}</ref> Олардың ата-анасы 1987 жылы ажырасқан. Летисия Овьедодағы La Gesta 1 мемлекеттік мектебінде білім алды, кейіннен оның отбасы [[Мадрид]]ке қоныс аударды. Небәрі 10 жасында ол Antena 3 радиосындағы «El Columpio» бағдарламасына қатыса бастады. [[Мадрид]]те Летисия Ramiro de Maeztu орта мектебін тәмамдады. Содан кейін ол әлемдегі ең көне оқу орындарының бірі — Мадридтік Комплутенсе университетіне түсіп, онда журналистика саласы бойынша бакалавр және магистр дипломдарын алды. Университетте оқып жүрген кездің өзінде Летисия «La Nueva España» (1992–1993), ABC газеттерінде және EFE жаңалықтар агенттігінде тәжірибеден өтуші (интерн) болды. Университетті тәмамдаған соң, Летисия біраз уақыт [[Мексика]]дағы «Siglo XXI» газетінде жұмыс істеді. [[Испания]]ға оралғаннан кейін ол мансабын [[Блумберг]] экономикалық телеарнасының испандық филиалында жалғастырды, кейіннен [[CNN+]] телекомпаниясына ауысты. 2000 жылы Летисия Мадрид баспасөз қауымдастығының [[Мариано Хосе де Ларра]] сыйлығын ({{lang-es|Premio Mariano José de Larra}}) иеленді. Бұл марапат 30 жасқа дейінгі жас журналистерге айрықша кәсіби жетістіктері үшін беріледі. 2003 жылғы тамызда Летисия [[TVE]] телеарнасындағы күнделікті кешкі «Telediario» жаңалықтар бағдарламасының жүргізушісі болды, ол аталған арнада 2000 жылдан бері тележурналист болып қызмет атқарған еді. == Бірінші некесі == ​1999 жылғы 7 тамызда Летисия өзінің мектептегі әдебиет мұғалімі Алонсо Герреро Переске тұрмысқа шықты. Олар некеге тұрмас бұрын 10 жыл бойы кездесіп жүрген.<ref>{{cite web|url=http://www.diariodenavarra.es/especiales/bodareal/novios/pagina6.asp|title=Prefiere los pantalones a la falda|publisher=Diario de Navarra|archive-url=https://web.archive.org/web/20141014202926/http://www.diariodenavarra.es/especiales/bodareal/novios/pagina6.asp|archive-date=2014-10-14|url-status=dead}}</ref> Неке тек мэрияда тіркелді және 2000 жылы ажырасумен аяқталды. == Астурия ханзадасымен атастыру және үйлену тойы == [[Сурет:Los Principes de Asturias en la Pascua Militar de 2009.jpg|thumb|left|200px|2009 жылғы әскери шерудегі Астурия ханзадасы мен ханшайымы]] 2003 жылғы 1 қарашада патша сарайы жұртшылық үшін мүлдем күтпеген мәлімдеме жасап, [[VI Филипп (Испания патшасы)|Астурия ханзадасы Фелипе]] мен журналист Летисия Ортис Рокасоланоның алдағы атастыру рәсімі туралы жариялады. 2003 жылғы ​6 қарашада сағат 12:30-да салтанатты түрде атастыру рәсімі өтті. Фелипе қалыңдығына ақ алтыннан соғылған неке сақинасын сыйға тартты, ал Летисия Фелипеге сапфирмен безендірілген ақ алтын жең ілгектерін және испан әдебиетінің классигі [[Мариано Хосе де Ларра]]ның «Әлсіз Энрике патшаның пажы» атты кітабын табыстады. Осыдан кейін Фелипе мен Летисия әлемнің 10-нан астам елінен жиналған 250 журналистің қатысуымен өткен баспасөз конференциясына қатысты. Атастыру рәсімінен кейін Летисия Сарсуэла сарайына қоныс аударды. Летисияның бірінші некесі шіркеуде қиылмағандықтан, [[Католицизм|Католик шіркеуі]] оның Астурия ханзадасымен некелесуіне қарсылық білдірмеді. ​Үйлену тойы 2004 жылғы 22 мамырда [[Мадрид]]тегі [[Санта-Мария-ла-Реаль-де-ла-Альмудена]] кафедралды соборында өтті. Бұл аталған соборда өткен алғашқы патша әулетінің тойы болды. Неке қию рәсімі көптеген елдердің телеарналары арқылы көрсетілді және оны бүкіл әлем бойынша шамамен 1,5 миллиард адам тамашалады. Қалыңдық алтарь алдына [[Мануэль Пертегас]]тың қолынан шыққан, шлейфінің ұзындығы 5 метрге жуық ақ түсті үйлену көйлегімен және жібек фатамен шықты. == Астурия ханшайымы == [[Сурет:Pascua Militar 2.jpg|thumb|​2009 жылғы Әскери пасха мерекесіндегі патша [[I Хуан Карлос]] пен [[патшайым София]] және Астурия ханзадасы мен ханшайымы]] Ханшайым Летисия жұбайының міндеттерін орындауға бірден кірісіп, қайнатасының мүддесін білдіру мақсатында Испанияны көп аралады. Сондай-ақ олар Испанияның атынан басқа елдерде өкілдік етті: ол күйеуімен бірге Иордания, Мексика, Перу, Мажарстан, Доминикан Республикасы, Панама, Америка Құрама Штаттары, Сербия, Бразилия, Уругвай, Швеция, Дания, Жапония, Қытай және Португалияда болды. Сонымен қатар ол патша әулетінің басқа мүшелерімен бірге шетелдік жоғары лауазымды тұлғаларды қарсы алды және Люксембургтегі [[ұлы герцог Анри]] мен [[ұлы герцогиня Мария Тереза]]ның үйленгендеріне 25 жыл толуына (күміс тойына), сондай-ақ Нидерландыдағы [[Оран ханзадасы Виллем-Александр]]дың 40 жылдық мерейтойына арналған шетелдік патша әулеттерінің кездесулеріне қатысты.<ref>{{cite news|title=Los Príncipes acuden a la fiesta del 40º cumpleaños de Guillermo de Holanda|url=http://elpais.com/diario/2007/09/02/agenda/1188684004_850215.html|work=El Pais|date=2007-09-02|access-date=2017-06-04|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815175724/https://elpais.com/diario/2007/09/02/agenda/1188684004_850215.html|archive-date=2017-08-15|url-status=live}}</ref> Летисияның дербес бағдарламасы 2006 жылы, оның екінші рет жүктілігі туралы хабарланғаннан кейін көп ұзамай жарияланды. Летисия түрлі аудиториялар алдында сөз сөйледі және оның қызметі балалар құқығы, сирек кездесетін аурулар, мәдениет пен білім беру сияқты әлеуметтік мәселелерге бағытталған. 2007 жылдың соңында оның дербес бағдарламасы аясында өзі жалғыз қатысатын іс-шаралар саны артып, Филипп пен Летисияның жұмыс кестелері нақтыланып, бір-бірінен бөліне бастады.<ref>{{cite news|title=Who Will Be Next King, Queen of Spain? 19 Things To Know About Prince Felipe, Princess Letizia of Asturias|author=Maria G. Valdez|url=http://www.latintimes.com/who-will-be-next-king-queen-spain-19-things-know-about-prince-felipe-princess-letizia-176993|publisher=latintimes|date=2014-06-02|access-date=2014-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20141015010430/http://www.latintimes.com/who-will-be-next-king-queen-spain-19-things-know-about-prince-felipe-princess-letizia-176993|archive-date=2014-10-15|url-status=live}}</ref> 2010 жылғы қыркүйекте Испанияның ісік ауруларымен күрес қауымдастығы (AECC) оны Қауымдастық пен оның ғылыми қорының құрметті президенті етіп тағайындады.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.expansion.com/2010/09/24/entorno/1285357709.html|title=Doña Letizia, Presidenta de Honor de la Asociación Española contra el Cáncer, Entorno, expansion.com|website=www.expansion.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072458/https://www.expansion.com/2010/09/24/entorno/1285357709.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> == Испанияның патшайым-консорты == [[Сурет:Proclamacionfelipevi3.jpg|thumb|​Испания парламенті алдында жаңа монархты жариялау рәсімі кезіндегі Филипп пен Летисия]] 2004 жылғы 19 маусымда жұбайы [[VI Филипп (Испания патшасы)|VI Филипп]] таққа отырғаннан кейін Летисия Испанияның патшайым-консорты болды және «Оның Мәртебесі» лауазымын иеленді.<ref>{{cite web|url=http://www.casareal.es/EN/FamiliaReal/ReinaLetizia/Paginas/subhome.aspx|title=Casa de Su Majestad el Rey de España – Her Majesty the Queen Letizia|publisher=Casa de Su Majestad el Rey|archive-url=https://web.archive.org/web/20140622051105/http://www.casareal.es/EN/FamiliaReal/ReinaLetizia/Paginas/subhome.aspx|archive-date=2014-06-22|url-status=dead}}</ref> Ол 1878 жылғы XII Альфонсоның бірінші жары Мария де лас Мерседес Орлеанскаядан бері алғашқы испан текті патшайым-консорт болып табылады.<ref>{{Cite news|title=The Granddaughter of a Taxi Driver Will Become Spain's Next Queen|first=Daniel|last=Silva|url=http://www.businessinsider.com/the-granddaughter-of-a-taxi-driver-will-become-spains-next-queen-2014-6|publisher=businessinsider.com|date=2014-06-03|access-date=2014-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20141016055107/http://www.businessinsider.com/the-granddaughter-of-a-taxi-driver-will-become-spains-next-queen-2014-6|archive-date=2014-10-16|agency=AFP|url-status=live}}</ref> Сондай-ақ ол — қарапайым халық арасынан шыққан алғашқы испан патшайымы.<ref name="reuters new queen">{{cite news|title=Former journalist Letizia Ortiz becomes Spain's first commoner queen|url=https://www.reuters.com/article/spain-king-queen-idINKBN0EU0VA20140619|work=Reuters|date=2014-06-19|access-date=2014-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180907144640/https://www.reuters.com/article/spain-king-queen-idINKBN0EU0VA20140619|archive-date=2018-09-07|last1=Castillo|first1=Raquel|url-status=live}}</ref> Патшайым-консорт патша [[I Хуан Карлос]]тың өз ұлы патша VI Филиппке Қарулы Күштердің генерал-капитаны орденін (бұл патшалық және әскери биліктің берілуін білдіреді) тапсыру рәсіміне,<ref>{{Cite news|title=Felipe VI Takes Over from His Father as Spain's New King|url=https://online.wsj.com/articles/felipe-takes-over-from-his-father-as-spains-new-king-1403171076|work=The Wall Street Journal|date=2014-06-19|access-date=2023-08-24|lang=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20140620111425/http://online.wsj.com/articles/felipe-takes-over-from-his-father-as-spains-new-king-1403171076|archive-date=2014-06-20|issn=0099-9660|url-status=live}}</ref> сондай-ақ Филипптің Бас кортестер алдында өз міндеттерін орындауға, Конституцияны қорғауға, сонымен бірге Испания азаматтары мен аймақтарының құқықтарын құрметтеуге ант беру рәсіміне қатысты.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2014/06/18/world/europe/spain-king-felipe-vi/index.html|title=King Felipe VI takes over in Spain, promises to be monarch 'for new times'|lang=en|first=Laura|last=Smith-Spark|website=CNN|date=2014-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824061837/https://www.cnn.com/2014/06/18/world/europe/spain-king-felipe-vi/index.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live|last2=Goodman|first2=Al|last3=Almasy|first3=Steve}}</ref><ref>{{Cite news|title=King Felipe VI calls for 'new Spain' as he is sworn in|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-27918094|work=BBC News|date=2014-06-19|access-date=2023-08-24|lang=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20210313015131/https://www.bbc.com/news/world-europe-27918094|archive-date=2021-03-13|url-status=live}}</ref> Патшайым Летисия алғаш рет патшайым мәртебесінде 2014 жылғы 23 маусымда Мадридтегі Прадо мұражайында «Эль Греко және заманауи кескіндеме» көрмесінің ашылуында сөз сөйледі.<ref>{{cite news|title=La reina Letizia inicia su nueva agenda con una visita al Prado|url=http://cultura.elpais.com/cultura/2014/06/23/actualidad/1403548391_003513.html|work=El Pais|date=2014-06-23|access-date=2017-06-04|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20170112121445/http://cultura.elpais.com/cultura/2014/06/23/actualidad/1403548391_003513.html|archive-date=2017-01-12|last1=Galaz|first1=Mábel|url-status=live}}</ref> 2014 жылғы 25 маусымда патша 14-ші Абрантес герцогы Хосе Мануэль де Сулета-и-Алехандроны оның жеке хатшысы етіп тағайындады.<ref>{{Cite web|url=https://www.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/2014-06-27/jose-manuel-zuleta-la-nueva-mano-derecha-y-amigo-de-la-reina-letizia_153056/|title=José Manuel Zuleta, la nueva mano derecha de la Reina doña Letizia|lang=es|first=Raoul|last=Higuera|website=vanitatis.elconfidencial.com|date=2014-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230819071624/https://www.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/2014-06-27/jose-manuel-zuleta-la-nueva-mano-derecha-y-amigo-de-la-reina-letizia_153056/|archive-date=2023-08-19|access-date=2023-08-21|url-status=live}}</ref> Патша мен патшайым ретіндегі алғашқы шетелдік сапары кезінде Филипп пен Летисия 2014 жылғы 30 маусымда Апостольдік сарайда [[Франциск (рим папасы)|Рим папасы Францискпен]] кездесті.<ref>{{Cite news|title=La primera visita de los Reyes al extranjero se inicia en el Vaticano|first=Natalia|last=Junquera|url=https://elpais.com/politica/2014/06/29/actualidad/1404067642_100838.html|work=El País|date=2014-06-29|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072459/https://elpais.com/politica/2014/06/29/actualidad/1404067642_100838.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Кейінірек олар Қасиетті Тақтың мемлекеттік хатшысы [[Пьетро Паролин]]мен және оның қасында болған мемлекеттермен қарым-қатынас жөніндегі хатшының орынбасары [[Антуан Камиллери]]мен кездесу өткізді. Бұл сапар патша [[I Хуан Карлос]] пен [[патшайым София]]ның 28 сәуірдегі сапарынан кейін іле-шала жүзеге асты.<ref>{{cite news|title=Comunicato della Sala Stampa: Udienza alle Loro Maestà il Re Felipe VI e la Regina Letizia di Spagna, 30.06.2014|url=http://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2014/06/30/0486/01091.html|publisher=Vatican City|date=2014-06-30|access-date=2017-06-04|lang=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20171008181633/http://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2014/06/30/0486/01091.html|archive-date=2017-10-08|url-status=live}}</ref> [[Сурет:Presidenta Bachelet ofreció una recepción a Sus Majestades los Reyes de España, autoridades y personalidades españolas (15516055950).jpg|thumb|Чили президенті Мишель Бачелеттің Испанияға жасаған мемлекеттік сапары кезіндегі ресми қабылдаудағы патша мен патшайым]] 2014 жылғы қыркүйекте Летисия Мүгедектер ісі жөніндегі патшалық кеңесті басқарды. Бұл — Патша тағының қамқорлығындағы үкіметтік мекеме, оның президенті болып билік басындағы монархтың жұбайы тағайындалады.<ref>{{Cite web|url=https://www.europapress.es/epsocial/cooperacion-desarrollo/noticia-reina-dona-letizia-preside-primera-vez-reunion-consejo-real-patronato-discapacidad-20140909181056.html|title=Doña Letizia preside la reunión del Consejo del Real Patronato sobre Discapacidad|date=2014-09-09|publisher=Europa Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824083622/https://www.europapress.es/epsocial/cooperacion-desarrollo/noticia-reina-dona-letizia-preside-primera-vez-reunion-consejo-real-patronato-discapacidad-20140909181056.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2014 жылғы 25 қазанда ол Астурия ханзадасы сыйлығын тапсыру рәсіміне қатысты (бұл осы атаумен берілген соңғы марапат еді). 2015 жылдан бастап сыйлық «Астурия ханшайымының сыйлығы» болып өзгертілді, ал оның президенті болып Астурия ханшайымы Леонор бекітілді.<ref>{{Cite news|title=Premios Príncipe de Asturias 2014|url=https://elpais.com/elpais/2014/10/24/album/1414153710_205465.html|work=El País|date=2014-10-24|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072458/https://elpais.com/elpais/2014/10/24/album/1414153710_205465.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> 2014 жылғы 27 қазанда ол Австрияның Вена қаласына испан суретшісі Диего Веласкеске арналған көрменің ашылуына барды, бұл оның алғашқы халықаралық дербес сапары болды.<ref>{{Cite news|title=Debú intenacional en solitario de la reina Letizia|first=Mábel|last=Galaz|url=https://elpais.com/elpais/2014/10/27/estilo/1414424232_211816.html|work=El País|date=2014-10-27|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824075028/https://elpais.com/elpais/2014/10/27/estilo/1414424232_211816.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Онда ол Австрия президенті [[Хайнц Фишер]]мен және оның жары [[Маргит Фишер]]мен кездесті.<ref>{{Cite web|url=https://www.hoy.es/culturas/201410/27/dona-letizia-inaugura-viena-20141027155456-rc.html|title=Doña Letizia inaugura en Viena la mayor muestra sobre Velázquez en Europa Central|lang=es-ES|website=Hoy|date=2014-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20240226142305/https://www.hoy.es/culturas/201410/27/dona-letizia-inaugura-viena-20141027155456-rc.html|archive-date=2024-02-26|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Бұл оның сол жылғы соңғы дербес шетелдік сапары емес еді: қараша айында патшайым Португалияда өткен сирек кездесетін аурулар жөніндегі 2-ші Иберо-американдық кеңестің жабылу рәсіміне,<ref>{{Cite news|title=La reina Letizia clausura en Portugal el congreso de enfermedades raras|first=Javier Martín del|last=Barrio|url=https://elpais.com/politica/2014/11/07/actualidad/1415370417_937889.html|work=El País|date=2014-11-07|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824075029/https://elpais.com/politica/2014/11/07/actualidad/1415370417_937889.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> сондай-ақ Италияда БҰҰ-ның Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы ұйымдастырған Тамақтану мәселелері жөніндегі екінші халықаралық конференцияға қатысып, негізгі баяндама жасады. Өз сөзінде ол ашаршылықпен күрестегі әйелдердің рөлін жоғары бағалап, әлемде 850 миллионнан астам адамның аштықтан зардап шегуін «қабылдауға келмейтін» жайт деп атады, сондай-ақ тамақ өнеркәсібінен өздерінің «коммерциялық мүдделерін» семіздікті жою жолындағы «жауапкершілікпен» теңестіруді талап етті.<ref>{{Cite news|title=La reina Letizia reivindica el papel de la mujer contra el hambre|first=Pablo|last=Ordaz|url=https://elpais.com/elpais/2014/11/20/estilo/1416486813_817166.html|work=El País|date=2014-11-20|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824075031/https://elpais.com/elpais/2014/11/20/estilo/1416486813_817166.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> 2014 жылғы желтоқсанда ол 2010 жылдан бері басқарып келе жатқан және патшайым ретінде де басқаруды жалғастырып жатқан<ref name=":0" /> Испанияның ісік ауруларымен күрес қауымдастығының жалпы жиналысына төрағалық етті.<ref>{{Cite web|url=https://www.laopinioncoruna.es/vida-y-estilo/moda-belleza/2014/12/10/reina-letizia-apunta-look-working-24686882.html|title=La Reina Letizia se apunta al look 'working girl'|lang=es|last=EP|website=La Opinión de A Coruña|date=2014-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072458/https://www.laopinioncoruna.es/vida-y-estilo/moda-belleza/2014/12/10/reina-letizia-apunta-look-working-24686882.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> [[Сурет:Reina Letizia de España visita Jiquilisco (18179468635).jpg|thumb|Патшайым Летисия Сальвадордың Хикилиско қаласына жасаған сапары кезінде]] 2015 жыл бойы Летисия Испанияның ісік ауруларымен күрес қауымдастығының, Испанияның сирек кездесетін аурулар федерациясының<ref>{{Cite web|url=https://www.sandiegouniontribune.com/en-espanol/sdhoy-queen-letizia-presides-over-meeting-on-rare-2015jan28-story.html|title=Queen Letizia presides over meeting on rare diseases|lang=es-US|last=EFE|website=San Diego Union-Tribune en Español|date=2015-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824083623/https://www.sandiegouniontribune.com/en-espanol/sdhoy-queen-letizia-presides-over-meeting-on-rare-2015jan28-story.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> және Испания Қызыл Крест қоғамының, сондай-ақ басқа да ұйымдардың іс-шаралары мен жиналыстарына қатыса отырып, тиісті аурулармен айналысатын әлеуметтік ұйымдарға қолдау көрсетуін жалғастырды. Патша мен патшайым Францияға алғашқы мемлекеттік сапарын 2015 жылғы наурызға жоспарлаған болатын. Алайда 2015 жылғы 24 наурызда [[Germanwings]] авиакомпаниясының 9525 рейсінің ұшқышы ұшақты әдейі Франция Альпісіне апатқа ұшыратқандықтан, олар сапарды кейінге қалдыруға мәжбүр болды.<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/elpais/2015/03/24/inenglish/1427201354_082004.html|title=Spanish king suspends France visit in wake of Germanwings air crash|lang=en|first=Mábel|last=Galaz|website=EL PAÍS English|date=2015-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090930/https://english.elpais.com/elpais/2015/03/24/inenglish/1427201354_082004.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live|last2=País|first2=El}}</ref> Апат салдарынан 150 адам қаза тапты, оның ішінде 51-і Испания азаматы еді.<ref>{{Cite news|title=Spain raises Spanish death toll on Germanwings flight to 51|url=https://www.reuters.com/article/uk-france-crash-casualties-idUKKBN0ML1PG20150325|work=Reuters|date=2015-03-25|access-date=2023-08-24|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090931/https://www.reuters.com/article/uk-france-crash-casualties-idUKKBN0ML1PG20150325|archive-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Маусым айының басында олар мемлекеттік сапарын қайта бастап, оларды Франция президенті [[Франсуа Олланд]] қарсы алды.<ref>{{Cite web|url=https://www.euronews.com/2015/06/03/spanish-royal-couple-resume-state-visit-to-france|title=Spanish royal couple resume state visit to France|lang=en|website=euronews|date=2015-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090930/https://www.euronews.com/2015/06/03/spanish-royal-couple-resume-state-visit-to-france|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Сондай-ақ олар Премьер-министр [[Мануэль Вальс]]пен, Франция Сенатының төрағасы [[Жерар Ларше]]мен, Ұлттық ассамблея төрағасы Клод Бартолонмен және Париж мэрі [[Анн Идальго]]мен кездесті.<ref>{{Cite web|url=https://es.ambafrance.org/Visita-de-Estado-a-Francia-de-los-Reyes-de-Espana|title=Visita de Estado a Francia de los Reyes de España (02/06/15)|lang=es|website=Ambassade de France en Espagne / Embajada de Francia en España|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090928/https://es.ambafrance.org/Visita-de-Estado-a-Francia-de-los-Reyes-de-Espana|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.elmundo.es/loc/2015/06/06/5571d4a746163fa43f8b458b.html|title=Los Reyes Felipe y Letizia conquistan la República francesa|lang=es|website=ELMUNDO|date=2015-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090931/https://www.elmundo.es/loc/2015/06/06/5571d4a746163fa43f8b458b.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы 13 сәуірде патшайым Летисия Артиллерия академиясына барды, бұл оның алғашқы дербес әскери іс-шарасы болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.lavanguardia.com/politica/20150413/54429586722/la-reina-letizia-preside-su-primer-acto-militar-en-la-academia-de-artilleria.html|title=La Reina Letizia preside su primer acto militar en la Academia de Artillería|lang=es|website=La Vanguardia|date=2015-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094846/https://www.lavanguardia.com/politica/20150413/54429586722/la-reina-letizia-preside-su-primer-acto-militar-en-la-academia-de-artilleria.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://blogs.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/reina-letizia/2015-04-13/dona-letizia-se-calza-unos-prada-para-su-primer-acto-en-solitario-con-los-militares_758317/|title=Doña Letizia se calza unos Prada para su primer acto en solitario con los militares|lang=es|first=Núria|last=Tiburcio|website=vanitatis.elconfidencial.com|date=2015-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094853/https://blogs.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/reina-letizia/2015-04-13/dona-letizia-se-calza-unos-prada-para-su-primer-acto-en-solitario-con-los-militares_758317/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Бірнеше күннен кейін ол жұбайымен бірге [[патшайым II Маргрете]]нің 75 жылдығын атап өту үшін Данияның [[Копенгаген]] қаласына барды.<ref>{{Cite web|url=https://photogallery.indiatimes.com/celebs/royalty/the-75th-birthday-of-queen-margrethe-ii/articleshow/46957318.cms|title=The 75th Birthday Of Queen Margrethe II Pics {{!}} The 75th Birthday Of Queen Margrethe II Photos {{!}} The 75th Birthday Of Queen Margrethe II Portfolio Pics {{!}} The 75th Birthday Of Queen Margrethe II Personal Photos - ETimes Photogallery|website=photogallery.indiatimes.com|access-date=2024-11-04|archive-date=2023-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230116115932/https://photogallery.indiatimes.com/celebs/royalty/the-75th-birthday-of-queen-margrethe-ii/articleshow/46957318.cms|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы 25–28 мамыр аралығында Летисия [[Гондурас]] пен [[Сальвадор]]ға өзінің алғашқы дербес халықаралық сапарын жасады.<ref>{{Cite news|title=La Reina llega a Honduras en su primer viaje oficial en solitario|first=Juan Diego|last=Quesada|url=https://elpais.com/internacional/2015/05/26/actualidad/1432612792_716789.html|work=El País|date=2015-05-26|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094846/https://elpais.com/internacional/2015/05/26/actualidad/1432612792_716789.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы маусымда Летисия БҰҰ-ның Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымының тамақтану мәселелері жөніндегі арнайы елшісі болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://www.fao.org/newsroom/detail/Queen-Letizia-of-Spain-named-FAO-Special-Ambassador-for-Nutrition/en|title=Queen Letizia of Spain named FAO Special Ambassador for Nutrition|lang=en|website=Newsroom|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824083622/https://www.fao.org/newsroom/detail/Queen-Letizia-of-Spain-named-FAO-Special-Ambassador-for-Nutrition/en|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Осы айдың соңында, Францияға сапарынан кейін, ол патшамен бірге Мексикаға мемлекеттік сапармен барды, бұл олардың Испания монархтары ретіндегі Америка құрлығына алғашқы сапары болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.eluniversal.com.mx/articulo/english/2015/06/21/king-and-queen-spain-will-visit-zacatecas/|title=King and Queen of Spain will visit Zacatecas|lang=es|website=El Universal|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094846/https://www.eluniversal.com.mx/articulo/english/2015/06/21/king-and-queen-spain-will-visit-zacatecas/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Олар Мексика президенті [[Энрике Пенья Ньето]]мен, бірінші ханым [[Анжелика Ривера]]мен, Мехико қаласының басшысы [[Мигель Анхель Мансера]]мен және Мексика Конгресінің жетекшілерімен кездесті.<ref>{{Cite web|url=https://cnnespanol.cnn.com/2015/06/29/los-reyes-de-espana-llegan-a-mexico-para-su-primera-visita-de-estado/|title=Los reyes de España llegan a México para su primera visita de Estado|lang=es|website=CNN|date=2015-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094846/https://cnnespanol.cnn.com/2015/06/29/los-reyes-de-espana-llegan-a-mexico-para-su-primera-visita-de-estado/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2015070179685/reyes-felipe-letizia-mexico-segunda-jornada/|title=Los Reyes continúan dando la mejor imagen de España en la segunda jornada de su viaje de Estado a México|lang=es|website=HOLA|date=2015-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220929213959/https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2015070179685/reyes-felipe-letizia-mexico-segunda-jornada/|archive-date=2022-09-29|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы шілде айының соңында ол Италияның [[Милан]] қаласындағы «Дүниежүзілік көрме – 2015» шарасына дербес барды.<ref>{{Cite web|url=https://www.fao.org/news/story/en/item/317221/icode/|title=FAO - News Article: Queen Letizia of Spain visits Expo Milan|lang=en|website=www.fao.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101633/https://www.fao.org/news/story/en/item/317221/icode/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы 14–19 қыркүйек аралығында патша мен патшайым Америка Құрама Штаттарына ресми сапар жасап, онда [[АҚШ президенті]] [[Барак Обама]]мен және оның жұбайы [[Мишель Обама]]мен кездесті, сондай-ақ АҚШ Сенатының халықаралық қатынастар жөніндегі комитетінде болды.<ref name=":1">{{Cite news|title=Los Reyes en Estados Un.idos|url=https://elpais.com/elpais/2015/09/15/album/1442339177_524450.html|work=El País|date=2015-09-16|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101616/https://elpais.com/elpais/2015/09/15/album/1442339177_524450.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Кейінірек олар Луизианаға аттанып, онда оларды Испания Луизианасының дәстүрлі киімін киген сарбаздар қарсы алды, содан соң Маунт-Вернонға бару үшін Виргинияға бет алды.<ref name=":1" /> 2015 жылғы қазанда ол Германияның [[Дюссельдорф]] қаласына испан суретшісі Сурбаранға арналған көрменің ашылуына дербес барды.<ref>{{Cite web|url=https://www.elmundo.es/cultura/2015/10/09/56180acc22601dc5068b45a2.html|title=La Reina 'lleva' a Zurbarán a Alemania|lang=es|website=ELMUNDO|date=2015-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101615/https://www.elmundo.es/cultura/2015/10/09/56180acc22601dc5068b45a2.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Осы айда ол патша [[VI Филипп (Испания патшасы)|Филипппен]] бірге [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]] Астурия ханшайымы мәртебесін алғаннан бері алғаш рет өткізілген [[Астурия ханшайымы]] сыйлығын тапсыру рәсіміне қатысты.<ref>{{Cite web|url=https://www.elmundo.es/espana/2015/10/23/562a1408e2704ece728b45d6.html|title=Los Premios Princesa de Asturias 2015 y los últimos Príncipes|lang=es|website=ELMUNDO|date=2015-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101614/https://www.elmundo.es/espana/2015/10/23/562a1408e2704ece728b45d6.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2015 жылдың соңында патшайым екі жерлеу рәсіміне қатысты. Алдымен, қараша айында, ол патша әулетінің басқа мүшелерімен бірге Эль-Эскориальда Калабрия герцогы, инфант Карлостың жерлеу рәсіміне қатысты.<ref>{{Cite news|title=La familia del Rey al completo, en el funeral del duque de Calabria|url=https://elpais.com/elpais/2015/10/08/album/1444306297_801588.html|work=El País|date=2015-10-08|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101615/https://elpais.com/elpais/2015/10/08/album/1444306297_801588.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Екінші рет, желтоқсанда, Испанияның Кабулдағы елшілігіне жасалған шабуыл кезінде қаза тапқан испан полицейлерін соңғы сапарға шығарып салу рәсімінде болды.<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/elpais/2015/12/15/inenglish/1450193304_546648.html|title=King Felipe presides at funeral of police officers killed in Afghanistan|lang=en|website=EL PAÍS English|date=2015-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101614/https://english.elpais.com/elpais/2015/12/15/inenglish/1450193304_546648.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2016 жыл патша әулеті үшін бірқалыпты жыл болды. 2015 жылғы парламент сайлауынан басталған,<ref>{{Cite news|title=Spain election: Political uncertainty after split result|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-35147266|work=BBC News|date=2015-12-21|access-date=2023-08-24|lang=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://www.bbc.com/news/world-europe-35147266|archive-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> кейін 2016 жылғы парламент сайлауымен жалғасқан<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/elpais/2016/05/03/inenglish/1462265896_327547.html|title=Spanish king signs decree calling fresh election for June 26|lang=en|first=Fernando|last=Garea|website=EL PAÍS English|date=2016-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://english.elpais.com/elpais/2016/05/03/inenglish/1462265896_327547.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> сайлау процестері Патша тағының қалыпты жұмыс кестесін құруын қиындатты. Летисия үшін 2016 жыл түрлі қоғамдық ұйымдар өкілдерін қабылдаудан басталды. Атап айтқанда, Рома хатшылығы қоры,<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.europapress.es/epsocial/cooperacion-desarrollo/noticia-reina-letizia-recibe-fundacion-secretariado-gitano-plataforma-infancia-conocer-mejor-actividad-20160108181858.html|title=La Reina Letizia recibe a la Fundación Secretariado Gitano y Plataforma de Infancia|date=2016-01-08|publisher=Europa Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://www.europapress.es/epsocial/cooperacion-desarrollo/noticia-reina-letizia-recibe-fundacion-secretariado-gitano-plataforma-infancia-conocer-mejor-actividad-20160108181858.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Испания балалар ұйымдарының қауымдастығы,<ref name=":2" /> Мадридтегі тілдік бұзылулармен күрес қауымдастығы<ref>{{Cite web|url=https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2016012683391/reina-letizia-audiencia-atelma/|title=La Reina y el lenguaje que todos entienden|lang=es|website=HOLA|date=2016-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824161945/https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2016012683391/reina-letizia-audiencia-atelma/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> және Испания тамақтану қорының<ref>{{Cite web|url=https://www.europapress.es/chance/realeza/noticia-imagen-mas-carinosa-reina-letizia-mas-pequenos-20160127091955.html|title=La imagen más cariñosa de la Reina Letizia con los más pequeños|date=2016-01-27|publisher=Europa Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://www.europapress.es/chance/realeza/noticia-imagen-mas-carinosa-reina-letizia-mas-pequenos-20160127091955.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> өкілдері патшайымды өз мақсаттары, қызметі мен жобалары туралы хабардар етті. ​2016 жылғы наурызда Летисия мен кәсіпкер Хавьер Лопес Мадрид арасындағы хат алмасудың жарияланып кетуі қоғамда қызу пікірталас тудырды. Мадрид «Caja Madrid» және «Bankia» қаржы тобының басқа да басшыларымен және басқарма мүшелерімен бірге сыбайлас жемқорлық жасады деп айыпталған болатын. 2014 жылғы қазанда Летисия оған қолдау білдіріп: «Біз сенің кім екеніңді білеміз, сен де біздің кім екенімізді білесің. Біз бір-бірімізді танимыз, жақсы көреміз және құрметтейміз. Қалғанының бәрі құрысын», — деп хабарлама жіберген. Филипп те оған қосылып: «Біз сені шынымен жақсы көреміз!» — деп жазған. Кейінірек «El Diario» газеті бұл хаттарды жариялады. Патша сарайының өкілі кейіннен патша мен патшайымның заңнамалық мәселелеріне байланысты Лопес Мадридпен бұдан былай дос емес екенін мәлімдеді.<ref>{{cite news|title=Spain's monarchy drawn into banking scandal|url=https://www.theguardian.com/world/2016/mar/09/spains-monarchy-banking-scandal-queen-letizia|work=The Guardian|date=2016-03-09|access-date=2017-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180106185213/https://www.theguardian.com/world/2016/mar/09/spains-monarchy-banking-scandal-queen-letizia|archive-date=2018-01-06|agency=Agence France-Presse|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Texting Scandal Rocks Spain's King and Queen|first=Tom|last=Sykes|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2016/03/19/texting-scandal-rocks-spain-s-king-and-queen.html|date=2016-03-19|access-date=2016-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20160329112026/http://www.thedailybeast.com/articles/2016/03/19/texting-scandal-rocks-spain-s-king-and-queen.html|archive-date=2016-03-29|newspaper=Daily Beast|url-status=live}}</ref> Сондай-ақ наурыз айында Летисия 2016 жылғы екі халықаралық сапарының алғашқысын жасады. Ол патша Филипппен бірге [[Пуэрто-Рико]]да өткен испан тілінің 7-ші Халықаралық конгресіне жетекшілік етті. 2016 жылғы 22 сәуірде патша мен патшайым 2016 жылғы әлем чемпионатында жеңіске жеткен (қатарынан екінші рет иеленген атағы) испандық мәнерлеп сырғанаушы Хавьер Фернандесті қабылдады.<ref>{{Cite web|url=https://www.nbcsports.com/olympics/news/javier-fernandez-grand-prix-final-figure-skating|title=Eyes of Spain on Javier Fernandez as he builds for last Olympic chance|lang=en-US|website=NBC Sports|date=2016-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://www.nbcsports.com/olympics/news/javier-fernandez-grand-prix-final-figure-skating|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Жыл соңында, қараша айының аяғында, патша мен патшайым Португалияға мемлекеттік сапармен барып, онда Португалия президенті [[Марсело Ребелу ди Соуза]]мен және Премьер-министр [[Антониу Кошта]]мен, сондай-ақ басқа да тұлғалармен кездесті.<ref>{{Cite news|title=Los Reyes viajan a Portugal en su primer viaje de Estado con el nuevo Gobierno|first=Miquel|last=Alberola|url=https://elpais.com/politica/2016/11/28/actualidad/1480323183_172446.html|work=El País|date=2016-11-28|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://elpais.com/politica/2016/11/28/actualidad/1480323183_172446.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Патша Португалия билігі алдындағы конституциялық міндеттемелерін орындап жатқанда, патшайым Португалияның ісік ауруларымен күрес лигасының президенті Виктор Велозумен кездесу өткізді.<ref>{{Cite web|url=https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2016112890031/reyes-espana-cena-gala-portugal/|title=Cena de gala en Portugal en honor a don Felipe y doña Letizia|lang=es|website=HOLA|date=2016-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824161948/https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2016112890031/reyes-espana-cena-gala-portugal/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> [[Сурет:Awada Letizia 4.jpg|thumb|2017 жылы Аргентинаның бірінші ханымы Хулиана Авадамен бірге болған Летисия]] 2017 жыл өткен жылдағыдай Летисияның өзі жетекшілік ететін бірқатар тиісті қоғамдық ұйымдармен кездесуінен басталды. Ақпан айында патша мен патшайым Сарсуэла патшалық сарайында Германия президенті [[Йоахим Гаук]] пен оның жұбайы Герхильд Радтке,<ref>{{Cite web|url=https://www.abc.es/espana/casa-real/abci-reyes-almuerzan-presidente-alemania-201702011713_noticia.html|title=Los Reyes almuerzan con el presidente de Alemania|lang=es|website=Diario ABC|date=2017-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171129233014/http://www.abc.es/espana/casa-real/abci-reyes-almuerzan-presidente-alemania-201702011713_noticia.html|archive-date=2017-11-29|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> сондай-ақ Мажарстан президенті [[Янош Адер]] мен оның жұбайы Анита Герцег<ref>{{Cite web|url=https://www.lavozdegalicia.es/noticia/espana/2017/02/17/reyes-conocen-sentencia-noos-museo-thyssen-junto-presidente-hungaro/00031487331633948105373.htm|title=Los reyes conocen la sentencia del caso Nóos en el museo Thyssen junto al presidente húngaro|lang=es|website=La Voz de Galicia|date=2017-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825090655/https://www.lavozdegalicia.es/noticia/espana/2017/02/17/reyes-conocen-sentencia-noos-museo-thyssen-junto-presidente-hungaro/00031487331633948105373.htm|archive-date=2023-08-25|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> сияқты маңызды шетелдік лидерлерді қабылдады. Дәл осы соңғы қонақтармен кездесу кезінде патша әулеті патшаның жездесі Иньяки Урдангариннің бірнеше сыбайлас жемқорлық қылмыстары бойынша кінәлі деп танылғаны туралы алғашқы сот шешімінен хабардар болды.<ref name=":3">{{Cite news|title=Spain King's Brother-in-Law Convicted as Princess Is Cleared|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-02-17/spanish-king-s-brother-in-law-convicted-as-princess-is-cleared|work=Bloomberg.com|date=2017-02-17|access-date=2023-08-25|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312142738/https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-02-17/spanish-king-s-brother-in-law-convicted-as-princess-is-cleared|archive-date=2017-03-12|url-status=live}}</ref> Ал патшаның қарындасы, инфанта Кристинаға тағылған барлық айыптар алынып тасталды.<ref name=":3" /> Айдың соңында Филипп пен Летисия Аргентина президенті [[Маурисио Макри]] мен бірінші ханым [[Хулиана Авада]]ны олардың Испанияға жасаған мемлекеттік сапары аясында қабылдады.<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/elpais/2017/02/22/inenglish/1487768466_658025.html|title=Argentina's President Macri begins state visit to Spain|lang=en|first=Carlos E.|last=Cué|website=EL PAÍS English|date=2017-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825090644/https://english.elpais.com/elpais/2017/02/22/inenglish/1487768466_658025.html|archive-date=2023-08-25|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Испания Бурбондары]] [[Санат:Астурия ханшайымдары]] 0274uujxndeua15ujt8lg5ecblljdb0 3590685 3590679 2026-04-23T18:43:16Z 1nter pares 146705 /* Испанияның патшайым-консорты */ 3590685 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Летисия | Шынайы есімі = {{lang-es|Letizia Ortiz}} | Суреті = Letizia von Spanien (2022).jpg | Сурет ені = | Атауы = 2022 жылғы патшайым-консорт Летисия | Титулы = Испанияның патшайым-консорты | Ту = Personal Standard of Letizia, Queen of Spain.svg | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = {{lang-es|Letizia Ortiz Rocasolano}} | Туған күні = 15.09.1972 | Туған жері = {{туғанжері|Овьедо|Овьедода}}, Астурия | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[католицизм]] | Әкесі = Хесус Хосе Ортис Альварес | Анасы = Мария Палома Рокасолано Родригес | Жұбайы = [[VI Филипп (Испания патшасы)|VI Филипп]] | Балалары = [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]], [[София, Испания инфантасы|София]] | Партиясы = | Білімі = [[Faculty of Information Sciences (Complutense University of Madrid)]] (1995)<br>[[Instituto Ramiro de Maeztu]] (1990) | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = Letizia spain sig.svg | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Летисия''' (қыз күніндегі есімі — '''Летисия Ортис Рокасолано''', {{lang-es|Letizia Ortiz Rocasolano}}; [[15 қыркүйек]] [[1972 жыл|1972]], [[Овьедо]], [[Астурия]]) — Испанияның патшайым-консорты, патша [[VI Филипп (Испания патшасы)|VI Филипптің]] жары. == Білімі мен мансабы == ​Летисия ханым — журналист Хесус Хосе Ортис Альварес пен медбике Мария Палома Рокасолано Родригестің үлкен қызы. Летисияны шоқындыру рәсімі 1972 жылғы 29 қыркүйекте өтті.<ref>{{мақала|авторы=Fernández-Pello, Elena|тақырыбы=Princesa de Asturias, reina en Oviedo|шынайы атауы=|сілтеме=https://www.lne.es/oviedo/2007/10/21/princesa-asturias-reina-oviedo-21813908.html|тілі=es|жауапты=|баспа авторы=|басылым=La Nueva España|түрі=|орны=|баспасы=|жыл=2007|томы=|нөмірі=|беттері=|isbn=|issn=}}</ref> Көп ұзамай Летисияның соңынан екі қарындасы дүниеге келді: Тельма (1973 жылы туған)<ref>{{Cite web|lang=es|url=http://www.diariodenavarra.es/especiales/bodareal/familias/pagina7.asp|title=Telma Ortiz Rocasolano|website=Diario de Navarra|archive-url=https://web.archive.org/web/20070209230211/http://www.diariodenavarra.es/especiales/bodareal/familias/pagina7.asp|archive-date=2007-02-09|url-status=dead}}</ref> және Эрика (1975–2007).<ref>{{Cite news|title=Diez años sin Érika Ortiz, la frágil hermana pequeña de Doña Letizia|url=https://www.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/2017-02-07/erika-ortiz-muerte-letizia-reina-diez-anos_1327441/|website=Vanitatis El Confidencial|date=2017-02-07|lang=es|first=Núria|last=Tiburcio|access-date=2022-09-08|archive-date=2022-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220908170856/https://www.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/2017-02-07/erika-ortiz-muerte-letizia-reina-diez-anos_1327441/}}</ref> Олардың ата-анасы 1987 жылы ажырасқан. Летисия Овьедодағы La Gesta 1 мемлекеттік мектебінде білім алды, кейіннен оның отбасы [[Мадрид]]ке қоныс аударды. Небәрі 10 жасында ол Antena 3 радиосындағы «El Columpio» бағдарламасына қатыса бастады. [[Мадрид]]те Летисия Ramiro de Maeztu орта мектебін тәмамдады. Содан кейін ол әлемдегі ең көне оқу орындарының бірі — Мадридтік Комплутенсе университетіне түсіп, онда журналистика саласы бойынша бакалавр және магистр дипломдарын алды. Университетте оқып жүрген кездің өзінде Летисия «La Nueva España» (1992–1993), ABC газеттерінде және EFE жаңалықтар агенттігінде тәжірибеден өтуші (интерн) болды. Университетті тәмамдаған соң, Летисия біраз уақыт [[Мексика]]дағы «Siglo XXI» газетінде жұмыс істеді. [[Испания]]ға оралғаннан кейін ол мансабын [[Блумберг]] экономикалық телеарнасының испандық филиалында жалғастырды, кейіннен [[CNN+]] телекомпаниясына ауысты. 2000 жылы Летисия Мадрид баспасөз қауымдастығының [[Мариано Хосе де Ларра]] сыйлығын ({{lang-es|Premio Mariano José de Larra}}) иеленді. Бұл марапат 30 жасқа дейінгі жас журналистерге айрықша кәсіби жетістіктері үшін беріледі. 2003 жылғы тамызда Летисия [[TVE]] телеарнасындағы күнделікті кешкі «Telediario» жаңалықтар бағдарламасының жүргізушісі болды, ол аталған арнада 2000 жылдан бері тележурналист болып қызмет атқарған еді. == Бірінші некесі == ​1999 жылғы 7 тамызда Летисия өзінің мектептегі әдебиет мұғалімі Алонсо Герреро Переске тұрмысқа шықты. Олар некеге тұрмас бұрын 10 жыл бойы кездесіп жүрген.<ref>{{cite web|url=http://www.diariodenavarra.es/especiales/bodareal/novios/pagina6.asp|title=Prefiere los pantalones a la falda|publisher=Diario de Navarra|archive-url=https://web.archive.org/web/20141014202926/http://www.diariodenavarra.es/especiales/bodareal/novios/pagina6.asp|archive-date=2014-10-14|url-status=dead}}</ref> Неке тек мэрияда тіркелді және 2000 жылы ажырасумен аяқталды. == Астурия ханзадасымен атастыру және үйлену тойы == [[Сурет:Los Principes de Asturias en la Pascua Militar de 2009.jpg|thumb|left|200px|2009 жылғы әскери шерудегі Астурия ханзадасы мен ханшайымы]] 2003 жылғы 1 қарашада патша сарайы жұртшылық үшін мүлдем күтпеген мәлімдеме жасап, [[VI Филипп (Испания патшасы)|Астурия ханзадасы Фелипе]] мен журналист Летисия Ортис Рокасоланоның алдағы атастыру рәсімі туралы жариялады. 2003 жылғы ​6 қарашада сағат 12:30-да салтанатты түрде атастыру рәсімі өтті. Фелипе қалыңдығына ақ алтыннан соғылған неке сақинасын сыйға тартты, ал Летисия Фелипеге сапфирмен безендірілген ақ алтын жең ілгектерін және испан әдебиетінің классигі [[Мариано Хосе де Ларра]]ның «Әлсіз Энрике патшаның пажы» атты кітабын табыстады. Осыдан кейін Фелипе мен Летисия әлемнің 10-нан астам елінен жиналған 250 журналистің қатысуымен өткен баспасөз конференциясына қатысты. Атастыру рәсімінен кейін Летисия Сарсуэла сарайына қоныс аударды. Летисияның бірінші некесі шіркеуде қиылмағандықтан, [[Католицизм|Католик шіркеуі]] оның Астурия ханзадасымен некелесуіне қарсылық білдірмеді. ​Үйлену тойы 2004 жылғы 22 мамырда [[Мадрид]]тегі [[Санта-Мария-ла-Реаль-де-ла-Альмудена]] кафедралды соборында өтті. Бұл аталған соборда өткен алғашқы патша әулетінің тойы болды. Неке қию рәсімі көптеген елдердің телеарналары арқылы көрсетілді және оны бүкіл әлем бойынша шамамен 1,5 миллиард адам тамашалады. Қалыңдық алтарь алдына [[Мануэль Пертегас]]тың қолынан шыққан, шлейфінің ұзындығы 5 метрге жуық ақ түсті үйлену көйлегімен және жібек фатамен шықты. == Астурия ханшайымы == [[Сурет:Pascua Militar 2.jpg|thumb|​2009 жылғы Әскери пасха мерекесіндегі патша [[I Хуан Карлос]] пен [[патшайым София]] және Астурия ханзадасы мен ханшайымы]] Ханшайым Летисия жұбайының міндеттерін орындауға бірден кірісіп, қайнатасының мүддесін білдіру мақсатында Испанияны көп аралады. Сондай-ақ олар Испанияның атынан басқа елдерде өкілдік етті: ол күйеуімен бірге Иордания, Мексика, Перу, Мажарстан, Доминикан Республикасы, Панама, Америка Құрама Штаттары, Сербия, Бразилия, Уругвай, Швеция, Дания, Жапония, Қытай және Португалияда болды. Сонымен қатар ол патша әулетінің басқа мүшелерімен бірге шетелдік жоғары лауазымды тұлғаларды қарсы алды және Люксембургтегі [[ұлы герцог Анри]] мен [[ұлы герцогиня Мария Тереза]]ның үйленгендеріне 25 жыл толуына (күміс тойына), сондай-ақ Нидерландыдағы [[Оран ханзадасы Виллем-Александр]]дың 40 жылдық мерейтойына арналған шетелдік патша әулеттерінің кездесулеріне қатысты.<ref>{{cite news|title=Los Príncipes acuden a la fiesta del 40º cumpleaños de Guillermo de Holanda|url=http://elpais.com/diario/2007/09/02/agenda/1188684004_850215.html|work=El Pais|date=2007-09-02|access-date=2017-06-04|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815175724/https://elpais.com/diario/2007/09/02/agenda/1188684004_850215.html|archive-date=2017-08-15|url-status=live}}</ref> Летисияның дербес бағдарламасы 2006 жылы, оның екінші рет жүктілігі туралы хабарланғаннан кейін көп ұзамай жарияланды. Летисия түрлі аудиториялар алдында сөз сөйледі және оның қызметі балалар құқығы, сирек кездесетін аурулар, мәдениет пен білім беру сияқты әлеуметтік мәселелерге бағытталған. 2007 жылдың соңында оның дербес бағдарламасы аясында өзі жалғыз қатысатын іс-шаралар саны артып, Филипп пен Летисияның жұмыс кестелері нақтыланып, бір-бірінен бөліне бастады.<ref>{{cite news|title=Who Will Be Next King, Queen of Spain? 19 Things To Know About Prince Felipe, Princess Letizia of Asturias|author=Maria G. Valdez|url=http://www.latintimes.com/who-will-be-next-king-queen-spain-19-things-know-about-prince-felipe-princess-letizia-176993|publisher=latintimes|date=2014-06-02|access-date=2014-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20141015010430/http://www.latintimes.com/who-will-be-next-king-queen-spain-19-things-know-about-prince-felipe-princess-letizia-176993|archive-date=2014-10-15|url-status=live}}</ref> 2010 жылғы қыркүйекте Испанияның ісік ауруларымен күрес қауымдастығы (AECC) оны Қауымдастық пен оның ғылыми қорының құрметті президенті етіп тағайындады.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.expansion.com/2010/09/24/entorno/1285357709.html|title=Doña Letizia, Presidenta de Honor de la Asociación Española contra el Cáncer, Entorno, expansion.com|website=www.expansion.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072458/https://www.expansion.com/2010/09/24/entorno/1285357709.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> == Испанияның патшайым-консорты == [[Сурет:Proclamacionfelipevi3.jpg|thumb|​Испания парламенті алдында жаңа монархты жариялау рәсімі кезіндегі Филипп пен Летисия]] 2004 жылғы 19 маусымда жұбайы [[VI Филипп (Испания патшасы)|VI Филипп]] таққа отырғаннан кейін Летисия Испанияның патшайым-консорты болды және «Оның Мәртебесі» лауазымын иеленді.<ref>{{cite web|url=http://www.casareal.es/EN/FamiliaReal/ReinaLetizia/Paginas/subhome.aspx|title=Casa de Su Majestad el Rey de España – Her Majesty the Queen Letizia|publisher=Casa de Su Majestad el Rey|archive-url=https://web.archive.org/web/20140622051105/http://www.casareal.es/EN/FamiliaReal/ReinaLetizia/Paginas/subhome.aspx|archive-date=2014-06-22|url-status=dead}}</ref> Ол 1878 жылғы XII Альфонсоның бірінші жары Мария де лас Мерседес Орлеанскаядан бері алғашқы испан текті патшайым-консорт болып табылады.<ref>{{Cite news|title=The Granddaughter of a Taxi Driver Will Become Spain's Next Queen|first=Daniel|last=Silva|url=http://www.businessinsider.com/the-granddaughter-of-a-taxi-driver-will-become-spains-next-queen-2014-6|publisher=businessinsider.com|date=2014-06-03|access-date=2014-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20141016055107/http://www.businessinsider.com/the-granddaughter-of-a-taxi-driver-will-become-spains-next-queen-2014-6|archive-date=2014-10-16|agency=AFP|url-status=live}}</ref> Сондай-ақ ол — қарапайым халық арасынан шыққан алғашқы испан патшайымы.<ref name="reuters new queen">{{cite news|title=Former journalist Letizia Ortiz becomes Spain's first commoner queen|url=https://www.reuters.com/article/spain-king-queen-idINKBN0EU0VA20140619|work=Reuters|date=2014-06-19|access-date=2014-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180907144640/https://www.reuters.com/article/spain-king-queen-idINKBN0EU0VA20140619|archive-date=2018-09-07|last1=Castillo|first1=Raquel|url-status=live}}</ref> Патшайым-консорт патша [[I Хуан Карлос]]тың өз ұлы патша VI Филиппке Қарулы Күштердің генерал-капитаны орденін (бұл патшалық және әскери биліктің берілуін білдіреді) тапсыру рәсіміне,<ref>{{Cite news|title=Felipe VI Takes Over from His Father as Spain's New King|url=https://online.wsj.com/articles/felipe-takes-over-from-his-father-as-spains-new-king-1403171076|work=The Wall Street Journal|date=2014-06-19|access-date=2023-08-24|lang=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20140620111425/http://online.wsj.com/articles/felipe-takes-over-from-his-father-as-spains-new-king-1403171076|archive-date=2014-06-20|issn=0099-9660|url-status=live}}</ref> сондай-ақ Филипптің Бас кортестер алдында өз міндеттерін орындауға, Конституцияны қорғауға, сонымен бірге Испания азаматтары мен аймақтарының құқықтарын құрметтеуге ант беру рәсіміне қатысты.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2014/06/18/world/europe/spain-king-felipe-vi/index.html|title=King Felipe VI takes over in Spain, promises to be monarch 'for new times'|lang=en|first=Laura|last=Smith-Spark|website=CNN|date=2014-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824061837/https://www.cnn.com/2014/06/18/world/europe/spain-king-felipe-vi/index.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live|last2=Goodman|first2=Al|last3=Almasy|first3=Steve}}</ref><ref>{{Cite news|title=King Felipe VI calls for 'new Spain' as he is sworn in|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-27918094|work=BBC News|date=2014-06-19|access-date=2023-08-24|lang=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20210313015131/https://www.bbc.com/news/world-europe-27918094|archive-date=2021-03-13|url-status=live}}</ref> Патшайым Летисия алғаш рет патшайым мәртебесінде 2014 жылғы 23 маусымда Мадридтегі Прадо мұражайында «Эль Греко және заманауи кескіндеме» көрмесінің ашылуында сөз сөйледі.<ref>{{cite news|title=La reina Letizia inicia su nueva agenda con una visita al Prado|url=http://cultura.elpais.com/cultura/2014/06/23/actualidad/1403548391_003513.html|work=El Pais|date=2014-06-23|access-date=2017-06-04|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20170112121445/http://cultura.elpais.com/cultura/2014/06/23/actualidad/1403548391_003513.html|archive-date=2017-01-12|last1=Galaz|first1=Mábel|url-status=live}}</ref> 2014 жылғы 25 маусымда патша 14-ші Абрантес герцогы Хосе Мануэль де Сулета-и-Алехандроны оның жеке хатшысы етіп тағайындады.<ref>{{Cite web|url=https://www.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/2014-06-27/jose-manuel-zuleta-la-nueva-mano-derecha-y-amigo-de-la-reina-letizia_153056/|title=José Manuel Zuleta, la nueva mano derecha de la Reina doña Letizia|lang=es|first=Raoul|last=Higuera|website=vanitatis.elconfidencial.com|date=2014-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230819071624/https://www.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/2014-06-27/jose-manuel-zuleta-la-nueva-mano-derecha-y-amigo-de-la-reina-letizia_153056/|archive-date=2023-08-19|access-date=2023-08-21|url-status=live}}</ref> Патша мен патшайым ретіндегі алғашқы шетелдік сапары кезінде Филипп пен Летисия 2014 жылғы 30 маусымда Апостольдік сарайда [[Франциск (рим папасы)|Рим папасы Францискпен]] кездесті.<ref>{{Cite news|title=La primera visita de los Reyes al extranjero se inicia en el Vaticano|first=Natalia|last=Junquera|url=https://elpais.com/politica/2014/06/29/actualidad/1404067642_100838.html|work=El País|date=2014-06-29|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072459/https://elpais.com/politica/2014/06/29/actualidad/1404067642_100838.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Кейінірек олар Қасиетті Тақтың мемлекеттік хатшысы [[Пьетро Паролин]]мен және оның қасында болған мемлекеттермен қарым-қатынас жөніндегі хатшының орынбасары [[Антуан Камиллери]]мен кездесу өткізді. Бұл сапар патша [[I Хуан Карлос]] пен [[патшайым София]]ның 28 сәуірдегі сапарынан кейін іле-шала жүзеге асты.<ref>{{cite news|title=Comunicato della Sala Stampa: Udienza alle Loro Maestà il Re Felipe VI e la Regina Letizia di Spagna, 30.06.2014|url=http://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2014/06/30/0486/01091.html|publisher=Vatican City|date=2014-06-30|access-date=2017-06-04|lang=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20171008181633/http://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2014/06/30/0486/01091.html|archive-date=2017-10-08|url-status=live}}</ref> [[Сурет:Presidenta Bachelet ofreció una recepción a Sus Majestades los Reyes de España, autoridades y personalidades españolas (15516055950).jpg|thumb|Чили президенті Мишель Бачелеттің Испанияға жасаған мемлекеттік сапары кезіндегі ресми қабылдаудағы патша мен патшайым]] 2014 жылғы қыркүйекте Летисия Мүгедектер ісі жөніндегі патшалық кеңесті басқарды. Бұл — Патша тағының қамқорлығындағы үкіметтік мекеме, оның президенті болып билік басындағы монархтың жұбайы тағайындалады.<ref>{{Cite web|url=https://www.europapress.es/epsocial/cooperacion-desarrollo/noticia-reina-dona-letizia-preside-primera-vez-reunion-consejo-real-patronato-discapacidad-20140909181056.html|title=Doña Letizia preside la reunión del Consejo del Real Patronato sobre Discapacidad|date=2014-09-09|publisher=Europa Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824083622/https://www.europapress.es/epsocial/cooperacion-desarrollo/noticia-reina-dona-letizia-preside-primera-vez-reunion-consejo-real-patronato-discapacidad-20140909181056.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2014 жылғы 25 қазанда ол Астурия ханзадасы сыйлығын тапсыру рәсіміне қатысты (бұл осы атаумен берілген соңғы марапат еді). 2015 жылдан бастап сыйлық «Астурия ханшайымының сыйлығы» болып өзгертілді, ал оның президенті болып Астурия ханшайымы Леонор бекітілді.<ref>{{Cite news|title=Premios Príncipe de Asturias 2014|url=https://elpais.com/elpais/2014/10/24/album/1414153710_205465.html|work=El País|date=2014-10-24|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072458/https://elpais.com/elpais/2014/10/24/album/1414153710_205465.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> 2014 жылғы 27 қазанда ол Австрияның Вена қаласына испан суретшісі Диего Веласкеске арналған көрменің ашылуына барды, бұл оның алғашқы халықаралық дербес сапары болды.<ref>{{Cite news|title=Debú intenacional en solitario de la reina Letizia|first=Mábel|last=Galaz|url=https://elpais.com/elpais/2014/10/27/estilo/1414424232_211816.html|work=El País|date=2014-10-27|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824075028/https://elpais.com/elpais/2014/10/27/estilo/1414424232_211816.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Онда ол Австрия президенті [[Хайнц Фишер]]мен және оның жары [[Маргит Фишер]]мен кездесті.<ref>{{Cite web|url=https://www.hoy.es/culturas/201410/27/dona-letizia-inaugura-viena-20141027155456-rc.html|title=Doña Letizia inaugura en Viena la mayor muestra sobre Velázquez en Europa Central|lang=es-ES|website=Hoy|date=2014-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20240226142305/https://www.hoy.es/culturas/201410/27/dona-letizia-inaugura-viena-20141027155456-rc.html|archive-date=2024-02-26|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Бұл оның сол жылғы соңғы дербес шетелдік сапары емес еді: қараша айында патшайым Португалияда өткен сирек кездесетін аурулар жөніндегі 2-ші Иберо-американдық кеңестің жабылу рәсіміне,<ref>{{Cite news|title=La reina Letizia clausura en Portugal el congreso de enfermedades raras|first=Javier Martín del|last=Barrio|url=https://elpais.com/politica/2014/11/07/actualidad/1415370417_937889.html|work=El País|date=2014-11-07|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824075029/https://elpais.com/politica/2014/11/07/actualidad/1415370417_937889.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> сондай-ақ Италияда БҰҰ-ның Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы ұйымдастырған Тамақтану мәселелері жөніндегі екінші халықаралық конференцияға қатысып, негізгі баяндама жасады. Өз сөзінде ол ашаршылықпен күрестегі әйелдердің рөлін жоғары бағалап, әлемде 850 миллионнан астам адамның аштықтан зардап шегуін «қабылдауға келмейтін» жайт деп атады, сондай-ақ тамақ өнеркәсібінен өздерінің «коммерциялық мүдделерін» семіздікті жою жолындағы «жауапкершілікпен» теңестіруді талап етті.<ref>{{Cite news|title=La reina Letizia reivindica el papel de la mujer contra el hambre|first=Pablo|last=Ordaz|url=https://elpais.com/elpais/2014/11/20/estilo/1416486813_817166.html|work=El País|date=2014-11-20|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824075031/https://elpais.com/elpais/2014/11/20/estilo/1416486813_817166.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> 2014 жылғы желтоқсанда ол 2010 жылдан бері басқарып келе жатқан және патшайым ретінде де басқаруды жалғастырып жатқан<ref name=":0" /> Испанияның ісік ауруларымен күрес қауымдастығының жалпы жиналысына төрағалық етті.<ref>{{Cite web|url=https://www.laopinioncoruna.es/vida-y-estilo/moda-belleza/2014/12/10/reina-letizia-apunta-look-working-24686882.html|title=La Reina Letizia se apunta al look 'working girl'|lang=es|last=EP|website=La Opinión de A Coruña|date=2014-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072458/https://www.laopinioncoruna.es/vida-y-estilo/moda-belleza/2014/12/10/reina-letizia-apunta-look-working-24686882.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> [[Сурет:Reina Letizia de España visita Jiquilisco (18179468635).jpg|thumb|Патшайым Летисия Сальвадордың Хикилиско қаласына жасаған сапары кезінде]] 2015 жыл бойы Летисия Испанияның ісік ауруларымен күрес қауымдастығының, Испанияның сирек кездесетін аурулар федерациясының<ref>{{Cite web|url=https://www.sandiegouniontribune.com/en-espanol/sdhoy-queen-letizia-presides-over-meeting-on-rare-2015jan28-story.html|title=Queen Letizia presides over meeting on rare diseases|lang=es-US|last=EFE|website=San Diego Union-Tribune en Español|date=2015-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824083623/https://www.sandiegouniontribune.com/en-espanol/sdhoy-queen-letizia-presides-over-meeting-on-rare-2015jan28-story.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> және Испания Қызыл Крест қоғамының, сондай-ақ басқа да ұйымдардың іс-шаралары мен жиналыстарына қатыса отырып, тиісті аурулармен айналысатын әлеуметтік ұйымдарға қолдау көрсетуін жалғастырды. Патша мен патшайым Францияға алғашқы мемлекеттік сапарын 2015 жылғы наурызға жоспарлаған болатын. Алайда 2015 жылғы 24 наурызда [[Germanwings]] авиакомпаниясының 9525 рейсінің ұшқышы ұшақты әдейі Франция Альпісіне апатқа ұшыратқандықтан, олар сапарды кейінге қалдыруға мәжбүр болды.<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/elpais/2015/03/24/inenglish/1427201354_082004.html|title=Spanish king suspends France visit in wake of Germanwings air crash|lang=en|first=Mábel|last=Galaz|website=EL PAÍS English|date=2015-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090930/https://english.elpais.com/elpais/2015/03/24/inenglish/1427201354_082004.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live|last2=País|first2=El}}</ref> Апат салдарынан 150 адам қаза тапты, оның ішінде 51-і Испания азаматы еді.<ref>{{Cite news|title=Spain raises Spanish death toll on Germanwings flight to 51|url=https://www.reuters.com/article/uk-france-crash-casualties-idUKKBN0ML1PG20150325|work=Reuters|date=2015-03-25|access-date=2023-08-24|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090931/https://www.reuters.com/article/uk-france-crash-casualties-idUKKBN0ML1PG20150325|archive-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Маусым айының басында олар мемлекеттік сапарын қайта бастап, оларды Франция президенті [[Франсуа Олланд]] қарсы алды.<ref>{{Cite web|url=https://www.euronews.com/2015/06/03/spanish-royal-couple-resume-state-visit-to-france|title=Spanish royal couple resume state visit to France|lang=en|website=euronews|date=2015-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090930/https://www.euronews.com/2015/06/03/spanish-royal-couple-resume-state-visit-to-france|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Сондай-ақ олар Премьер-министр [[Мануэль Вальс]]пен, Франция Сенатының төрағасы [[Жерар Ларше]]мен, Ұлттық ассамблея төрағасы Клод Бартолонмен және Париж мэрі [[Анн Идальго]]мен кездесті.<ref>{{Cite web|url=https://es.ambafrance.org/Visita-de-Estado-a-Francia-de-los-Reyes-de-Espana|title=Visita de Estado a Francia de los Reyes de España (02/06/15)|lang=es|website=Ambassade de France en Espagne / Embajada de Francia en España|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090928/https://es.ambafrance.org/Visita-de-Estado-a-Francia-de-los-Reyes-de-Espana|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.elmundo.es/loc/2015/06/06/5571d4a746163fa43f8b458b.html|title=Los Reyes Felipe y Letizia conquistan la República francesa|lang=es|website=ELMUNDO|date=2015-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090931/https://www.elmundo.es/loc/2015/06/06/5571d4a746163fa43f8b458b.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы 13 сәуірде патшайым Летисия Артиллерия академиясына барды, бұл оның алғашқы дербес әскери іс-шарасы болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.lavanguardia.com/politica/20150413/54429586722/la-reina-letizia-preside-su-primer-acto-militar-en-la-academia-de-artilleria.html|title=La Reina Letizia preside su primer acto militar en la Academia de Artillería|lang=es|website=La Vanguardia|date=2015-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094846/https://www.lavanguardia.com/politica/20150413/54429586722/la-reina-letizia-preside-su-primer-acto-militar-en-la-academia-de-artilleria.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://blogs.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/reina-letizia/2015-04-13/dona-letizia-se-calza-unos-prada-para-su-primer-acto-en-solitario-con-los-militares_758317/|title=Doña Letizia se calza unos Prada para su primer acto en solitario con los militares|lang=es|first=Núria|last=Tiburcio|website=vanitatis.elconfidencial.com|date=2015-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094853/https://blogs.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/reina-letizia/2015-04-13/dona-letizia-se-calza-unos-prada-para-su-primer-acto-en-solitario-con-los-militares_758317/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Бірнеше күннен кейін ол жұбайымен бірге [[патшайым II Маргрете]]нің 75 жылдығын атап өту үшін Данияның [[Копенгаген]] қаласына барды.<ref>{{Cite web|url=https://photogallery.indiatimes.com/celebs/royalty/the-75th-birthday-of-queen-margrethe-ii/articleshow/46957318.cms|title=The 75th Birthday Of Queen Margrethe II Pics {{!}} The 75th Birthday Of Queen Margrethe II Photos {{!}} The 75th Birthday Of Queen Margrethe II Portfolio Pics {{!}} The 75th Birthday Of Queen Margrethe II Personal Photos - ETimes Photogallery|website=photogallery.indiatimes.com|access-date=2024-11-04|archive-date=2023-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230116115932/https://photogallery.indiatimes.com/celebs/royalty/the-75th-birthday-of-queen-margrethe-ii/articleshow/46957318.cms|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы 25–28 мамыр аралығында Летисия [[Гондурас]] пен [[Сальвадор]]ға өзінің алғашқы дербес халықаралық сапарын жасады.<ref>{{Cite news|title=La Reina llega a Honduras en su primer viaje oficial en solitario|first=Juan Diego|last=Quesada|url=https://elpais.com/internacional/2015/05/26/actualidad/1432612792_716789.html|work=El País|date=2015-05-26|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094846/https://elpais.com/internacional/2015/05/26/actualidad/1432612792_716789.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы маусымда Летисия БҰҰ-ның Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымының тамақтану мәселелері жөніндегі арнайы елшісі болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://www.fao.org/newsroom/detail/Queen-Letizia-of-Spain-named-FAO-Special-Ambassador-for-Nutrition/en|title=Queen Letizia of Spain named FAO Special Ambassador for Nutrition|lang=en|website=Newsroom|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824083622/https://www.fao.org/newsroom/detail/Queen-Letizia-of-Spain-named-FAO-Special-Ambassador-for-Nutrition/en|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Осы айдың соңында, Францияға сапарынан кейін, ол патшамен бірге Мексикаға мемлекеттік сапармен барды, бұл олардың Испания монархтары ретіндегі Америка құрлығына алғашқы сапары болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.eluniversal.com.mx/articulo/english/2015/06/21/king-and-queen-spain-will-visit-zacatecas/|title=King and Queen of Spain will visit Zacatecas|lang=es|website=El Universal|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094846/https://www.eluniversal.com.mx/articulo/english/2015/06/21/king-and-queen-spain-will-visit-zacatecas/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Олар Мексика президенті [[Энрике Пенья Ньето]]мен, бірінші ханым [[Анжелика Ривера]]мен, Мехико қаласының басшысы [[Мигель Анхель Мансера]]мен және Мексика Конгресінің жетекшілерімен кездесті.<ref>{{Cite web|url=https://cnnespanol.cnn.com/2015/06/29/los-reyes-de-espana-llegan-a-mexico-para-su-primera-visita-de-estado/|title=Los reyes de España llegan a México para su primera visita de Estado|lang=es|website=CNN|date=2015-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094846/https://cnnespanol.cnn.com/2015/06/29/los-reyes-de-espana-llegan-a-mexico-para-su-primera-visita-de-estado/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2015070179685/reyes-felipe-letizia-mexico-segunda-jornada/|title=Los Reyes continúan dando la mejor imagen de España en la segunda jornada de su viaje de Estado a México|lang=es|website=HOLA|date=2015-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220929213959/https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2015070179685/reyes-felipe-letizia-mexico-segunda-jornada/|archive-date=2022-09-29|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы шілде айының соңында ол Италияның [[Милан]] қаласындағы «Дүниежүзілік көрме – 2015» шарасына дербес барды.<ref>{{Cite web|url=https://www.fao.org/news/story/en/item/317221/icode/|title=FAO - News Article: Queen Letizia of Spain visits Expo Milan|lang=en|website=www.fao.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101633/https://www.fao.org/news/story/en/item/317221/icode/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы 14–19 қыркүйек аралығында патша мен патшайым Америка Құрама Штаттарына ресми сапар жасап, онда [[АҚШ президенті]] [[Барак Обама]]мен және оның жұбайы [[Мишель Обама]]мен кездесті, сондай-ақ АҚШ Сенатының халықаралық қатынастар жөніндегі комитетінде болды.<ref name=":1">{{Cite news|title=Los Reyes en Estados Un.idos|url=https://elpais.com/elpais/2015/09/15/album/1442339177_524450.html|work=El País|date=2015-09-16|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101616/https://elpais.com/elpais/2015/09/15/album/1442339177_524450.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Кейінірек олар Луизианаға аттанып, онда оларды Испания Луизианасының дәстүрлі киімін киген сарбаздар қарсы алды, содан соң Маунт-Вернонға бару үшін Виргинияға бет алды.<ref name=":1" /> 2015 жылғы қазанда ол Германияның [[Дюссельдорф]] қаласына испан суретшісі Сурбаранға арналған көрменің ашылуына дербес барды.<ref>{{Cite web|url=https://www.elmundo.es/cultura/2015/10/09/56180acc22601dc5068b45a2.html|title=La Reina 'lleva' a Zurbarán a Alemania|lang=es|website=ELMUNDO|date=2015-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101615/https://www.elmundo.es/cultura/2015/10/09/56180acc22601dc5068b45a2.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Осы айда ол патша [[VI Филипп (Испания патшасы)|Филипппен]] бірге [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]] Астурия ханшайымы мәртебесін алғаннан бері алғаш рет өткізілген [[Астурия ханшайымы]] сыйлығын тапсыру рәсіміне қатысты.<ref>{{Cite web|url=https://www.elmundo.es/espana/2015/10/23/562a1408e2704ece728b45d6.html|title=Los Premios Princesa de Asturias 2015 y los últimos Príncipes|lang=es|website=ELMUNDO|date=2015-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101614/https://www.elmundo.es/espana/2015/10/23/562a1408e2704ece728b45d6.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2015 жылдың соңында патшайым екі жерлеу рәсіміне қатысты. Алдымен, қараша айында, ол патша әулетінің басқа мүшелерімен бірге Эль-Эскориальда Калабрия герцогы, инфант Карлостың жерлеу рәсіміне қатысты.<ref>{{Cite news|title=La familia del Rey al completo, en el funeral del duque de Calabria|url=https://elpais.com/elpais/2015/10/08/album/1444306297_801588.html|work=El País|date=2015-10-08|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101615/https://elpais.com/elpais/2015/10/08/album/1444306297_801588.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Екінші рет, желтоқсанда, Испанияның Кабулдағы елшілігіне жасалған шабуыл кезінде қаза тапқан испан полицейлерін соңғы сапарға шығарып салу рәсімінде болды.<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/elpais/2015/12/15/inenglish/1450193304_546648.html|title=King Felipe presides at funeral of police officers killed in Afghanistan|lang=en|website=EL PAÍS English|date=2015-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101614/https://english.elpais.com/elpais/2015/12/15/inenglish/1450193304_546648.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2016 жыл патша әулеті үшін бірқалыпты жыл болды. 2015 жылғы парламент сайлауынан басталған,<ref>{{Cite news|title=Spain election: Political uncertainty after split result|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-35147266|work=BBC News|date=2015-12-21|access-date=2023-08-24|lang=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://www.bbc.com/news/world-europe-35147266|archive-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> кейін 2016 жылғы парламент сайлауымен жалғасқан<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/elpais/2016/05/03/inenglish/1462265896_327547.html|title=Spanish king signs decree calling fresh election for June 26|lang=en|first=Fernando|last=Garea|website=EL PAÍS English|date=2016-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://english.elpais.com/elpais/2016/05/03/inenglish/1462265896_327547.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> сайлау процестері Патша тағының қалыпты жұмыс кестесін құруын қиындатты. Летисия үшін 2016 жыл түрлі қоғамдық ұйымдар өкілдерін қабылдаудан басталды. Атап айтқанда, Рома хатшылығы қоры,<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.europapress.es/epsocial/cooperacion-desarrollo/noticia-reina-letizia-recibe-fundacion-secretariado-gitano-plataforma-infancia-conocer-mejor-actividad-20160108181858.html|title=La Reina Letizia recibe a la Fundación Secretariado Gitano y Plataforma de Infancia|date=2016-01-08|publisher=Europa Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://www.europapress.es/epsocial/cooperacion-desarrollo/noticia-reina-letizia-recibe-fundacion-secretariado-gitano-plataforma-infancia-conocer-mejor-actividad-20160108181858.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Испания балалар ұйымдарының қауымдастығы,<ref name=":2" /> Мадридтегі тілдік бұзылулармен күрес қауымдастығы<ref>{{Cite web|url=https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2016012683391/reina-letizia-audiencia-atelma/|title=La Reina y el lenguaje que todos entienden|lang=es|website=HOLA|date=2016-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824161945/https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2016012683391/reina-letizia-audiencia-atelma/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> және Испания тамақтану қорының<ref>{{Cite web|url=https://www.europapress.es/chance/realeza/noticia-imagen-mas-carinosa-reina-letizia-mas-pequenos-20160127091955.html|title=La imagen más cariñosa de la Reina Letizia con los más pequeños|date=2016-01-27|publisher=Europa Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://www.europapress.es/chance/realeza/noticia-imagen-mas-carinosa-reina-letizia-mas-pequenos-20160127091955.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> өкілдері патшайымды өз мақсаттары, қызметі мен жобалары туралы хабардар етті. ​2016 жылғы наурызда Летисия мен кәсіпкер Хавьер Лопес Мадрид арасындағы хат алмасудың жарияланып кетуі қоғамда қызу пікірталас тудырды. Мадрид «Caja Madrid» және «Bankia» қаржы тобының басқа да басшыларымен және басқарма мүшелерімен бірге сыбайлас жемқорлық жасады деп айыпталған болатын. 2014 жылғы қазанда Летисия оған қолдау білдіріп: «Біз сенің кім екеніңді білеміз, сен де біздің кім екенімізді білесің. Біз бір-бірімізді танимыз, жақсы көреміз және құрметтейміз. Қалғанының бәрі құрысын», — деп хабарлама жіберген. Филипп те оған қосылып: «Біз сені шынымен жақсы көреміз!» — деп жазған. Кейінірек «El Diario» газеті бұл хаттарды жариялады. Патша сарайының өкілі кейіннен патша мен патшайымның заңнамалық мәселелеріне байланысты Лопес Мадридпен бұдан былай дос емес екенін мәлімдеді.<ref>{{cite news|title=Spain's monarchy drawn into banking scandal|url=https://www.theguardian.com/world/2016/mar/09/spains-monarchy-banking-scandal-queen-letizia|work=The Guardian|date=2016-03-09|access-date=2017-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180106185213/https://www.theguardian.com/world/2016/mar/09/spains-monarchy-banking-scandal-queen-letizia|archive-date=2018-01-06|agency=Agence France-Presse|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Texting Scandal Rocks Spain's King and Queen|first=Tom|last=Sykes|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2016/03/19/texting-scandal-rocks-spain-s-king-and-queen.html|date=2016-03-19|access-date=2016-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20160329112026/http://www.thedailybeast.com/articles/2016/03/19/texting-scandal-rocks-spain-s-king-and-queen.html|archive-date=2016-03-29|newspaper=Daily Beast|url-status=live}}</ref> Сондай-ақ наурыз айында Летисия 2016 жылғы екі халықаралық сапарының алғашқысын жасады. Ол патша Филипппен бірге [[Пуэрто-Рико]]да өткен испан тілінің 7-ші Халықаралық конгресіне жетекшілік етті. 2016 жылғы 22 сәуірде патша мен патшайым 2016 жылғы әлем чемпионатында жеңіске жеткен (қатарынан екінші рет иеленген атағы) испандық мәнерлеп сырғанаушы Хавьер Фернандесті қабылдады.<ref>{{Cite web|url=https://www.nbcsports.com/olympics/news/javier-fernandez-grand-prix-final-figure-skating|title=Eyes of Spain on Javier Fernandez as he builds for last Olympic chance|lang=en-US|website=NBC Sports|date=2016-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://www.nbcsports.com/olympics/news/javier-fernandez-grand-prix-final-figure-skating|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Жыл соңында, қараша айының аяғында, патша мен патшайым Португалияға мемлекеттік сапармен барып, онда Португалия президенті [[Марсело Ребелу ди Соуза]]мен және Премьер-министр [[Антониу Кошта]]мен, сондай-ақ басқа да тұлғалармен кездесті.<ref>{{Cite news|title=Los Reyes viajan a Portugal en su primer viaje de Estado con el nuevo Gobierno|first=Miquel|last=Alberola|url=https://elpais.com/politica/2016/11/28/actualidad/1480323183_172446.html|work=El País|date=2016-11-28|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://elpais.com/politica/2016/11/28/actualidad/1480323183_172446.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Патша Португалия билігі алдындағы конституциялық міндеттемелерін орындап жатқанда, патшайым Португалияның ісік ауруларымен күрес лигасының президенті Виктор Велозумен кездесу өткізді.<ref>{{Cite web|url=https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2016112890031/reyes-espana-cena-gala-portugal/|title=Cena de gala en Portugal en honor a don Felipe y doña Letizia|lang=es|website=HOLA|date=2016-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824161948/https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2016112890031/reyes-espana-cena-gala-portugal/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> [[Сурет:Awada Letizia 4.jpg|thumb|2017 жылы Аргентинаның бірінші ханымы Хулиана Авадамен бірге болған Летисия]] 2017 жыл өткен жылдағыдай Летисияның өзі жетекшілік ететін бірқатар тиісті қоғамдық ұйымдармен кездесуінен басталды. Ақпан айында патша мен патшайым Сарсуэла патшалық сарайында Германия президенті [[Йоахим Гаук]] пен оның жұбайы Герхильд Радтке,<ref>{{Cite web|url=https://www.abc.es/espana/casa-real/abci-reyes-almuerzan-presidente-alemania-201702011713_noticia.html|title=Los Reyes almuerzan con el presidente de Alemania|lang=es|website=Diario ABC|date=2017-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171129233014/http://www.abc.es/espana/casa-real/abci-reyes-almuerzan-presidente-alemania-201702011713_noticia.html|archive-date=2017-11-29|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> сондай-ақ Мажарстан президенті [[Янош Адер]] мен оның жұбайы Анита Герцег<ref>{{Cite web|url=https://www.lavozdegalicia.es/noticia/espana/2017/02/17/reyes-conocen-sentencia-noos-museo-thyssen-junto-presidente-hungaro/00031487331633948105373.htm|title=Los reyes conocen la sentencia del caso Nóos en el museo Thyssen junto al presidente húngaro|lang=es|website=La Voz de Galicia|date=2017-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825090655/https://www.lavozdegalicia.es/noticia/espana/2017/02/17/reyes-conocen-sentencia-noos-museo-thyssen-junto-presidente-hungaro/00031487331633948105373.htm|archive-date=2023-08-25|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> сияқты маңызды шетелдік лидерлерді қабылдады. Дәл осы соңғы қонақтармен кездесу кезінде патша әулеті патшаның жездесі Иньяки Урдангариннің бірнеше сыбайлас жемқорлық қылмыстары бойынша кінәлі деп танылғаны туралы алғашқы сот шешімінен хабардар болды.<ref name=":3">{{Cite news|title=Spain King's Brother-in-Law Convicted as Princess Is Cleared|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-02-17/spanish-king-s-brother-in-law-convicted-as-princess-is-cleared|work=Bloomberg.com|date=2017-02-17|access-date=2023-08-25|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312142738/https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-02-17/spanish-king-s-brother-in-law-convicted-as-princess-is-cleared|archive-date=2017-03-12|url-status=live}}</ref> Ал патшаның қарындасы, инфанта Кристинаға тағылған барлық айыптар алынып тасталды.<ref name=":3" /> Айдың соңында Филипп пен Летисия Аргентина президенті [[Маурисио Макри]] мен бірінші ханым [[Хулиана Авада]]ны олардың Испанияға жасаған мемлекеттік сапары аясында қабылдады.<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/elpais/2017/02/22/inenglish/1487768466_658025.html|title=Argentina's President Macri begins state visit to Spain|lang=en|first=Carlos E.|last=Cué|website=EL PAÍS English|date=2017-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825090644/https://english.elpais.com/elpais/2017/02/22/inenglish/1487768466_658025.html|archive-date=2023-08-25|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> 2017 жылғы 23 наурызда ол осы жылғы алғашқы дербес сапарын Португалияның Порту қаласына жасап, «Темекі немесе денсаулық» атты 7-ші конференцияға қатысты. Онда ол Португалия президентімен, Еуропалық денсаулық сақтау және азық-түлік қауіпсіздігі жөніндегі комиссары [[Витянис Андрюкайтис]]пен, Португалияның денсаулық сақтау министрі Адалберто Кампуш Фернандешпен және Порту мэрі Руй Морейрамен кездесті.<ref>{{Cite web|url=https://www.porto.pt/en/news/the_queen_of_spain_letizia_ortiz_chairs_the_opening_ceremony_of_the_7th_ectoh/|title=The Queen of Spain, Letizia Ortiz, chairs the opening ceremony of the 7th ECTOH|lang=pt|last=CMP|website=www.porto.pt|date=2017-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825091644/https://www.porto.pt/en/news/the_queen_of_spain_letizia_ortiz_chairs_the_opening_ceremony_of_the_7th_ectoh|archive-date=2023-08-25|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> 2017 жылғы сәуірде патшайым Летисия мен патша Филипп Жапонияға мемлекеттік сапармен барды.<ref>{{Cite web|url=https://royalwatcherblog.com/2017/04/05/spanish-state-visit-to-japan/|title=Spanish State Visit to Japan|lang=en-us|last=Saad719|website=The Royal Watcher|date=2017-04-05|access-date=2024-11-04|archive-date=2025-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20250129232548/https://royalwatcherblog.com/2017/04/05/spanish-state-visit-to-japan/|url-status=live}}</ref> Жыл соңында олар [[Виллем-Александр]]дың 50 жылдық мерейтойын атап өту үшін Нидерландыға аттанды.<ref>{{Cite web|url=https://thecrownchronicles.co.uk/royal-news/european-royals-celebrate-willem-alexanders-50th-birthday-hague/|title=European Royals celebrate Willem-Alexander's 50th birthday at The Hague • The Crown Chronicles|lang=en-GB|first=Victoria|last=Howard|website=The Crown Chronicles|date=2017-04-30|access-date=2024-11-04|archive-date=2024-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20241204022211/https://thecrownchronicles.co.uk/royal-news/european-royals-celebrate-willem-alexanders-50th-birthday-hague/|url-status=live}}</ref> Мамыр айында олар Иордания ханшайымы [[Муна әл-Хусейн]] мен Португалия президентін түскі асқа шақырды.<ref>{{Cite web|url=https://www.abc.es/espana/casa-real/abci-reyes-almuerzan-princesa-muna-jordania-201705251830_noticia.html|title=Los Reyes almuerzan con la Princesa Muna de Jordania|lang=es|website=Diario ABC|date=2017-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190706023501/https://www.abc.es/espana/casa-real/abci-reyes-almuerzan-princesa-muna-jordania-201705251830_noticia.html|archive-date=2019-07-06|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> Сондай-ақ олар патша I Хуан Карлос пен патшайым Софиямен бірге Патшайым София қорының 40 жылдығын және Қордың Альцгеймер орталығының 10 жылдығын атап өтті.<ref>{{Cite web|url=https://www.elperiodico.com/es/gente/20170522/los-reyes-celebran-40-aniversario-fundacion-reina-sofia-6053371|title=Los Reyes celebran el 40º aniversario de la Fundación Reina Sofía|lang=es|first=EL PERIÓDICO /|last=BARCELONA|website=elperiodico|date=2017-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825095752/https://www.elperiodico.com/es/gente/20170522/los-reyes-celebran-40-aniversario-fundacion-reina-sofia-6053371|archive-date=2023-08-25|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> 2017 жылғы шілде айының ортасында Испания патша әулетінің мүшелері Ұлыбританияға мемлекеттік сапармен барып, онда патшайым [[II Елизабет|II Елизавета]] мен [[Филипп, Эдинбург герцогі|Эдинбург герцогы, ханзада Филипппен]] кездесті.<ref>{{Cite news|title=Spain's royals on state visit to Britain to cement ties before Brexit|url=https://www.reuters.com/article/us-britain-spain-idUSKBN19X10F|work=Reuters|date=2017-07-12|access-date=2023-08-25|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825095752/https://www.reuters.com/article/us-britain-spain-idUSKBN19X10F|archive-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> Олар сондай-ақ Уэльс ханзадасы және Корнуолл герцогинясы — [[III Чарльз|Чарльз]] бен Камилламен жүздесті.<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/elpais/2017/07/12/inenglish/1499871867_300878.html|title=Spain's King Felipe calls for Gibraltar "dialogue" during parliament speech|lang=en|first=Miquel|last=Alberola|website=EL PAÍS English|date=2017-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825095752/https://english.elpais.com/elpais/2017/07/12/inenglish/1499871867_300878.html|archive-date=2023-08-25|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Испания Бурбондары]] [[Санат:Астурия ханшайымдары]] mhyfsya3fy8aalqixfckkxlriowfkdk 3590686 3590685 2026-04-23T18:48:45Z 1nter pares 146705 /* Испанияның патшайым-консорты */ 3590686 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Летисия | Шынайы есімі = {{lang-es|Letizia Ortiz}} | Суреті = Letizia von Spanien (2022).jpg | Сурет ені = | Атауы = 2022 жылғы патшайым-консорт Летисия | Титулы = Испанияның патшайым-консорты | Ту = Personal Standard of Letizia, Queen of Spain.svg | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = {{lang-es|Letizia Ortiz Rocasolano}} | Туған күні = 15.09.1972 | Туған жері = {{туғанжері|Овьедо|Овьедода}}, Астурия | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[католицизм]] | Әкесі = Хесус Хосе Ортис Альварес | Анасы = Мария Палома Рокасолано Родригес | Жұбайы = [[VI Филипп (Испания патшасы)|VI Филипп]] | Балалары = [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]], [[София, Испания инфантасы|София]] | Партиясы = | Білімі = [[Faculty of Information Sciences (Complutense University of Madrid)]] (1995)<br>[[Instituto Ramiro de Maeztu]] (1990) | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = Letizia spain sig.svg | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Летисия''' (қыз күніндегі есімі — '''Летисия Ортис Рокасолано''', {{lang-es|Letizia Ortiz Rocasolano}}; [[15 қыркүйек]] [[1972 жыл|1972]], [[Овьедо]], [[Астурия]]) — Испанияның патшайым-консорты, патша [[VI Филипп (Испания патшасы)|VI Филипптің]] жары. == Білімі мен мансабы == ​Летисия ханым — журналист Хесус Хосе Ортис Альварес пен медбике Мария Палома Рокасолано Родригестің үлкен қызы. Летисияны шоқындыру рәсімі 1972 жылғы 29 қыркүйекте өтті.<ref>{{мақала|авторы=Fernández-Pello, Elena|тақырыбы=Princesa de Asturias, reina en Oviedo|шынайы атауы=|сілтеме=https://www.lne.es/oviedo/2007/10/21/princesa-asturias-reina-oviedo-21813908.html|тілі=es|жауапты=|баспа авторы=|басылым=La Nueva España|түрі=|орны=|баспасы=|жыл=2007|томы=|нөмірі=|беттері=|isbn=|issn=}}</ref> Көп ұзамай Летисияның соңынан екі қарындасы дүниеге келді: Тельма (1973 жылы туған)<ref>{{Cite web|lang=es|url=http://www.diariodenavarra.es/especiales/bodareal/familias/pagina7.asp|title=Telma Ortiz Rocasolano|website=Diario de Navarra|archive-url=https://web.archive.org/web/20070209230211/http://www.diariodenavarra.es/especiales/bodareal/familias/pagina7.asp|archive-date=2007-02-09|url-status=dead}}</ref> және Эрика (1975–2007).<ref>{{Cite news|title=Diez años sin Érika Ortiz, la frágil hermana pequeña de Doña Letizia|url=https://www.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/2017-02-07/erika-ortiz-muerte-letizia-reina-diez-anos_1327441/|website=Vanitatis El Confidencial|date=2017-02-07|lang=es|first=Núria|last=Tiburcio|access-date=2022-09-08|archive-date=2022-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220908170856/https://www.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/2017-02-07/erika-ortiz-muerte-letizia-reina-diez-anos_1327441/}}</ref> Олардың ата-анасы 1987 жылы ажырасқан. Летисия Овьедодағы La Gesta 1 мемлекеттік мектебінде білім алды, кейіннен оның отбасы [[Мадрид]]ке қоныс аударды. Небәрі 10 жасында ол Antena 3 радиосындағы «El Columpio» бағдарламасына қатыса бастады. [[Мадрид]]те Летисия Ramiro de Maeztu орта мектебін тәмамдады. Содан кейін ол әлемдегі ең көне оқу орындарының бірі — Мадридтік Комплутенсе университетіне түсіп, онда журналистика саласы бойынша бакалавр және магистр дипломдарын алды. Университетте оқып жүрген кездің өзінде Летисия «La Nueva España» (1992–1993), ABC газеттерінде және EFE жаңалықтар агенттігінде тәжірибеден өтуші (интерн) болды. Университетті тәмамдаған соң, Летисия біраз уақыт [[Мексика]]дағы «Siglo XXI» газетінде жұмыс істеді. [[Испания]]ға оралғаннан кейін ол мансабын [[Блумберг]] экономикалық телеарнасының испандық филиалында жалғастырды, кейіннен [[CNN+]] телекомпаниясына ауысты. 2000 жылы Летисия Мадрид баспасөз қауымдастығының [[Мариано Хосе де Ларра]] сыйлығын ({{lang-es|Premio Mariano José de Larra}}) иеленді. Бұл марапат 30 жасқа дейінгі жас журналистерге айрықша кәсіби жетістіктері үшін беріледі. 2003 жылғы тамызда Летисия [[TVE]] телеарнасындағы күнделікті кешкі «Telediario» жаңалықтар бағдарламасының жүргізушісі болды, ол аталған арнада 2000 жылдан бері тележурналист болып қызмет атқарған еді. == Бірінші некесі == ​1999 жылғы 7 тамызда Летисия өзінің мектептегі әдебиет мұғалімі Алонсо Герреро Переске тұрмысқа шықты. Олар некеге тұрмас бұрын 10 жыл бойы кездесіп жүрген.<ref>{{cite web|url=http://www.diariodenavarra.es/especiales/bodareal/novios/pagina6.asp|title=Prefiere los pantalones a la falda|publisher=Diario de Navarra|archive-url=https://web.archive.org/web/20141014202926/http://www.diariodenavarra.es/especiales/bodareal/novios/pagina6.asp|archive-date=2014-10-14|url-status=dead}}</ref> Неке тек мэрияда тіркелді және 2000 жылы ажырасумен аяқталды. == Астурия ханзадасымен атастыру және үйлену тойы == [[Сурет:Los Principes de Asturias en la Pascua Militar de 2009.jpg|thumb|left|200px|2009 жылғы әскери шерудегі Астурия ханзадасы мен ханшайымы]] 2003 жылғы 1 қарашада патша сарайы жұртшылық үшін мүлдем күтпеген мәлімдеме жасап, [[VI Филипп (Испания патшасы)|Астурия ханзадасы Фелипе]] мен журналист Летисия Ортис Рокасоланоның алдағы атастыру рәсімі туралы жариялады. 2003 жылғы ​6 қарашада сағат 12:30-да салтанатты түрде атастыру рәсімі өтті. Фелипе қалыңдығына ақ алтыннан соғылған неке сақинасын сыйға тартты, ал Летисия Фелипеге сапфирмен безендірілген ақ алтын жең ілгектерін және испан әдебиетінің классигі [[Мариано Хосе де Ларра]]ның «Әлсіз Энрике патшаның пажы» атты кітабын табыстады. Осыдан кейін Фелипе мен Летисия әлемнің 10-нан астам елінен жиналған 250 журналистің қатысуымен өткен баспасөз конференциясына қатысты. Атастыру рәсімінен кейін Летисия Сарсуэла сарайына қоныс аударды. Летисияның бірінші некесі шіркеуде қиылмағандықтан, [[Католицизм|Католик шіркеуі]] оның Астурия ханзадасымен некелесуіне қарсылық білдірмеді. ​Үйлену тойы 2004 жылғы 22 мамырда [[Мадрид]]тегі [[Санта-Мария-ла-Реаль-де-ла-Альмудена]] кафедралды соборында өтті. Бұл аталған соборда өткен алғашқы патша әулетінің тойы болды. Неке қию рәсімі көптеген елдердің телеарналары арқылы көрсетілді және оны бүкіл әлем бойынша шамамен 1,5 миллиард адам тамашалады. Қалыңдық алтарь алдына [[Мануэль Пертегас]]тың қолынан шыққан, шлейфінің ұзындығы 5 метрге жуық ақ түсті үйлену көйлегімен және жібек фатамен шықты. == Астурия ханшайымы == [[Сурет:Pascua Militar 2.jpg|thumb|​2009 жылғы Әскери пасха мерекесіндегі патша [[I Хуан Карлос]] пен [[патшайым София]] және Астурия ханзадасы мен ханшайымы]] Ханшайым Летисия жұбайының міндеттерін орындауға бірден кірісіп, қайнатасының мүддесін білдіру мақсатында Испанияны көп аралады. Сондай-ақ олар Испанияның атынан басқа елдерде өкілдік етті: ол күйеуімен бірге Иордания, Мексика, Перу, Мажарстан, Доминикан Республикасы, Панама, Америка Құрама Штаттары, Сербия, Бразилия, Уругвай, Швеция, Дания, Жапония, Қытай және Португалияда болды. Сонымен қатар ол патша әулетінің басқа мүшелерімен бірге шетелдік жоғары лауазымды тұлғаларды қарсы алды және Люксембургтегі [[ұлы герцог Анри]] мен [[ұлы герцогиня Мария Тереза]]ның үйленгендеріне 25 жыл толуына (күміс тойына), сондай-ақ Нидерландыдағы [[Оран ханзадасы Виллем-Александр]]дың 40 жылдық мерейтойына арналған шетелдік патша әулеттерінің кездесулеріне қатысты.<ref>{{cite news|title=Los Príncipes acuden a la fiesta del 40º cumpleaños de Guillermo de Holanda|url=http://elpais.com/diario/2007/09/02/agenda/1188684004_850215.html|work=El Pais|date=2007-09-02|access-date=2017-06-04|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815175724/https://elpais.com/diario/2007/09/02/agenda/1188684004_850215.html|archive-date=2017-08-15|url-status=live}}</ref> Летисияның дербес бағдарламасы 2006 жылы, оның екінші рет жүктілігі туралы хабарланғаннан кейін көп ұзамай жарияланды. Летисия түрлі аудиториялар алдында сөз сөйледі және оның қызметі балалар құқығы, сирек кездесетін аурулар, мәдениет пен білім беру сияқты әлеуметтік мәселелерге бағытталған. 2007 жылдың соңында оның дербес бағдарламасы аясында өзі жалғыз қатысатын іс-шаралар саны артып, Филипп пен Летисияның жұмыс кестелері нақтыланып, бір-бірінен бөліне бастады.<ref>{{cite news|title=Who Will Be Next King, Queen of Spain? 19 Things To Know About Prince Felipe, Princess Letizia of Asturias|author=Maria G. Valdez|url=http://www.latintimes.com/who-will-be-next-king-queen-spain-19-things-know-about-prince-felipe-princess-letizia-176993|publisher=latintimes|date=2014-06-02|access-date=2014-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20141015010430/http://www.latintimes.com/who-will-be-next-king-queen-spain-19-things-know-about-prince-felipe-princess-letizia-176993|archive-date=2014-10-15|url-status=live}}</ref> 2010 жылғы қыркүйекте Испанияның ісік ауруларымен күрес қауымдастығы (AECC) оны Қауымдастық пен оның ғылыми қорының құрметті президенті етіп тағайындады.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.expansion.com/2010/09/24/entorno/1285357709.html|title=Doña Letizia, Presidenta de Honor de la Asociación Española contra el Cáncer, Entorno, expansion.com|website=www.expansion.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072458/https://www.expansion.com/2010/09/24/entorno/1285357709.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> == Испанияның патшайым-консорты == [[Сурет:Proclamacionfelipevi3.jpg|thumb|​Испания парламенті алдында жаңа монархты жариялау рәсімі кезіндегі Филипп пен Летисия]] 2004 жылғы 19 маусымда жұбайы [[VI Филипп (Испания патшасы)|VI Филипп]] таққа отырғаннан кейін Летисия Испанияның патшайым-консорты болды және «Оның Мәртебесі» лауазымын иеленді.<ref>{{cite web|url=http://www.casareal.es/EN/FamiliaReal/ReinaLetizia/Paginas/subhome.aspx|title=Casa de Su Majestad el Rey de España – Her Majesty the Queen Letizia|publisher=Casa de Su Majestad el Rey|archive-url=https://web.archive.org/web/20140622051105/http://www.casareal.es/EN/FamiliaReal/ReinaLetizia/Paginas/subhome.aspx|archive-date=2014-06-22|url-status=dead}}</ref> Ол 1878 жылғы XII Альфонсоның бірінші жары Мария де лас Мерседес Орлеанскаядан бері алғашқы испан текті патшайым-консорт болып табылады.<ref>{{Cite news|title=The Granddaughter of a Taxi Driver Will Become Spain's Next Queen|first=Daniel|last=Silva|url=http://www.businessinsider.com/the-granddaughter-of-a-taxi-driver-will-become-spains-next-queen-2014-6|publisher=businessinsider.com|date=2014-06-03|access-date=2014-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20141016055107/http://www.businessinsider.com/the-granddaughter-of-a-taxi-driver-will-become-spains-next-queen-2014-6|archive-date=2014-10-16|agency=AFP|url-status=live}}</ref> Сондай-ақ ол — қарапайым халық арасынан шыққан алғашқы испан патшайымы.<ref name="reuters new queen">{{cite news|title=Former journalist Letizia Ortiz becomes Spain's first commoner queen|url=https://www.reuters.com/article/spain-king-queen-idINKBN0EU0VA20140619|work=Reuters|date=2014-06-19|access-date=2014-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180907144640/https://www.reuters.com/article/spain-king-queen-idINKBN0EU0VA20140619|archive-date=2018-09-07|last1=Castillo|first1=Raquel|url-status=live}}</ref> Патшайым-консорт патша [[I Хуан Карлос]]тың өз ұлы патша VI Филиппке Қарулы Күштердің генерал-капитаны орденін (бұл патшалық және әскери биліктің берілуін білдіреді) тапсыру рәсіміне,<ref>{{Cite news|title=Felipe VI Takes Over from His Father as Spain's New King|url=https://online.wsj.com/articles/felipe-takes-over-from-his-father-as-spains-new-king-1403171076|work=The Wall Street Journal|date=2014-06-19|access-date=2023-08-24|lang=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20140620111425/http://online.wsj.com/articles/felipe-takes-over-from-his-father-as-spains-new-king-1403171076|archive-date=2014-06-20|issn=0099-9660|url-status=live}}</ref> сондай-ақ Филипптің Бас кортестер алдында өз міндеттерін орындауға, Конституцияны қорғауға, сонымен бірге Испания азаматтары мен аймақтарының құқықтарын құрметтеуге ант беру рәсіміне қатысты.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2014/06/18/world/europe/spain-king-felipe-vi/index.html|title=King Felipe VI takes over in Spain, promises to be monarch 'for new times'|lang=en|first=Laura|last=Smith-Spark|website=CNN|date=2014-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824061837/https://www.cnn.com/2014/06/18/world/europe/spain-king-felipe-vi/index.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live|last2=Goodman|first2=Al|last3=Almasy|first3=Steve}}</ref><ref>{{Cite news|title=King Felipe VI calls for 'new Spain' as he is sworn in|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-27918094|work=BBC News|date=2014-06-19|access-date=2023-08-24|lang=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20210313015131/https://www.bbc.com/news/world-europe-27918094|archive-date=2021-03-13|url-status=live}}</ref> Патшайым Летисия алғаш рет патшайым мәртебесінде 2014 жылғы 23 маусымда Мадридтегі Прадо мұражайында «Эль Греко және заманауи кескіндеме» көрмесінің ашылуында сөз сөйледі.<ref>{{cite news|title=La reina Letizia inicia su nueva agenda con una visita al Prado|url=http://cultura.elpais.com/cultura/2014/06/23/actualidad/1403548391_003513.html|work=El Pais|date=2014-06-23|access-date=2017-06-04|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20170112121445/http://cultura.elpais.com/cultura/2014/06/23/actualidad/1403548391_003513.html|archive-date=2017-01-12|last1=Galaz|first1=Mábel|url-status=live}}</ref> 2014 жылғы 25 маусымда патша 14-ші Абрантес герцогы Хосе Мануэль де Сулета-и-Алехандроны оның жеке хатшысы етіп тағайындады.<ref>{{Cite web|url=https://www.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/2014-06-27/jose-manuel-zuleta-la-nueva-mano-derecha-y-amigo-de-la-reina-letizia_153056/|title=José Manuel Zuleta, la nueva mano derecha de la Reina doña Letizia|lang=es|first=Raoul|last=Higuera|website=vanitatis.elconfidencial.com|date=2014-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230819071624/https://www.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/2014-06-27/jose-manuel-zuleta-la-nueva-mano-derecha-y-amigo-de-la-reina-letizia_153056/|archive-date=2023-08-19|access-date=2023-08-21|url-status=live}}</ref> Патша мен патшайым ретіндегі алғашқы шетелдік сапары кезінде Филипп пен Летисия 2014 жылғы 30 маусымда Апостольдік сарайда [[Франциск (рим папасы)|Рим папасы Францискпен]] кездесті.<ref>{{Cite news|title=La primera visita de los Reyes al extranjero se inicia en el Vaticano|first=Natalia|last=Junquera|url=https://elpais.com/politica/2014/06/29/actualidad/1404067642_100838.html|work=El País|date=2014-06-29|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072459/https://elpais.com/politica/2014/06/29/actualidad/1404067642_100838.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Кейінірек олар Қасиетті Тақтың мемлекеттік хатшысы [[Пьетро Паролин]]мен және оның қасында болған мемлекеттермен қарым-қатынас жөніндегі хатшының орынбасары [[Антуан Камиллери]]мен кездесу өткізді. Бұл сапар патша [[I Хуан Карлос]] пен [[патшайым София]]ның 28 сәуірдегі сапарынан кейін іле-шала жүзеге асты.<ref>{{cite news|title=Comunicato della Sala Stampa: Udienza alle Loro Maestà il Re Felipe VI e la Regina Letizia di Spagna, 30.06.2014|url=http://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2014/06/30/0486/01091.html|publisher=Vatican City|date=2014-06-30|access-date=2017-06-04|lang=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20171008181633/http://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2014/06/30/0486/01091.html|archive-date=2017-10-08|url-status=live}}</ref> [[Сурет:Presidenta Bachelet ofreció una recepción a Sus Majestades los Reyes de España, autoridades y personalidades españolas (15516055950).jpg|thumb|Чили президенті Мишель Бачелеттің Испанияға жасаған мемлекеттік сапары кезіндегі ресми қабылдаудағы патша мен патшайым]] 2014 жылғы қыркүйекте Летисия Мүгедектер ісі жөніндегі патшалық кеңесті басқарды. Бұл — Патша тағының қамқорлығындағы үкіметтік мекеме, оның президенті болып билік басындағы монархтың жұбайы тағайындалады.<ref>{{Cite web|url=https://www.europapress.es/epsocial/cooperacion-desarrollo/noticia-reina-dona-letizia-preside-primera-vez-reunion-consejo-real-patronato-discapacidad-20140909181056.html|title=Doña Letizia preside la reunión del Consejo del Real Patronato sobre Discapacidad|date=2014-09-09|publisher=Europa Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824083622/https://www.europapress.es/epsocial/cooperacion-desarrollo/noticia-reina-dona-letizia-preside-primera-vez-reunion-consejo-real-patronato-discapacidad-20140909181056.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2014 жылғы 25 қазанда ол Астурия ханзадасы сыйлығын тапсыру рәсіміне қатысты (бұл осы атаумен берілген соңғы марапат еді). 2015 жылдан бастап сыйлық «Астурия ханшайымының сыйлығы» болып өзгертілді, ал оның президенті болып Астурия ханшайымы Леонор бекітілді.<ref>{{Cite news|title=Premios Príncipe de Asturias 2014|url=https://elpais.com/elpais/2014/10/24/album/1414153710_205465.html|work=El País|date=2014-10-24|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072458/https://elpais.com/elpais/2014/10/24/album/1414153710_205465.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> 2014 жылғы 27 қазанда ол Австрияның Вена қаласына испан суретшісі Диего Веласкеске арналған көрменің ашылуына барды, бұл оның алғашқы халықаралық дербес сапары болды.<ref>{{Cite news|title=Debú intenacional en solitario de la reina Letizia|first=Mábel|last=Galaz|url=https://elpais.com/elpais/2014/10/27/estilo/1414424232_211816.html|work=El País|date=2014-10-27|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824075028/https://elpais.com/elpais/2014/10/27/estilo/1414424232_211816.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Онда ол Австрия президенті [[Хайнц Фишер]]мен және оның жары [[Маргит Фишер]]мен кездесті.<ref>{{Cite web|url=https://www.hoy.es/culturas/201410/27/dona-letizia-inaugura-viena-20141027155456-rc.html|title=Doña Letizia inaugura en Viena la mayor muestra sobre Velázquez en Europa Central|lang=es-ES|website=Hoy|date=2014-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20240226142305/https://www.hoy.es/culturas/201410/27/dona-letizia-inaugura-viena-20141027155456-rc.html|archive-date=2024-02-26|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Бұл оның сол жылғы соңғы дербес шетелдік сапары емес еді: қараша айында патшайым Португалияда өткен сирек кездесетін аурулар жөніндегі 2-ші Иберо-американдық кеңестің жабылу рәсіміне,<ref>{{Cite news|title=La reina Letizia clausura en Portugal el congreso de enfermedades raras|first=Javier Martín del|last=Barrio|url=https://elpais.com/politica/2014/11/07/actualidad/1415370417_937889.html|work=El País|date=2014-11-07|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824075029/https://elpais.com/politica/2014/11/07/actualidad/1415370417_937889.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> сондай-ақ Италияда БҰҰ-ның Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы ұйымдастырған Тамақтану мәселелері жөніндегі екінші халықаралық конференцияға қатысып, негізгі баяндама жасады. Өз сөзінде ол ашаршылықпен күрестегі әйелдердің рөлін жоғары бағалап, әлемде 850 миллионнан астам адамның аштықтан зардап шегуін «қабылдауға келмейтін» жайт деп атады, сондай-ақ тамақ өнеркәсібінен өздерінің «коммерциялық мүдделерін» семіздікті жою жолындағы «жауапкершілікпен» теңестіруді талап етті.<ref>{{Cite news|title=La reina Letizia reivindica el papel de la mujer contra el hambre|first=Pablo|last=Ordaz|url=https://elpais.com/elpais/2014/11/20/estilo/1416486813_817166.html|work=El País|date=2014-11-20|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824075031/https://elpais.com/elpais/2014/11/20/estilo/1416486813_817166.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> 2014 жылғы желтоқсанда ол 2010 жылдан бері басқарып келе жатқан және патшайым ретінде де басқаруды жалғастырып жатқан<ref name=":0" /> Испанияның ісік ауруларымен күрес қауымдастығының жалпы жиналысына төрағалық етті.<ref>{{Cite web|url=https://www.laopinioncoruna.es/vida-y-estilo/moda-belleza/2014/12/10/reina-letizia-apunta-look-working-24686882.html|title=La Reina Letizia se apunta al look 'working girl'|lang=es|last=EP|website=La Opinión de A Coruña|date=2014-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072458/https://www.laopinioncoruna.es/vida-y-estilo/moda-belleza/2014/12/10/reina-letizia-apunta-look-working-24686882.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> [[Сурет:Reina Letizia de España visita Jiquilisco (18179468635).jpg|thumb|Патшайым Летисия Сальвадордың Хикилиско қаласына жасаған сапары кезінде]] 2015 жыл бойы Летисия Испанияның ісік ауруларымен күрес қауымдастығының, Испанияның сирек кездесетін аурулар федерациясының<ref>{{Cite web|url=https://www.sandiegouniontribune.com/en-espanol/sdhoy-queen-letizia-presides-over-meeting-on-rare-2015jan28-story.html|title=Queen Letizia presides over meeting on rare diseases|lang=es-US|last=EFE|website=San Diego Union-Tribune en Español|date=2015-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824083623/https://www.sandiegouniontribune.com/en-espanol/sdhoy-queen-letizia-presides-over-meeting-on-rare-2015jan28-story.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> және Испания Қызыл Крест қоғамының, сондай-ақ басқа да ұйымдардың іс-шаралары мен жиналыстарына қатыса отырып, тиісті аурулармен айналысатын әлеуметтік ұйымдарға қолдау көрсетуін жалғастырды. Патша мен патшайым Францияға алғашқы мемлекеттік сапарын 2015 жылғы наурызға жоспарлаған болатын. Алайда 2015 жылғы 24 наурызда [[Germanwings]] авиакомпаниясының 9525 рейсінің ұшқышы ұшақты әдейі Франция Альпісіне апатқа ұшыратқандықтан, олар сапарды кейінге қалдыруға мәжбүр болды.<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/elpais/2015/03/24/inenglish/1427201354_082004.html|title=Spanish king suspends France visit in wake of Germanwings air crash|lang=en|first=Mábel|last=Galaz|website=EL PAÍS English|date=2015-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090930/https://english.elpais.com/elpais/2015/03/24/inenglish/1427201354_082004.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live|last2=País|first2=El}}</ref> Апат салдарынан 150 адам қаза тапты, оның ішінде 51-і Испания азаматы еді.<ref>{{Cite news|title=Spain raises Spanish death toll on Germanwings flight to 51|url=https://www.reuters.com/article/uk-france-crash-casualties-idUKKBN0ML1PG20150325|work=Reuters|date=2015-03-25|access-date=2023-08-24|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090931/https://www.reuters.com/article/uk-france-crash-casualties-idUKKBN0ML1PG20150325|archive-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Маусым айының басында олар мемлекеттік сапарын қайта бастап, оларды Франция президенті [[Франсуа Олланд]] қарсы алды.<ref>{{Cite web|url=https://www.euronews.com/2015/06/03/spanish-royal-couple-resume-state-visit-to-france|title=Spanish royal couple resume state visit to France|lang=en|website=euronews|date=2015-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090930/https://www.euronews.com/2015/06/03/spanish-royal-couple-resume-state-visit-to-france|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Сондай-ақ олар Премьер-министр [[Мануэль Вальс]]пен, Франция Сенатының төрағасы [[Жерар Ларше]]мен, Ұлттық ассамблея төрағасы Клод Бартолонмен және Париж мэрі [[Анн Идальго]]мен кездесті.<ref>{{Cite web|url=https://es.ambafrance.org/Visita-de-Estado-a-Francia-de-los-Reyes-de-Espana|title=Visita de Estado a Francia de los Reyes de España (02/06/15)|lang=es|website=Ambassade de France en Espagne / Embajada de Francia en España|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090928/https://es.ambafrance.org/Visita-de-Estado-a-Francia-de-los-Reyes-de-Espana|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.elmundo.es/loc/2015/06/06/5571d4a746163fa43f8b458b.html|title=Los Reyes Felipe y Letizia conquistan la República francesa|lang=es|website=ELMUNDO|date=2015-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090931/https://www.elmundo.es/loc/2015/06/06/5571d4a746163fa43f8b458b.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы 13 сәуірде патшайым Летисия Артиллерия академиясына барды, бұл оның алғашқы дербес әскери іс-шарасы болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.lavanguardia.com/politica/20150413/54429586722/la-reina-letizia-preside-su-primer-acto-militar-en-la-academia-de-artilleria.html|title=La Reina Letizia preside su primer acto militar en la Academia de Artillería|lang=es|website=La Vanguardia|date=2015-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094846/https://www.lavanguardia.com/politica/20150413/54429586722/la-reina-letizia-preside-su-primer-acto-militar-en-la-academia-de-artilleria.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://blogs.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/reina-letizia/2015-04-13/dona-letizia-se-calza-unos-prada-para-su-primer-acto-en-solitario-con-los-militares_758317/|title=Doña Letizia se calza unos Prada para su primer acto en solitario con los militares|lang=es|first=Núria|last=Tiburcio|website=vanitatis.elconfidencial.com|date=2015-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094853/https://blogs.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/reina-letizia/2015-04-13/dona-letizia-se-calza-unos-prada-para-su-primer-acto-en-solitario-con-los-militares_758317/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Бірнеше күннен кейін ол жұбайымен бірге [[патшайым II Маргрете]]нің 75 жылдығын атап өту үшін Данияның [[Копенгаген]] қаласына барды.<ref>{{Cite web|url=https://photogallery.indiatimes.com/celebs/royalty/the-75th-birthday-of-queen-margrethe-ii/articleshow/46957318.cms|title=The 75th Birthday Of Queen Margrethe II Pics {{!}} The 75th Birthday Of Queen Margrethe II Photos {{!}} The 75th Birthday Of Queen Margrethe II Portfolio Pics {{!}} The 75th Birthday Of Queen Margrethe II Personal Photos - ETimes Photogallery|website=photogallery.indiatimes.com|access-date=2024-11-04|archive-date=2023-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230116115932/https://photogallery.indiatimes.com/celebs/royalty/the-75th-birthday-of-queen-margrethe-ii/articleshow/46957318.cms|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы 25–28 мамыр аралығында Летисия [[Гондурас]] пен [[Сальвадор]]ға өзінің алғашқы дербес халықаралық сапарын жасады.<ref>{{Cite news|title=La Reina llega a Honduras en su primer viaje oficial en solitario|first=Juan Diego|last=Quesada|url=https://elpais.com/internacional/2015/05/26/actualidad/1432612792_716789.html|work=El País|date=2015-05-26|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094846/https://elpais.com/internacional/2015/05/26/actualidad/1432612792_716789.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы маусымда Летисия БҰҰ-ның Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымының тамақтану мәселелері жөніндегі арнайы елшісі болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://www.fao.org/newsroom/detail/Queen-Letizia-of-Spain-named-FAO-Special-Ambassador-for-Nutrition/en|title=Queen Letizia of Spain named FAO Special Ambassador for Nutrition|lang=en|website=Newsroom|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824083622/https://www.fao.org/newsroom/detail/Queen-Letizia-of-Spain-named-FAO-Special-Ambassador-for-Nutrition/en|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Осы айдың соңында, Францияға сапарынан кейін, ол патшамен бірге Мексикаға мемлекеттік сапармен барды, бұл олардың Испания монархтары ретіндегі Америка құрлығына алғашқы сапары болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.eluniversal.com.mx/articulo/english/2015/06/21/king-and-queen-spain-will-visit-zacatecas/|title=King and Queen of Spain will visit Zacatecas|lang=es|website=El Universal|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094846/https://www.eluniversal.com.mx/articulo/english/2015/06/21/king-and-queen-spain-will-visit-zacatecas/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Олар Мексика президенті [[Энрике Пенья Ньето]]мен, бірінші ханым [[Анжелика Ривера]]мен, Мехико қаласының басшысы [[Мигель Анхель Мансера]]мен және Мексика Конгресінің жетекшілерімен кездесті.<ref>{{Cite web|url=https://cnnespanol.cnn.com/2015/06/29/los-reyes-de-espana-llegan-a-mexico-para-su-primera-visita-de-estado/|title=Los reyes de España llegan a México para su primera visita de Estado|lang=es|website=CNN|date=2015-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094846/https://cnnespanol.cnn.com/2015/06/29/los-reyes-de-espana-llegan-a-mexico-para-su-primera-visita-de-estado/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2015070179685/reyes-felipe-letizia-mexico-segunda-jornada/|title=Los Reyes continúan dando la mejor imagen de España en la segunda jornada de su viaje de Estado a México|lang=es|website=HOLA|date=2015-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220929213959/https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2015070179685/reyes-felipe-letizia-mexico-segunda-jornada/|archive-date=2022-09-29|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы шілде айының соңында ол Италияның [[Милан]] қаласындағы «Дүниежүзілік көрме – 2015» шарасына дербес барды.<ref>{{Cite web|url=https://www.fao.org/news/story/en/item/317221/icode/|title=FAO - News Article: Queen Letizia of Spain visits Expo Milan|lang=en|website=www.fao.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101633/https://www.fao.org/news/story/en/item/317221/icode/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы 14–19 қыркүйек аралығында патша мен патшайым Америка Құрама Штаттарына ресми сапар жасап, онда [[АҚШ президенті]] [[Барак Обама]]мен және оның жұбайы [[Мишель Обама]]мен кездесті, сондай-ақ АҚШ Сенатының халықаралық қатынастар жөніндегі комитетінде болды.<ref name=":1">{{Cite news|title=Los Reyes en Estados Un.idos|url=https://elpais.com/elpais/2015/09/15/album/1442339177_524450.html|work=El País|date=2015-09-16|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101616/https://elpais.com/elpais/2015/09/15/album/1442339177_524450.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Кейінірек олар Луизианаға аттанып, онда оларды Испания Луизианасының дәстүрлі киімін киген сарбаздар қарсы алды, содан соң Маунт-Вернонға бару үшін Виргинияға бет алды.<ref name=":1" /> 2015 жылғы қазанда ол Германияның [[Дюссельдорф]] қаласына испан суретшісі Сурбаранға арналған көрменің ашылуына дербес барды.<ref>{{Cite web|url=https://www.elmundo.es/cultura/2015/10/09/56180acc22601dc5068b45a2.html|title=La Reina 'lleva' a Zurbarán a Alemania|lang=es|website=ELMUNDO|date=2015-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101615/https://www.elmundo.es/cultura/2015/10/09/56180acc22601dc5068b45a2.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Осы айда ол патша [[VI Филипп (Испания патшасы)|Филипппен]] бірге [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]] Астурия ханшайымы мәртебесін алғаннан бері алғаш рет өткізілген [[Астурия ханшайымы]] сыйлығын тапсыру рәсіміне қатысты.<ref>{{Cite web|url=https://www.elmundo.es/espana/2015/10/23/562a1408e2704ece728b45d6.html|title=Los Premios Princesa de Asturias 2015 y los últimos Príncipes|lang=es|website=ELMUNDO|date=2015-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101614/https://www.elmundo.es/espana/2015/10/23/562a1408e2704ece728b45d6.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2015 жылдың соңында патшайым екі жерлеу рәсіміне қатысты. Алдымен, қараша айында, ол патша әулетінің басқа мүшелерімен бірге Эль-Эскориальда Калабрия герцогы, инфант Карлостың жерлеу рәсіміне қатысты.<ref>{{Cite news|title=La familia del Rey al completo, en el funeral del duque de Calabria|url=https://elpais.com/elpais/2015/10/08/album/1444306297_801588.html|work=El País|date=2015-10-08|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101615/https://elpais.com/elpais/2015/10/08/album/1444306297_801588.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Екінші рет, желтоқсанда, Испанияның Кабулдағы елшілігіне жасалған шабуыл кезінде қаза тапқан испан полицейлерін соңғы сапарға шығарып салу рәсімінде болды.<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/elpais/2015/12/15/inenglish/1450193304_546648.html|title=King Felipe presides at funeral of police officers killed in Afghanistan|lang=en|website=EL PAÍS English|date=2015-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101614/https://english.elpais.com/elpais/2015/12/15/inenglish/1450193304_546648.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2016 жыл патша әулеті үшін бірқалыпты жыл болды. 2015 жылғы парламент сайлауынан басталған,<ref>{{Cite news|title=Spain election: Political uncertainty after split result|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-35147266|work=BBC News|date=2015-12-21|access-date=2023-08-24|lang=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://www.bbc.com/news/world-europe-35147266|archive-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> кейін 2016 жылғы парламент сайлауымен жалғасқан<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/elpais/2016/05/03/inenglish/1462265896_327547.html|title=Spanish king signs decree calling fresh election for June 26|lang=en|first=Fernando|last=Garea|website=EL PAÍS English|date=2016-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://english.elpais.com/elpais/2016/05/03/inenglish/1462265896_327547.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> сайлау процестері Патша тағының қалыпты жұмыс кестесін құруын қиындатты. Летисия үшін 2016 жыл түрлі қоғамдық ұйымдар өкілдерін қабылдаудан басталды. Атап айтқанда, Рома хатшылығы қоры,<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.europapress.es/epsocial/cooperacion-desarrollo/noticia-reina-letizia-recibe-fundacion-secretariado-gitano-plataforma-infancia-conocer-mejor-actividad-20160108181858.html|title=La Reina Letizia recibe a la Fundación Secretariado Gitano y Plataforma de Infancia|date=2016-01-08|publisher=Europa Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://www.europapress.es/epsocial/cooperacion-desarrollo/noticia-reina-letizia-recibe-fundacion-secretariado-gitano-plataforma-infancia-conocer-mejor-actividad-20160108181858.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Испания балалар ұйымдарының қауымдастығы,<ref name=":2" /> Мадридтегі тілдік бұзылулармен күрес қауымдастығы<ref>{{Cite web|url=https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2016012683391/reina-letizia-audiencia-atelma/|title=La Reina y el lenguaje que todos entienden|lang=es|website=HOLA|date=2016-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824161945/https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2016012683391/reina-letizia-audiencia-atelma/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> және Испания тамақтану қорының<ref>{{Cite web|url=https://www.europapress.es/chance/realeza/noticia-imagen-mas-carinosa-reina-letizia-mas-pequenos-20160127091955.html|title=La imagen más cariñosa de la Reina Letizia con los más pequeños|date=2016-01-27|publisher=Europa Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://www.europapress.es/chance/realeza/noticia-imagen-mas-carinosa-reina-letizia-mas-pequenos-20160127091955.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> өкілдері патшайымды өз мақсаттары, қызметі мен жобалары туралы хабардар етті. ​2016 жылғы наурызда Летисия мен кәсіпкер Хавьер Лопес Мадрид арасындағы хат алмасудың жарияланып кетуі қоғамда қызу пікірталас тудырды. Мадрид «Caja Madrid» және «Bankia» қаржы тобының басқа да басшыларымен және басқарма мүшелерімен бірге сыбайлас жемқорлық жасады деп айыпталған болатын. 2014 жылғы қазанда Летисия оған қолдау білдіріп: «Біз сенің кім екеніңді білеміз, сен де біздің кім екенімізді білесің. Біз бір-бірімізді танимыз, жақсы көреміз және құрметтейміз. Қалғанының бәрі құрысын», — деп хабарлама жіберген. Филипп те оған қосылып: «Біз сені шынымен жақсы көреміз!» — деп жазған. Кейінірек «El Diario» газеті бұл хаттарды жариялады. Патша сарайының өкілі кейіннен патша мен патшайымның заңнамалық мәселелеріне байланысты Лопес Мадридпен бұдан былай дос емес екенін мәлімдеді.<ref>{{cite news|title=Spain's monarchy drawn into banking scandal|url=https://www.theguardian.com/world/2016/mar/09/spains-monarchy-banking-scandal-queen-letizia|work=The Guardian|date=2016-03-09|access-date=2017-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180106185213/https://www.theguardian.com/world/2016/mar/09/spains-monarchy-banking-scandal-queen-letizia|archive-date=2018-01-06|agency=Agence France-Presse|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Texting Scandal Rocks Spain's King and Queen|first=Tom|last=Sykes|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2016/03/19/texting-scandal-rocks-spain-s-king-and-queen.html|date=2016-03-19|access-date=2016-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20160329112026/http://www.thedailybeast.com/articles/2016/03/19/texting-scandal-rocks-spain-s-king-and-queen.html|archive-date=2016-03-29|newspaper=Daily Beast|url-status=live}}</ref> Сондай-ақ наурыз айында Летисия 2016 жылғы екі халықаралық сапарының алғашқысын жасады. Ол патша Филипппен бірге [[Пуэрто-Рико]]да өткен испан тілінің 7-ші Халықаралық конгресіне жетекшілік етті. 2016 жылғы 22 сәуірде патша мен патшайым 2016 жылғы әлем чемпионатында жеңіске жеткен (қатарынан екінші рет иеленген атағы) испандық мәнерлеп сырғанаушы Хавьер Фернандесті қабылдады.<ref>{{Cite web|url=https://www.nbcsports.com/olympics/news/javier-fernandez-grand-prix-final-figure-skating|title=Eyes of Spain on Javier Fernandez as he builds for last Olympic chance|lang=en-US|website=NBC Sports|date=2016-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://www.nbcsports.com/olympics/news/javier-fernandez-grand-prix-final-figure-skating|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Жыл соңында, қараша айының аяғында, патша мен патшайым Португалияға мемлекеттік сапармен барып, онда Португалия президенті [[Марсело Ребелу ди Соуза]]мен және Премьер-министр [[Антониу Кошта]]мен, сондай-ақ басқа да тұлғалармен кездесті.<ref>{{Cite news|title=Los Reyes viajan a Portugal en su primer viaje de Estado con el nuevo Gobierno|first=Miquel|last=Alberola|url=https://elpais.com/politica/2016/11/28/actualidad/1480323183_172446.html|work=El País|date=2016-11-28|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://elpais.com/politica/2016/11/28/actualidad/1480323183_172446.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Патша Португалия билігі алдындағы конституциялық міндеттемелерін орындап жатқанда, патшайым Португалияның ісік ауруларымен күрес лигасының президенті Виктор Велозумен кездесу өткізді.<ref>{{Cite web|url=https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2016112890031/reyes-espana-cena-gala-portugal/|title=Cena de gala en Portugal en honor a don Felipe y doña Letizia|lang=es|website=HOLA|date=2016-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824161948/https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2016112890031/reyes-espana-cena-gala-portugal/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> [[Сурет:Awada Letizia 4.jpg|thumb|2017 жылы Аргентинаның бірінші ханымы Хулиана Авадамен бірге болған Летисия]] 2017 жыл өткен жылдағыдай Летисияның өзі жетекшілік ететін бірқатар тиісті қоғамдық ұйымдармен кездесуінен басталды. Ақпан айында патша мен патшайым Сарсуэла патшалық сарайында Германия президенті [[Йоахим Гаук]] пен оның жұбайы Герхильд Радтке,<ref>{{Cite web|url=https://www.abc.es/espana/casa-real/abci-reyes-almuerzan-presidente-alemania-201702011713_noticia.html|title=Los Reyes almuerzan con el presidente de Alemania|lang=es|website=Diario ABC|date=2017-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171129233014/http://www.abc.es/espana/casa-real/abci-reyes-almuerzan-presidente-alemania-201702011713_noticia.html|archive-date=2017-11-29|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> сондай-ақ Мажарстан президенті [[Янош Адер]] мен оның жұбайы Анита Герцег<ref>{{Cite web|url=https://www.lavozdegalicia.es/noticia/espana/2017/02/17/reyes-conocen-sentencia-noos-museo-thyssen-junto-presidente-hungaro/00031487331633948105373.htm|title=Los reyes conocen la sentencia del caso Nóos en el museo Thyssen junto al presidente húngaro|lang=es|website=La Voz de Galicia|date=2017-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825090655/https://www.lavozdegalicia.es/noticia/espana/2017/02/17/reyes-conocen-sentencia-noos-museo-thyssen-junto-presidente-hungaro/00031487331633948105373.htm|archive-date=2023-08-25|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> сияқты маңызды шетелдік лидерлерді қабылдады. Дәл осы соңғы қонақтармен кездесу кезінде патша әулеті патшаның жездесі Иньяки Урдангариннің бірнеше сыбайлас жемқорлық қылмыстары бойынша кінәлі деп танылғаны туралы алғашқы сот шешімінен хабардар болды.<ref name=":3">{{Cite news|title=Spain King's Brother-in-Law Convicted as Princess Is Cleared|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-02-17/spanish-king-s-brother-in-law-convicted-as-princess-is-cleared|work=Bloomberg.com|date=2017-02-17|access-date=2023-08-25|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312142738/https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-02-17/spanish-king-s-brother-in-law-convicted-as-princess-is-cleared|archive-date=2017-03-12|url-status=live}}</ref> Ал патшаның қарындасы, инфанта Кристинаға тағылған барлық айыптар алынып тасталды.<ref name=":3" /> Айдың соңында Филипп пен Летисия Аргентина президенті [[Маурисио Макри]] мен бірінші ханым [[Хулиана Авада]]ны олардың Испанияға жасаған мемлекеттік сапары аясында қабылдады.<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/elpais/2017/02/22/inenglish/1487768466_658025.html|title=Argentina's President Macri begins state visit to Spain|lang=en|first=Carlos E.|last=Cué|website=EL PAÍS English|date=2017-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825090644/https://english.elpais.com/elpais/2017/02/22/inenglish/1487768466_658025.html|archive-date=2023-08-25|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> 2017 жылғы 23 наурызда ол осы жылғы алғашқы дербес сапарын Португалияның Порту қаласына жасап, «Темекі немесе денсаулық» атты 7-ші конференцияға қатысты. Онда ол Португалия президентімен, Еуропалық денсаулық сақтау және азық-түлік қауіпсіздігі жөніндегі комиссары [[Витянис Андрюкайтис]]пен, Португалияның денсаулық сақтау министрі Адалберто Кампуш Фернандешпен және Порту мэрі Руй Морейрамен кездесті.<ref>{{Cite web|url=https://www.porto.pt/en/news/the_queen_of_spain_letizia_ortiz_chairs_the_opening_ceremony_of_the_7th_ectoh/|title=The Queen of Spain, Letizia Ortiz, chairs the opening ceremony of the 7th ECTOH|lang=pt|last=CMP|website=www.porto.pt|date=2017-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825091644/https://www.porto.pt/en/news/the_queen_of_spain_letizia_ortiz_chairs_the_opening_ceremony_of_the_7th_ectoh|archive-date=2023-08-25|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> 2017 жылғы сәуірде патшайым Летисия мен патша Филипп Жапонияға мемлекеттік сапармен барды.<ref>{{Cite web|url=https://royalwatcherblog.com/2017/04/05/spanish-state-visit-to-japan/|title=Spanish State Visit to Japan|lang=en-us|last=Saad719|website=The Royal Watcher|date=2017-04-05|access-date=2024-11-04|archive-date=2025-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20250129232548/https://royalwatcherblog.com/2017/04/05/spanish-state-visit-to-japan/|url-status=live}}</ref> Жыл соңында олар [[Виллем-Александр]]дың 50 жылдық мерейтойын атап өту үшін Нидерландыға аттанды.<ref>{{Cite web|url=https://thecrownchronicles.co.uk/royal-news/european-royals-celebrate-willem-alexanders-50th-birthday-hague/|title=European Royals celebrate Willem-Alexander's 50th birthday at The Hague • The Crown Chronicles|lang=en-GB|first=Victoria|last=Howard|website=The Crown Chronicles|date=2017-04-30|access-date=2024-11-04|archive-date=2024-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20241204022211/https://thecrownchronicles.co.uk/royal-news/european-royals-celebrate-willem-alexanders-50th-birthday-hague/|url-status=live}}</ref> Мамыр айында олар Иордания ханшайымы [[Муна әл-Хусейн]] мен Португалия президентін түскі асқа шақырды.<ref>{{Cite web|url=https://www.abc.es/espana/casa-real/abci-reyes-almuerzan-princesa-muna-jordania-201705251830_noticia.html|title=Los Reyes almuerzan con la Princesa Muna de Jordania|lang=es|website=Diario ABC|date=2017-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190706023501/https://www.abc.es/espana/casa-real/abci-reyes-almuerzan-princesa-muna-jordania-201705251830_noticia.html|archive-date=2019-07-06|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> Сондай-ақ олар патша I Хуан Карлос пен патшайым Софиямен бірге Патшайым София қорының 40 жылдығын және Қордың Альцгеймер орталығының 10 жылдығын атап өтті.<ref>{{Cite web|url=https://www.elperiodico.com/es/gente/20170522/los-reyes-celebran-40-aniversario-fundacion-reina-sofia-6053371|title=Los Reyes celebran el 40º aniversario de la Fundación Reina Sofía|lang=es|first=EL PERIÓDICO /|last=BARCELONA|website=elperiodico|date=2017-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825095752/https://www.elperiodico.com/es/gente/20170522/los-reyes-celebran-40-aniversario-fundacion-reina-sofia-6053371|archive-date=2023-08-25|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> 2017 жылғы шілде айының ортасында Испания патша әулетінің мүшелері Ұлыбританияға мемлекеттік сапармен барып, онда патшайым [[II Елизабет|II Елизавета]] мен [[Филипп, Эдинбург герцогі|Эдинбург герцогы, ханзада Филипппен]] кездесті.<ref>{{Cite news|title=Spain's royals on state visit to Britain to cement ties before Brexit|url=https://www.reuters.com/article/us-britain-spain-idUSKBN19X10F|work=Reuters|date=2017-07-12|access-date=2023-08-25|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825095752/https://www.reuters.com/article/us-britain-spain-idUSKBN19X10F|archive-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> Олар сондай-ақ Уэльс ханзадасы және Корнуолл герцогинясы — [[III Чарльз|Чарльз]] бен Камилламен жүздесті.<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/elpais/2017/07/12/inenglish/1499871867_300878.html|title=Spain's King Felipe calls for Gibraltar "dialogue" during parliament speech|lang=en|first=Miquel|last=Alberola|website=EL PAÍS English|date=2017-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825095752/https://english.elpais.com/elpais/2017/07/12/inenglish/1499871867_300878.html|archive-date=2023-08-25|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> 2018 жылғы 31 қазанда патшайым өзінің үлкен қызы, [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Астурия ханшайымы Леонордың]] алғашқы көпшілік алдындағы сөзіне куә болды. Ол Еркін халықтардың ұлы хартиясының (Конституцияның) 40 жылдығын мерекелеу кезінде Испания Конституциясының бірінші бабын оқып берді.<ref>{{Cite news|title=Spain's princess delivers her first speech|url=https://www.bbc.com/news/av/world-europe-46050914|work=BBC News|access-date=2023-08-24|lang=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072459/https://www.bbc.com/news/av/world-europe-46050914|archive-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Бір жылдан соң, 2019 жылғы 18 қазанда Летисия қызы Леонорды Астурия ханшайымы сыйлығын тапсыру рәсіміне ертіп барды, бұл жас ханшайым үшін алғашқы тәжірибе еді.<ref>{{Cite web|url=https://www.europapress.es/asturias/noticia-princesa-leonor-preside-primera-vez-ceremonia-entrega-premios-llevan-nombre-20191018184329.html|title=La Princesa Leonor preside por primera vez la ceremonia de entrega de los premios que llevan su nombre|date=2019-10-18|publisher=Europa Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072459/https://www.europapress.es/asturias/noticia-princesa-leonor-preside-primera-vez-ceremonia-entrega-premios-llevan-nombre-20191018184329.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Тақ мұрагері аталған іс-шарада өзінің көпшілік алдындағы алғашқы ресми сөзін сөйледі.<ref>{{Cite web|url=https://www.hola.com/us/celebrities/20211022317066/princess-leonor-spain-speech-princess-asturias-awards/|title=Princess Leonor delivers speech on 'very important day' of her life|lang=en-US|website=HOLA|date=2019-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072459/https://www.hola.com/us/celebrities/20211022317066/princess-leonor-spain-speech-princess-asturias-awards/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Испания Бурбондары]] [[Санат:Астурия ханшайымдары]] 09n5xgb7sucw5gv52se641twvwfp0ux 3590687 3590686 2026-04-23T18:50:15Z 1nter pares 146705 /* Испанияның патшайым-консорты */ 3590687 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Летисия | Шынайы есімі = {{lang-es|Letizia Ortiz}} | Суреті = Letizia von Spanien (2022).jpg | Сурет ені = | Атауы = 2022 жылғы патшайым-консорт Летисия | Титулы = Испанияның патшайым-консорты | Ту = Personal Standard of Letizia, Queen of Spain.svg | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = {{lang-es|Letizia Ortiz Rocasolano}} | Туған күні = 15.09.1972 | Туған жері = {{туғанжері|Овьедо|Овьедода}}, Астурия | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[католицизм]] | Әкесі = Хесус Хосе Ортис Альварес | Анасы = Мария Палома Рокасолано Родригес | Жұбайы = [[VI Филипп (Испания патшасы)|VI Филипп]] | Балалары = [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]], [[София, Испания инфантасы|София]] | Партиясы = | Білімі = [[Faculty of Information Sciences (Complutense University of Madrid)]] (1995)<br>[[Instituto Ramiro de Maeztu]] (1990) | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = Letizia spain sig.svg | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Летисия''' (қыз күніндегі есімі — '''Летисия Ортис Рокасолано''', {{lang-es|Letizia Ortiz Rocasolano}}; [[15 қыркүйек]] [[1972 жыл|1972]], [[Овьедо]], [[Астурия]]) — Испанияның патшайым-консорты, патша [[VI Филипп (Испания патшасы)|VI Филипптің]] жары. == Білімі мен мансабы == ​Летисия ханым — журналист Хесус Хосе Ортис Альварес пен медбике Мария Палома Рокасолано Родригестің үлкен қызы. Летисияны шоқындыру рәсімі 1972 жылғы 29 қыркүйекте өтті.<ref>{{мақала|авторы=Fernández-Pello, Elena|тақырыбы=Princesa de Asturias, reina en Oviedo|шынайы атауы=|сілтеме=https://www.lne.es/oviedo/2007/10/21/princesa-asturias-reina-oviedo-21813908.html|тілі=es|жауапты=|баспа авторы=|басылым=La Nueva España|түрі=|орны=|баспасы=|жыл=2007|томы=|нөмірі=|беттері=|isbn=|issn=}}</ref> Көп ұзамай Летисияның соңынан екі қарындасы дүниеге келді: Тельма (1973 жылы туған)<ref>{{Cite web|lang=es|url=http://www.diariodenavarra.es/especiales/bodareal/familias/pagina7.asp|title=Telma Ortiz Rocasolano|website=Diario de Navarra|archive-url=https://web.archive.org/web/20070209230211/http://www.diariodenavarra.es/especiales/bodareal/familias/pagina7.asp|archive-date=2007-02-09|url-status=dead}}</ref> және Эрика (1975–2007).<ref>{{Cite news|title=Diez años sin Érika Ortiz, la frágil hermana pequeña de Doña Letizia|url=https://www.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/2017-02-07/erika-ortiz-muerte-letizia-reina-diez-anos_1327441/|website=Vanitatis El Confidencial|date=2017-02-07|lang=es|first=Núria|last=Tiburcio|access-date=2022-09-08|archive-date=2022-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220908170856/https://www.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/2017-02-07/erika-ortiz-muerte-letizia-reina-diez-anos_1327441/}}</ref> Олардың ата-анасы 1987 жылы ажырасқан. Летисия Овьедодағы La Gesta 1 мемлекеттік мектебінде білім алды, кейіннен оның отбасы [[Мадрид]]ке қоныс аударды. Небәрі 10 жасында ол Antena 3 радиосындағы «El Columpio» бағдарламасына қатыса бастады. [[Мадрид]]те Летисия Ramiro de Maeztu орта мектебін тәмамдады. Содан кейін ол әлемдегі ең көне оқу орындарының бірі — Мадридтік Комплутенсе университетіне түсіп, онда журналистика саласы бойынша бакалавр және магистр дипломдарын алды. Университетте оқып жүрген кездің өзінде Летисия «La Nueva España» (1992–1993), ABC газеттерінде және EFE жаңалықтар агенттігінде тәжірибеден өтуші (интерн) болды. Университетті тәмамдаған соң, Летисия біраз уақыт [[Мексика]]дағы «Siglo XXI» газетінде жұмыс істеді. [[Испания]]ға оралғаннан кейін ол мансабын [[Блумберг]] экономикалық телеарнасының испандық филиалында жалғастырды, кейіннен [[CNN+]] телекомпаниясына ауысты. 2000 жылы Летисия Мадрид баспасөз қауымдастығының [[Мариано Хосе де Ларра]] сыйлығын ({{lang-es|Premio Mariano José de Larra}}) иеленді. Бұл марапат 30 жасқа дейінгі жас журналистерге айрықша кәсіби жетістіктері үшін беріледі. 2003 жылғы тамызда Летисия [[TVE]] телеарнасындағы күнделікті кешкі «Telediario» жаңалықтар бағдарламасының жүргізушісі болды, ол аталған арнада 2000 жылдан бері тележурналист болып қызмет атқарған еді. == Бірінші некесі == ​1999 жылғы 7 тамызда Летисия өзінің мектептегі әдебиет мұғалімі Алонсо Герреро Переске тұрмысқа шықты. Олар некеге тұрмас бұрын 10 жыл бойы кездесіп жүрген.<ref>{{cite web|url=http://www.diariodenavarra.es/especiales/bodareal/novios/pagina6.asp|title=Prefiere los pantalones a la falda|publisher=Diario de Navarra|archive-url=https://web.archive.org/web/20141014202926/http://www.diariodenavarra.es/especiales/bodareal/novios/pagina6.asp|archive-date=2014-10-14|url-status=dead}}</ref> Неке тек мэрияда тіркелді және 2000 жылы ажырасумен аяқталды. == Астурия ханзадасымен атастыру және үйлену тойы == [[Сурет:Los Principes de Asturias en la Pascua Militar de 2009.jpg|thumb|left|200px|2009 жылғы әскери шерудегі Астурия ханзадасы мен ханшайымы]] 2003 жылғы 1 қарашада патша сарайы жұртшылық үшін мүлдем күтпеген мәлімдеме жасап, [[VI Филипп (Испания патшасы)|Астурия ханзадасы Фелипе]] мен журналист Летисия Ортис Рокасоланоның алдағы атастыру рәсімі туралы жариялады. 2003 жылғы ​6 қарашада сағат 12:30-да салтанатты түрде атастыру рәсімі өтті. Фелипе қалыңдығына ақ алтыннан соғылған неке сақинасын сыйға тартты, ал Летисия Фелипеге сапфирмен безендірілген ақ алтын жең ілгектерін және испан әдебиетінің классигі [[Мариано Хосе де Ларра]]ның «Әлсіз Энрике патшаның пажы» атты кітабын табыстады. Осыдан кейін Фелипе мен Летисия әлемнің 10-нан астам елінен жиналған 250 журналистің қатысуымен өткен баспасөз конференциясына қатысты. Атастыру рәсімінен кейін Летисия Сарсуэла сарайына қоныс аударды. Летисияның бірінші некесі шіркеуде қиылмағандықтан, [[Католицизм|Католик шіркеуі]] оның Астурия ханзадасымен некелесуіне қарсылық білдірмеді. ​Үйлену тойы 2004 жылғы 22 мамырда [[Мадрид]]тегі [[Санта-Мария-ла-Реаль-де-ла-Альмудена]] кафедралды соборында өтті. Бұл аталған соборда өткен алғашқы патша әулетінің тойы болды. Неке қию рәсімі көптеген елдердің телеарналары арқылы көрсетілді және оны бүкіл әлем бойынша шамамен 1,5 миллиард адам тамашалады. Қалыңдық алтарь алдына [[Мануэль Пертегас]]тың қолынан шыққан, шлейфінің ұзындығы 5 метрге жуық ақ түсті үйлену көйлегімен және жібек фатамен шықты. == Астурия ханшайымы == [[Сурет:Pascua Militar 2.jpg|thumb|​2009 жылғы Әскери пасха мерекесіндегі патша [[I Хуан Карлос]] пен [[патшайым София]] және Астурия ханзадасы мен ханшайымы]] Ханшайым Летисия жұбайының міндеттерін орындауға бірден кірісіп, қайнатасының мүддесін білдіру мақсатында Испанияны көп аралады. Сондай-ақ олар Испанияның атынан басқа елдерде өкілдік етті: ол күйеуімен бірге Иордания, Мексика, Перу, Мажарстан, Доминикан Республикасы, Панама, Америка Құрама Штаттары, Сербия, Бразилия, Уругвай, Швеция, Дания, Жапония, Қытай және Португалияда болды. Сонымен қатар ол патша әулетінің басқа мүшелерімен бірге шетелдік жоғары лауазымды тұлғаларды қарсы алды және Люксембургтегі [[ұлы герцог Анри]] мен [[ұлы герцогиня Мария Тереза]]ның үйленгендеріне 25 жыл толуына (күміс тойына), сондай-ақ Нидерландыдағы [[Оран ханзадасы Виллем-Александр]]дың 40 жылдық мерейтойына арналған шетелдік патша әулеттерінің кездесулеріне қатысты.<ref>{{cite news|title=Los Príncipes acuden a la fiesta del 40º cumpleaños de Guillermo de Holanda|url=http://elpais.com/diario/2007/09/02/agenda/1188684004_850215.html|work=El Pais|date=2007-09-02|access-date=2017-06-04|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815175724/https://elpais.com/diario/2007/09/02/agenda/1188684004_850215.html|archive-date=2017-08-15|url-status=live}}</ref> Летисияның дербес бағдарламасы 2006 жылы, оның екінші рет жүктілігі туралы хабарланғаннан кейін көп ұзамай жарияланды. Летисия түрлі аудиториялар алдында сөз сөйледі және оның қызметі балалар құқығы, сирек кездесетін аурулар, мәдениет пен білім беру сияқты әлеуметтік мәселелерге бағытталған. 2007 жылдың соңында оның дербес бағдарламасы аясында өзі жалғыз қатысатын іс-шаралар саны артып, Филипп пен Летисияның жұмыс кестелері нақтыланып, бір-бірінен бөліне бастады.<ref>{{cite news|title=Who Will Be Next King, Queen of Spain? 19 Things To Know About Prince Felipe, Princess Letizia of Asturias|author=Maria G. Valdez|url=http://www.latintimes.com/who-will-be-next-king-queen-spain-19-things-know-about-prince-felipe-princess-letizia-176993|publisher=latintimes|date=2014-06-02|access-date=2014-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20141015010430/http://www.latintimes.com/who-will-be-next-king-queen-spain-19-things-know-about-prince-felipe-princess-letizia-176993|archive-date=2014-10-15|url-status=live}}</ref> 2010 жылғы қыркүйекте Испанияның ісік ауруларымен күрес қауымдастығы (AECC) оны Қауымдастық пен оның ғылыми қорының құрметті президенті етіп тағайындады.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.expansion.com/2010/09/24/entorno/1285357709.html|title=Doña Letizia, Presidenta de Honor de la Asociación Española contra el Cáncer, Entorno, expansion.com|website=www.expansion.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072458/https://www.expansion.com/2010/09/24/entorno/1285357709.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> == Испанияның патшайым-консорты == [[Сурет:Proclamacionfelipevi3.jpg|thumb|​Испания парламенті алдында жаңа монархты жариялау рәсімі кезіндегі Филипп пен Летисия]] 2004 жылғы 19 маусымда жұбайы [[VI Филипп (Испания патшасы)|VI Филипп]] таққа отырғаннан кейін Летисия Испанияның патшайым-консорты болды және «Оның Мәртебесі» лауазымын иеленді.<ref>{{cite web|url=http://www.casareal.es/EN/FamiliaReal/ReinaLetizia/Paginas/subhome.aspx|title=Casa de Su Majestad el Rey de España – Her Majesty the Queen Letizia|publisher=Casa de Su Majestad el Rey|archive-url=https://web.archive.org/web/20140622051105/http://www.casareal.es/EN/FamiliaReal/ReinaLetizia/Paginas/subhome.aspx|archive-date=2014-06-22|url-status=dead}}</ref> Ол 1878 жылғы XII Альфонсоның бірінші жары Мария де лас Мерседес Орлеанскаядан бері алғашқы испан текті патшайым-консорт болып табылады.<ref>{{Cite news|title=The Granddaughter of a Taxi Driver Will Become Spain's Next Queen|first=Daniel|last=Silva|url=http://www.businessinsider.com/the-granddaughter-of-a-taxi-driver-will-become-spains-next-queen-2014-6|publisher=businessinsider.com|date=2014-06-03|access-date=2014-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20141016055107/http://www.businessinsider.com/the-granddaughter-of-a-taxi-driver-will-become-spains-next-queen-2014-6|archive-date=2014-10-16|agency=AFP|url-status=live}}</ref> Сондай-ақ ол — қарапайым халық арасынан шыққан алғашқы испан патшайымы.<ref name="reuters new queen">{{cite news|title=Former journalist Letizia Ortiz becomes Spain's first commoner queen|url=https://www.reuters.com/article/spain-king-queen-idINKBN0EU0VA20140619|work=Reuters|date=2014-06-19|access-date=2014-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180907144640/https://www.reuters.com/article/spain-king-queen-idINKBN0EU0VA20140619|archive-date=2018-09-07|last1=Castillo|first1=Raquel|url-status=live}}</ref> Патшайым-консорт патша [[I Хуан Карлос]]тың өз ұлы патша VI Филиппке Қарулы Күштердің генерал-капитаны орденін (бұл патшалық және әскери биліктің берілуін білдіреді) тапсыру рәсіміне,<ref>{{Cite news|title=Felipe VI Takes Over from His Father as Spain's New King|url=https://online.wsj.com/articles/felipe-takes-over-from-his-father-as-spains-new-king-1403171076|work=The Wall Street Journal|date=2014-06-19|access-date=2023-08-24|lang=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20140620111425/http://online.wsj.com/articles/felipe-takes-over-from-his-father-as-spains-new-king-1403171076|archive-date=2014-06-20|issn=0099-9660|url-status=live}}</ref> сондай-ақ Филипптің Бас кортестер алдында өз міндеттерін орындауға, Конституцияны қорғауға, сонымен бірге Испания азаматтары мен аймақтарының құқықтарын құрметтеуге ант беру рәсіміне қатысты.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2014/06/18/world/europe/spain-king-felipe-vi/index.html|title=King Felipe VI takes over in Spain, promises to be monarch 'for new times'|lang=en|first=Laura|last=Smith-Spark|website=CNN|date=2014-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824061837/https://www.cnn.com/2014/06/18/world/europe/spain-king-felipe-vi/index.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live|last2=Goodman|first2=Al|last3=Almasy|first3=Steve}}</ref><ref>{{Cite news|title=King Felipe VI calls for 'new Spain' as he is sworn in|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-27918094|work=BBC News|date=2014-06-19|access-date=2023-08-24|lang=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20210313015131/https://www.bbc.com/news/world-europe-27918094|archive-date=2021-03-13|url-status=live}}</ref> Патшайым Летисия алғаш рет патшайым мәртебесінде 2014 жылғы 23 маусымда Мадридтегі Прадо мұражайында «Эль Греко және заманауи кескіндеме» көрмесінің ашылуында сөз сөйледі.<ref>{{cite news|title=La reina Letizia inicia su nueva agenda con una visita al Prado|url=http://cultura.elpais.com/cultura/2014/06/23/actualidad/1403548391_003513.html|work=El Pais|date=2014-06-23|access-date=2017-06-04|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20170112121445/http://cultura.elpais.com/cultura/2014/06/23/actualidad/1403548391_003513.html|archive-date=2017-01-12|last1=Galaz|first1=Mábel|url-status=live}}</ref> 2014 жылғы 25 маусымда патша 14-ші Абрантес герцогы Хосе Мануэль де Сулета-и-Алехандроны оның жеке хатшысы етіп тағайындады.<ref>{{Cite web|url=https://www.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/2014-06-27/jose-manuel-zuleta-la-nueva-mano-derecha-y-amigo-de-la-reina-letizia_153056/|title=José Manuel Zuleta, la nueva mano derecha de la Reina doña Letizia|lang=es|first=Raoul|last=Higuera|website=vanitatis.elconfidencial.com|date=2014-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230819071624/https://www.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/2014-06-27/jose-manuel-zuleta-la-nueva-mano-derecha-y-amigo-de-la-reina-letizia_153056/|archive-date=2023-08-19|access-date=2023-08-21|url-status=live}}</ref> Патша мен патшайым ретіндегі алғашқы шетелдік сапары кезінде Филипп пен Летисия 2014 жылғы 30 маусымда Апостольдік сарайда [[Франциск (рим папасы)|Рим папасы Францискпен]] кездесті.<ref>{{Cite news|title=La primera visita de los Reyes al extranjero se inicia en el Vaticano|first=Natalia|last=Junquera|url=https://elpais.com/politica/2014/06/29/actualidad/1404067642_100838.html|work=El País|date=2014-06-29|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072459/https://elpais.com/politica/2014/06/29/actualidad/1404067642_100838.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Кейінірек олар Қасиетті Тақтың мемлекеттік хатшысы [[Пьетро Паролин]]мен және оның қасында болған мемлекеттермен қарым-қатынас жөніндегі хатшының орынбасары [[Антуан Камиллери]]мен кездесу өткізді. Бұл сапар патша [[I Хуан Карлос]] пен [[патшайым София]]ның 28 сәуірдегі сапарынан кейін іле-шала жүзеге асты.<ref>{{cite news|title=Comunicato della Sala Stampa: Udienza alle Loro Maestà il Re Felipe VI e la Regina Letizia di Spagna, 30.06.2014|url=http://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2014/06/30/0486/01091.html|publisher=Vatican City|date=2014-06-30|access-date=2017-06-04|lang=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20171008181633/http://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2014/06/30/0486/01091.html|archive-date=2017-10-08|url-status=live}}</ref> [[Сурет:Presidenta Bachelet ofreció una recepción a Sus Majestades los Reyes de España, autoridades y personalidades españolas (15516055950).jpg|thumb|Чили президенті Мишель Бачелеттің Испанияға жасаған мемлекеттік сапары кезіндегі ресми қабылдаудағы патша мен патшайым]] 2014 жылғы қыркүйекте Летисия Мүгедектер ісі жөніндегі патшалық кеңесті басқарды. Бұл — Патша тағының қамқорлығындағы үкіметтік мекеме, оның президенті болып билік басындағы монархтың жұбайы тағайындалады.<ref>{{Cite web|url=https://www.europapress.es/epsocial/cooperacion-desarrollo/noticia-reina-dona-letizia-preside-primera-vez-reunion-consejo-real-patronato-discapacidad-20140909181056.html|title=Doña Letizia preside la reunión del Consejo del Real Patronato sobre Discapacidad|date=2014-09-09|publisher=Europa Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824083622/https://www.europapress.es/epsocial/cooperacion-desarrollo/noticia-reina-dona-letizia-preside-primera-vez-reunion-consejo-real-patronato-discapacidad-20140909181056.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2014 жылғы 25 қазанда ол Астурия ханзадасы сыйлығын тапсыру рәсіміне қатысты (бұл осы атаумен берілген соңғы марапат еді). 2015 жылдан бастап сыйлық «Астурия ханшайымының сыйлығы» болып өзгертілді, ал оның президенті болып Астурия ханшайымы Леонор бекітілді.<ref>{{Cite news|title=Premios Príncipe de Asturias 2014|url=https://elpais.com/elpais/2014/10/24/album/1414153710_205465.html|work=El País|date=2014-10-24|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072458/https://elpais.com/elpais/2014/10/24/album/1414153710_205465.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> 2014 жылғы 27 қазанда ол Австрияның Вена қаласына испан суретшісі Диего Веласкеске арналған көрменің ашылуына барды, бұл оның алғашқы халықаралық дербес сапары болды.<ref>{{Cite news|title=Debú intenacional en solitario de la reina Letizia|first=Mábel|last=Galaz|url=https://elpais.com/elpais/2014/10/27/estilo/1414424232_211816.html|work=El País|date=2014-10-27|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824075028/https://elpais.com/elpais/2014/10/27/estilo/1414424232_211816.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Онда ол Австрия президенті [[Хайнц Фишер]]мен және оның жары [[Маргит Фишер]]мен кездесті.<ref>{{Cite web|url=https://www.hoy.es/culturas/201410/27/dona-letizia-inaugura-viena-20141027155456-rc.html|title=Doña Letizia inaugura en Viena la mayor muestra sobre Velázquez en Europa Central|lang=es-ES|website=Hoy|date=2014-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20240226142305/https://www.hoy.es/culturas/201410/27/dona-letizia-inaugura-viena-20141027155456-rc.html|archive-date=2024-02-26|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Бұл оның сол жылғы соңғы дербес шетелдік сапары емес еді: қараша айында патшайым Португалияда өткен сирек кездесетін аурулар жөніндегі 2-ші Иберо-американдық кеңестің жабылу рәсіміне,<ref>{{Cite news|title=La reina Letizia clausura en Portugal el congreso de enfermedades raras|first=Javier Martín del|last=Barrio|url=https://elpais.com/politica/2014/11/07/actualidad/1415370417_937889.html|work=El País|date=2014-11-07|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824075029/https://elpais.com/politica/2014/11/07/actualidad/1415370417_937889.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> сондай-ақ Италияда БҰҰ-ның Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы ұйымдастырған Тамақтану мәселелері жөніндегі екінші халықаралық конференцияға қатысып, негізгі баяндама жасады. Өз сөзінде ол ашаршылықпен күрестегі әйелдердің рөлін жоғары бағалап, әлемде 850 миллионнан астам адамның аштықтан зардап шегуін «қабылдауға келмейтін» жайт деп атады, сондай-ақ тамақ өнеркәсібінен өздерінің «коммерциялық мүдделерін» семіздікті жою жолындағы «жауапкершілікпен» теңестіруді талап етті.<ref>{{Cite news|title=La reina Letizia reivindica el papel de la mujer contra el hambre|first=Pablo|last=Ordaz|url=https://elpais.com/elpais/2014/11/20/estilo/1416486813_817166.html|work=El País|date=2014-11-20|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824075031/https://elpais.com/elpais/2014/11/20/estilo/1416486813_817166.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> 2014 жылғы желтоқсанда ол 2010 жылдан бері басқарып келе жатқан және патшайым ретінде де басқаруды жалғастырып жатқан<ref name=":0" /> Испанияның ісік ауруларымен күрес қауымдастығының жалпы жиналысына төрағалық етті.<ref>{{Cite web|url=https://www.laopinioncoruna.es/vida-y-estilo/moda-belleza/2014/12/10/reina-letizia-apunta-look-working-24686882.html|title=La Reina Letizia se apunta al look 'working girl'|lang=es|last=EP|website=La Opinión de A Coruña|date=2014-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072458/https://www.laopinioncoruna.es/vida-y-estilo/moda-belleza/2014/12/10/reina-letizia-apunta-look-working-24686882.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> [[Сурет:Reina Letizia de España visita Jiquilisco (18179468635).jpg|thumb|Патшайым Летисия Сальвадордың Хикилиско қаласына жасаған сапары кезінде]] 2015 жыл бойы Летисия Испанияның ісік ауруларымен күрес қауымдастығының, Испанияның сирек кездесетін аурулар федерациясының<ref>{{Cite web|url=https://www.sandiegouniontribune.com/en-espanol/sdhoy-queen-letizia-presides-over-meeting-on-rare-2015jan28-story.html|title=Queen Letizia presides over meeting on rare diseases|lang=es-US|last=EFE|website=San Diego Union-Tribune en Español|date=2015-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824083623/https://www.sandiegouniontribune.com/en-espanol/sdhoy-queen-letizia-presides-over-meeting-on-rare-2015jan28-story.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> және Испания Қызыл Крест қоғамының, сондай-ақ басқа да ұйымдардың іс-шаралары мен жиналыстарына қатыса отырып, тиісті аурулармен айналысатын әлеуметтік ұйымдарға қолдау көрсетуін жалғастырды. Патша мен патшайым Францияға алғашқы мемлекеттік сапарын 2015 жылғы наурызға жоспарлаған болатын. Алайда 2015 жылғы 24 наурызда [[Germanwings]] авиакомпаниясының 9525 рейсінің ұшқышы ұшақты әдейі Франция Альпісіне апатқа ұшыратқандықтан, олар сапарды кейінге қалдыруға мәжбүр болды.<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/elpais/2015/03/24/inenglish/1427201354_082004.html|title=Spanish king suspends France visit in wake of Germanwings air crash|lang=en|first=Mábel|last=Galaz|website=EL PAÍS English|date=2015-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090930/https://english.elpais.com/elpais/2015/03/24/inenglish/1427201354_082004.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live|last2=País|first2=El}}</ref> Апат салдарынан 150 адам қаза тапты, оның ішінде 51-і Испания азаматы еді.<ref>{{Cite news|title=Spain raises Spanish death toll on Germanwings flight to 51|url=https://www.reuters.com/article/uk-france-crash-casualties-idUKKBN0ML1PG20150325|work=Reuters|date=2015-03-25|access-date=2023-08-24|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090931/https://www.reuters.com/article/uk-france-crash-casualties-idUKKBN0ML1PG20150325|archive-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Маусым айының басында олар мемлекеттік сапарын қайта бастап, оларды Франция президенті [[Франсуа Олланд]] қарсы алды.<ref>{{Cite web|url=https://www.euronews.com/2015/06/03/spanish-royal-couple-resume-state-visit-to-france|title=Spanish royal couple resume state visit to France|lang=en|website=euronews|date=2015-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090930/https://www.euronews.com/2015/06/03/spanish-royal-couple-resume-state-visit-to-france|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Сондай-ақ олар Премьер-министр [[Мануэль Вальс]]пен, Франция Сенатының төрағасы [[Жерар Ларше]]мен, Ұлттық ассамблея төрағасы Клод Бартолонмен және Париж мэрі [[Анн Идальго]]мен кездесті.<ref>{{Cite web|url=https://es.ambafrance.org/Visita-de-Estado-a-Francia-de-los-Reyes-de-Espana|title=Visita de Estado a Francia de los Reyes de España (02/06/15)|lang=es|website=Ambassade de France en Espagne / Embajada de Francia en España|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090928/https://es.ambafrance.org/Visita-de-Estado-a-Francia-de-los-Reyes-de-Espana|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.elmundo.es/loc/2015/06/06/5571d4a746163fa43f8b458b.html|title=Los Reyes Felipe y Letizia conquistan la República francesa|lang=es|website=ELMUNDO|date=2015-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090931/https://www.elmundo.es/loc/2015/06/06/5571d4a746163fa43f8b458b.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы 13 сәуірде патшайым Летисия Артиллерия академиясына барды, бұл оның алғашқы дербес әскери іс-шарасы болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.lavanguardia.com/politica/20150413/54429586722/la-reina-letizia-preside-su-primer-acto-militar-en-la-academia-de-artilleria.html|title=La Reina Letizia preside su primer acto militar en la Academia de Artillería|lang=es|website=La Vanguardia|date=2015-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094846/https://www.lavanguardia.com/politica/20150413/54429586722/la-reina-letizia-preside-su-primer-acto-militar-en-la-academia-de-artilleria.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://blogs.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/reina-letizia/2015-04-13/dona-letizia-se-calza-unos-prada-para-su-primer-acto-en-solitario-con-los-militares_758317/|title=Doña Letizia se calza unos Prada para su primer acto en solitario con los militares|lang=es|first=Núria|last=Tiburcio|website=vanitatis.elconfidencial.com|date=2015-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094853/https://blogs.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/reina-letizia/2015-04-13/dona-letizia-se-calza-unos-prada-para-su-primer-acto-en-solitario-con-los-militares_758317/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Бірнеше күннен кейін ол жұбайымен бірге [[патшайым II Маргрете]]нің 75 жылдығын атап өту үшін Данияның [[Копенгаген]] қаласына барды.<ref>{{Cite web|url=https://photogallery.indiatimes.com/celebs/royalty/the-75th-birthday-of-queen-margrethe-ii/articleshow/46957318.cms|title=The 75th Birthday Of Queen Margrethe II Pics {{!}} The 75th Birthday Of Queen Margrethe II Photos {{!}} The 75th Birthday Of Queen Margrethe II Portfolio Pics {{!}} The 75th Birthday Of Queen Margrethe II Personal Photos - ETimes Photogallery|website=photogallery.indiatimes.com|access-date=2024-11-04|archive-date=2023-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230116115932/https://photogallery.indiatimes.com/celebs/royalty/the-75th-birthday-of-queen-margrethe-ii/articleshow/46957318.cms|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы 25–28 мамыр аралығында Летисия [[Гондурас]] пен [[Сальвадор]]ға өзінің алғашқы дербес халықаралық сапарын жасады.<ref>{{Cite news|title=La Reina llega a Honduras en su primer viaje oficial en solitario|first=Juan Diego|last=Quesada|url=https://elpais.com/internacional/2015/05/26/actualidad/1432612792_716789.html|work=El País|date=2015-05-26|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094846/https://elpais.com/internacional/2015/05/26/actualidad/1432612792_716789.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы маусымда Летисия БҰҰ-ның Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымының тамақтану мәселелері жөніндегі арнайы елшісі болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://www.fao.org/newsroom/detail/Queen-Letizia-of-Spain-named-FAO-Special-Ambassador-for-Nutrition/en|title=Queen Letizia of Spain named FAO Special Ambassador for Nutrition|lang=en|website=Newsroom|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824083622/https://www.fao.org/newsroom/detail/Queen-Letizia-of-Spain-named-FAO-Special-Ambassador-for-Nutrition/en|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Осы айдың соңында, Францияға сапарынан кейін, ол патшамен бірге Мексикаға мемлекеттік сапармен барды, бұл олардың Испания монархтары ретіндегі Америка құрлығына алғашқы сапары болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.eluniversal.com.mx/articulo/english/2015/06/21/king-and-queen-spain-will-visit-zacatecas/|title=King and Queen of Spain will visit Zacatecas|lang=es|website=El Universal|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094846/https://www.eluniversal.com.mx/articulo/english/2015/06/21/king-and-queen-spain-will-visit-zacatecas/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Олар Мексика президенті [[Энрике Пенья Ньето]]мен, бірінші ханым [[Анжелика Ривера]]мен, Мехико қаласының басшысы [[Мигель Анхель Мансера]]мен және Мексика Конгресінің жетекшілерімен кездесті.<ref>{{Cite web|url=https://cnnespanol.cnn.com/2015/06/29/los-reyes-de-espana-llegan-a-mexico-para-su-primera-visita-de-estado/|title=Los reyes de España llegan a México para su primera visita de Estado|lang=es|website=CNN|date=2015-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094846/https://cnnespanol.cnn.com/2015/06/29/los-reyes-de-espana-llegan-a-mexico-para-su-primera-visita-de-estado/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2015070179685/reyes-felipe-letizia-mexico-segunda-jornada/|title=Los Reyes continúan dando la mejor imagen de España en la segunda jornada de su viaje de Estado a México|lang=es|website=HOLA|date=2015-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220929213959/https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2015070179685/reyes-felipe-letizia-mexico-segunda-jornada/|archive-date=2022-09-29|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы шілде айының соңында ол Италияның [[Милан]] қаласындағы «Дүниежүзілік көрме – 2015» шарасына дербес барды.<ref>{{Cite web|url=https://www.fao.org/news/story/en/item/317221/icode/|title=FAO - News Article: Queen Letizia of Spain visits Expo Milan|lang=en|website=www.fao.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101633/https://www.fao.org/news/story/en/item/317221/icode/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы 14–19 қыркүйек аралығында патша мен патшайым Америка Құрама Штаттарына ресми сапар жасап, онда [[АҚШ президенті]] [[Барак Обама]]мен және оның жұбайы [[Мишель Обама]]мен кездесті, сондай-ақ АҚШ Сенатының халықаралық қатынастар жөніндегі комитетінде болды.<ref name=":1">{{Cite news|title=Los Reyes en Estados Un.idos|url=https://elpais.com/elpais/2015/09/15/album/1442339177_524450.html|work=El País|date=2015-09-16|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101616/https://elpais.com/elpais/2015/09/15/album/1442339177_524450.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Кейінірек олар Луизианаға аттанып, онда оларды Испания Луизианасының дәстүрлі киімін киген сарбаздар қарсы алды, содан соң Маунт-Вернонға бару үшін Виргинияға бет алды.<ref name=":1" /> 2015 жылғы қазанда ол Германияның [[Дюссельдорф]] қаласына испан суретшісі Сурбаранға арналған көрменің ашылуына дербес барды.<ref>{{Cite web|url=https://www.elmundo.es/cultura/2015/10/09/56180acc22601dc5068b45a2.html|title=La Reina 'lleva' a Zurbarán a Alemania|lang=es|website=ELMUNDO|date=2015-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101615/https://www.elmundo.es/cultura/2015/10/09/56180acc22601dc5068b45a2.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Осы айда ол патша [[VI Филипп (Испания патшасы)|Филипппен]] бірге [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]] Астурия ханшайымы мәртебесін алғаннан бері алғаш рет өткізілген [[Астурия ханшайымы]] сыйлығын тапсыру рәсіміне қатысты.<ref>{{Cite web|url=https://www.elmundo.es/espana/2015/10/23/562a1408e2704ece728b45d6.html|title=Los Premios Princesa de Asturias 2015 y los últimos Príncipes|lang=es|website=ELMUNDO|date=2015-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101614/https://www.elmundo.es/espana/2015/10/23/562a1408e2704ece728b45d6.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2015 жылдың соңында патшайым екі жерлеу рәсіміне қатысты. Алдымен, қараша айында, ол патша әулетінің басқа мүшелерімен бірге Эль-Эскориальда Калабрия герцогы, инфант Карлостың жерлеу рәсіміне қатысты.<ref>{{Cite news|title=La familia del Rey al completo, en el funeral del duque de Calabria|url=https://elpais.com/elpais/2015/10/08/album/1444306297_801588.html|work=El País|date=2015-10-08|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101615/https://elpais.com/elpais/2015/10/08/album/1444306297_801588.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Екінші рет, желтоқсанда, Испанияның Кабулдағы елшілігіне жасалған шабуыл кезінде қаза тапқан испан полицейлерін соңғы сапарға шығарып салу рәсімінде болды.<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/elpais/2015/12/15/inenglish/1450193304_546648.html|title=King Felipe presides at funeral of police officers killed in Afghanistan|lang=en|website=EL PAÍS English|date=2015-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101614/https://english.elpais.com/elpais/2015/12/15/inenglish/1450193304_546648.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2016 жыл патша әулеті үшін бірқалыпты жыл болды. 2015 жылғы парламент сайлауынан басталған,<ref>{{Cite news|title=Spain election: Political uncertainty after split result|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-35147266|work=BBC News|date=2015-12-21|access-date=2023-08-24|lang=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://www.bbc.com/news/world-europe-35147266|archive-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> кейін 2016 жылғы парламент сайлауымен жалғасқан<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/elpais/2016/05/03/inenglish/1462265896_327547.html|title=Spanish king signs decree calling fresh election for June 26|lang=en|first=Fernando|last=Garea|website=EL PAÍS English|date=2016-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://english.elpais.com/elpais/2016/05/03/inenglish/1462265896_327547.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> сайлау процестері Патша тағының қалыпты жұмыс кестесін құруын қиындатты. Летисия үшін 2016 жыл түрлі қоғамдық ұйымдар өкілдерін қабылдаудан басталды. Атап айтқанда, Рома хатшылығы қоры,<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.europapress.es/epsocial/cooperacion-desarrollo/noticia-reina-letizia-recibe-fundacion-secretariado-gitano-plataforma-infancia-conocer-mejor-actividad-20160108181858.html|title=La Reina Letizia recibe a la Fundación Secretariado Gitano y Plataforma de Infancia|date=2016-01-08|publisher=Europa Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://www.europapress.es/epsocial/cooperacion-desarrollo/noticia-reina-letizia-recibe-fundacion-secretariado-gitano-plataforma-infancia-conocer-mejor-actividad-20160108181858.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Испания балалар ұйымдарының қауымдастығы,<ref name=":2" /> Мадридтегі тілдік бұзылулармен күрес қауымдастығы<ref>{{Cite web|url=https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2016012683391/reina-letizia-audiencia-atelma/|title=La Reina y el lenguaje que todos entienden|lang=es|website=HOLA|date=2016-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824161945/https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2016012683391/reina-letizia-audiencia-atelma/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> және Испания тамақтану қорының<ref>{{Cite web|url=https://www.europapress.es/chance/realeza/noticia-imagen-mas-carinosa-reina-letizia-mas-pequenos-20160127091955.html|title=La imagen más cariñosa de la Reina Letizia con los más pequeños|date=2016-01-27|publisher=Europa Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://www.europapress.es/chance/realeza/noticia-imagen-mas-carinosa-reina-letizia-mas-pequenos-20160127091955.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> өкілдері патшайымды өз мақсаттары, қызметі мен жобалары туралы хабардар етті. ​2016 жылғы наурызда Летисия мен кәсіпкер Хавьер Лопес Мадрид арасындағы хат алмасудың жарияланып кетуі қоғамда қызу пікірталас тудырды. Мадрид «Caja Madrid» және «Bankia» қаржы тобының басқа да басшыларымен және басқарма мүшелерімен бірге сыбайлас жемқорлық жасады деп айыпталған болатын. 2014 жылғы қазанда Летисия оған қолдау білдіріп: «Біз сенің кім екеніңді білеміз, сен де біздің кім екенімізді білесің. Біз бір-бірімізді танимыз, жақсы көреміз және құрметтейміз. Қалғанының бәрі құрысын», — деп хабарлама жіберген. Филипп те оған қосылып: «Біз сені шынымен жақсы көреміз!» — деп жазған. Кейінірек «El Diario» газеті бұл хаттарды жариялады. Патша сарайының өкілі кейіннен патша мен патшайымның заңнамалық мәселелеріне байланысты Лопес Мадридпен бұдан былай дос емес екенін мәлімдеді.<ref>{{cite news|title=Spain's monarchy drawn into banking scandal|url=https://www.theguardian.com/world/2016/mar/09/spains-monarchy-banking-scandal-queen-letizia|work=The Guardian|date=2016-03-09|access-date=2017-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180106185213/https://www.theguardian.com/world/2016/mar/09/spains-monarchy-banking-scandal-queen-letizia|archive-date=2018-01-06|agency=Agence France-Presse|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Texting Scandal Rocks Spain's King and Queen|first=Tom|last=Sykes|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2016/03/19/texting-scandal-rocks-spain-s-king-and-queen.html|date=2016-03-19|access-date=2016-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20160329112026/http://www.thedailybeast.com/articles/2016/03/19/texting-scandal-rocks-spain-s-king-and-queen.html|archive-date=2016-03-29|newspaper=Daily Beast|url-status=live}}</ref> Сондай-ақ наурыз айында Летисия 2016 жылғы екі халықаралық сапарының алғашқысын жасады. Ол патша Филипппен бірге [[Пуэрто-Рико]]да өткен испан тілінің 7-ші Халықаралық конгресіне жетекшілік етті. 2016 жылғы 22 сәуірде патша мен патшайым 2016 жылғы әлем чемпионатында жеңіске жеткен (қатарынан екінші рет иеленген атағы) испандық мәнерлеп сырғанаушы Хавьер Фернандесті қабылдады.<ref>{{Cite web|url=https://www.nbcsports.com/olympics/news/javier-fernandez-grand-prix-final-figure-skating|title=Eyes of Spain on Javier Fernandez as he builds for last Olympic chance|lang=en-US|website=NBC Sports|date=2016-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://www.nbcsports.com/olympics/news/javier-fernandez-grand-prix-final-figure-skating|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Жыл соңында, қараша айының аяғында, патша мен патшайым Португалияға мемлекеттік сапармен барып, онда Португалия президенті [[Марсело Ребелу ди Соуза]]мен және Премьер-министр [[Антониу Кошта]]мен, сондай-ақ басқа да тұлғалармен кездесті.<ref>{{Cite news|title=Los Reyes viajan a Portugal en su primer viaje de Estado con el nuevo Gobierno|first=Miquel|last=Alberola|url=https://elpais.com/politica/2016/11/28/actualidad/1480323183_172446.html|work=El País|date=2016-11-28|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://elpais.com/politica/2016/11/28/actualidad/1480323183_172446.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Патша Португалия билігі алдындағы конституциялық міндеттемелерін орындап жатқанда, патшайым Португалияның ісік ауруларымен күрес лигасының президенті Виктор Велозумен кездесу өткізді.<ref>{{Cite web|url=https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2016112890031/reyes-espana-cena-gala-portugal/|title=Cena de gala en Portugal en honor a don Felipe y doña Letizia|lang=es|website=HOLA|date=2016-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824161948/https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2016112890031/reyes-espana-cena-gala-portugal/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> [[Сурет:Awada Letizia 4.jpg|thumb|2017 жылы Аргентинаның бірінші ханымы Хулиана Авадамен бірге болған Летисия]] 2017 жыл өткен жылдағыдай Летисияның өзі жетекшілік ететін бірқатар тиісті қоғамдық ұйымдармен кездесуінен басталды. Ақпан айында патша мен патшайым Сарсуэла патшалық сарайында Германия президенті [[Йоахим Гаук]] пен оның жұбайы Герхильд Радтке,<ref>{{Cite web|url=https://www.abc.es/espana/casa-real/abci-reyes-almuerzan-presidente-alemania-201702011713_noticia.html|title=Los Reyes almuerzan con el presidente de Alemania|lang=es|website=Diario ABC|date=2017-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171129233014/http://www.abc.es/espana/casa-real/abci-reyes-almuerzan-presidente-alemania-201702011713_noticia.html|archive-date=2017-11-29|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> сондай-ақ Мажарстан президенті [[Янош Адер]] мен оның жұбайы Анита Герцег<ref>{{Cite web|url=https://www.lavozdegalicia.es/noticia/espana/2017/02/17/reyes-conocen-sentencia-noos-museo-thyssen-junto-presidente-hungaro/00031487331633948105373.htm|title=Los reyes conocen la sentencia del caso Nóos en el museo Thyssen junto al presidente húngaro|lang=es|website=La Voz de Galicia|date=2017-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825090655/https://www.lavozdegalicia.es/noticia/espana/2017/02/17/reyes-conocen-sentencia-noos-museo-thyssen-junto-presidente-hungaro/00031487331633948105373.htm|archive-date=2023-08-25|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> сияқты маңызды шетелдік лидерлерді қабылдады. Дәл осы соңғы қонақтармен кездесу кезінде патша әулеті патшаның жездесі Иньяки Урдангариннің бірнеше сыбайлас жемқорлық қылмыстары бойынша кінәлі деп танылғаны туралы алғашқы сот шешімінен хабардар болды.<ref name=":3">{{Cite news|title=Spain King's Brother-in-Law Convicted as Princess Is Cleared|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-02-17/spanish-king-s-brother-in-law-convicted-as-princess-is-cleared|work=Bloomberg.com|date=2017-02-17|access-date=2023-08-25|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312142738/https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-02-17/spanish-king-s-brother-in-law-convicted-as-princess-is-cleared|archive-date=2017-03-12|url-status=live}}</ref> Ал патшаның қарындасы, инфанта Кристинаға тағылған барлық айыптар алынып тасталды.<ref name=":3" /> Айдың соңында Филипп пен Летисия Аргентина президенті [[Маурисио Макри]] мен бірінші ханым [[Хулиана Авада]]ны олардың Испанияға жасаған мемлекеттік сапары аясында қабылдады.<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/elpais/2017/02/22/inenglish/1487768466_658025.html|title=Argentina's President Macri begins state visit to Spain|lang=en|first=Carlos E.|last=Cué|website=EL PAÍS English|date=2017-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825090644/https://english.elpais.com/elpais/2017/02/22/inenglish/1487768466_658025.html|archive-date=2023-08-25|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> 2017 жылғы 23 наурызда ол осы жылғы алғашқы дербес сапарын Португалияның Порту қаласына жасап, «Темекі немесе денсаулық» атты 7-ші конференцияға қатысты. Онда ол Португалия президентімен, Еуропалық денсаулық сақтау және азық-түлік қауіпсіздігі жөніндегі комиссары [[Витянис Андрюкайтис]]пен, Португалияның денсаулық сақтау министрі Адалберто Кампуш Фернандешпен және Порту мэрі Руй Морейрамен кездесті.<ref>{{Cite web|url=https://www.porto.pt/en/news/the_queen_of_spain_letizia_ortiz_chairs_the_opening_ceremony_of_the_7th_ectoh/|title=The Queen of Spain, Letizia Ortiz, chairs the opening ceremony of the 7th ECTOH|lang=pt|last=CMP|website=www.porto.pt|date=2017-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825091644/https://www.porto.pt/en/news/the_queen_of_spain_letizia_ortiz_chairs_the_opening_ceremony_of_the_7th_ectoh|archive-date=2023-08-25|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> 2017 жылғы сәуірде патшайым Летисия мен патша Филипп Жапонияға мемлекеттік сапармен барды.<ref>{{Cite web|url=https://royalwatcherblog.com/2017/04/05/spanish-state-visit-to-japan/|title=Spanish State Visit to Japan|lang=en-us|last=Saad719|website=The Royal Watcher|date=2017-04-05|access-date=2024-11-04|archive-date=2025-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20250129232548/https://royalwatcherblog.com/2017/04/05/spanish-state-visit-to-japan/|url-status=live}}</ref> Жыл соңында олар [[Виллем-Александр]]дың 50 жылдық мерейтойын атап өту үшін Нидерландыға аттанды.<ref>{{Cite web|url=https://thecrownchronicles.co.uk/royal-news/european-royals-celebrate-willem-alexanders-50th-birthday-hague/|title=European Royals celebrate Willem-Alexander's 50th birthday at The Hague • The Crown Chronicles|lang=en-GB|first=Victoria|last=Howard|website=The Crown Chronicles|date=2017-04-30|access-date=2024-11-04|archive-date=2024-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20241204022211/https://thecrownchronicles.co.uk/royal-news/european-royals-celebrate-willem-alexanders-50th-birthday-hague/|url-status=live}}</ref> Мамыр айында олар Иордания ханшайымы [[Муна әл-Хусейн]] мен Португалия президентін түскі асқа шақырды.<ref>{{Cite web|url=https://www.abc.es/espana/casa-real/abci-reyes-almuerzan-princesa-muna-jordania-201705251830_noticia.html|title=Los Reyes almuerzan con la Princesa Muna de Jordania|lang=es|website=Diario ABC|date=2017-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190706023501/https://www.abc.es/espana/casa-real/abci-reyes-almuerzan-princesa-muna-jordania-201705251830_noticia.html|archive-date=2019-07-06|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> Сондай-ақ олар патша I Хуан Карлос пен патшайым Софиямен бірге Патшайым София қорының 40 жылдығын және Қордың Альцгеймер орталығының 10 жылдығын атап өтті.<ref>{{Cite web|url=https://www.elperiodico.com/es/gente/20170522/los-reyes-celebran-40-aniversario-fundacion-reina-sofia-6053371|title=Los Reyes celebran el 40º aniversario de la Fundación Reina Sofía|lang=es|first=EL PERIÓDICO /|last=BARCELONA|website=elperiodico|date=2017-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825095752/https://www.elperiodico.com/es/gente/20170522/los-reyes-celebran-40-aniversario-fundacion-reina-sofia-6053371|archive-date=2023-08-25|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> 2017 жылғы шілде айының ортасында Испания патша әулетінің мүшелері Ұлыбританияға мемлекеттік сапармен барып, онда патшайым [[II Елизабет|II Елизавета]] мен [[Филипп, Эдинбург герцогі|Эдинбург герцогы, ханзада Филипппен]] кездесті.<ref>{{Cite news|title=Spain's royals on state visit to Britain to cement ties before Brexit|url=https://www.reuters.com/article/us-britain-spain-idUSKBN19X10F|work=Reuters|date=2017-07-12|access-date=2023-08-25|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825095752/https://www.reuters.com/article/us-britain-spain-idUSKBN19X10F|archive-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> Олар сондай-ақ Уэльс ханзадасы және Корнуолл герцогинясы — [[III Чарльз|Чарльз]] бен Камилламен жүздесті.<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/elpais/2017/07/12/inenglish/1499871867_300878.html|title=Spain's King Felipe calls for Gibraltar "dialogue" during parliament speech|lang=en|first=Miquel|last=Alberola|website=EL PAÍS English|date=2017-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825095752/https://english.elpais.com/elpais/2017/07/12/inenglish/1499871867_300878.html|archive-date=2023-08-25|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> 2018 жылғы 31 қазанда патшайым өзінің үлкен қызы, [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Астурия ханшайымы Леонордың]] алғашқы көпшілік алдындағы сөзіне куә болды. Ол Еркін халықтардың ұлы хартиясының (Конституцияның) 40 жылдығын мерекелеу кезінде Испания Конституциясының бірінші бабын оқып берді.<ref>{{Cite news|title=Spain's princess delivers her first speech|url=https://www.bbc.com/news/av/world-europe-46050914|work=BBC News|access-date=2023-08-24|lang=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072459/https://www.bbc.com/news/av/world-europe-46050914|archive-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Бір жылдан соң, 2019 жылғы 18 қазанда Летисия қызы Леонорды Астурия ханшайымы сыйлығын тапсыру рәсіміне ертіп барды, бұл жас ханшайым үшін алғашқы тәжірибе еді.<ref>{{Cite web|url=https://www.europapress.es/asturias/noticia-princesa-leonor-preside-primera-vez-ceremonia-entrega-premios-llevan-nombre-20191018184329.html|title=La Princesa Leonor preside por primera vez la ceremonia de entrega de los premios que llevan su nombre|date=2019-10-18|publisher=Europa Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072459/https://www.europapress.es/asturias/noticia-princesa-leonor-preside-primera-vez-ceremonia-entrega-premios-llevan-nombre-20191018184329.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Тақ мұрагері аталған іс-шарада өзінің көпшілік алдындағы алғашқы ресми сөзін сөйледі.<ref>{{Cite web|url=https://www.hola.com/us/celebrities/20211022317066/princess-leonor-spain-speech-princess-asturias-awards/|title=Princess Leonor delivers speech on 'very important day' of her life|lang=en-US|website=HOLA|date=2019-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072459/https://www.hola.com/us/celebrities/20211022317066/princess-leonor-spain-speech-princess-asturias-awards/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> [[Сурет:2021-06-14 Imposición Medalla de Honor de Andalucía al Rey Felipe VI, 08.jpg|thumb|150px|2021 жылғы патшайым Летисия]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Испания Бурбондары]] [[Санат:Астурия ханшайымдары]] n4ik1a9legkxw4kcflu8rltrpjd8tbj 3590688 3590687 2026-04-23T18:59:19Z 1nter pares 146705 /* Испанияның патшайым-консорты */ 3590688 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Летисия | Шынайы есімі = {{lang-es|Letizia Ortiz}} | Суреті = Letizia von Spanien (2022).jpg | Сурет ені = | Атауы = 2022 жылғы патшайым-консорт Летисия | Титулы = Испанияның патшайым-консорты | Ту = Personal Standard of Letizia, Queen of Spain.svg | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = {{lang-es|Letizia Ortiz Rocasolano}} | Туған күні = 15.09.1972 | Туған жері = {{туғанжері|Овьедо|Овьедода}}, Астурия | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[католицизм]] | Әкесі = Хесус Хосе Ортис Альварес | Анасы = Мария Палома Рокасолано Родригес | Жұбайы = [[VI Филипп (Испания патшасы)|VI Филипп]] | Балалары = [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]], [[София, Испания инфантасы|София]] | Партиясы = | Білімі = [[Faculty of Information Sciences (Complutense University of Madrid)]] (1995)<br>[[Instituto Ramiro de Maeztu]] (1990) | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = Letizia spain sig.svg | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Летисия''' (қыз күніндегі есімі — '''Летисия Ортис Рокасолано''', {{lang-es|Letizia Ortiz Rocasolano}}; [[15 қыркүйек]] [[1972 жыл|1972]], [[Овьедо]], [[Астурия]]) — Испанияның патшайым-консорты, патша [[VI Филипп (Испания патшасы)|VI Филипптің]] жары. == Білімі мен мансабы == ​Летисия ханым — журналист Хесус Хосе Ортис Альварес пен медбике Мария Палома Рокасолано Родригестің үлкен қызы. Летисияны шоқындыру рәсімі 1972 жылғы 29 қыркүйекте өтті.<ref>{{мақала|авторы=Fernández-Pello, Elena|тақырыбы=Princesa de Asturias, reina en Oviedo|шынайы атауы=|сілтеме=https://www.lne.es/oviedo/2007/10/21/princesa-asturias-reina-oviedo-21813908.html|тілі=es|жауапты=|баспа авторы=|басылым=La Nueva España|түрі=|орны=|баспасы=|жыл=2007|томы=|нөмірі=|беттері=|isbn=|issn=}}</ref> Көп ұзамай Летисияның соңынан екі қарындасы дүниеге келді: Тельма (1973 жылы туған)<ref>{{Cite web|lang=es|url=http://www.diariodenavarra.es/especiales/bodareal/familias/pagina7.asp|title=Telma Ortiz Rocasolano|website=Diario de Navarra|archive-url=https://web.archive.org/web/20070209230211/http://www.diariodenavarra.es/especiales/bodareal/familias/pagina7.asp|archive-date=2007-02-09|url-status=dead}}</ref> және Эрика (1975–2007).<ref>{{Cite news|title=Diez años sin Érika Ortiz, la frágil hermana pequeña de Doña Letizia|url=https://www.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/2017-02-07/erika-ortiz-muerte-letizia-reina-diez-anos_1327441/|website=Vanitatis El Confidencial|date=2017-02-07|lang=es|first=Núria|last=Tiburcio|access-date=2022-09-08|archive-date=2022-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220908170856/https://www.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/2017-02-07/erika-ortiz-muerte-letizia-reina-diez-anos_1327441/}}</ref> Олардың ата-анасы 1987 жылы ажырасқан. Летисия Овьедодағы La Gesta 1 мемлекеттік мектебінде білім алды, кейіннен оның отбасы [[Мадрид]]ке қоныс аударды. Небәрі 10 жасында ол Antena 3 радиосындағы «El Columpio» бағдарламасына қатыса бастады. [[Мадрид]]те Летисия Ramiro de Maeztu орта мектебін тәмамдады. Содан кейін ол әлемдегі ең көне оқу орындарының бірі — Мадридтік Комплутенсе университетіне түсіп, онда журналистика саласы бойынша бакалавр және магистр дипломдарын алды. Университетте оқып жүрген кездің өзінде Летисия «La Nueva España» (1992–1993), ABC газеттерінде және EFE жаңалықтар агенттігінде тәжірибеден өтуші (интерн) болды. Университетті тәмамдаған соң, Летисия біраз уақыт [[Мексика]]дағы «Siglo XXI» газетінде жұмыс істеді. [[Испания]]ға оралғаннан кейін ол мансабын [[Блумберг]] экономикалық телеарнасының испандық филиалында жалғастырды, кейіннен [[CNN+]] телекомпаниясына ауысты. 2000 жылы Летисия Мадрид баспасөз қауымдастығының [[Мариано Хосе де Ларра]] сыйлығын ({{lang-es|Premio Mariano José de Larra}}) иеленді. Бұл марапат 30 жасқа дейінгі жас журналистерге айрықша кәсіби жетістіктері үшін беріледі. 2003 жылғы тамызда Летисия [[TVE]] телеарнасындағы күнделікті кешкі «Telediario» жаңалықтар бағдарламасының жүргізушісі болды, ол аталған арнада 2000 жылдан бері тележурналист болып қызмет атқарған еді. == Бірінші некесі == ​1999 жылғы 7 тамызда Летисия өзінің мектептегі әдебиет мұғалімі Алонсо Герреро Переске тұрмысқа шықты. Олар некеге тұрмас бұрын 10 жыл бойы кездесіп жүрген.<ref>{{cite web|url=http://www.diariodenavarra.es/especiales/bodareal/novios/pagina6.asp|title=Prefiere los pantalones a la falda|publisher=Diario de Navarra|archive-url=https://web.archive.org/web/20141014202926/http://www.diariodenavarra.es/especiales/bodareal/novios/pagina6.asp|archive-date=2014-10-14|url-status=dead}}</ref> Неке тек мэрияда тіркелді және 2000 жылы ажырасумен аяқталды. == Астурия ханзадасымен атастыру және үйлену тойы == [[Сурет:Los Principes de Asturias en la Pascua Militar de 2009.jpg|thumb|left|200px|2009 жылғы әскери шерудегі Астурия ханзадасы мен ханшайымы]] 2003 жылғы 1 қарашада патша сарайы жұртшылық үшін мүлдем күтпеген мәлімдеме жасап, [[VI Филипп (Испания патшасы)|Астурия ханзадасы Фелипе]] мен журналист Летисия Ортис Рокасоланоның алдағы атастыру рәсімі туралы жариялады. 2003 жылғы ​6 қарашада сағат 12:30-да салтанатты түрде атастыру рәсімі өтті. Фелипе қалыңдығына ақ алтыннан соғылған неке сақинасын сыйға тартты, ал Летисия Фелипеге сапфирмен безендірілген ақ алтын жең ілгектерін және испан әдебиетінің классигі [[Мариано Хосе де Ларра]]ның «Әлсіз Энрике патшаның пажы» атты кітабын табыстады. Осыдан кейін Фелипе мен Летисия әлемнің 10-нан астам елінен жиналған 250 журналистің қатысуымен өткен баспасөз конференциясына қатысты. Атастыру рәсімінен кейін Летисия Сарсуэла сарайына қоныс аударды. Летисияның бірінші некесі шіркеуде қиылмағандықтан, [[Католицизм|Католик шіркеуі]] оның Астурия ханзадасымен некелесуіне қарсылық білдірмеді. ​Үйлену тойы 2004 жылғы 22 мамырда [[Мадрид]]тегі [[Санта-Мария-ла-Реаль-де-ла-Альмудена]] кафедралды соборында өтті. Бұл аталған соборда өткен алғашқы патша әулетінің тойы болды. Неке қию рәсімі көптеген елдердің телеарналары арқылы көрсетілді және оны бүкіл әлем бойынша шамамен 1,5 миллиард адам тамашалады. Қалыңдық алтарь алдына [[Мануэль Пертегас]]тың қолынан шыққан, шлейфінің ұзындығы 5 метрге жуық ақ түсті үйлену көйлегімен және жібек фатамен шықты. == Астурия ханшайымы == [[Сурет:Pascua Militar 2.jpg|thumb|​2009 жылғы Әскери пасха мерекесіндегі патша [[I Хуан Карлос]] пен [[патшайым София]] және Астурия ханзадасы мен ханшайымы]] Ханшайым Летисия жұбайының міндеттерін орындауға бірден кірісіп, қайнатасының мүддесін білдіру мақсатында Испанияны көп аралады. Сондай-ақ олар Испанияның атынан басқа елдерде өкілдік етті: ол күйеуімен бірге Иордания, Мексика, Перу, Мажарстан, Доминикан Республикасы, Панама, Америка Құрама Штаттары, Сербия, Бразилия, Уругвай, Швеция, Дания, Жапония, Қытай және Португалияда болды. Сонымен қатар ол патша әулетінің басқа мүшелерімен бірге шетелдік жоғары лауазымды тұлғаларды қарсы алды және Люксембургтегі [[ұлы герцог Анри]] мен [[ұлы герцогиня Мария Тереза]]ның үйленгендеріне 25 жыл толуына (күміс тойына), сондай-ақ Нидерландыдағы [[Оран ханзадасы Виллем-Александр]]дың 40 жылдық мерейтойына арналған шетелдік патша әулеттерінің кездесулеріне қатысты.<ref>{{cite news|title=Los Príncipes acuden a la fiesta del 40º cumpleaños de Guillermo de Holanda|url=http://elpais.com/diario/2007/09/02/agenda/1188684004_850215.html|work=El Pais|date=2007-09-02|access-date=2017-06-04|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815175724/https://elpais.com/diario/2007/09/02/agenda/1188684004_850215.html|archive-date=2017-08-15|url-status=live}}</ref> Летисияның дербес бағдарламасы 2006 жылы, оның екінші рет жүктілігі туралы хабарланғаннан кейін көп ұзамай жарияланды. Летисия түрлі аудиториялар алдында сөз сөйледі және оның қызметі балалар құқығы, сирек кездесетін аурулар, мәдениет пен білім беру сияқты әлеуметтік мәселелерге бағытталған. 2007 жылдың соңында оның дербес бағдарламасы аясында өзі жалғыз қатысатын іс-шаралар саны артып, Филипп пен Летисияның жұмыс кестелері нақтыланып, бір-бірінен бөліне бастады.<ref>{{cite news|title=Who Will Be Next King, Queen of Spain? 19 Things To Know About Prince Felipe, Princess Letizia of Asturias|author=Maria G. Valdez|url=http://www.latintimes.com/who-will-be-next-king-queen-spain-19-things-know-about-prince-felipe-princess-letizia-176993|publisher=latintimes|date=2014-06-02|access-date=2014-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20141015010430/http://www.latintimes.com/who-will-be-next-king-queen-spain-19-things-know-about-prince-felipe-princess-letizia-176993|archive-date=2014-10-15|url-status=live}}</ref> 2010 жылғы қыркүйекте Испанияның ісік ауруларымен күрес қауымдастығы (AECC) оны Қауымдастық пен оның ғылыми қорының құрметті президенті етіп тағайындады.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.expansion.com/2010/09/24/entorno/1285357709.html|title=Doña Letizia, Presidenta de Honor de la Asociación Española contra el Cáncer, Entorno, expansion.com|website=www.expansion.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072458/https://www.expansion.com/2010/09/24/entorno/1285357709.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> == Испанияның патшайым-консорты == [[Сурет:Proclamacionfelipevi3.jpg|thumb|​Испания парламенті алдында жаңа монархты жариялау рәсімі кезіндегі Филипп пен Летисия]] 2004 жылғы 19 маусымда жұбайы [[VI Филипп (Испания патшасы)|VI Филипп]] таққа отырғаннан кейін Летисия Испанияның патшайым-консорты болды және «Оның Мәртебесі» лауазымын иеленді.<ref>{{cite web|url=http://www.casareal.es/EN/FamiliaReal/ReinaLetizia/Paginas/subhome.aspx|title=Casa de Su Majestad el Rey de España – Her Majesty the Queen Letizia|publisher=Casa de Su Majestad el Rey|archive-url=https://web.archive.org/web/20140622051105/http://www.casareal.es/EN/FamiliaReal/ReinaLetizia/Paginas/subhome.aspx|archive-date=2014-06-22|url-status=dead}}</ref> Ол 1878 жылғы XII Альфонсоның бірінші жары Мария де лас Мерседес Орлеанскаядан бері алғашқы испан текті патшайым-консорт болып табылады.<ref>{{Cite news|title=The Granddaughter of a Taxi Driver Will Become Spain's Next Queen|first=Daniel|last=Silva|url=http://www.businessinsider.com/the-granddaughter-of-a-taxi-driver-will-become-spains-next-queen-2014-6|publisher=businessinsider.com|date=2014-06-03|access-date=2014-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20141016055107/http://www.businessinsider.com/the-granddaughter-of-a-taxi-driver-will-become-spains-next-queen-2014-6|archive-date=2014-10-16|agency=AFP|url-status=live}}</ref> Сондай-ақ ол — қарапайым халық арасынан шыққан алғашқы испан патшайымы.<ref name="reuters new queen">{{cite news|title=Former journalist Letizia Ortiz becomes Spain's first commoner queen|url=https://www.reuters.com/article/spain-king-queen-idINKBN0EU0VA20140619|work=Reuters|date=2014-06-19|access-date=2014-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180907144640/https://www.reuters.com/article/spain-king-queen-idINKBN0EU0VA20140619|archive-date=2018-09-07|last1=Castillo|first1=Raquel|url-status=live}}</ref> Патшайым-консорт патша [[I Хуан Карлос]]тың өз ұлы патша VI Филиппке Қарулы Күштердің генерал-капитаны орденін (бұл патшалық және әскери биліктің берілуін білдіреді) тапсыру рәсіміне,<ref>{{Cite news|title=Felipe VI Takes Over from His Father as Spain's New King|url=https://online.wsj.com/articles/felipe-takes-over-from-his-father-as-spains-new-king-1403171076|work=The Wall Street Journal|date=2014-06-19|access-date=2023-08-24|lang=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20140620111425/http://online.wsj.com/articles/felipe-takes-over-from-his-father-as-spains-new-king-1403171076|archive-date=2014-06-20|issn=0099-9660|url-status=live}}</ref> сондай-ақ Филипптің Бас кортестер алдында өз міндеттерін орындауға, Конституцияны қорғауға, сонымен бірге Испания азаматтары мен аймақтарының құқықтарын құрметтеуге ант беру рәсіміне қатысты.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2014/06/18/world/europe/spain-king-felipe-vi/index.html|title=King Felipe VI takes over in Spain, promises to be monarch 'for new times'|lang=en|first=Laura|last=Smith-Spark|website=CNN|date=2014-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824061837/https://www.cnn.com/2014/06/18/world/europe/spain-king-felipe-vi/index.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live|last2=Goodman|first2=Al|last3=Almasy|first3=Steve}}</ref><ref>{{Cite news|title=King Felipe VI calls for 'new Spain' as he is sworn in|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-27918094|work=BBC News|date=2014-06-19|access-date=2023-08-24|lang=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20210313015131/https://www.bbc.com/news/world-europe-27918094|archive-date=2021-03-13|url-status=live}}</ref> Патшайым Летисия алғаш рет патшайым мәртебесінде 2014 жылғы 23 маусымда Мадридтегі Прадо мұражайында «Эль Греко және заманауи кескіндеме» көрмесінің ашылуында сөз сөйледі.<ref>{{cite news|title=La reina Letizia inicia su nueva agenda con una visita al Prado|url=http://cultura.elpais.com/cultura/2014/06/23/actualidad/1403548391_003513.html|work=El Pais|date=2014-06-23|access-date=2017-06-04|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20170112121445/http://cultura.elpais.com/cultura/2014/06/23/actualidad/1403548391_003513.html|archive-date=2017-01-12|last1=Galaz|first1=Mábel|url-status=live}}</ref> 2014 жылғы 25 маусымда патша 14-ші Абрантес герцогы Хосе Мануэль де Сулета-и-Алехандроны оның жеке хатшысы етіп тағайындады.<ref>{{Cite web|url=https://www.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/2014-06-27/jose-manuel-zuleta-la-nueva-mano-derecha-y-amigo-de-la-reina-letizia_153056/|title=José Manuel Zuleta, la nueva mano derecha de la Reina doña Letizia|lang=es|first=Raoul|last=Higuera|website=vanitatis.elconfidencial.com|date=2014-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230819071624/https://www.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/2014-06-27/jose-manuel-zuleta-la-nueva-mano-derecha-y-amigo-de-la-reina-letizia_153056/|archive-date=2023-08-19|access-date=2023-08-21|url-status=live}}</ref> Патша мен патшайым ретіндегі алғашқы шетелдік сапары кезінде Филипп пен Летисия 2014 жылғы 30 маусымда Апостольдік сарайда [[Франциск (рим папасы)|Рим папасы Францискпен]] кездесті.<ref>{{Cite news|title=La primera visita de los Reyes al extranjero se inicia en el Vaticano|first=Natalia|last=Junquera|url=https://elpais.com/politica/2014/06/29/actualidad/1404067642_100838.html|work=El País|date=2014-06-29|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072459/https://elpais.com/politica/2014/06/29/actualidad/1404067642_100838.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Кейінірек олар Қасиетті Тақтың мемлекеттік хатшысы [[Пьетро Паролин]]мен және оның қасында болған мемлекеттермен қарым-қатынас жөніндегі хатшының орынбасары [[Антуан Камиллери]]мен кездесу өткізді. Бұл сапар патша [[I Хуан Карлос]] пен [[патшайым София]]ның 28 сәуірдегі сапарынан кейін іле-шала жүзеге асты.<ref>{{cite news|title=Comunicato della Sala Stampa: Udienza alle Loro Maestà il Re Felipe VI e la Regina Letizia di Spagna, 30.06.2014|url=http://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2014/06/30/0486/01091.html|publisher=Vatican City|date=2014-06-30|access-date=2017-06-04|lang=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20171008181633/http://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2014/06/30/0486/01091.html|archive-date=2017-10-08|url-status=live}}</ref> [[Сурет:Presidenta Bachelet ofreció una recepción a Sus Majestades los Reyes de España, autoridades y personalidades españolas (15516055950).jpg|thumb|Чили президенті Мишель Бачелеттің Испанияға жасаған мемлекеттік сапары кезіндегі ресми қабылдаудағы патша мен патшайым]] 2014 жылғы қыркүйекте Летисия Мүгедектер ісі жөніндегі патшалық кеңесті басқарды. Бұл — Патша тағының қамқорлығындағы үкіметтік мекеме, оның президенті болып билік басындағы монархтың жұбайы тағайындалады.<ref>{{Cite web|url=https://www.europapress.es/epsocial/cooperacion-desarrollo/noticia-reina-dona-letizia-preside-primera-vez-reunion-consejo-real-patronato-discapacidad-20140909181056.html|title=Doña Letizia preside la reunión del Consejo del Real Patronato sobre Discapacidad|date=2014-09-09|publisher=Europa Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824083622/https://www.europapress.es/epsocial/cooperacion-desarrollo/noticia-reina-dona-letizia-preside-primera-vez-reunion-consejo-real-patronato-discapacidad-20140909181056.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2014 жылғы 25 қазанда ол Астурия ханзадасы сыйлығын тапсыру рәсіміне қатысты (бұл осы атаумен берілген соңғы марапат еді). 2015 жылдан бастап сыйлық «Астурия ханшайымының сыйлығы» болып өзгертілді, ал оның президенті болып Астурия ханшайымы Леонор бекітілді.<ref>{{Cite news|title=Premios Príncipe de Asturias 2014|url=https://elpais.com/elpais/2014/10/24/album/1414153710_205465.html|work=El País|date=2014-10-24|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072458/https://elpais.com/elpais/2014/10/24/album/1414153710_205465.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> 2014 жылғы 27 қазанда ол Австрияның Вена қаласына испан суретшісі Диего Веласкеске арналған көрменің ашылуына барды, бұл оның алғашқы халықаралық дербес сапары болды.<ref>{{Cite news|title=Debú intenacional en solitario de la reina Letizia|first=Mábel|last=Galaz|url=https://elpais.com/elpais/2014/10/27/estilo/1414424232_211816.html|work=El País|date=2014-10-27|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824075028/https://elpais.com/elpais/2014/10/27/estilo/1414424232_211816.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Онда ол Австрия президенті [[Хайнц Фишер]]мен және оның жары [[Маргит Фишер]]мен кездесті.<ref>{{Cite web|url=https://www.hoy.es/culturas/201410/27/dona-letizia-inaugura-viena-20141027155456-rc.html|title=Doña Letizia inaugura en Viena la mayor muestra sobre Velázquez en Europa Central|lang=es-ES|website=Hoy|date=2014-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20240226142305/https://www.hoy.es/culturas/201410/27/dona-letizia-inaugura-viena-20141027155456-rc.html|archive-date=2024-02-26|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Бұл оның сол жылғы соңғы дербес шетелдік сапары емес еді: қараша айында патшайым Португалияда өткен сирек кездесетін аурулар жөніндегі 2-ші Иберо-американдық кеңестің жабылу рәсіміне,<ref>{{Cite news|title=La reina Letizia clausura en Portugal el congreso de enfermedades raras|first=Javier Martín del|last=Barrio|url=https://elpais.com/politica/2014/11/07/actualidad/1415370417_937889.html|work=El País|date=2014-11-07|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824075029/https://elpais.com/politica/2014/11/07/actualidad/1415370417_937889.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> сондай-ақ Италияда БҰҰ-ның Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы ұйымдастырған Тамақтану мәселелері жөніндегі екінші халықаралық конференцияға қатысып, негізгі баяндама жасады. Өз сөзінде ол ашаршылықпен күрестегі әйелдердің рөлін жоғары бағалап, әлемде 850 миллионнан астам адамның аштықтан зардап шегуін «қабылдауға келмейтін» жайт деп атады, сондай-ақ тамақ өнеркәсібінен өздерінің «коммерциялық мүдделерін» семіздікті жою жолындағы «жауапкершілікпен» теңестіруді талап етті.<ref>{{Cite news|title=La reina Letizia reivindica el papel de la mujer contra el hambre|first=Pablo|last=Ordaz|url=https://elpais.com/elpais/2014/11/20/estilo/1416486813_817166.html|work=El País|date=2014-11-20|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824075031/https://elpais.com/elpais/2014/11/20/estilo/1416486813_817166.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> 2014 жылғы желтоқсанда ол 2010 жылдан бері басқарып келе жатқан және патшайым ретінде де басқаруды жалғастырып жатқан<ref name=":0" /> Испанияның ісік ауруларымен күрес қауымдастығының жалпы жиналысына төрағалық етті.<ref>{{Cite web|url=https://www.laopinioncoruna.es/vida-y-estilo/moda-belleza/2014/12/10/reina-letizia-apunta-look-working-24686882.html|title=La Reina Letizia se apunta al look 'working girl'|lang=es|last=EP|website=La Opinión de A Coruña|date=2014-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072458/https://www.laopinioncoruna.es/vida-y-estilo/moda-belleza/2014/12/10/reina-letizia-apunta-look-working-24686882.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> [[Сурет:Reina Letizia de España visita Jiquilisco (18179468635).jpg|thumb|Патшайым Летисия Сальвадордың Хикилиско қаласына жасаған сапары кезінде]] 2015 жыл бойы Летисия Испанияның ісік ауруларымен күрес қауымдастығының, Испанияның сирек кездесетін аурулар федерациясының<ref>{{Cite web|url=https://www.sandiegouniontribune.com/en-espanol/sdhoy-queen-letizia-presides-over-meeting-on-rare-2015jan28-story.html|title=Queen Letizia presides over meeting on rare diseases|lang=es-US|last=EFE|website=San Diego Union-Tribune en Español|date=2015-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824083623/https://www.sandiegouniontribune.com/en-espanol/sdhoy-queen-letizia-presides-over-meeting-on-rare-2015jan28-story.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> және Испания Қызыл Крест қоғамының, сондай-ақ басқа да ұйымдардың іс-шаралары мен жиналыстарына қатыса отырып, тиісті аурулармен айналысатын әлеуметтік ұйымдарға қолдау көрсетуін жалғастырды. Патша мен патшайым Францияға алғашқы мемлекеттік сапарын 2015 жылғы наурызға жоспарлаған болатын. Алайда 2015 жылғы 24 наурызда [[Germanwings]] авиакомпаниясының 9525 рейсінің ұшқышы ұшақты әдейі Франция Альпісіне апатқа ұшыратқандықтан, олар сапарды кейінге қалдыруға мәжбүр болды.<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/elpais/2015/03/24/inenglish/1427201354_082004.html|title=Spanish king suspends France visit in wake of Germanwings air crash|lang=en|first=Mábel|last=Galaz|website=EL PAÍS English|date=2015-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090930/https://english.elpais.com/elpais/2015/03/24/inenglish/1427201354_082004.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live|last2=País|first2=El}}</ref> Апат салдарынан 150 адам қаза тапты, оның ішінде 51-і Испания азаматы еді.<ref>{{Cite news|title=Spain raises Spanish death toll on Germanwings flight to 51|url=https://www.reuters.com/article/uk-france-crash-casualties-idUKKBN0ML1PG20150325|work=Reuters|date=2015-03-25|access-date=2023-08-24|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090931/https://www.reuters.com/article/uk-france-crash-casualties-idUKKBN0ML1PG20150325|archive-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Маусым айының басында олар мемлекеттік сапарын қайта бастап, оларды Франция президенті [[Франсуа Олланд]] қарсы алды.<ref>{{Cite web|url=https://www.euronews.com/2015/06/03/spanish-royal-couple-resume-state-visit-to-france|title=Spanish royal couple resume state visit to France|lang=en|website=euronews|date=2015-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090930/https://www.euronews.com/2015/06/03/spanish-royal-couple-resume-state-visit-to-france|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Сондай-ақ олар Премьер-министр [[Мануэль Вальс]]пен, Франция Сенатының төрағасы [[Жерар Ларше]]мен, Ұлттық ассамблея төрағасы Клод Бартолонмен және Париж мэрі [[Анн Идальго]]мен кездесті.<ref>{{Cite web|url=https://es.ambafrance.org/Visita-de-Estado-a-Francia-de-los-Reyes-de-Espana|title=Visita de Estado a Francia de los Reyes de España (02/06/15)|lang=es|website=Ambassade de France en Espagne / Embajada de Francia en España|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090928/https://es.ambafrance.org/Visita-de-Estado-a-Francia-de-los-Reyes-de-Espana|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.elmundo.es/loc/2015/06/06/5571d4a746163fa43f8b458b.html|title=Los Reyes Felipe y Letizia conquistan la República francesa|lang=es|website=ELMUNDO|date=2015-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090931/https://www.elmundo.es/loc/2015/06/06/5571d4a746163fa43f8b458b.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы 13 сәуірде патшайым Летисия Артиллерия академиясына барды, бұл оның алғашқы дербес әскери іс-шарасы болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.lavanguardia.com/politica/20150413/54429586722/la-reina-letizia-preside-su-primer-acto-militar-en-la-academia-de-artilleria.html|title=La Reina Letizia preside su primer acto militar en la Academia de Artillería|lang=es|website=La Vanguardia|date=2015-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094846/https://www.lavanguardia.com/politica/20150413/54429586722/la-reina-letizia-preside-su-primer-acto-militar-en-la-academia-de-artilleria.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://blogs.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/reina-letizia/2015-04-13/dona-letizia-se-calza-unos-prada-para-su-primer-acto-en-solitario-con-los-militares_758317/|title=Doña Letizia se calza unos Prada para su primer acto en solitario con los militares|lang=es|first=Núria|last=Tiburcio|website=vanitatis.elconfidencial.com|date=2015-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094853/https://blogs.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/reina-letizia/2015-04-13/dona-letizia-se-calza-unos-prada-para-su-primer-acto-en-solitario-con-los-militares_758317/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Бірнеше күннен кейін ол жұбайымен бірге [[патшайым II Маргрете]]нің 75 жылдығын атап өту үшін Данияның [[Копенгаген]] қаласына барды.<ref>{{Cite web|url=https://photogallery.indiatimes.com/celebs/royalty/the-75th-birthday-of-queen-margrethe-ii/articleshow/46957318.cms|title=The 75th Birthday Of Queen Margrethe II Pics {{!}} The 75th Birthday Of Queen Margrethe II Photos {{!}} The 75th Birthday Of Queen Margrethe II Portfolio Pics {{!}} The 75th Birthday Of Queen Margrethe II Personal Photos - ETimes Photogallery|website=photogallery.indiatimes.com|access-date=2024-11-04|archive-date=2023-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230116115932/https://photogallery.indiatimes.com/celebs/royalty/the-75th-birthday-of-queen-margrethe-ii/articleshow/46957318.cms|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы 25–28 мамыр аралығында Летисия [[Гондурас]] пен [[Сальвадор]]ға өзінің алғашқы дербес халықаралық сапарын жасады.<ref>{{Cite news|title=La Reina llega a Honduras en su primer viaje oficial en solitario|first=Juan Diego|last=Quesada|url=https://elpais.com/internacional/2015/05/26/actualidad/1432612792_716789.html|work=El País|date=2015-05-26|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094846/https://elpais.com/internacional/2015/05/26/actualidad/1432612792_716789.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы маусымда Летисия БҰҰ-ның Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымының тамақтану мәселелері жөніндегі арнайы елшісі болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://www.fao.org/newsroom/detail/Queen-Letizia-of-Spain-named-FAO-Special-Ambassador-for-Nutrition/en|title=Queen Letizia of Spain named FAO Special Ambassador for Nutrition|lang=en|website=Newsroom|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824083622/https://www.fao.org/newsroom/detail/Queen-Letizia-of-Spain-named-FAO-Special-Ambassador-for-Nutrition/en|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Осы айдың соңында, Францияға сапарынан кейін, ол патшамен бірге Мексикаға мемлекеттік сапармен барды, бұл олардың Испания монархтары ретіндегі Америка құрлығына алғашқы сапары болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.eluniversal.com.mx/articulo/english/2015/06/21/king-and-queen-spain-will-visit-zacatecas/|title=King and Queen of Spain will visit Zacatecas|lang=es|website=El Universal|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094846/https://www.eluniversal.com.mx/articulo/english/2015/06/21/king-and-queen-spain-will-visit-zacatecas/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Олар Мексика президенті [[Энрике Пенья Ньето]]мен, бірінші ханым [[Анжелика Ривера]]мен, Мехико қаласының басшысы [[Мигель Анхель Мансера]]мен және Мексика Конгресінің жетекшілерімен кездесті.<ref>{{Cite web|url=https://cnnespanol.cnn.com/2015/06/29/los-reyes-de-espana-llegan-a-mexico-para-su-primera-visita-de-estado/|title=Los reyes de España llegan a México para su primera visita de Estado|lang=es|website=CNN|date=2015-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094846/https://cnnespanol.cnn.com/2015/06/29/los-reyes-de-espana-llegan-a-mexico-para-su-primera-visita-de-estado/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2015070179685/reyes-felipe-letizia-mexico-segunda-jornada/|title=Los Reyes continúan dando la mejor imagen de España en la segunda jornada de su viaje de Estado a México|lang=es|website=HOLA|date=2015-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220929213959/https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2015070179685/reyes-felipe-letizia-mexico-segunda-jornada/|archive-date=2022-09-29|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы шілде айының соңында ол Италияның [[Милан]] қаласындағы «Дүниежүзілік көрме – 2015» шарасына дербес барды.<ref>{{Cite web|url=https://www.fao.org/news/story/en/item/317221/icode/|title=FAO - News Article: Queen Letizia of Spain visits Expo Milan|lang=en|website=www.fao.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101633/https://www.fao.org/news/story/en/item/317221/icode/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы 14–19 қыркүйек аралығында патша мен патшайым Америка Құрама Штаттарына ресми сапар жасап, онда [[АҚШ президенті]] [[Барак Обама]]мен және оның жұбайы [[Мишель Обама]]мен кездесті, сондай-ақ АҚШ Сенатының халықаралық қатынастар жөніндегі комитетінде болды.<ref name=":1">{{Cite news|title=Los Reyes en Estados Un.idos|url=https://elpais.com/elpais/2015/09/15/album/1442339177_524450.html|work=El País|date=2015-09-16|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101616/https://elpais.com/elpais/2015/09/15/album/1442339177_524450.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Кейінірек олар Луизианаға аттанып, онда оларды Испания Луизианасының дәстүрлі киімін киген сарбаздар қарсы алды, содан соң Маунт-Вернонға бару үшін Виргинияға бет алды.<ref name=":1" /> 2015 жылғы қазанда ол Германияның [[Дюссельдорф]] қаласына испан суретшісі Сурбаранға арналған көрменің ашылуына дербес барды.<ref>{{Cite web|url=https://www.elmundo.es/cultura/2015/10/09/56180acc22601dc5068b45a2.html|title=La Reina 'lleva' a Zurbarán a Alemania|lang=es|website=ELMUNDO|date=2015-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101615/https://www.elmundo.es/cultura/2015/10/09/56180acc22601dc5068b45a2.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Осы айда ол патша [[VI Филипп (Испания патшасы)|Филипппен]] бірге [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]] Астурия ханшайымы мәртебесін алғаннан бері алғаш рет өткізілген [[Астурия ханшайымы]] сыйлығын тапсыру рәсіміне қатысты.<ref>{{Cite web|url=https://www.elmundo.es/espana/2015/10/23/562a1408e2704ece728b45d6.html|title=Los Premios Princesa de Asturias 2015 y los últimos Príncipes|lang=es|website=ELMUNDO|date=2015-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101614/https://www.elmundo.es/espana/2015/10/23/562a1408e2704ece728b45d6.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2015 жылдың соңында патшайым екі жерлеу рәсіміне қатысты. Алдымен, қараша айында, ол патша әулетінің басқа мүшелерімен бірге Эль-Эскориальда Калабрия герцогы, инфант Карлостың жерлеу рәсіміне қатысты.<ref>{{Cite news|title=La familia del Rey al completo, en el funeral del duque de Calabria|url=https://elpais.com/elpais/2015/10/08/album/1444306297_801588.html|work=El País|date=2015-10-08|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101615/https://elpais.com/elpais/2015/10/08/album/1444306297_801588.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Екінші рет, желтоқсанда, Испанияның Кабулдағы елшілігіне жасалған шабуыл кезінде қаза тапқан испан полицейлерін соңғы сапарға шығарып салу рәсімінде болды.<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/elpais/2015/12/15/inenglish/1450193304_546648.html|title=King Felipe presides at funeral of police officers killed in Afghanistan|lang=en|website=EL PAÍS English|date=2015-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101614/https://english.elpais.com/elpais/2015/12/15/inenglish/1450193304_546648.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2016 жыл патша әулеті үшін бірқалыпты жыл болды. 2015 жылғы парламент сайлауынан басталған,<ref>{{Cite news|title=Spain election: Political uncertainty after split result|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-35147266|work=BBC News|date=2015-12-21|access-date=2023-08-24|lang=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://www.bbc.com/news/world-europe-35147266|archive-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> кейін 2016 жылғы парламент сайлауымен жалғасқан<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/elpais/2016/05/03/inenglish/1462265896_327547.html|title=Spanish king signs decree calling fresh election for June 26|lang=en|first=Fernando|last=Garea|website=EL PAÍS English|date=2016-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://english.elpais.com/elpais/2016/05/03/inenglish/1462265896_327547.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> сайлау процестері Патша тағының қалыпты жұмыс кестесін құруын қиындатты. Летисия үшін 2016 жыл түрлі қоғамдық ұйымдар өкілдерін қабылдаудан басталды. Атап айтқанда, Рома хатшылығы қоры,<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.europapress.es/epsocial/cooperacion-desarrollo/noticia-reina-letizia-recibe-fundacion-secretariado-gitano-plataforma-infancia-conocer-mejor-actividad-20160108181858.html|title=La Reina Letizia recibe a la Fundación Secretariado Gitano y Plataforma de Infancia|date=2016-01-08|publisher=Europa Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://www.europapress.es/epsocial/cooperacion-desarrollo/noticia-reina-letizia-recibe-fundacion-secretariado-gitano-plataforma-infancia-conocer-mejor-actividad-20160108181858.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Испания балалар ұйымдарының қауымдастығы,<ref name=":2" /> Мадридтегі тілдік бұзылулармен күрес қауымдастығы<ref>{{Cite web|url=https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2016012683391/reina-letizia-audiencia-atelma/|title=La Reina y el lenguaje que todos entienden|lang=es|website=HOLA|date=2016-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824161945/https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2016012683391/reina-letizia-audiencia-atelma/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> және Испания тамақтану қорының<ref>{{Cite web|url=https://www.europapress.es/chance/realeza/noticia-imagen-mas-carinosa-reina-letizia-mas-pequenos-20160127091955.html|title=La imagen más cariñosa de la Reina Letizia con los más pequeños|date=2016-01-27|publisher=Europa Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://www.europapress.es/chance/realeza/noticia-imagen-mas-carinosa-reina-letizia-mas-pequenos-20160127091955.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> өкілдері патшайымды өз мақсаттары, қызметі мен жобалары туралы хабардар етті. ​2016 жылғы наурызда Летисия мен кәсіпкер Хавьер Лопес Мадрид арасындағы хат алмасудың жарияланып кетуі қоғамда қызу пікірталас тудырды. Мадрид «Caja Madrid» және «Bankia» қаржы тобының басқа да басшыларымен және басқарма мүшелерімен бірге сыбайлас жемқорлық жасады деп айыпталған болатын. 2014 жылғы қазанда Летисия оған қолдау білдіріп: «Біз сенің кім екеніңді білеміз, сен де біздің кім екенімізді білесің. Біз бір-бірімізді танимыз, жақсы көреміз және құрметтейміз. Қалғанының бәрі құрысын», — деп хабарлама жіберген. Филипп те оған қосылып: «Біз сені шынымен жақсы көреміз!» — деп жазған. Кейінірек «El Diario» газеті бұл хаттарды жариялады. Патша сарайының өкілі кейіннен патша мен патшайымның заңнамалық мәселелеріне байланысты Лопес Мадридпен бұдан былай дос емес екенін мәлімдеді.<ref>{{cite news|title=Spain's monarchy drawn into banking scandal|url=https://www.theguardian.com/world/2016/mar/09/spains-monarchy-banking-scandal-queen-letizia|work=The Guardian|date=2016-03-09|access-date=2017-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180106185213/https://www.theguardian.com/world/2016/mar/09/spains-monarchy-banking-scandal-queen-letizia|archive-date=2018-01-06|agency=Agence France-Presse|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Texting Scandal Rocks Spain's King and Queen|first=Tom|last=Sykes|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2016/03/19/texting-scandal-rocks-spain-s-king-and-queen.html|date=2016-03-19|access-date=2016-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20160329112026/http://www.thedailybeast.com/articles/2016/03/19/texting-scandal-rocks-spain-s-king-and-queen.html|archive-date=2016-03-29|newspaper=Daily Beast|url-status=live}}</ref> Сондай-ақ наурыз айында Летисия 2016 жылғы екі халықаралық сапарының алғашқысын жасады. Ол патша Филипппен бірге [[Пуэрто-Рико]]да өткен испан тілінің 7-ші Халықаралық конгресіне жетекшілік етті. 2016 жылғы 22 сәуірде патша мен патшайым 2016 жылғы әлем чемпионатында жеңіске жеткен (қатарынан екінші рет иеленген атағы) испандық мәнерлеп сырғанаушы Хавьер Фернандесті қабылдады.<ref>{{Cite web|url=https://www.nbcsports.com/olympics/news/javier-fernandez-grand-prix-final-figure-skating|title=Eyes of Spain on Javier Fernandez as he builds for last Olympic chance|lang=en-US|website=NBC Sports|date=2016-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://www.nbcsports.com/olympics/news/javier-fernandez-grand-prix-final-figure-skating|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Жыл соңында, қараша айының аяғында, патша мен патшайым Португалияға мемлекеттік сапармен барып, онда Португалия президенті [[Марсело Ребелу ди Соуза]]мен және Премьер-министр [[Антониу Кошта]]мен, сондай-ақ басқа да тұлғалармен кездесті.<ref>{{Cite news|title=Los Reyes viajan a Portugal en su primer viaje de Estado con el nuevo Gobierno|first=Miquel|last=Alberola|url=https://elpais.com/politica/2016/11/28/actualidad/1480323183_172446.html|work=El País|date=2016-11-28|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://elpais.com/politica/2016/11/28/actualidad/1480323183_172446.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Патша Португалия билігі алдындағы конституциялық міндеттемелерін орындап жатқанда, патшайым Португалияның ісік ауруларымен күрес лигасының президенті Виктор Велозумен кездесу өткізді.<ref>{{Cite web|url=https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2016112890031/reyes-espana-cena-gala-portugal/|title=Cena de gala en Portugal en honor a don Felipe y doña Letizia|lang=es|website=HOLA|date=2016-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824161948/https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2016112890031/reyes-espana-cena-gala-portugal/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> [[Сурет:Awada Letizia 4.jpg|thumb|2017 жылы Аргентинаның бірінші ханымы Хулиана Авадамен бірге болған Летисия]] 2017 жыл өткен жылдағыдай Летисияның өзі жетекшілік ететін бірқатар тиісті қоғамдық ұйымдармен кездесуінен басталды. Ақпан айында патша мен патшайым Сарсуэла патшалық сарайында Германия президенті [[Йоахим Гаук]] пен оның жұбайы Герхильд Радтке,<ref>{{Cite web|url=https://www.abc.es/espana/casa-real/abci-reyes-almuerzan-presidente-alemania-201702011713_noticia.html|title=Los Reyes almuerzan con el presidente de Alemania|lang=es|website=Diario ABC|date=2017-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171129233014/http://www.abc.es/espana/casa-real/abci-reyes-almuerzan-presidente-alemania-201702011713_noticia.html|archive-date=2017-11-29|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> сондай-ақ Мажарстан президенті [[Янош Адер]] мен оның жұбайы Анита Герцег<ref>{{Cite web|url=https://www.lavozdegalicia.es/noticia/espana/2017/02/17/reyes-conocen-sentencia-noos-museo-thyssen-junto-presidente-hungaro/00031487331633948105373.htm|title=Los reyes conocen la sentencia del caso Nóos en el museo Thyssen junto al presidente húngaro|lang=es|website=La Voz de Galicia|date=2017-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825090655/https://www.lavozdegalicia.es/noticia/espana/2017/02/17/reyes-conocen-sentencia-noos-museo-thyssen-junto-presidente-hungaro/00031487331633948105373.htm|archive-date=2023-08-25|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> сияқты маңызды шетелдік лидерлерді қабылдады. Дәл осы соңғы қонақтармен кездесу кезінде патша әулеті патшаның жездесі Иньяки Урдангариннің бірнеше сыбайлас жемқорлық қылмыстары бойынша кінәлі деп танылғаны туралы алғашқы сот шешімінен хабардар болды.<ref name=":3">{{Cite news|title=Spain King's Brother-in-Law Convicted as Princess Is Cleared|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-02-17/spanish-king-s-brother-in-law-convicted-as-princess-is-cleared|work=Bloomberg.com|date=2017-02-17|access-date=2023-08-25|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312142738/https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-02-17/spanish-king-s-brother-in-law-convicted-as-princess-is-cleared|archive-date=2017-03-12|url-status=live}}</ref> Ал патшаның қарындасы, инфанта Кристинаға тағылған барлық айыптар алынып тасталды.<ref name=":3" /> Айдың соңында Филипп пен Летисия Аргентина президенті [[Маурисио Макри]] мен бірінші ханым [[Хулиана Авада]]ны олардың Испанияға жасаған мемлекеттік сапары аясында қабылдады.<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/elpais/2017/02/22/inenglish/1487768466_658025.html|title=Argentina's President Macri begins state visit to Spain|lang=en|first=Carlos E.|last=Cué|website=EL PAÍS English|date=2017-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825090644/https://english.elpais.com/elpais/2017/02/22/inenglish/1487768466_658025.html|archive-date=2023-08-25|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> 2017 жылғы 23 наурызда ол осы жылғы алғашқы дербес сапарын Португалияның Порту қаласына жасап, «Темекі немесе денсаулық» атты 7-ші конференцияға қатысты. Онда ол Португалия президентімен, Еуропалық денсаулық сақтау және азық-түлік қауіпсіздігі жөніндегі комиссары [[Витянис Андрюкайтис]]пен, Португалияның денсаулық сақтау министрі Адалберто Кампуш Фернандешпен және Порту мэрі Руй Морейрамен кездесті.<ref>{{Cite web|url=https://www.porto.pt/en/news/the_queen_of_spain_letizia_ortiz_chairs_the_opening_ceremony_of_the_7th_ectoh/|title=The Queen of Spain, Letizia Ortiz, chairs the opening ceremony of the 7th ECTOH|lang=pt|last=CMP|website=www.porto.pt|date=2017-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825091644/https://www.porto.pt/en/news/the_queen_of_spain_letizia_ortiz_chairs_the_opening_ceremony_of_the_7th_ectoh|archive-date=2023-08-25|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> 2017 жылғы сәуірде патшайым Летисия мен патша Филипп Жапонияға мемлекеттік сапармен барды.<ref>{{Cite web|url=https://royalwatcherblog.com/2017/04/05/spanish-state-visit-to-japan/|title=Spanish State Visit to Japan|lang=en-us|last=Saad719|website=The Royal Watcher|date=2017-04-05|access-date=2024-11-04|archive-date=2025-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20250129232548/https://royalwatcherblog.com/2017/04/05/spanish-state-visit-to-japan/|url-status=live}}</ref> Жыл соңында олар [[Виллем-Александр]]дың 50 жылдық мерейтойын атап өту үшін Нидерландыға аттанды.<ref>{{Cite web|url=https://thecrownchronicles.co.uk/royal-news/european-royals-celebrate-willem-alexanders-50th-birthday-hague/|title=European Royals celebrate Willem-Alexander's 50th birthday at The Hague • The Crown Chronicles|lang=en-GB|first=Victoria|last=Howard|website=The Crown Chronicles|date=2017-04-30|access-date=2024-11-04|archive-date=2024-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20241204022211/https://thecrownchronicles.co.uk/royal-news/european-royals-celebrate-willem-alexanders-50th-birthday-hague/|url-status=live}}</ref> Мамыр айында олар Иордания ханшайымы [[Муна әл-Хусейн]] мен Португалия президентін түскі асқа шақырды.<ref>{{Cite web|url=https://www.abc.es/espana/casa-real/abci-reyes-almuerzan-princesa-muna-jordania-201705251830_noticia.html|title=Los Reyes almuerzan con la Princesa Muna de Jordania|lang=es|website=Diario ABC|date=2017-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190706023501/https://www.abc.es/espana/casa-real/abci-reyes-almuerzan-princesa-muna-jordania-201705251830_noticia.html|archive-date=2019-07-06|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> Сондай-ақ олар патша I Хуан Карлос пен патшайым Софиямен бірге Патшайым София қорының 40 жылдығын және Қордың Альцгеймер орталығының 10 жылдығын атап өтті.<ref>{{Cite web|url=https://www.elperiodico.com/es/gente/20170522/los-reyes-celebran-40-aniversario-fundacion-reina-sofia-6053371|title=Los Reyes celebran el 40º aniversario de la Fundación Reina Sofía|lang=es|first=EL PERIÓDICO /|last=BARCELONA|website=elperiodico|date=2017-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825095752/https://www.elperiodico.com/es/gente/20170522/los-reyes-celebran-40-aniversario-fundacion-reina-sofia-6053371|archive-date=2023-08-25|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> 2017 жылғы шілде айының ортасында Испания патша әулетінің мүшелері Ұлыбританияға мемлекеттік сапармен барып, онда патшайым [[II Елизабет|II Елизавета]] мен [[Филипп, Эдинбург герцогі|Эдинбург герцогы, ханзада Филипппен]] кездесті.<ref>{{Cite news|title=Spain's royals on state visit to Britain to cement ties before Brexit|url=https://www.reuters.com/article/us-britain-spain-idUSKBN19X10F|work=Reuters|date=2017-07-12|access-date=2023-08-25|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825095752/https://www.reuters.com/article/us-britain-spain-idUSKBN19X10F|archive-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> Олар сондай-ақ Уэльс ханзадасы және Корнуолл герцогинясы — [[III Чарльз|Чарльз]] бен Камилламен жүздесті.<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/elpais/2017/07/12/inenglish/1499871867_300878.html|title=Spain's King Felipe calls for Gibraltar "dialogue" during parliament speech|lang=en|first=Miquel|last=Alberola|website=EL PAÍS English|date=2017-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825095752/https://english.elpais.com/elpais/2017/07/12/inenglish/1499871867_300878.html|archive-date=2023-08-25|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> 2018 жылғы 31 қазанда патшайым өзінің үлкен қызы, [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Астурия ханшайымы Леонордың]] алғашқы көпшілік алдындағы сөзіне куә болды. Ол Еркін халықтардың ұлы хартиясының (Конституцияның) 40 жылдығын мерекелеу кезінде Испания Конституциясының бірінші бабын оқып берді.<ref>{{Cite news|title=Spain's princess delivers her first speech|url=https://www.bbc.com/news/av/world-europe-46050914|work=BBC News|access-date=2023-08-24|lang=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072459/https://www.bbc.com/news/av/world-europe-46050914|archive-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Бір жылдан соң, 2019 жылғы 18 қазанда Летисия қызы Леонорды Астурия ханшайымы сыйлығын тапсыру рәсіміне ертіп барды, бұл жас ханшайым үшін алғашқы тәжірибе еді.<ref>{{Cite web|url=https://www.europapress.es/asturias/noticia-princesa-leonor-preside-primera-vez-ceremonia-entrega-premios-llevan-nombre-20191018184329.html|title=La Princesa Leonor preside por primera vez la ceremonia de entrega de los premios que llevan su nombre|date=2019-10-18|publisher=Europa Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072459/https://www.europapress.es/asturias/noticia-princesa-leonor-preside-primera-vez-ceremonia-entrega-premios-llevan-nombre-20191018184329.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Тақ мұрагері аталған іс-шарада өзінің көпшілік алдындағы алғашқы ресми сөзін сөйледі.<ref>{{Cite web|url=https://www.hola.com/us/celebrities/20211022317066/princess-leonor-spain-speech-princess-asturias-awards/|title=Princess Leonor delivers speech on 'very important day' of her life|lang=en-US|website=HOLA|date=2019-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072459/https://www.hola.com/us/celebrities/20211022317066/princess-leonor-spain-speech-princess-asturias-awards/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> [[Сурет:2021-06-14 Imposición Medalla de Honor de Andalucía al Rey Felipe VI, 08.jpg|thumb|150px|2021 жылғы патшайым Летисия]] 2020 және 2022 жылдар аралығында [[COVID-19 пандемиясы]]на байланысты патша Филиппке коронавирусқа тапсырған тесті оң нәтиже көрсеткендіктен, бірнеше рет оқшаулануға (карантинге) тура келді.<ref>{{Cite web|url=https://www.euronews.com/2020/11/23/king-felipe-vi-of-spain-self-isolating-after-contact-with-covid-19-case|title=Spain's King Felipe VI self-isolating after COVID-19 contact|lang=en|website=euronews|date=2020-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240202202204/https://www.euronews.com/2020/11/23/king-felipe-vi-of-spain-self-isolating-after-contact-with-covid-19-case|archive-date=2024-02-02|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|title=Spain's King Felipe tests positive for COVID-19|url=https://www.reuters.com/world/europe/spains-king-felipe-tests-positive-covid-19-2022-02-09/|work=Reuters|date=2022-02-09|access-date=2023-08-24|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421054742/https://www.reuters.com/world/europe/spains-king-felipe-tests-positive-covid-19-2022-02-09/|archive-date=2022-04-21|url-status=live}}</ref> Ол оқшаулауда болған кезде патшайым оны конституция рұқсат ететін іс-шараларда (марапаттар тапсыру,<ref>{{Cite web|url=https://www.mujerhoy.com/celebrities/realeza/202011/30/reina-letizia-sustituye-entrega-6213104517001-vi.html|title=La Reina Letizia sustituye al Rey en la entrega de los Premios Jaume I en Valencia|lang=es|first=ATLAS|last=ESPAÑA|website=Mujer Hoy|date=2020-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414041027/https://www.mujerhoy.com/celebrities/realeza/202011/30/reina-letizia-sustituye-entrega-6213104517001-vi.html|archive-date=2021-04-14|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> түскі астар, салтанатты шаралар<ref>{{Cite web|url=https://www.lne.es/vida-y-estilo/gente/2020/11/26/dona-letizia-sustituye-rey-inauguracion-25609264.html|title=Doña Letizia sustituye al Rey en la inauguración de un congreso en Sevilla|lang=es|website=La Nueva España|date=2020-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824210607/https://www.lne.es/vida-y-estilo/gente/2020/11/26/dona-letizia-sustituye-rey-inauguracion-25609264.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> және т.б.) алмастырды. Алайда ол конституциялық міндеттермен тікелей байланысты іс-шараларға қатыса алмады (мысалы, 2022 жылғы [[Босния және Герцеговина]] президенті [[Желько Комшич]]пен өткізілуі тиіс жұмыс кездесуі кейінге қалдырылды).<ref>{{Cite web|url=https://elpais.com/espana/2022-02-09/el-rey-felipe-vi-da-positivo-en-la-prueba-de-coronavirus.html|title=El rey Felipe VI da positivo en la prueba de coronavirus y estará una semana aislado|lang=es|website=El País|date=2022-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824171156/https://elpais.com/espana/2022-02-09/el-rey-felipe-vi-da-positivo-en-la-prueba-de-coronavirus.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.elmundo.es/loc/casa-real/2020/11/28/5fc0e75521efa0755f8b45da.html|title=La 'regencia' en plena forma de la Reina Letizia por la cuarentena del Rey|lang=es|website=ELMUNDO|date=2020-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824171205/https://www.elmundo.es/loc/casa-real/2020/11/28/5fc0e75521efa0755f8b45da.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Валенсияда өткен 2020 жылғы «Патша Хайме I» сыйлығын тапсыру рәсімінде патшайым Летисия лауреаттарға алтын медальдар тапсырып, олардың «талантын, ынтасын және жомарттығын» дәріптеген қысқаша сөз сөйледі.<ref name="2020Queen">{{Cite web|url=https://www.elespanol.com/corazon/casas-reales/20201126/letizia-reina-felipe-vi-premios-rey-jaime/538946726_0.html|title=Letizia vuelve a ejercer de Reina ante la cuarentena de Felipe VI: presidirá los Premios Rey Jaime I|work=El Español|date=2020-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411174320/https://www.elespanol.com/corazon/casas-reales/20201126/letizia-reina-felipe-vi-premios-rey-jaime/538946726_0.html|archive-date=2021-04-11|access-date=2021-03-30|url-status=live|quote=La reina Letizia (48 años) presidirá el próximo lunes en Valencia el acto de entrega de los Premios Rey Jaime I 2020 al que iba a acudir con Felipe VI (52), quien se ausentará debido a la cuarentena que mantiene por haber estado en contacto con un positivo por covid-19. (Queen Letizia (48 years old) will preside next Monday in Valencia the ceremony of delivery of the King Jaime I Awards 2020 to which she was going to attend with Felipe VI (52), who will be absent due to the quarantine he maintains for having been in contact with a positive for covid-19.)}}</ref><ref name="2020Independente">{{Cite web|url=https://www.elindependiente.com/futuro/2020/11/30/la-reina-destaca-el-talento-y-el-esfuerzo-de-los-premios-rey-jaime-i/|title=La Reina destaca el "talento y el esfuerzo" de los Premios Rey Jaime I (The Queen highlights the "talent and effort" of the Rey Jaime I Awards)|work=El Independente|date=2020-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210518035749/https://www.elindependiente.com/futuro/2020/11/30/la-reina-destaca-el-talento-y-el-esfuerzo-de-los-premios-rey-jaime-i/|archive-date=2021-05-18|access-date=2021-03-30|url-status=live|quote=La Reina Letizia ha destacado que el «talento, el esfuerzo y la generosidad» de los galardonados en los Premios Rey Jaime I «suponen una muestra de que somos capaces de proyectar una España moderna, solidaria y fuerte» (Queen Letizia stressed that the "talent, effort and generosity" of the winners of the Rey Jaime I Awards "are a sign that we are capable of projecting a modern, supportive and strong Spain")}}</ref> 2022 жылы Летисияның [[Мортон невромасы]]нан зардап шегетіні белгілі болды.<ref>{{cite news|title=La reina Letizia, obligada a sentarse durante el besamanos en la cena de gala en Ámsterdam|url=https://www.20minutos.es/noticia/5237298/0/reina-letizia-se-sienta-besamanos-paises-bajos-debido-su-dolencia-pie/|work=20 minutos|date=2024-04-17|access-date=2024-04-18|lang=Spanish|archive-url=https://web.archive.org/web/20240417210612/https://www.20minutos.es/noticia/5237298/0/reina-letizia-se-sienta-besamanos-paises-bajos-debido-su-dolencia-pie/|archive-date=2024-04-17|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Испания Бурбондары]] [[Санат:Астурия ханшайымдары]] alk4szabrerzrbkjzxjk55ms4no66wh 3590690 3590688 2026-04-23T19:01:32Z 1nter pares 146705 /* Испанияның патшайым-консорты */ 3590690 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Летисия | Шынайы есімі = {{lang-es|Letizia Ortiz}} | Суреті = Letizia von Spanien (2022).jpg | Сурет ені = | Атауы = 2022 жылғы патшайым-консорт Летисия | Титулы = Испанияның патшайым-консорты | Ту = Personal Standard of Letizia, Queen of Spain.svg | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = {{lang-es|Letizia Ortiz Rocasolano}} | Туған күні = 15.09.1972 | Туған жері = {{туғанжері|Овьедо|Овьедода}}, Астурия | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[католицизм]] | Әкесі = Хесус Хосе Ортис Альварес | Анасы = Мария Палома Рокасолано Родригес | Жұбайы = [[VI Филипп (Испания патшасы)|VI Филипп]] | Балалары = [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]], [[София, Испания инфантасы|София]] | Партиясы = | Білімі = [[Faculty of Information Sciences (Complutense University of Madrid)]] (1995)<br>[[Instituto Ramiro de Maeztu]] (1990) | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = Letizia spain sig.svg | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Летисия''' (қыз күніндегі есімі — '''Летисия Ортис Рокасолано''', {{lang-es|Letizia Ortiz Rocasolano}}; [[15 қыркүйек]] [[1972 жыл|1972]], [[Овьедо]], [[Астурия]]) — Испанияның патшайым-консорты, патша [[VI Филипп (Испания патшасы)|VI Филипптің]] жары. == Білімі мен мансабы == ​Летисия ханым — журналист Хесус Хосе Ортис Альварес пен медбике Мария Палома Рокасолано Родригестің үлкен қызы. Летисияны шоқындыру рәсімі 1972 жылғы 29 қыркүйекте өтті.<ref>{{мақала|авторы=Fernández-Pello, Elena|тақырыбы=Princesa de Asturias, reina en Oviedo|шынайы атауы=|сілтеме=https://www.lne.es/oviedo/2007/10/21/princesa-asturias-reina-oviedo-21813908.html|тілі=es|жауапты=|баспа авторы=|басылым=La Nueva España|түрі=|орны=|баспасы=|жыл=2007|томы=|нөмірі=|беттері=|isbn=|issn=}}</ref> Көп ұзамай Летисияның соңынан екі қарындасы дүниеге келді: Тельма (1973 жылы туған)<ref>{{Cite web|lang=es|url=http://www.diariodenavarra.es/especiales/bodareal/familias/pagina7.asp|title=Telma Ortiz Rocasolano|website=Diario de Navarra|archive-url=https://web.archive.org/web/20070209230211/http://www.diariodenavarra.es/especiales/bodareal/familias/pagina7.asp|archive-date=2007-02-09|url-status=dead}}</ref> және Эрика (1975–2007).<ref>{{Cite news|title=Diez años sin Érika Ortiz, la frágil hermana pequeña de Doña Letizia|url=https://www.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/2017-02-07/erika-ortiz-muerte-letizia-reina-diez-anos_1327441/|website=Vanitatis El Confidencial|date=2017-02-07|lang=es|first=Núria|last=Tiburcio|access-date=2022-09-08|archive-date=2022-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220908170856/https://www.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/2017-02-07/erika-ortiz-muerte-letizia-reina-diez-anos_1327441/}}</ref> Олардың ата-анасы 1987 жылы ажырасқан. Летисия Овьедодағы La Gesta 1 мемлекеттік мектебінде білім алды, кейіннен оның отбасы [[Мадрид]]ке қоныс аударды. Небәрі 10 жасында ол Antena 3 радиосындағы «El Columpio» бағдарламасына қатыса бастады. [[Мадрид]]те Летисия Ramiro de Maeztu орта мектебін тәмамдады. Содан кейін ол әлемдегі ең көне оқу орындарының бірі — Мадридтік Комплутенсе университетіне түсіп, онда журналистика саласы бойынша бакалавр және магистр дипломдарын алды. Университетте оқып жүрген кездің өзінде Летисия «La Nueva España» (1992–1993), ABC газеттерінде және EFE жаңалықтар агенттігінде тәжірибеден өтуші (интерн) болды. Университетті тәмамдаған соң, Летисия біраз уақыт [[Мексика]]дағы «Siglo XXI» газетінде жұмыс істеді. [[Испания]]ға оралғаннан кейін ол мансабын [[Блумберг]] экономикалық телеарнасының испандық филиалында жалғастырды, кейіннен [[CNN+]] телекомпаниясына ауысты. 2000 жылы Летисия Мадрид баспасөз қауымдастығының [[Мариано Хосе де Ларра]] сыйлығын ({{lang-es|Premio Mariano José de Larra}}) иеленді. Бұл марапат 30 жасқа дейінгі жас журналистерге айрықша кәсіби жетістіктері үшін беріледі. 2003 жылғы тамызда Летисия [[TVE]] телеарнасындағы күнделікті кешкі «Telediario» жаңалықтар бағдарламасының жүргізушісі болды, ол аталған арнада 2000 жылдан бері тележурналист болып қызмет атқарған еді. == Бірінші некесі == ​1999 жылғы 7 тамызда Летисия өзінің мектептегі әдебиет мұғалімі Алонсо Герреро Переске тұрмысқа шықты. Олар некеге тұрмас бұрын 10 жыл бойы кездесіп жүрген.<ref>{{cite web|url=http://www.diariodenavarra.es/especiales/bodareal/novios/pagina6.asp|title=Prefiere los pantalones a la falda|publisher=Diario de Navarra|archive-url=https://web.archive.org/web/20141014202926/http://www.diariodenavarra.es/especiales/bodareal/novios/pagina6.asp|archive-date=2014-10-14|url-status=dead}}</ref> Неке тек мэрияда тіркелді және 2000 жылы ажырасумен аяқталды. == Астурия ханзадасымен атастыру және үйлену тойы == [[Сурет:Los Principes de Asturias en la Pascua Militar de 2009.jpg|thumb|left|200px|2009 жылғы әскери шерудегі Астурия ханзадасы мен ханшайымы]] 2003 жылғы 1 қарашада патша сарайы жұртшылық үшін мүлдем күтпеген мәлімдеме жасап, [[VI Филипп (Испания патшасы)|Астурия ханзадасы Фелипе]] мен журналист Летисия Ортис Рокасоланоның алдағы атастыру рәсімі туралы жариялады. 2003 жылғы ​6 қарашада сағат 12:30-да салтанатты түрде атастыру рәсімі өтті. Фелипе қалыңдығына ақ алтыннан соғылған неке сақинасын сыйға тартты, ал Летисия Фелипеге сапфирмен безендірілген ақ алтын жең ілгектерін және испан әдебиетінің классигі [[Мариано Хосе де Ларра]]ның «Әлсіз Энрике патшаның пажы» атты кітабын табыстады. Осыдан кейін Фелипе мен Летисия әлемнің 10-нан астам елінен жиналған 250 журналистің қатысуымен өткен баспасөз конференциясына қатысты. Атастыру рәсімінен кейін Летисия Сарсуэла сарайына қоныс аударды. Летисияның бірінші некесі шіркеуде қиылмағандықтан, [[Католицизм|Католик шіркеуі]] оның Астурия ханзадасымен некелесуіне қарсылық білдірмеді. ​Үйлену тойы 2004 жылғы 22 мамырда [[Мадрид]]тегі [[Санта-Мария-ла-Реаль-де-ла-Альмудена]] кафедралды соборында өтті. Бұл аталған соборда өткен алғашқы патша әулетінің тойы болды. Неке қию рәсімі көптеген елдердің телеарналары арқылы көрсетілді және оны бүкіл әлем бойынша шамамен 1,5 миллиард адам тамашалады. Қалыңдық алтарь алдына [[Мануэль Пертегас]]тың қолынан шыққан, шлейфінің ұзындығы 5 метрге жуық ақ түсті үйлену көйлегімен және жібек фатамен шықты. == Астурия ханшайымы == [[Сурет:Pascua Militar 2.jpg|thumb|​2009 жылғы Әскери пасха мерекесіндегі патша [[I Хуан Карлос]] пен [[патшайым София]] және Астурия ханзадасы мен ханшайымы]] Ханшайым Летисия жұбайының міндеттерін орындауға бірден кірісіп, қайнатасының мүддесін білдіру мақсатында Испанияны көп аралады. Сондай-ақ олар Испанияның атынан басқа елдерде өкілдік етті: ол күйеуімен бірге Иордания, Мексика, Перу, Мажарстан, Доминикан Республикасы, Панама, Америка Құрама Штаттары, Сербия, Бразилия, Уругвай, Швеция, Дания, Жапония, Қытай және Португалияда болды. Сонымен қатар ол патша әулетінің басқа мүшелерімен бірге шетелдік жоғары лауазымды тұлғаларды қарсы алды және Люксембургтегі [[ұлы герцог Анри]] мен [[ұлы герцогиня Мария Тереза]]ның үйленгендеріне 25 жыл толуына (күміс тойына), сондай-ақ Нидерландыдағы [[Оран ханзадасы Виллем-Александр]]дың 40 жылдық мерейтойына арналған шетелдік патша әулеттерінің кездесулеріне қатысты.<ref>{{cite news|title=Los Príncipes acuden a la fiesta del 40º cumpleaños de Guillermo de Holanda|url=http://elpais.com/diario/2007/09/02/agenda/1188684004_850215.html|work=El Pais|date=2007-09-02|access-date=2017-06-04|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815175724/https://elpais.com/diario/2007/09/02/agenda/1188684004_850215.html|archive-date=2017-08-15|url-status=live}}</ref> Летисияның дербес бағдарламасы 2006 жылы, оның екінші рет жүктілігі туралы хабарланғаннан кейін көп ұзамай жарияланды. Летисия түрлі аудиториялар алдында сөз сөйледі және оның қызметі балалар құқығы, сирек кездесетін аурулар, мәдениет пен білім беру сияқты әлеуметтік мәселелерге бағытталған. 2007 жылдың соңында оның дербес бағдарламасы аясында өзі жалғыз қатысатын іс-шаралар саны артып, Филипп пен Летисияның жұмыс кестелері нақтыланып, бір-бірінен бөліне бастады.<ref>{{cite news|title=Who Will Be Next King, Queen of Spain? 19 Things To Know About Prince Felipe, Princess Letizia of Asturias|author=Maria G. Valdez|url=http://www.latintimes.com/who-will-be-next-king-queen-spain-19-things-know-about-prince-felipe-princess-letizia-176993|publisher=latintimes|date=2014-06-02|access-date=2014-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20141015010430/http://www.latintimes.com/who-will-be-next-king-queen-spain-19-things-know-about-prince-felipe-princess-letizia-176993|archive-date=2014-10-15|url-status=live}}</ref> 2010 жылғы қыркүйекте Испанияның ісік ауруларымен күрес қауымдастығы (AECC) оны Қауымдастық пен оның ғылыми қорының құрметті президенті етіп тағайындады.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.expansion.com/2010/09/24/entorno/1285357709.html|title=Doña Letizia, Presidenta de Honor de la Asociación Española contra el Cáncer, Entorno, expansion.com|website=www.expansion.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072458/https://www.expansion.com/2010/09/24/entorno/1285357709.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> == Испанияның патшайым-консорты == [[Сурет:Proclamacionfelipevi3.jpg|thumb|​Испания парламенті алдында жаңа монархты жариялау рәсімі кезіндегі Филипп пен Летисия]] 2004 жылғы 19 маусымда жұбайы [[VI Филипп (Испания патшасы)|VI Филипп]] таққа отырғаннан кейін Летисия Испанияның патшайым-консорты болды және «Оның Мәртебесі» лауазымын иеленді.<ref>{{cite web|url=http://www.casareal.es/EN/FamiliaReal/ReinaLetizia/Paginas/subhome.aspx|title=Casa de Su Majestad el Rey de España – Her Majesty the Queen Letizia|publisher=Casa de Su Majestad el Rey|archive-url=https://web.archive.org/web/20140622051105/http://www.casareal.es/EN/FamiliaReal/ReinaLetizia/Paginas/subhome.aspx|archive-date=2014-06-22|url-status=dead}}</ref> Ол 1878 жылғы XII Альфонсоның бірінші жары Мария де лас Мерседес Орлеанскаядан бері алғашқы испан текті патшайым-консорт болып табылады.<ref>{{Cite news|title=The Granddaughter of a Taxi Driver Will Become Spain's Next Queen|first=Daniel|last=Silva|url=http://www.businessinsider.com/the-granddaughter-of-a-taxi-driver-will-become-spains-next-queen-2014-6|publisher=businessinsider.com|date=2014-06-03|access-date=2014-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20141016055107/http://www.businessinsider.com/the-granddaughter-of-a-taxi-driver-will-become-spains-next-queen-2014-6|archive-date=2014-10-16|agency=AFP|url-status=live}}</ref> Сондай-ақ ол — қарапайым халық арасынан шыққан алғашқы испан патшайымы.<ref name="reuters new queen">{{cite news|title=Former journalist Letizia Ortiz becomes Spain's first commoner queen|url=https://www.reuters.com/article/spain-king-queen-idINKBN0EU0VA20140619|work=Reuters|date=2014-06-19|access-date=2014-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180907144640/https://www.reuters.com/article/spain-king-queen-idINKBN0EU0VA20140619|archive-date=2018-09-07|last1=Castillo|first1=Raquel|url-status=live}}</ref> Патшайым-консорт патша [[I Хуан Карлос]]тың өз ұлы патша VI Филиппке Қарулы Күштердің генерал-капитаны орденін (бұл патшалық және әскери биліктің берілуін білдіреді) тапсыру рәсіміне,<ref>{{Cite news|title=Felipe VI Takes Over from His Father as Spain's New King|url=https://online.wsj.com/articles/felipe-takes-over-from-his-father-as-spains-new-king-1403171076|work=The Wall Street Journal|date=2014-06-19|access-date=2023-08-24|lang=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20140620111425/http://online.wsj.com/articles/felipe-takes-over-from-his-father-as-spains-new-king-1403171076|archive-date=2014-06-20|issn=0099-9660|url-status=live}}</ref> сондай-ақ Филипптің Бас кортестер алдында өз міндеттерін орындауға, Конституцияны қорғауға, сонымен бірге Испания азаматтары мен аймақтарының құқықтарын құрметтеуге ант беру рәсіміне қатысты.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2014/06/18/world/europe/spain-king-felipe-vi/index.html|title=King Felipe VI takes over in Spain, promises to be monarch 'for new times'|lang=en|first=Laura|last=Smith-Spark|website=CNN|date=2014-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824061837/https://www.cnn.com/2014/06/18/world/europe/spain-king-felipe-vi/index.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live|last2=Goodman|first2=Al|last3=Almasy|first3=Steve}}</ref><ref>{{Cite news|title=King Felipe VI calls for 'new Spain' as he is sworn in|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-27918094|work=BBC News|date=2014-06-19|access-date=2023-08-24|lang=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20210313015131/https://www.bbc.com/news/world-europe-27918094|archive-date=2021-03-13|url-status=live}}</ref> Патшайым Летисия алғаш рет патшайым мәртебесінде 2014 жылғы 23 маусымда Мадридтегі Прадо мұражайында «Эль Греко және заманауи кескіндеме» көрмесінің ашылуында сөз сөйледі.<ref>{{cite news|title=La reina Letizia inicia su nueva agenda con una visita al Prado|url=http://cultura.elpais.com/cultura/2014/06/23/actualidad/1403548391_003513.html|work=El Pais|date=2014-06-23|access-date=2017-06-04|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20170112121445/http://cultura.elpais.com/cultura/2014/06/23/actualidad/1403548391_003513.html|archive-date=2017-01-12|last1=Galaz|first1=Mábel|url-status=live}}</ref> 2014 жылғы 25 маусымда патша 14-ші Абрантес герцогы Хосе Мануэль де Сулета-и-Алехандроны оның жеке хатшысы етіп тағайындады.<ref>{{Cite web|url=https://www.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/2014-06-27/jose-manuel-zuleta-la-nueva-mano-derecha-y-amigo-de-la-reina-letizia_153056/|title=José Manuel Zuleta, la nueva mano derecha de la Reina doña Letizia|lang=es|first=Raoul|last=Higuera|website=vanitatis.elconfidencial.com|date=2014-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230819071624/https://www.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/2014-06-27/jose-manuel-zuleta-la-nueva-mano-derecha-y-amigo-de-la-reina-letizia_153056/|archive-date=2023-08-19|access-date=2023-08-21|url-status=live}}</ref> Патша мен патшайым ретіндегі алғашқы шетелдік сапары кезінде Филипп пен Летисия 2014 жылғы 30 маусымда Апостольдік сарайда [[Франциск (рим папасы)|Рим папасы Францискпен]] кездесті.<ref>{{Cite news|title=La primera visita de los Reyes al extranjero se inicia en el Vaticano|first=Natalia|last=Junquera|url=https://elpais.com/politica/2014/06/29/actualidad/1404067642_100838.html|work=El País|date=2014-06-29|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072459/https://elpais.com/politica/2014/06/29/actualidad/1404067642_100838.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Кейінірек олар Қасиетті Тақтың мемлекеттік хатшысы [[Пьетро Паролин]]мен және оның қасында болған мемлекеттермен қарым-қатынас жөніндегі хатшының орынбасары [[Антуан Камиллери]]мен кездесу өткізді. Бұл сапар патша [[I Хуан Карлос]] пен [[патшайым София]]ның 28 сәуірдегі сапарынан кейін іле-шала жүзеге асты.<ref>{{cite news|title=Comunicato della Sala Stampa: Udienza alle Loro Maestà il Re Felipe VI e la Regina Letizia di Spagna, 30.06.2014|url=http://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2014/06/30/0486/01091.html|publisher=Vatican City|date=2014-06-30|access-date=2017-06-04|lang=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20171008181633/http://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2014/06/30/0486/01091.html|archive-date=2017-10-08|url-status=live}}</ref> [[Сурет:Presidenta Bachelet ofreció una recepción a Sus Majestades los Reyes de España, autoridades y personalidades españolas (15516055950).jpg|thumb|Чили президенті Мишель Бачелеттің Испанияға жасаған мемлекеттік сапары кезіндегі ресми қабылдаудағы патша мен патшайым]] 2014 жылғы қыркүйекте Летисия Мүгедектер ісі жөніндегі патшалық кеңесті басқарды. Бұл — Патша тағының қамқорлығындағы үкіметтік мекеме, оның президенті болып билік басындағы монархтың жұбайы тағайындалады.<ref>{{Cite web|url=https://www.europapress.es/epsocial/cooperacion-desarrollo/noticia-reina-dona-letizia-preside-primera-vez-reunion-consejo-real-patronato-discapacidad-20140909181056.html|title=Doña Letizia preside la reunión del Consejo del Real Patronato sobre Discapacidad|date=2014-09-09|publisher=Europa Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824083622/https://www.europapress.es/epsocial/cooperacion-desarrollo/noticia-reina-dona-letizia-preside-primera-vez-reunion-consejo-real-patronato-discapacidad-20140909181056.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2014 жылғы 25 қазанда ол Астурия ханзадасы сыйлығын тапсыру рәсіміне қатысты (бұл осы атаумен берілген соңғы марапат еді). 2015 жылдан бастап сыйлық «Астурия ханшайымының сыйлығы» болып өзгертілді, ал оның президенті болып Астурия ханшайымы Леонор бекітілді.<ref>{{Cite news|title=Premios Príncipe de Asturias 2014|url=https://elpais.com/elpais/2014/10/24/album/1414153710_205465.html|work=El País|date=2014-10-24|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072458/https://elpais.com/elpais/2014/10/24/album/1414153710_205465.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> 2014 жылғы 27 қазанда ол Австрияның Вена қаласына испан суретшісі Диего Веласкеске арналған көрменің ашылуына барды, бұл оның алғашқы халықаралық дербес сапары болды.<ref>{{Cite news|title=Debú intenacional en solitario de la reina Letizia|first=Mábel|last=Galaz|url=https://elpais.com/elpais/2014/10/27/estilo/1414424232_211816.html|work=El País|date=2014-10-27|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824075028/https://elpais.com/elpais/2014/10/27/estilo/1414424232_211816.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Онда ол Австрия президенті [[Хайнц Фишер]]мен және оның жары [[Маргит Фишер]]мен кездесті.<ref>{{Cite web|url=https://www.hoy.es/culturas/201410/27/dona-letizia-inaugura-viena-20141027155456-rc.html|title=Doña Letizia inaugura en Viena la mayor muestra sobre Velázquez en Europa Central|lang=es-ES|website=Hoy|date=2014-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20240226142305/https://www.hoy.es/culturas/201410/27/dona-letizia-inaugura-viena-20141027155456-rc.html|archive-date=2024-02-26|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Бұл оның сол жылғы соңғы дербес шетелдік сапары емес еді: қараша айында патшайым Португалияда өткен сирек кездесетін аурулар жөніндегі 2-ші Иберо-американдық кеңестің жабылу рәсіміне,<ref>{{Cite news|title=La reina Letizia clausura en Portugal el congreso de enfermedades raras|first=Javier Martín del|last=Barrio|url=https://elpais.com/politica/2014/11/07/actualidad/1415370417_937889.html|work=El País|date=2014-11-07|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824075029/https://elpais.com/politica/2014/11/07/actualidad/1415370417_937889.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> сондай-ақ Италияда БҰҰ-ның Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы ұйымдастырған Тамақтану мәселелері жөніндегі екінші халықаралық конференцияға қатысып, негізгі баяндама жасады. Өз сөзінде ол ашаршылықпен күрестегі әйелдердің рөлін жоғары бағалап, әлемде 850 миллионнан астам адамның аштықтан зардап шегуін «қабылдауға келмейтін» жайт деп атады, сондай-ақ тамақ өнеркәсібінен өздерінің «коммерциялық мүдделерін» семіздікті жою жолындағы «жауапкершілікпен» теңестіруді талап етті.<ref>{{Cite news|title=La reina Letizia reivindica el papel de la mujer contra el hambre|first=Pablo|last=Ordaz|url=https://elpais.com/elpais/2014/11/20/estilo/1416486813_817166.html|work=El País|date=2014-11-20|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824075031/https://elpais.com/elpais/2014/11/20/estilo/1416486813_817166.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> 2014 жылғы желтоқсанда ол 2010 жылдан бері басқарып келе жатқан және патшайым ретінде де басқаруды жалғастырып жатқан<ref name=":0" /> Испанияның ісік ауруларымен күрес қауымдастығының жалпы жиналысына төрағалық етті.<ref>{{Cite web|url=https://www.laopinioncoruna.es/vida-y-estilo/moda-belleza/2014/12/10/reina-letizia-apunta-look-working-24686882.html|title=La Reina Letizia se apunta al look 'working girl'|lang=es|last=EP|website=La Opinión de A Coruña|date=2014-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072458/https://www.laopinioncoruna.es/vida-y-estilo/moda-belleza/2014/12/10/reina-letizia-apunta-look-working-24686882.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> [[Сурет:Reina Letizia de España visita Jiquilisco (18179468635).jpg|thumb|Патшайым Летисия Сальвадордың Хикилиско қаласына жасаған сапары кезінде]] 2015 жыл бойы Летисия Испанияның ісік ауруларымен күрес қауымдастығының, Испанияның сирек кездесетін аурулар федерациясының<ref>{{Cite web|url=https://www.sandiegouniontribune.com/en-espanol/sdhoy-queen-letizia-presides-over-meeting-on-rare-2015jan28-story.html|title=Queen Letizia presides over meeting on rare diseases|lang=es-US|last=EFE|website=San Diego Union-Tribune en Español|date=2015-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824083623/https://www.sandiegouniontribune.com/en-espanol/sdhoy-queen-letizia-presides-over-meeting-on-rare-2015jan28-story.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> және Испания Қызыл Крест қоғамының, сондай-ақ басқа да ұйымдардың іс-шаралары мен жиналыстарына қатыса отырып, тиісті аурулармен айналысатын әлеуметтік ұйымдарға қолдау көрсетуін жалғастырды. Патша мен патшайым Францияға алғашқы мемлекеттік сапарын 2015 жылғы наурызға жоспарлаған болатын. Алайда 2015 жылғы 24 наурызда [[Germanwings]] авиакомпаниясының 9525 рейсінің ұшқышы ұшақты әдейі Франция Альпісіне апатқа ұшыратқандықтан, олар сапарды кейінге қалдыруға мәжбүр болды.<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/elpais/2015/03/24/inenglish/1427201354_082004.html|title=Spanish king suspends France visit in wake of Germanwings air crash|lang=en|first=Mábel|last=Galaz|website=EL PAÍS English|date=2015-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090930/https://english.elpais.com/elpais/2015/03/24/inenglish/1427201354_082004.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live|last2=País|first2=El}}</ref> Апат салдарынан 150 адам қаза тапты, оның ішінде 51-і Испания азаматы еді.<ref>{{Cite news|title=Spain raises Spanish death toll on Germanwings flight to 51|url=https://www.reuters.com/article/uk-france-crash-casualties-idUKKBN0ML1PG20150325|work=Reuters|date=2015-03-25|access-date=2023-08-24|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090931/https://www.reuters.com/article/uk-france-crash-casualties-idUKKBN0ML1PG20150325|archive-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Маусым айының басында олар мемлекеттік сапарын қайта бастап, оларды Франция президенті [[Франсуа Олланд]] қарсы алды.<ref>{{Cite web|url=https://www.euronews.com/2015/06/03/spanish-royal-couple-resume-state-visit-to-france|title=Spanish royal couple resume state visit to France|lang=en|website=euronews|date=2015-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090930/https://www.euronews.com/2015/06/03/spanish-royal-couple-resume-state-visit-to-france|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Сондай-ақ олар Премьер-министр [[Мануэль Вальс]]пен, Франция Сенатының төрағасы [[Жерар Ларше]]мен, Ұлттық ассамблея төрағасы Клод Бартолонмен және Париж мэрі [[Анн Идальго]]мен кездесті.<ref>{{Cite web|url=https://es.ambafrance.org/Visita-de-Estado-a-Francia-de-los-Reyes-de-Espana|title=Visita de Estado a Francia de los Reyes de España (02/06/15)|lang=es|website=Ambassade de France en Espagne / Embajada de Francia en España|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090928/https://es.ambafrance.org/Visita-de-Estado-a-Francia-de-los-Reyes-de-Espana|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.elmundo.es/loc/2015/06/06/5571d4a746163fa43f8b458b.html|title=Los Reyes Felipe y Letizia conquistan la República francesa|lang=es|website=ELMUNDO|date=2015-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090931/https://www.elmundo.es/loc/2015/06/06/5571d4a746163fa43f8b458b.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы 13 сәуірде патшайым Летисия Артиллерия академиясына барды, бұл оның алғашқы дербес әскери іс-шарасы болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.lavanguardia.com/politica/20150413/54429586722/la-reina-letizia-preside-su-primer-acto-militar-en-la-academia-de-artilleria.html|title=La Reina Letizia preside su primer acto militar en la Academia de Artillería|lang=es|website=La Vanguardia|date=2015-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094846/https://www.lavanguardia.com/politica/20150413/54429586722/la-reina-letizia-preside-su-primer-acto-militar-en-la-academia-de-artilleria.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://blogs.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/reina-letizia/2015-04-13/dona-letizia-se-calza-unos-prada-para-su-primer-acto-en-solitario-con-los-militares_758317/|title=Doña Letizia se calza unos Prada para su primer acto en solitario con los militares|lang=es|first=Núria|last=Tiburcio|website=vanitatis.elconfidencial.com|date=2015-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094853/https://blogs.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/reina-letizia/2015-04-13/dona-letizia-se-calza-unos-prada-para-su-primer-acto-en-solitario-con-los-militares_758317/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Бірнеше күннен кейін ол жұбайымен бірге [[патшайым II Маргрете]]нің 75 жылдығын атап өту үшін Данияның [[Копенгаген]] қаласына барды.<ref>{{Cite web|url=https://photogallery.indiatimes.com/celebs/royalty/the-75th-birthday-of-queen-margrethe-ii/articleshow/46957318.cms|title=The 75th Birthday Of Queen Margrethe II Pics {{!}} The 75th Birthday Of Queen Margrethe II Photos {{!}} The 75th Birthday Of Queen Margrethe II Portfolio Pics {{!}} The 75th Birthday Of Queen Margrethe II Personal Photos - ETimes Photogallery|website=photogallery.indiatimes.com|access-date=2024-11-04|archive-date=2023-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230116115932/https://photogallery.indiatimes.com/celebs/royalty/the-75th-birthday-of-queen-margrethe-ii/articleshow/46957318.cms|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы 25–28 мамыр аралығында Летисия [[Гондурас]] пен [[Сальвадор]]ға өзінің алғашқы дербес халықаралық сапарын жасады.<ref>{{Cite news|title=La Reina llega a Honduras en su primer viaje oficial en solitario|first=Juan Diego|last=Quesada|url=https://elpais.com/internacional/2015/05/26/actualidad/1432612792_716789.html|work=El País|date=2015-05-26|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094846/https://elpais.com/internacional/2015/05/26/actualidad/1432612792_716789.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы маусымда Летисия БҰҰ-ның Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымының тамақтану мәселелері жөніндегі арнайы елшісі болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://www.fao.org/newsroom/detail/Queen-Letizia-of-Spain-named-FAO-Special-Ambassador-for-Nutrition/en|title=Queen Letizia of Spain named FAO Special Ambassador for Nutrition|lang=en|website=Newsroom|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824083622/https://www.fao.org/newsroom/detail/Queen-Letizia-of-Spain-named-FAO-Special-Ambassador-for-Nutrition/en|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Осы айдың соңында, Францияға сапарынан кейін, ол патшамен бірге Мексикаға мемлекеттік сапармен барды, бұл олардың Испания монархтары ретіндегі Америка құрлығына алғашқы сапары болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.eluniversal.com.mx/articulo/english/2015/06/21/king-and-queen-spain-will-visit-zacatecas/|title=King and Queen of Spain will visit Zacatecas|lang=es|website=El Universal|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094846/https://www.eluniversal.com.mx/articulo/english/2015/06/21/king-and-queen-spain-will-visit-zacatecas/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Олар Мексика президенті [[Энрике Пенья Ньето]]мен, бірінші ханым [[Анжелика Ривера]]мен, Мехико қаласының басшысы [[Мигель Анхель Мансера]]мен және Мексика Конгресінің жетекшілерімен кездесті.<ref>{{Cite web|url=https://cnnespanol.cnn.com/2015/06/29/los-reyes-de-espana-llegan-a-mexico-para-su-primera-visita-de-estado/|title=Los reyes de España llegan a México para su primera visita de Estado|lang=es|website=CNN|date=2015-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094846/https://cnnespanol.cnn.com/2015/06/29/los-reyes-de-espana-llegan-a-mexico-para-su-primera-visita-de-estado/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2015070179685/reyes-felipe-letizia-mexico-segunda-jornada/|title=Los Reyes continúan dando la mejor imagen de España en la segunda jornada de su viaje de Estado a México|lang=es|website=HOLA|date=2015-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220929213959/https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2015070179685/reyes-felipe-letizia-mexico-segunda-jornada/|archive-date=2022-09-29|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы шілде айының соңында ол Италияның [[Милан]] қаласындағы «Дүниежүзілік көрме – 2015» шарасына дербес барды.<ref>{{Cite web|url=https://www.fao.org/news/story/en/item/317221/icode/|title=FAO - News Article: Queen Letizia of Spain visits Expo Milan|lang=en|website=www.fao.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101633/https://www.fao.org/news/story/en/item/317221/icode/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы 14–19 қыркүйек аралығында патша мен патшайым Америка Құрама Штаттарына ресми сапар жасап, онда [[АҚШ президенті]] [[Барак Обама]]мен және оның жұбайы [[Мишель Обама]]мен кездесті, сондай-ақ АҚШ Сенатының халықаралық қатынастар жөніндегі комитетінде болды.<ref name=":1">{{Cite news|title=Los Reyes en Estados Un.idos|url=https://elpais.com/elpais/2015/09/15/album/1442339177_524450.html|work=El País|date=2015-09-16|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101616/https://elpais.com/elpais/2015/09/15/album/1442339177_524450.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Кейінірек олар Луизианаға аттанып, онда оларды Испания Луизианасының дәстүрлі киімін киген сарбаздар қарсы алды, содан соң Маунт-Вернонға бару үшін Виргинияға бет алды.<ref name=":1" /> 2015 жылғы қазанда ол Германияның [[Дюссельдорф]] қаласына испан суретшісі Сурбаранға арналған көрменің ашылуына дербес барды.<ref>{{Cite web|url=https://www.elmundo.es/cultura/2015/10/09/56180acc22601dc5068b45a2.html|title=La Reina 'lleva' a Zurbarán a Alemania|lang=es|website=ELMUNDO|date=2015-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101615/https://www.elmundo.es/cultura/2015/10/09/56180acc22601dc5068b45a2.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Осы айда ол патша [[VI Филипп (Испания патшасы)|Филипппен]] бірге [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]] Астурия ханшайымы мәртебесін алғаннан бері алғаш рет өткізілген [[Астурия ханшайымы]] сыйлығын тапсыру рәсіміне қатысты.<ref>{{Cite web|url=https://www.elmundo.es/espana/2015/10/23/562a1408e2704ece728b45d6.html|title=Los Premios Princesa de Asturias 2015 y los últimos Príncipes|lang=es|website=ELMUNDO|date=2015-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101614/https://www.elmundo.es/espana/2015/10/23/562a1408e2704ece728b45d6.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2015 жылдың соңында патшайым екі жерлеу рәсіміне қатысты. Алдымен, қараша айында, ол патша әулетінің басқа мүшелерімен бірге Эль-Эскориальда Калабрия герцогы, инфант Карлостың жерлеу рәсіміне қатысты.<ref>{{Cite news|title=La familia del Rey al completo, en el funeral del duque de Calabria|url=https://elpais.com/elpais/2015/10/08/album/1444306297_801588.html|work=El País|date=2015-10-08|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101615/https://elpais.com/elpais/2015/10/08/album/1444306297_801588.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Екінші рет, желтоқсанда, Испанияның Кабулдағы елшілігіне жасалған шабуыл кезінде қаза тапқан испан полицейлерін соңғы сапарға шығарып салу рәсімінде болды.<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/elpais/2015/12/15/inenglish/1450193304_546648.html|title=King Felipe presides at funeral of police officers killed in Afghanistan|lang=en|website=EL PAÍS English|date=2015-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101614/https://english.elpais.com/elpais/2015/12/15/inenglish/1450193304_546648.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2016 жыл патша әулеті үшін бірқалыпты жыл болды. 2015 жылғы парламент сайлауынан басталған,<ref>{{Cite news|title=Spain election: Political uncertainty after split result|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-35147266|work=BBC News|date=2015-12-21|access-date=2023-08-24|lang=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://www.bbc.com/news/world-europe-35147266|archive-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> кейін 2016 жылғы парламент сайлауымен жалғасқан<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/elpais/2016/05/03/inenglish/1462265896_327547.html|title=Spanish king signs decree calling fresh election for June 26|lang=en|first=Fernando|last=Garea|website=EL PAÍS English|date=2016-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://english.elpais.com/elpais/2016/05/03/inenglish/1462265896_327547.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> сайлау процестері Патша тағының қалыпты жұмыс кестесін құруын қиындатты. Летисия үшін 2016 жыл түрлі қоғамдық ұйымдар өкілдерін қабылдаудан басталды. Атап айтқанда, Рома хатшылығы қоры,<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.europapress.es/epsocial/cooperacion-desarrollo/noticia-reina-letizia-recibe-fundacion-secretariado-gitano-plataforma-infancia-conocer-mejor-actividad-20160108181858.html|title=La Reina Letizia recibe a la Fundación Secretariado Gitano y Plataforma de Infancia|date=2016-01-08|publisher=Europa Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://www.europapress.es/epsocial/cooperacion-desarrollo/noticia-reina-letizia-recibe-fundacion-secretariado-gitano-plataforma-infancia-conocer-mejor-actividad-20160108181858.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Испания балалар ұйымдарының қауымдастығы,<ref name=":2" /> Мадридтегі тілдік бұзылулармен күрес қауымдастығы<ref>{{Cite web|url=https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2016012683391/reina-letizia-audiencia-atelma/|title=La Reina y el lenguaje que todos entienden|lang=es|website=HOLA|date=2016-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824161945/https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2016012683391/reina-letizia-audiencia-atelma/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> және Испания тамақтану қорының<ref>{{Cite web|url=https://www.europapress.es/chance/realeza/noticia-imagen-mas-carinosa-reina-letizia-mas-pequenos-20160127091955.html|title=La imagen más cariñosa de la Reina Letizia con los más pequeños|date=2016-01-27|publisher=Europa Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://www.europapress.es/chance/realeza/noticia-imagen-mas-carinosa-reina-letizia-mas-pequenos-20160127091955.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> өкілдері патшайымды өз мақсаттары, қызметі мен жобалары туралы хабардар етті. ​2016 жылғы наурызда Летисия мен кәсіпкер Хавьер Лопес Мадрид арасындағы хат алмасудың жарияланып кетуі қоғамда қызу пікірталас тудырды. Мадрид «Caja Madrid» және «Bankia» қаржы тобының басқа да басшыларымен және басқарма мүшелерімен бірге сыбайлас жемқорлық жасады деп айыпталған болатын. 2014 жылғы қазанда Летисия оған қолдау білдіріп: «Біз сенің кім екеніңді білеміз, сен де біздің кім екенімізді білесің. Біз бір-бірімізді танимыз, жақсы көреміз және құрметтейміз. Қалғанының бәрі құрысын», — деп хабарлама жіберген. Филипп те оған қосылып: «Біз сені шынымен жақсы көреміз!» — деп жазған. Кейінірек «El Diario» газеті бұл хаттарды жариялады. Патша сарайының өкілі кейіннен патша мен патшайымның заңнамалық мәселелеріне байланысты Лопес Мадридпен бұдан былай дос емес екенін мәлімдеді.<ref>{{cite news|title=Spain's monarchy drawn into banking scandal|url=https://www.theguardian.com/world/2016/mar/09/spains-monarchy-banking-scandal-queen-letizia|work=The Guardian|date=2016-03-09|access-date=2017-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180106185213/https://www.theguardian.com/world/2016/mar/09/spains-monarchy-banking-scandal-queen-letizia|archive-date=2018-01-06|agency=Agence France-Presse|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Texting Scandal Rocks Spain's King and Queen|first=Tom|last=Sykes|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2016/03/19/texting-scandal-rocks-spain-s-king-and-queen.html|date=2016-03-19|access-date=2016-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20160329112026/http://www.thedailybeast.com/articles/2016/03/19/texting-scandal-rocks-spain-s-king-and-queen.html|archive-date=2016-03-29|newspaper=Daily Beast|url-status=live}}</ref> Сондай-ақ наурыз айында Летисия 2016 жылғы екі халықаралық сапарының алғашқысын жасады. Ол патша Филипппен бірге [[Пуэрто-Рико]]да өткен испан тілінің 7-ші Халықаралық конгресіне жетекшілік етті. 2016 жылғы 22 сәуірде патша мен патшайым 2016 жылғы әлем чемпионатында жеңіске жеткен (қатарынан екінші рет иеленген атағы) испандық мәнерлеп сырғанаушы Хавьер Фернандесті қабылдады.<ref>{{Cite web|url=https://www.nbcsports.com/olympics/news/javier-fernandez-grand-prix-final-figure-skating|title=Eyes of Spain on Javier Fernandez as he builds for last Olympic chance|lang=en-US|website=NBC Sports|date=2016-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://www.nbcsports.com/olympics/news/javier-fernandez-grand-prix-final-figure-skating|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Жыл соңында, қараша айының аяғында, патша мен патшайым Португалияға мемлекеттік сапармен барып, онда Португалия президенті [[Марсело Ребелу ди Соуза]]мен және Премьер-министр [[Антониу Кошта]]мен, сондай-ақ басқа да тұлғалармен кездесті.<ref>{{Cite news|title=Los Reyes viajan a Portugal en su primer viaje de Estado con el nuevo Gobierno|first=Miquel|last=Alberola|url=https://elpais.com/politica/2016/11/28/actualidad/1480323183_172446.html|work=El País|date=2016-11-28|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://elpais.com/politica/2016/11/28/actualidad/1480323183_172446.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Патша Португалия билігі алдындағы конституциялық міндеттемелерін орындап жатқанда, патшайым Португалияның ісік ауруларымен күрес лигасының президенті Виктор Велозумен кездесу өткізді.<ref>{{Cite web|url=https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2016112890031/reyes-espana-cena-gala-portugal/|title=Cena de gala en Portugal en honor a don Felipe y doña Letizia|lang=es|website=HOLA|date=2016-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824161948/https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2016112890031/reyes-espana-cena-gala-portugal/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> [[Сурет:Awada Letizia 4.jpg|thumb|2017 жылы Аргентинаның бірінші ханымы Хулиана Авадамен бірге болған Летисия]] 2017 жыл өткен жылдағыдай Летисияның өзі жетекшілік ететін бірқатар тиісті қоғамдық ұйымдармен кездесуінен басталды. Ақпан айында патша мен патшайым Сарсуэла патшалық сарайында Германия президенті [[Йоахим Гаук]] пен оның жұбайы Герхильд Радтке,<ref>{{Cite web|url=https://www.abc.es/espana/casa-real/abci-reyes-almuerzan-presidente-alemania-201702011713_noticia.html|title=Los Reyes almuerzan con el presidente de Alemania|lang=es|website=Diario ABC|date=2017-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171129233014/http://www.abc.es/espana/casa-real/abci-reyes-almuerzan-presidente-alemania-201702011713_noticia.html|archive-date=2017-11-29|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> сондай-ақ Мажарстан президенті [[Янош Адер]] мен оның жұбайы Анита Герцег<ref>{{Cite web|url=https://www.lavozdegalicia.es/noticia/espana/2017/02/17/reyes-conocen-sentencia-noos-museo-thyssen-junto-presidente-hungaro/00031487331633948105373.htm|title=Los reyes conocen la sentencia del caso Nóos en el museo Thyssen junto al presidente húngaro|lang=es|website=La Voz de Galicia|date=2017-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825090655/https://www.lavozdegalicia.es/noticia/espana/2017/02/17/reyes-conocen-sentencia-noos-museo-thyssen-junto-presidente-hungaro/00031487331633948105373.htm|archive-date=2023-08-25|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> сияқты маңызды шетелдік лидерлерді қабылдады. Дәл осы соңғы қонақтармен кездесу кезінде патша әулеті патшаның жездесі Иньяки Урдангариннің бірнеше сыбайлас жемқорлық қылмыстары бойынша кінәлі деп танылғаны туралы алғашқы сот шешімінен хабардар болды.<ref name=":3">{{Cite news|title=Spain King's Brother-in-Law Convicted as Princess Is Cleared|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-02-17/spanish-king-s-brother-in-law-convicted-as-princess-is-cleared|work=Bloomberg.com|date=2017-02-17|access-date=2023-08-25|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312142738/https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-02-17/spanish-king-s-brother-in-law-convicted-as-princess-is-cleared|archive-date=2017-03-12|url-status=live}}</ref> Ал патшаның қарындасы, инфанта Кристинаға тағылған барлық айыптар алынып тасталды.<ref name=":3" /> Айдың соңында Филипп пен Летисия Аргентина президенті [[Маурисио Макри]] мен бірінші ханым [[Хулиана Авада]]ны олардың Испанияға жасаған мемлекеттік сапары аясында қабылдады.<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/elpais/2017/02/22/inenglish/1487768466_658025.html|title=Argentina's President Macri begins state visit to Spain|lang=en|first=Carlos E.|last=Cué|website=EL PAÍS English|date=2017-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825090644/https://english.elpais.com/elpais/2017/02/22/inenglish/1487768466_658025.html|archive-date=2023-08-25|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> 2017 жылғы 23 наурызда ол осы жылғы алғашқы дербес сапарын Португалияның Порту қаласына жасап, «Темекі немесе денсаулық» атты 7-ші конференцияға қатысты. Онда ол Португалия президентімен, Еуропалық денсаулық сақтау және азық-түлік қауіпсіздігі жөніндегі комиссары [[Витянис Андрюкайтис]]пен, Португалияның денсаулық сақтау министрі Адалберто Кампуш Фернандешпен және Порту мэрі Руй Морейрамен кездесті.<ref>{{Cite web|url=https://www.porto.pt/en/news/the_queen_of_spain_letizia_ortiz_chairs_the_opening_ceremony_of_the_7th_ectoh/|title=The Queen of Spain, Letizia Ortiz, chairs the opening ceremony of the 7th ECTOH|lang=pt|last=CMP|website=www.porto.pt|date=2017-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825091644/https://www.porto.pt/en/news/the_queen_of_spain_letizia_ortiz_chairs_the_opening_ceremony_of_the_7th_ectoh|archive-date=2023-08-25|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> 2017 жылғы сәуірде патшайым Летисия мен патша Филипп Жапонияға мемлекеттік сапармен барды.<ref>{{Cite web|url=https://royalwatcherblog.com/2017/04/05/spanish-state-visit-to-japan/|title=Spanish State Visit to Japan|lang=en-us|last=Saad719|website=The Royal Watcher|date=2017-04-05|access-date=2024-11-04|archive-date=2025-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20250129232548/https://royalwatcherblog.com/2017/04/05/spanish-state-visit-to-japan/|url-status=live}}</ref> Жыл соңында олар [[Виллем-Александр]]дың 50 жылдық мерейтойын атап өту үшін Нидерландыға аттанды.<ref>{{Cite web|url=https://thecrownchronicles.co.uk/royal-news/european-royals-celebrate-willem-alexanders-50th-birthday-hague/|title=European Royals celebrate Willem-Alexander's 50th birthday at The Hague • The Crown Chronicles|lang=en-GB|first=Victoria|last=Howard|website=The Crown Chronicles|date=2017-04-30|access-date=2024-11-04|archive-date=2024-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20241204022211/https://thecrownchronicles.co.uk/royal-news/european-royals-celebrate-willem-alexanders-50th-birthday-hague/|url-status=live}}</ref> Мамыр айында олар Иордания ханшайымы [[Муна әл-Хусейн]] мен Португалия президентін түскі асқа шақырды.<ref>{{Cite web|url=https://www.abc.es/espana/casa-real/abci-reyes-almuerzan-princesa-muna-jordania-201705251830_noticia.html|title=Los Reyes almuerzan con la Princesa Muna de Jordania|lang=es|website=Diario ABC|date=2017-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190706023501/https://www.abc.es/espana/casa-real/abci-reyes-almuerzan-princesa-muna-jordania-201705251830_noticia.html|archive-date=2019-07-06|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> Сондай-ақ олар патша I Хуан Карлос пен патшайым Софиямен бірге Патшайым София қорының 40 жылдығын және Қордың Альцгеймер орталығының 10 жылдығын атап өтті.<ref>{{Cite web|url=https://www.elperiodico.com/es/gente/20170522/los-reyes-celebran-40-aniversario-fundacion-reina-sofia-6053371|title=Los Reyes celebran el 40º aniversario de la Fundación Reina Sofía|lang=es|first=EL PERIÓDICO /|last=BARCELONA|website=elperiodico|date=2017-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825095752/https://www.elperiodico.com/es/gente/20170522/los-reyes-celebran-40-aniversario-fundacion-reina-sofia-6053371|archive-date=2023-08-25|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> 2017 жылғы шілде айының ортасында Испания патша әулетінің мүшелері Ұлыбританияға мемлекеттік сапармен барып, онда патшайым [[II Елизабет|II Елизавета]] мен [[Филипп, Эдинбург герцогі|Эдинбург герцогы, ханзада Филипппен]] кездесті.<ref>{{Cite news|title=Spain's royals on state visit to Britain to cement ties before Brexit|url=https://www.reuters.com/article/us-britain-spain-idUSKBN19X10F|work=Reuters|date=2017-07-12|access-date=2023-08-25|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825095752/https://www.reuters.com/article/us-britain-spain-idUSKBN19X10F|archive-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> Олар сондай-ақ Уэльс ханзадасы және Корнуолл герцогинясы — [[III Чарльз|Чарльз]] бен Камилламен жүздесті.<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/elpais/2017/07/12/inenglish/1499871867_300878.html|title=Spain's King Felipe calls for Gibraltar "dialogue" during parliament speech|lang=en|first=Miquel|last=Alberola|website=EL PAÍS English|date=2017-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825095752/https://english.elpais.com/elpais/2017/07/12/inenglish/1499871867_300878.html|archive-date=2023-08-25|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> 2018 жылғы 31 қазанда патшайым өзінің үлкен қызы, [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Астурия ханшайымы Леонордың]] алғашқы көпшілік алдындағы сөзіне куә болды. Ол Еркін халықтардың ұлы хартиясының (Конституцияның) 40 жылдығын мерекелеу кезінде Испания Конституциясының бірінші бабын оқып берді.<ref>{{Cite news|title=Spain's princess delivers her first speech|url=https://www.bbc.com/news/av/world-europe-46050914|work=BBC News|access-date=2023-08-24|lang=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072459/https://www.bbc.com/news/av/world-europe-46050914|archive-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Бір жылдан соң, 2019 жылғы 18 қазанда Летисия қызы Леонорды Астурия ханшайымы сыйлығын тапсыру рәсіміне ертіп барды, бұл жас ханшайым үшін алғашқы тәжірибе еді.<ref>{{Cite web|url=https://www.europapress.es/asturias/noticia-princesa-leonor-preside-primera-vez-ceremonia-entrega-premios-llevan-nombre-20191018184329.html|title=La Princesa Leonor preside por primera vez la ceremonia de entrega de los premios que llevan su nombre|date=2019-10-18|publisher=Europa Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072459/https://www.europapress.es/asturias/noticia-princesa-leonor-preside-primera-vez-ceremonia-entrega-premios-llevan-nombre-20191018184329.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Тақ мұрагері аталған іс-шарада өзінің көпшілік алдындағы алғашқы ресми сөзін сөйледі.<ref>{{Cite web|url=https://www.hola.com/us/celebrities/20211022317066/princess-leonor-spain-speech-princess-asturias-awards/|title=Princess Leonor delivers speech on 'very important day' of her life|lang=en-US|website=HOLA|date=2019-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072459/https://www.hola.com/us/celebrities/20211022317066/princess-leonor-spain-speech-princess-asturias-awards/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> [[Сурет:2021-06-14 Imposición Medalla de Honor de Andalucía al Rey Felipe VI, 08.jpg|thumb|150px|2021 жылғы патшайым Летисия]] 2020 және 2022 жылдар аралығында [[COVID-19 пандемиясы]]на байланысты патша Филиппке коронавирусқа тапсырған тесті оң нәтиже көрсеткендіктен, бірнеше рет оқшаулануға (карантинге) тура келді.<ref>{{Cite web|url=https://www.euronews.com/2020/11/23/king-felipe-vi-of-spain-self-isolating-after-contact-with-covid-19-case|title=Spain's King Felipe VI self-isolating after COVID-19 contact|lang=en|website=euronews|date=2020-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240202202204/https://www.euronews.com/2020/11/23/king-felipe-vi-of-spain-self-isolating-after-contact-with-covid-19-case|archive-date=2024-02-02|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|title=Spain's King Felipe tests positive for COVID-19|url=https://www.reuters.com/world/europe/spains-king-felipe-tests-positive-covid-19-2022-02-09/|work=Reuters|date=2022-02-09|access-date=2023-08-24|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421054742/https://www.reuters.com/world/europe/spains-king-felipe-tests-positive-covid-19-2022-02-09/|archive-date=2022-04-21|url-status=live}}</ref> Ол оқшаулауда болған кезде патшайым оны конституция рұқсат ететін іс-шараларда (марапаттар тапсыру,<ref>{{Cite web|url=https://www.mujerhoy.com/celebrities/realeza/202011/30/reina-letizia-sustituye-entrega-6213104517001-vi.html|title=La Reina Letizia sustituye al Rey en la entrega de los Premios Jaume I en Valencia|lang=es|first=ATLAS|last=ESPAÑA|website=Mujer Hoy|date=2020-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414041027/https://www.mujerhoy.com/celebrities/realeza/202011/30/reina-letizia-sustituye-entrega-6213104517001-vi.html|archive-date=2021-04-14|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> түскі астар, салтанатты шаралар<ref>{{Cite web|url=https://www.lne.es/vida-y-estilo/gente/2020/11/26/dona-letizia-sustituye-rey-inauguracion-25609264.html|title=Doña Letizia sustituye al Rey en la inauguración de un congreso en Sevilla|lang=es|website=La Nueva España|date=2020-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824210607/https://www.lne.es/vida-y-estilo/gente/2020/11/26/dona-letizia-sustituye-rey-inauguracion-25609264.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> және т.б.) алмастырды. Алайда ол конституциялық міндеттермен тікелей байланысты іс-шараларға қатыса алмады (мысалы, 2022 жылғы [[Босния және Герцеговина]] президенті [[Желько Комшич]]пен өткізілуі тиіс жұмыс кездесуі кейінге қалдырылды).<ref>{{Cite web|url=https://elpais.com/espana/2022-02-09/el-rey-felipe-vi-da-positivo-en-la-prueba-de-coronavirus.html|title=El rey Felipe VI da positivo en la prueba de coronavirus y estará una semana aislado|lang=es|website=El País|date=2022-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824171156/https://elpais.com/espana/2022-02-09/el-rey-felipe-vi-da-positivo-en-la-prueba-de-coronavirus.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.elmundo.es/loc/casa-real/2020/11/28/5fc0e75521efa0755f8b45da.html|title=La 'regencia' en plena forma de la Reina Letizia por la cuarentena del Rey|lang=es|website=ELMUNDO|date=2020-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824171205/https://www.elmundo.es/loc/casa-real/2020/11/28/5fc0e75521efa0755f8b45da.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Валенсияда өткен 2020 жылғы «Патша Хайме I» сыйлығын тапсыру рәсімінде патшайым Летисия лауреаттарға алтын медальдар тапсырып, олардың «талантын, ынтасын және жомарттығын» дәріптеген қысқаша сөз сөйледі.<ref name="2020Queen">{{Cite web|url=https://www.elespanol.com/corazon/casas-reales/20201126/letizia-reina-felipe-vi-premios-rey-jaime/538946726_0.html|title=Letizia vuelve a ejercer de Reina ante la cuarentena de Felipe VI: presidirá los Premios Rey Jaime I|work=El Español|date=2020-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411174320/https://www.elespanol.com/corazon/casas-reales/20201126/letizia-reina-felipe-vi-premios-rey-jaime/538946726_0.html|archive-date=2021-04-11|access-date=2021-03-30|url-status=live|quote=La reina Letizia (48 años) presidirá el próximo lunes en Valencia el acto de entrega de los Premios Rey Jaime I 2020 al que iba a acudir con Felipe VI (52), quien se ausentará debido a la cuarentena que mantiene por haber estado en contacto con un positivo por covid-19. (Queen Letizia (48 years old) will preside next Monday in Valencia the ceremony of delivery of the King Jaime I Awards 2020 to which she was going to attend with Felipe VI (52), who will be absent due to the quarantine he maintains for having been in contact with a positive for covid-19.)}}</ref><ref name="2020Independente">{{Cite web|url=https://www.elindependiente.com/futuro/2020/11/30/la-reina-destaca-el-talento-y-el-esfuerzo-de-los-premios-rey-jaime-i/|title=La Reina destaca el "talento y el esfuerzo" de los Premios Rey Jaime I (The Queen highlights the "talent and effort" of the Rey Jaime I Awards)|work=El Independente|date=2020-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210518035749/https://www.elindependiente.com/futuro/2020/11/30/la-reina-destaca-el-talento-y-el-esfuerzo-de-los-premios-rey-jaime-i/|archive-date=2021-05-18|access-date=2021-03-30|url-status=live|quote=La Reina Letizia ha destacado que el «talento, el esfuerzo y la generosidad» de los galardonados en los Premios Rey Jaime I «suponen una muestra de que somos capaces de proyectar una España moderna, solidaria y fuerte» (Queen Letizia stressed that the "talent, effort and generosity" of the winners of the Rey Jaime I Awards "are a sign that we are capable of projecting a modern, supportive and strong Spain")}}</ref> 2022 жылы Летисияның [[Мортон невромасы]]нан зардап шегетіні белгілі болды.<ref>{{cite news|title=La reina Letizia, obligada a sentarse durante el besamanos en la cena de gala en Ámsterdam|url=https://www.20minutos.es/noticia/5237298/0/reina-letizia-se-sienta-besamanos-paises-bajos-debido-su-dolencia-pie/|work=20 minutos|date=2024-04-17|access-date=2024-04-18|lang=Spanish|archive-url=https://web.archive.org/web/20240417210612/https://www.20minutos.es/noticia/5237298/0/reina-letizia-se-sienta-besamanos-paises-bajos-debido-su-dolencia-pie/|archive-date=2024-04-17|url-status=live}}</ref> [[Сурет:Premios Princesa de Asturias 2024 (3).jpg|thumb|2024 жылғы Астурия ханшайымы сыйлығын тапсыру рәсімі кезіндегі патша мен патшайым, Астурия ханшайымы және патшайым София]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Испания Бурбондары]] [[Санат:Астурия ханшайымдары]] l5yz6i1fxk1n3ifxdz57rgtvt3wp1qy 3590692 3590690 2026-04-23T19:17:18Z 1nter pares 146705 /* Испанияның патшайым-консорты */ 3590692 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Летисия | Шынайы есімі = {{lang-es|Letizia Ortiz}} | Суреті = Letizia von Spanien (2022).jpg | Сурет ені = | Атауы = 2022 жылғы патшайым-консорт Летисия | Титулы = Испанияның патшайым-консорты | Ту = Personal Standard of Letizia, Queen of Spain.svg | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = {{lang-es|Letizia Ortiz Rocasolano}} | Туған күні = 15.09.1972 | Туған жері = {{туғанжері|Овьедо|Овьедода}}, Астурия | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[католицизм]] | Әкесі = Хесус Хосе Ортис Альварес | Анасы = Мария Палома Рокасолано Родригес | Жұбайы = [[VI Филипп (Испания патшасы)|VI Филипп]] | Балалары = [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]], [[София, Испания инфантасы|София]] | Партиясы = | Білімі = [[Faculty of Information Sciences (Complutense University of Madrid)]] (1995)<br>[[Instituto Ramiro de Maeztu]] (1990) | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = Letizia spain sig.svg | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Летисия''' (қыз күніндегі есімі — '''Летисия Ортис Рокасолано''', {{lang-es|Letizia Ortiz Rocasolano}}; [[15 қыркүйек]] [[1972 жыл|1972]], [[Овьедо]], [[Астурия]]) — Испанияның патшайым-консорты, патша [[VI Филипп (Испания патшасы)|VI Филипптің]] жары. == Білімі мен мансабы == ​Летисия ханым — журналист Хесус Хосе Ортис Альварес пен медбике Мария Палома Рокасолано Родригестің үлкен қызы. Летисияны шоқындыру рәсімі 1972 жылғы 29 қыркүйекте өтті.<ref>{{мақала|авторы=Fernández-Pello, Elena|тақырыбы=Princesa de Asturias, reina en Oviedo|шынайы атауы=|сілтеме=https://www.lne.es/oviedo/2007/10/21/princesa-asturias-reina-oviedo-21813908.html|тілі=es|жауапты=|баспа авторы=|басылым=La Nueva España|түрі=|орны=|баспасы=|жыл=2007|томы=|нөмірі=|беттері=|isbn=|issn=}}</ref> Көп ұзамай Летисияның соңынан екі қарындасы дүниеге келді: Тельма (1973 жылы туған)<ref>{{Cite web|lang=es|url=http://www.diariodenavarra.es/especiales/bodareal/familias/pagina7.asp|title=Telma Ortiz Rocasolano|website=Diario de Navarra|archive-url=https://web.archive.org/web/20070209230211/http://www.diariodenavarra.es/especiales/bodareal/familias/pagina7.asp|archive-date=2007-02-09|url-status=dead}}</ref> және Эрика (1975–2007).<ref>{{Cite news|title=Diez años sin Érika Ortiz, la frágil hermana pequeña de Doña Letizia|url=https://www.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/2017-02-07/erika-ortiz-muerte-letizia-reina-diez-anos_1327441/|website=Vanitatis El Confidencial|date=2017-02-07|lang=es|first=Núria|last=Tiburcio|access-date=2022-09-08|archive-date=2022-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220908170856/https://www.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/2017-02-07/erika-ortiz-muerte-letizia-reina-diez-anos_1327441/}}</ref> Олардың ата-анасы 1987 жылы ажырасқан. Летисия Овьедодағы La Gesta 1 мемлекеттік мектебінде білім алды, кейіннен оның отбасы [[Мадрид]]ке қоныс аударды. Небәрі 10 жасында ол Antena 3 радиосындағы «El Columpio» бағдарламасына қатыса бастады. [[Мадрид]]те Летисия Ramiro de Maeztu орта мектебін тәмамдады. Содан кейін ол әлемдегі ең көне оқу орындарының бірі — Мадридтік Комплутенсе университетіне түсіп, онда журналистика саласы бойынша бакалавр және магистр дипломдарын алды. Университетте оқып жүрген кездің өзінде Летисия «La Nueva España» (1992–1993), ABC газеттерінде және EFE жаңалықтар агенттігінде тәжірибеден өтуші (интерн) болды. Университетті тәмамдаған соң, Летисия біраз уақыт [[Мексика]]дағы «Siglo XXI» газетінде жұмыс істеді. [[Испания]]ға оралғаннан кейін ол мансабын [[Блумберг]] экономикалық телеарнасының испандық филиалында жалғастырды, кейіннен [[CNN+]] телекомпаниясына ауысты. 2000 жылы Летисия Мадрид баспасөз қауымдастығының [[Мариано Хосе де Ларра]] сыйлығын ({{lang-es|Premio Mariano José de Larra}}) иеленді. Бұл марапат 30 жасқа дейінгі жас журналистерге айрықша кәсіби жетістіктері үшін беріледі. 2003 жылғы тамызда Летисия [[TVE]] телеарнасындағы күнделікті кешкі «Telediario» жаңалықтар бағдарламасының жүргізушісі болды, ол аталған арнада 2000 жылдан бері тележурналист болып қызмет атқарған еді. == Бірінші некесі == ​1999 жылғы 7 тамызда Летисия өзінің мектептегі әдебиет мұғалімі Алонсо Герреро Переске тұрмысқа шықты. Олар некеге тұрмас бұрын 10 жыл бойы кездесіп жүрген.<ref>{{cite web|url=http://www.diariodenavarra.es/especiales/bodareal/novios/pagina6.asp|title=Prefiere los pantalones a la falda|publisher=Diario de Navarra|archive-url=https://web.archive.org/web/20141014202926/http://www.diariodenavarra.es/especiales/bodareal/novios/pagina6.asp|archive-date=2014-10-14|url-status=dead}}</ref> Неке тек мэрияда тіркелді және 2000 жылы ажырасумен аяқталды. == Астурия ханзадасымен атастыру және үйлену тойы == [[Сурет:Los Principes de Asturias en la Pascua Militar de 2009.jpg|thumb|left|200px|2009 жылғы әскери шерудегі Астурия ханзадасы мен ханшайымы]] 2003 жылғы 1 қарашада патша сарайы жұртшылық үшін мүлдем күтпеген мәлімдеме жасап, [[VI Филипп (Испания патшасы)|Астурия ханзадасы Фелипе]] мен журналист Летисия Ортис Рокасоланоның алдағы атастыру рәсімі туралы жариялады. 2003 жылғы ​6 қарашада сағат 12:30-да салтанатты түрде атастыру рәсімі өтті. Фелипе қалыңдығына ақ алтыннан соғылған неке сақинасын сыйға тартты, ал Летисия Фелипеге сапфирмен безендірілген ақ алтын жең ілгектерін және испан әдебиетінің классигі [[Мариано Хосе де Ларра]]ның «Әлсіз Энрике патшаның пажы» атты кітабын табыстады. Осыдан кейін Фелипе мен Летисия әлемнің 10-нан астам елінен жиналған 250 журналистің қатысуымен өткен баспасөз конференциясына қатысты. Атастыру рәсімінен кейін Летисия Сарсуэла сарайына қоныс аударды. Летисияның бірінші некесі шіркеуде қиылмағандықтан, [[Католицизм|Католик шіркеуі]] оның Астурия ханзадасымен некелесуіне қарсылық білдірмеді. ​Үйлену тойы 2004 жылғы 22 мамырда [[Мадрид]]тегі [[Санта-Мария-ла-Реаль-де-ла-Альмудена]] кафедралды соборында өтті. Бұл аталған соборда өткен алғашқы патша әулетінің тойы болды. Неке қию рәсімі көптеген елдердің телеарналары арқылы көрсетілді және оны бүкіл әлем бойынша шамамен 1,5 миллиард адам тамашалады. Қалыңдық алтарь алдына [[Мануэль Пертегас]]тың қолынан шыққан, шлейфінің ұзындығы 5 метрге жуық ақ түсті үйлену көйлегімен және жібек фатамен шықты. == Астурия ханшайымы == [[Сурет:Pascua Militar 2.jpg|thumb|​2009 жылғы Әскери пасха мерекесіндегі патша [[I Хуан Карлос]] пен [[патшайым София]] және Астурия ханзадасы мен ханшайымы]] Ханшайым Летисия жұбайының міндеттерін орындауға бірден кірісіп, қайнатасының мүддесін білдіру мақсатында Испанияны көп аралады. Сондай-ақ олар Испанияның атынан басқа елдерде өкілдік етті: ол күйеуімен бірге Иордания, Мексика, Перу, Мажарстан, Доминикан Республикасы, Панама, Америка Құрама Штаттары, Сербия, Бразилия, Уругвай, Швеция, Дания, Жапония, Қытай және Португалияда болды. Сонымен қатар ол патша әулетінің басқа мүшелерімен бірге шетелдік жоғары лауазымды тұлғаларды қарсы алды және Люксембургтегі [[ұлы герцог Анри]] мен [[ұлы герцогиня Мария Тереза]]ның үйленгендеріне 25 жыл толуына (күміс тойына), сондай-ақ Нидерландыдағы [[Оран ханзадасы Виллем-Александр]]дың 40 жылдық мерейтойына арналған шетелдік патша әулеттерінің кездесулеріне қатысты.<ref>{{cite news|title=Los Príncipes acuden a la fiesta del 40º cumpleaños de Guillermo de Holanda|url=http://elpais.com/diario/2007/09/02/agenda/1188684004_850215.html|work=El Pais|date=2007-09-02|access-date=2017-06-04|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815175724/https://elpais.com/diario/2007/09/02/agenda/1188684004_850215.html|archive-date=2017-08-15|url-status=live}}</ref> Летисияның дербес бағдарламасы 2006 жылы, оның екінші рет жүктілігі туралы хабарланғаннан кейін көп ұзамай жарияланды. Летисия түрлі аудиториялар алдында сөз сөйледі және оның қызметі балалар құқығы, сирек кездесетін аурулар, мәдениет пен білім беру сияқты әлеуметтік мәселелерге бағытталған. 2007 жылдың соңында оның дербес бағдарламасы аясында өзі жалғыз қатысатын іс-шаралар саны артып, Филипп пен Летисияның жұмыс кестелері нақтыланып, бір-бірінен бөліне бастады.<ref>{{cite news|title=Who Will Be Next King, Queen of Spain? 19 Things To Know About Prince Felipe, Princess Letizia of Asturias|author=Maria G. Valdez|url=http://www.latintimes.com/who-will-be-next-king-queen-spain-19-things-know-about-prince-felipe-princess-letizia-176993|publisher=latintimes|date=2014-06-02|access-date=2014-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20141015010430/http://www.latintimes.com/who-will-be-next-king-queen-spain-19-things-know-about-prince-felipe-princess-letizia-176993|archive-date=2014-10-15|url-status=live}}</ref> 2010 жылғы қыркүйекте Испанияның ісік ауруларымен күрес қауымдастығы (AECC) оны Қауымдастық пен оның ғылыми қорының құрметті президенті етіп тағайындады.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.expansion.com/2010/09/24/entorno/1285357709.html|title=Doña Letizia, Presidenta de Honor de la Asociación Española contra el Cáncer, Entorno, expansion.com|website=www.expansion.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072458/https://www.expansion.com/2010/09/24/entorno/1285357709.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> == Испанияның патшайым-консорты == [[Сурет:Proclamacionfelipevi3.jpg|thumb|​Испания парламенті алдында жаңа монархты жариялау рәсімі кезіндегі Филипп пен Летисия]] 2004 жылғы 19 маусымда жұбайы [[VI Филипп (Испания патшасы)|VI Филипп]] таққа отырғаннан кейін Летисия Испанияның патшайым-консорты болды және «Оның Мәртебесі» лауазымын иеленді.<ref>{{cite web|url=http://www.casareal.es/EN/FamiliaReal/ReinaLetizia/Paginas/subhome.aspx|title=Casa de Su Majestad el Rey de España – Her Majesty the Queen Letizia|publisher=Casa de Su Majestad el Rey|archive-url=https://web.archive.org/web/20140622051105/http://www.casareal.es/EN/FamiliaReal/ReinaLetizia/Paginas/subhome.aspx|archive-date=2014-06-22|url-status=dead}}</ref> Ол 1878 жылғы XII Альфонсоның бірінші жары Мария де лас Мерседес Орлеанскаядан бері алғашқы испан текті патшайым-консорт болып табылады.<ref>{{Cite news|title=The Granddaughter of a Taxi Driver Will Become Spain's Next Queen|first=Daniel|last=Silva|url=http://www.businessinsider.com/the-granddaughter-of-a-taxi-driver-will-become-spains-next-queen-2014-6|publisher=businessinsider.com|date=2014-06-03|access-date=2014-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20141016055107/http://www.businessinsider.com/the-granddaughter-of-a-taxi-driver-will-become-spains-next-queen-2014-6|archive-date=2014-10-16|agency=AFP|url-status=live}}</ref> Сондай-ақ ол — қарапайым халық арасынан шыққан алғашқы испан патшайымы.<ref name="reuters new queen">{{cite news|title=Former journalist Letizia Ortiz becomes Spain's first commoner queen|url=https://www.reuters.com/article/spain-king-queen-idINKBN0EU0VA20140619|work=Reuters|date=2014-06-19|access-date=2014-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180907144640/https://www.reuters.com/article/spain-king-queen-idINKBN0EU0VA20140619|archive-date=2018-09-07|last1=Castillo|first1=Raquel|url-status=live}}</ref> Патшайым-консорт патша [[I Хуан Карлос]]тың өз ұлы патша VI Филиппке Қарулы Күштердің генерал-капитаны орденін (бұл патшалық және әскери биліктің берілуін білдіреді) тапсыру рәсіміне,<ref>{{Cite news|title=Felipe VI Takes Over from His Father as Spain's New King|url=https://online.wsj.com/articles/felipe-takes-over-from-his-father-as-spains-new-king-1403171076|work=The Wall Street Journal|date=2014-06-19|access-date=2023-08-24|lang=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20140620111425/http://online.wsj.com/articles/felipe-takes-over-from-his-father-as-spains-new-king-1403171076|archive-date=2014-06-20|issn=0099-9660|url-status=live}}</ref> сондай-ақ Филипптің Бас кортестер алдында өз міндеттерін орындауға, Конституцияны қорғауға, сонымен бірге Испания азаматтары мен аймақтарының құқықтарын құрметтеуге ант беру рәсіміне қатысты.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2014/06/18/world/europe/spain-king-felipe-vi/index.html|title=King Felipe VI takes over in Spain, promises to be monarch 'for new times'|lang=en|first=Laura|last=Smith-Spark|website=CNN|date=2014-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824061837/https://www.cnn.com/2014/06/18/world/europe/spain-king-felipe-vi/index.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live|last2=Goodman|first2=Al|last3=Almasy|first3=Steve}}</ref><ref>{{Cite news|title=King Felipe VI calls for 'new Spain' as he is sworn in|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-27918094|work=BBC News|date=2014-06-19|access-date=2023-08-24|lang=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20210313015131/https://www.bbc.com/news/world-europe-27918094|archive-date=2021-03-13|url-status=live}}</ref> Патшайым Летисия алғаш рет патшайым мәртебесінде 2014 жылғы 23 маусымда Мадридтегі Прадо мұражайында «Эль Греко және заманауи кескіндеме» көрмесінің ашылуында сөз сөйледі.<ref>{{cite news|title=La reina Letizia inicia su nueva agenda con una visita al Prado|url=http://cultura.elpais.com/cultura/2014/06/23/actualidad/1403548391_003513.html|work=El Pais|date=2014-06-23|access-date=2017-06-04|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20170112121445/http://cultura.elpais.com/cultura/2014/06/23/actualidad/1403548391_003513.html|archive-date=2017-01-12|last1=Galaz|first1=Mábel|url-status=live}}</ref> 2014 жылғы 25 маусымда патша 14-ші Абрантес герцогы Хосе Мануэль де Сулета-и-Алехандроны оның жеке хатшысы етіп тағайындады.<ref>{{Cite web|url=https://www.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/2014-06-27/jose-manuel-zuleta-la-nueva-mano-derecha-y-amigo-de-la-reina-letizia_153056/|title=José Manuel Zuleta, la nueva mano derecha de la Reina doña Letizia|lang=es|first=Raoul|last=Higuera|website=vanitatis.elconfidencial.com|date=2014-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230819071624/https://www.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/2014-06-27/jose-manuel-zuleta-la-nueva-mano-derecha-y-amigo-de-la-reina-letizia_153056/|archive-date=2023-08-19|access-date=2023-08-21|url-status=live}}</ref> Патша мен патшайым ретіндегі алғашқы шетелдік сапары кезінде Филипп пен Летисия 2014 жылғы 30 маусымда Апостольдік сарайда [[Франциск (рим папасы)|Рим папасы Францискпен]] кездесті.<ref>{{Cite news|title=La primera visita de los Reyes al extranjero se inicia en el Vaticano|first=Natalia|last=Junquera|url=https://elpais.com/politica/2014/06/29/actualidad/1404067642_100838.html|work=El País|date=2014-06-29|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072459/https://elpais.com/politica/2014/06/29/actualidad/1404067642_100838.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Кейінірек олар Қасиетті Тақтың мемлекеттік хатшысы [[Пьетро Паролин]]мен және оның қасында болған мемлекеттермен қарым-қатынас жөніндегі хатшының орынбасары [[Антуан Камиллери]]мен кездесу өткізді. Бұл сапар патша [[I Хуан Карлос]] пен [[патшайым София]]ның 28 сәуірдегі сапарынан кейін іле-шала жүзеге асты.<ref>{{cite news|title=Comunicato della Sala Stampa: Udienza alle Loro Maestà il Re Felipe VI e la Regina Letizia di Spagna, 30.06.2014|url=http://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2014/06/30/0486/01091.html|publisher=Vatican City|date=2014-06-30|access-date=2017-06-04|lang=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20171008181633/http://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2014/06/30/0486/01091.html|archive-date=2017-10-08|url-status=live}}</ref> [[Сурет:Presidenta Bachelet ofreció una recepción a Sus Majestades los Reyes de España, autoridades y personalidades españolas (15516055950).jpg|thumb|Чили президенті Мишель Бачелеттің Испанияға жасаған мемлекеттік сапары кезіндегі ресми қабылдаудағы патша мен патшайым]] 2014 жылғы қыркүйекте Летисия Мүгедектер ісі жөніндегі патшалық кеңесті басқарды. Бұл — Патша тағының қамқорлығындағы үкіметтік мекеме, оның президенті болып билік басындағы монархтың жұбайы тағайындалады.<ref>{{Cite web|url=https://www.europapress.es/epsocial/cooperacion-desarrollo/noticia-reina-dona-letizia-preside-primera-vez-reunion-consejo-real-patronato-discapacidad-20140909181056.html|title=Doña Letizia preside la reunión del Consejo del Real Patronato sobre Discapacidad|date=2014-09-09|publisher=Europa Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824083622/https://www.europapress.es/epsocial/cooperacion-desarrollo/noticia-reina-dona-letizia-preside-primera-vez-reunion-consejo-real-patronato-discapacidad-20140909181056.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2014 жылғы 25 қазанда ол Астурия ханзадасы сыйлығын тапсыру рәсіміне қатысты (бұл осы атаумен берілген соңғы марапат еді). 2015 жылдан бастап сыйлық «Астурия ханшайымының сыйлығы» болып өзгертілді, ал оның президенті болып Астурия ханшайымы Леонор бекітілді.<ref>{{Cite news|title=Premios Príncipe de Asturias 2014|url=https://elpais.com/elpais/2014/10/24/album/1414153710_205465.html|work=El País|date=2014-10-24|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072458/https://elpais.com/elpais/2014/10/24/album/1414153710_205465.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> 2014 жылғы 27 қазанда ол Австрияның Вена қаласына испан суретшісі Диего Веласкеске арналған көрменің ашылуына барды, бұл оның алғашқы халықаралық дербес сапары болды.<ref>{{Cite news|title=Debú intenacional en solitario de la reina Letizia|first=Mábel|last=Galaz|url=https://elpais.com/elpais/2014/10/27/estilo/1414424232_211816.html|work=El País|date=2014-10-27|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824075028/https://elpais.com/elpais/2014/10/27/estilo/1414424232_211816.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Онда ол Австрия президенті [[Хайнц Фишер]]мен және оның жары [[Маргит Фишер]]мен кездесті.<ref>{{Cite web|url=https://www.hoy.es/culturas/201410/27/dona-letizia-inaugura-viena-20141027155456-rc.html|title=Doña Letizia inaugura en Viena la mayor muestra sobre Velázquez en Europa Central|lang=es-ES|website=Hoy|date=2014-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20240226142305/https://www.hoy.es/culturas/201410/27/dona-letizia-inaugura-viena-20141027155456-rc.html|archive-date=2024-02-26|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Бұл оның сол жылғы соңғы дербес шетелдік сапары емес еді: қараша айында патшайым Португалияда өткен сирек кездесетін аурулар жөніндегі 2-ші Иберо-американдық кеңестің жабылу рәсіміне,<ref>{{Cite news|title=La reina Letizia clausura en Portugal el congreso de enfermedades raras|first=Javier Martín del|last=Barrio|url=https://elpais.com/politica/2014/11/07/actualidad/1415370417_937889.html|work=El País|date=2014-11-07|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824075029/https://elpais.com/politica/2014/11/07/actualidad/1415370417_937889.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> сондай-ақ Италияда БҰҰ-ның Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы ұйымдастырған Тамақтану мәселелері жөніндегі екінші халықаралық конференцияға қатысып, негізгі баяндама жасады. Өз сөзінде ол ашаршылықпен күрестегі әйелдердің рөлін жоғары бағалап, әлемде 850 миллионнан астам адамның аштықтан зардап шегуін «қабылдауға келмейтін» жайт деп атады, сондай-ақ тамақ өнеркәсібінен өздерінің «коммерциялық мүдделерін» семіздікті жою жолындағы «жауапкершілікпен» теңестіруді талап етті.<ref>{{Cite news|title=La reina Letizia reivindica el papel de la mujer contra el hambre|first=Pablo|last=Ordaz|url=https://elpais.com/elpais/2014/11/20/estilo/1416486813_817166.html|work=El País|date=2014-11-20|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824075031/https://elpais.com/elpais/2014/11/20/estilo/1416486813_817166.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> 2014 жылғы желтоқсанда ол 2010 жылдан бері басқарып келе жатқан және патшайым ретінде де басқаруды жалғастырып жатқан<ref name=":0" /> Испанияның ісік ауруларымен күрес қауымдастығының жалпы жиналысына төрағалық етті.<ref>{{Cite web|url=https://www.laopinioncoruna.es/vida-y-estilo/moda-belleza/2014/12/10/reina-letizia-apunta-look-working-24686882.html|title=La Reina Letizia se apunta al look 'working girl'|lang=es|last=EP|website=La Opinión de A Coruña|date=2014-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072458/https://www.laopinioncoruna.es/vida-y-estilo/moda-belleza/2014/12/10/reina-letizia-apunta-look-working-24686882.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> [[Сурет:Reina Letizia de España visita Jiquilisco (18179468635).jpg|thumb|Патшайым Летисия Сальвадордың Хикилиско қаласына жасаған сапары кезінде]] 2015 жыл бойы Летисия Испанияның ісік ауруларымен күрес қауымдастығының, Испанияның сирек кездесетін аурулар федерациясының<ref>{{Cite web|url=https://www.sandiegouniontribune.com/en-espanol/sdhoy-queen-letizia-presides-over-meeting-on-rare-2015jan28-story.html|title=Queen Letizia presides over meeting on rare diseases|lang=es-US|last=EFE|website=San Diego Union-Tribune en Español|date=2015-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824083623/https://www.sandiegouniontribune.com/en-espanol/sdhoy-queen-letizia-presides-over-meeting-on-rare-2015jan28-story.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> және Испания Қызыл Крест қоғамының, сондай-ақ басқа да ұйымдардың іс-шаралары мен жиналыстарына қатыса отырып, тиісті аурулармен айналысатын әлеуметтік ұйымдарға қолдау көрсетуін жалғастырды. Патша мен патшайым Францияға алғашқы мемлекеттік сапарын 2015 жылғы наурызға жоспарлаған болатын. Алайда 2015 жылғы 24 наурызда [[Germanwings]] авиакомпаниясының 9525 рейсінің ұшқышы ұшақты әдейі Франция Альпісіне апатқа ұшыратқандықтан, олар сапарды кейінге қалдыруға мәжбүр болды.<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/elpais/2015/03/24/inenglish/1427201354_082004.html|title=Spanish king suspends France visit in wake of Germanwings air crash|lang=en|first=Mábel|last=Galaz|website=EL PAÍS English|date=2015-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090930/https://english.elpais.com/elpais/2015/03/24/inenglish/1427201354_082004.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live|last2=País|first2=El}}</ref> Апат салдарынан 150 адам қаза тапты, оның ішінде 51-і Испания азаматы еді.<ref>{{Cite news|title=Spain raises Spanish death toll on Germanwings flight to 51|url=https://www.reuters.com/article/uk-france-crash-casualties-idUKKBN0ML1PG20150325|work=Reuters|date=2015-03-25|access-date=2023-08-24|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090931/https://www.reuters.com/article/uk-france-crash-casualties-idUKKBN0ML1PG20150325|archive-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Маусым айының басында олар мемлекеттік сапарын қайта бастап, оларды Франция президенті [[Франсуа Олланд]] қарсы алды.<ref>{{Cite web|url=https://www.euronews.com/2015/06/03/spanish-royal-couple-resume-state-visit-to-france|title=Spanish royal couple resume state visit to France|lang=en|website=euronews|date=2015-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090930/https://www.euronews.com/2015/06/03/spanish-royal-couple-resume-state-visit-to-france|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Сондай-ақ олар Премьер-министр [[Мануэль Вальс]]пен, Франция Сенатының төрағасы [[Жерар Ларше]]мен, Ұлттық ассамблея төрағасы Клод Бартолонмен және Париж мэрі [[Анн Идальго]]мен кездесті.<ref>{{Cite web|url=https://es.ambafrance.org/Visita-de-Estado-a-Francia-de-los-Reyes-de-Espana|title=Visita de Estado a Francia de los Reyes de España (02/06/15)|lang=es|website=Ambassade de France en Espagne / Embajada de Francia en España|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090928/https://es.ambafrance.org/Visita-de-Estado-a-Francia-de-los-Reyes-de-Espana|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.elmundo.es/loc/2015/06/06/5571d4a746163fa43f8b458b.html|title=Los Reyes Felipe y Letizia conquistan la República francesa|lang=es|website=ELMUNDO|date=2015-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090931/https://www.elmundo.es/loc/2015/06/06/5571d4a746163fa43f8b458b.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы 13 сәуірде патшайым Летисия Артиллерия академиясына барды, бұл оның алғашқы дербес әскери іс-шарасы болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.lavanguardia.com/politica/20150413/54429586722/la-reina-letizia-preside-su-primer-acto-militar-en-la-academia-de-artilleria.html|title=La Reina Letizia preside su primer acto militar en la Academia de Artillería|lang=es|website=La Vanguardia|date=2015-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094846/https://www.lavanguardia.com/politica/20150413/54429586722/la-reina-letizia-preside-su-primer-acto-militar-en-la-academia-de-artilleria.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://blogs.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/reina-letizia/2015-04-13/dona-letizia-se-calza-unos-prada-para-su-primer-acto-en-solitario-con-los-militares_758317/|title=Doña Letizia se calza unos Prada para su primer acto en solitario con los militares|lang=es|first=Núria|last=Tiburcio|website=vanitatis.elconfidencial.com|date=2015-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094853/https://blogs.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/reina-letizia/2015-04-13/dona-letizia-se-calza-unos-prada-para-su-primer-acto-en-solitario-con-los-militares_758317/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Бірнеше күннен кейін ол жұбайымен бірге [[патшайым II Маргрете]]нің 75 жылдығын атап өту үшін Данияның [[Копенгаген]] қаласына барды.<ref>{{Cite web|url=https://photogallery.indiatimes.com/celebs/royalty/the-75th-birthday-of-queen-margrethe-ii/articleshow/46957318.cms|title=The 75th Birthday Of Queen Margrethe II Pics {{!}} The 75th Birthday Of Queen Margrethe II Photos {{!}} The 75th Birthday Of Queen Margrethe II Portfolio Pics {{!}} The 75th Birthday Of Queen Margrethe II Personal Photos - ETimes Photogallery|website=photogallery.indiatimes.com|access-date=2024-11-04|archive-date=2023-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230116115932/https://photogallery.indiatimes.com/celebs/royalty/the-75th-birthday-of-queen-margrethe-ii/articleshow/46957318.cms|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы 25–28 мамыр аралығында Летисия [[Гондурас]] пен [[Сальвадор]]ға өзінің алғашқы дербес халықаралық сапарын жасады.<ref>{{Cite news|title=La Reina llega a Honduras en su primer viaje oficial en solitario|first=Juan Diego|last=Quesada|url=https://elpais.com/internacional/2015/05/26/actualidad/1432612792_716789.html|work=El País|date=2015-05-26|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094846/https://elpais.com/internacional/2015/05/26/actualidad/1432612792_716789.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы маусымда Летисия БҰҰ-ның Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымының тамақтану мәселелері жөніндегі арнайы елшісі болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://www.fao.org/newsroom/detail/Queen-Letizia-of-Spain-named-FAO-Special-Ambassador-for-Nutrition/en|title=Queen Letizia of Spain named FAO Special Ambassador for Nutrition|lang=en|website=Newsroom|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824083622/https://www.fao.org/newsroom/detail/Queen-Letizia-of-Spain-named-FAO-Special-Ambassador-for-Nutrition/en|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Осы айдың соңында, Францияға сапарынан кейін, ол патшамен бірге Мексикаға мемлекеттік сапармен барды, бұл олардың Испания монархтары ретіндегі Америка құрлығына алғашқы сапары болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.eluniversal.com.mx/articulo/english/2015/06/21/king-and-queen-spain-will-visit-zacatecas/|title=King and Queen of Spain will visit Zacatecas|lang=es|website=El Universal|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094846/https://www.eluniversal.com.mx/articulo/english/2015/06/21/king-and-queen-spain-will-visit-zacatecas/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Олар Мексика президенті [[Энрике Пенья Ньето]]мен, бірінші ханым [[Анжелика Ривера]]мен, Мехико қаласының басшысы [[Мигель Анхель Мансера]]мен және Мексика Конгресінің жетекшілерімен кездесті.<ref>{{Cite web|url=https://cnnespanol.cnn.com/2015/06/29/los-reyes-de-espana-llegan-a-mexico-para-su-primera-visita-de-estado/|title=Los reyes de España llegan a México para su primera visita de Estado|lang=es|website=CNN|date=2015-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094846/https://cnnespanol.cnn.com/2015/06/29/los-reyes-de-espana-llegan-a-mexico-para-su-primera-visita-de-estado/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2015070179685/reyes-felipe-letizia-mexico-segunda-jornada/|title=Los Reyes continúan dando la mejor imagen de España en la segunda jornada de su viaje de Estado a México|lang=es|website=HOLA|date=2015-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220929213959/https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2015070179685/reyes-felipe-letizia-mexico-segunda-jornada/|archive-date=2022-09-29|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы шілде айының соңында ол Италияның [[Милан]] қаласындағы «Дүниежүзілік көрме – 2015» шарасына дербес барды.<ref>{{Cite web|url=https://www.fao.org/news/story/en/item/317221/icode/|title=FAO - News Article: Queen Letizia of Spain visits Expo Milan|lang=en|website=www.fao.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101633/https://www.fao.org/news/story/en/item/317221/icode/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы 14–19 қыркүйек аралығында патша мен патшайым Америка Құрама Штаттарына ресми сапар жасап, онда [[АҚШ президенті]] [[Барак Обама]]мен және оның жұбайы [[Мишель Обама]]мен кездесті, сондай-ақ АҚШ Сенатының халықаралық қатынастар жөніндегі комитетінде болды.<ref name=":1">{{Cite news|title=Los Reyes en Estados Un.idos|url=https://elpais.com/elpais/2015/09/15/album/1442339177_524450.html|work=El País|date=2015-09-16|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101616/https://elpais.com/elpais/2015/09/15/album/1442339177_524450.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Кейінірек олар Луизианаға аттанып, онда оларды Испания Луизианасының дәстүрлі киімін киген сарбаздар қарсы алды, содан соң Маунт-Вернонға бару үшін Виргинияға бет алды.<ref name=":1" /> 2015 жылғы қазанда ол Германияның [[Дюссельдорф]] қаласына испан суретшісі Сурбаранға арналған көрменің ашылуына дербес барды.<ref>{{Cite web|url=https://www.elmundo.es/cultura/2015/10/09/56180acc22601dc5068b45a2.html|title=La Reina 'lleva' a Zurbarán a Alemania|lang=es|website=ELMUNDO|date=2015-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101615/https://www.elmundo.es/cultura/2015/10/09/56180acc22601dc5068b45a2.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Осы айда ол патша [[VI Филипп (Испания патшасы)|Филипппен]] бірге [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]] Астурия ханшайымы мәртебесін алғаннан бері алғаш рет өткізілген [[Астурия ханшайымы]] сыйлығын тапсыру рәсіміне қатысты.<ref>{{Cite web|url=https://www.elmundo.es/espana/2015/10/23/562a1408e2704ece728b45d6.html|title=Los Premios Princesa de Asturias 2015 y los últimos Príncipes|lang=es|website=ELMUNDO|date=2015-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101614/https://www.elmundo.es/espana/2015/10/23/562a1408e2704ece728b45d6.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2015 жылдың соңында патшайым екі жерлеу рәсіміне қатысты. Алдымен, қараша айында, ол патша әулетінің басқа мүшелерімен бірге Эль-Эскориальда Калабрия герцогы, инфант Карлостың жерлеу рәсіміне қатысты.<ref>{{Cite news|title=La familia del Rey al completo, en el funeral del duque de Calabria|url=https://elpais.com/elpais/2015/10/08/album/1444306297_801588.html|work=El País|date=2015-10-08|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101615/https://elpais.com/elpais/2015/10/08/album/1444306297_801588.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Екінші рет, желтоқсанда, Испанияның Кабулдағы елшілігіне жасалған шабуыл кезінде қаза тапқан испан полицейлерін соңғы сапарға шығарып салу рәсімінде болды.<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/elpais/2015/12/15/inenglish/1450193304_546648.html|title=King Felipe presides at funeral of police officers killed in Afghanistan|lang=en|website=EL PAÍS English|date=2015-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101614/https://english.elpais.com/elpais/2015/12/15/inenglish/1450193304_546648.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2016 жыл патша әулеті үшін бірқалыпты жыл болды. 2015 жылғы парламент сайлауынан басталған,<ref>{{Cite news|title=Spain election: Political uncertainty after split result|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-35147266|work=BBC News|date=2015-12-21|access-date=2023-08-24|lang=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://www.bbc.com/news/world-europe-35147266|archive-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> кейін 2016 жылғы парламент сайлауымен жалғасқан<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/elpais/2016/05/03/inenglish/1462265896_327547.html|title=Spanish king signs decree calling fresh election for June 26|lang=en|first=Fernando|last=Garea|website=EL PAÍS English|date=2016-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://english.elpais.com/elpais/2016/05/03/inenglish/1462265896_327547.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> сайлау процестері Патша тағының қалыпты жұмыс кестесін құруын қиындатты. Летисия үшін 2016 жыл түрлі қоғамдық ұйымдар өкілдерін қабылдаудан басталды. Атап айтқанда, Рома хатшылығы қоры,<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.europapress.es/epsocial/cooperacion-desarrollo/noticia-reina-letizia-recibe-fundacion-secretariado-gitano-plataforma-infancia-conocer-mejor-actividad-20160108181858.html|title=La Reina Letizia recibe a la Fundación Secretariado Gitano y Plataforma de Infancia|date=2016-01-08|publisher=Europa Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://www.europapress.es/epsocial/cooperacion-desarrollo/noticia-reina-letizia-recibe-fundacion-secretariado-gitano-plataforma-infancia-conocer-mejor-actividad-20160108181858.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Испания балалар ұйымдарының қауымдастығы,<ref name=":2" /> Мадридтегі тілдік бұзылулармен күрес қауымдастығы<ref>{{Cite web|url=https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2016012683391/reina-letizia-audiencia-atelma/|title=La Reina y el lenguaje que todos entienden|lang=es|website=HOLA|date=2016-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824161945/https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2016012683391/reina-letizia-audiencia-atelma/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> және Испания тамақтану қорының<ref>{{Cite web|url=https://www.europapress.es/chance/realeza/noticia-imagen-mas-carinosa-reina-letizia-mas-pequenos-20160127091955.html|title=La imagen más cariñosa de la Reina Letizia con los más pequeños|date=2016-01-27|publisher=Europa Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://www.europapress.es/chance/realeza/noticia-imagen-mas-carinosa-reina-letizia-mas-pequenos-20160127091955.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> өкілдері патшайымды өз мақсаттары, қызметі мен жобалары туралы хабардар етті. ​2016 жылғы наурызда Летисия мен кәсіпкер Хавьер Лопес Мадрид арасындағы хат алмасудың жарияланып кетуі қоғамда қызу пікірталас тудырды. Мадрид «Caja Madrid» және «Bankia» қаржы тобының басқа да басшыларымен және басқарма мүшелерімен бірге сыбайлас жемқорлық жасады деп айыпталған болатын. 2014 жылғы қазанда Летисия оған қолдау білдіріп: «Біз сенің кім екеніңді білеміз, сен де біздің кім екенімізді білесің. Біз бір-бірімізді танимыз, жақсы көреміз және құрметтейміз. Қалғанының бәрі құрысын», — деп хабарлама жіберген. Филипп те оған қосылып: «Біз сені шынымен жақсы көреміз!» — деп жазған. Кейінірек «El Diario» газеті бұл хаттарды жариялады. Патша сарайының өкілі кейіннен патша мен патшайымның заңнамалық мәселелеріне байланысты Лопес Мадридпен бұдан былай дос емес екенін мәлімдеді.<ref>{{cite news|title=Spain's monarchy drawn into banking scandal|url=https://www.theguardian.com/world/2016/mar/09/spains-monarchy-banking-scandal-queen-letizia|work=The Guardian|date=2016-03-09|access-date=2017-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180106185213/https://www.theguardian.com/world/2016/mar/09/spains-monarchy-banking-scandal-queen-letizia|archive-date=2018-01-06|agency=Agence France-Presse|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Texting Scandal Rocks Spain's King and Queen|first=Tom|last=Sykes|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2016/03/19/texting-scandal-rocks-spain-s-king-and-queen.html|date=2016-03-19|access-date=2016-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20160329112026/http://www.thedailybeast.com/articles/2016/03/19/texting-scandal-rocks-spain-s-king-and-queen.html|archive-date=2016-03-29|newspaper=Daily Beast|url-status=live}}</ref> Сондай-ақ наурыз айында Летисия 2016 жылғы екі халықаралық сапарының алғашқысын жасады. Ол патша Филипппен бірге [[Пуэрто-Рико]]да өткен испан тілінің 7-ші Халықаралық конгресіне жетекшілік етті. 2016 жылғы 22 сәуірде патша мен патшайым 2016 жылғы әлем чемпионатында жеңіске жеткен (қатарынан екінші рет иеленген атағы) испандық мәнерлеп сырғанаушы Хавьер Фернандесті қабылдады.<ref>{{Cite web|url=https://www.nbcsports.com/olympics/news/javier-fernandez-grand-prix-final-figure-skating|title=Eyes of Spain on Javier Fernandez as he builds for last Olympic chance|lang=en-US|website=NBC Sports|date=2016-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://www.nbcsports.com/olympics/news/javier-fernandez-grand-prix-final-figure-skating|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Жыл соңында, қараша айының аяғында, патша мен патшайым Португалияға мемлекеттік сапармен барып, онда Португалия президенті [[Марсело Ребелу ди Соуза]]мен және Премьер-министр [[Антониу Кошта]]мен, сондай-ақ басқа да тұлғалармен кездесті.<ref>{{Cite news|title=Los Reyes viajan a Portugal en su primer viaje de Estado con el nuevo Gobierno|first=Miquel|last=Alberola|url=https://elpais.com/politica/2016/11/28/actualidad/1480323183_172446.html|work=El País|date=2016-11-28|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://elpais.com/politica/2016/11/28/actualidad/1480323183_172446.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Патша Португалия билігі алдындағы конституциялық міндеттемелерін орындап жатқанда, патшайым Португалияның ісік ауруларымен күрес лигасының президенті Виктор Велозумен кездесу өткізді.<ref>{{Cite web|url=https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2016112890031/reyes-espana-cena-gala-portugal/|title=Cena de gala en Portugal en honor a don Felipe y doña Letizia|lang=es|website=HOLA|date=2016-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824161948/https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2016112890031/reyes-espana-cena-gala-portugal/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> [[Сурет:Awada Letizia 4.jpg|thumb|2017 жылы Аргентинаның бірінші ханымы Хулиана Авадамен бірге болған Летисия]] 2017 жыл өткен жылдағыдай Летисияның өзі жетекшілік ететін бірқатар тиісті қоғамдық ұйымдармен кездесуінен басталды. Ақпан айында патша мен патшайым Сарсуэла патшалық сарайында Германия президенті [[Йоахим Гаук]] пен оның жұбайы Герхильд Радтке,<ref>{{Cite web|url=https://www.abc.es/espana/casa-real/abci-reyes-almuerzan-presidente-alemania-201702011713_noticia.html|title=Los Reyes almuerzan con el presidente de Alemania|lang=es|website=Diario ABC|date=2017-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171129233014/http://www.abc.es/espana/casa-real/abci-reyes-almuerzan-presidente-alemania-201702011713_noticia.html|archive-date=2017-11-29|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> сондай-ақ Мажарстан президенті [[Янош Адер]] мен оның жұбайы Анита Герцег<ref>{{Cite web|url=https://www.lavozdegalicia.es/noticia/espana/2017/02/17/reyes-conocen-sentencia-noos-museo-thyssen-junto-presidente-hungaro/00031487331633948105373.htm|title=Los reyes conocen la sentencia del caso Nóos en el museo Thyssen junto al presidente húngaro|lang=es|website=La Voz de Galicia|date=2017-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825090655/https://www.lavozdegalicia.es/noticia/espana/2017/02/17/reyes-conocen-sentencia-noos-museo-thyssen-junto-presidente-hungaro/00031487331633948105373.htm|archive-date=2023-08-25|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> сияқты маңызды шетелдік лидерлерді қабылдады. Дәл осы соңғы қонақтармен кездесу кезінде патша әулеті патшаның жездесі Иньяки Урдангариннің бірнеше сыбайлас жемқорлық қылмыстары бойынша кінәлі деп танылғаны туралы алғашқы сот шешімінен хабардар болды.<ref name=":3">{{Cite news|title=Spain King's Brother-in-Law Convicted as Princess Is Cleared|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-02-17/spanish-king-s-brother-in-law-convicted-as-princess-is-cleared|work=Bloomberg.com|date=2017-02-17|access-date=2023-08-25|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312142738/https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-02-17/spanish-king-s-brother-in-law-convicted-as-princess-is-cleared|archive-date=2017-03-12|url-status=live}}</ref> Ал патшаның қарындасы, инфанта Кристинаға тағылған барлық айыптар алынып тасталды.<ref name=":3" /> Айдың соңында Филипп пен Летисия Аргентина президенті [[Маурисио Макри]] мен бірінші ханым [[Хулиана Авада]]ны олардың Испанияға жасаған мемлекеттік сапары аясында қабылдады.<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/elpais/2017/02/22/inenglish/1487768466_658025.html|title=Argentina's President Macri begins state visit to Spain|lang=en|first=Carlos E.|last=Cué|website=EL PAÍS English|date=2017-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825090644/https://english.elpais.com/elpais/2017/02/22/inenglish/1487768466_658025.html|archive-date=2023-08-25|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> 2017 жылғы 23 наурызда ол осы жылғы алғашқы дербес сапарын Португалияның Порту қаласына жасап, «Темекі немесе денсаулық» атты 7-ші конференцияға қатысты. Онда ол Португалия президентімен, Еуропалық денсаулық сақтау және азық-түлік қауіпсіздігі жөніндегі комиссары [[Витянис Андрюкайтис]]пен, Португалияның денсаулық сақтау министрі Адалберто Кампуш Фернандешпен және Порту мэрі Руй Морейрамен кездесті.<ref>{{Cite web|url=https://www.porto.pt/en/news/the_queen_of_spain_letizia_ortiz_chairs_the_opening_ceremony_of_the_7th_ectoh/|title=The Queen of Spain, Letizia Ortiz, chairs the opening ceremony of the 7th ECTOH|lang=pt|last=CMP|website=www.porto.pt|date=2017-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825091644/https://www.porto.pt/en/news/the_queen_of_spain_letizia_ortiz_chairs_the_opening_ceremony_of_the_7th_ectoh|archive-date=2023-08-25|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> 2017 жылғы сәуірде патшайым Летисия мен патша Филипп Жапонияға мемлекеттік сапармен барды.<ref>{{Cite web|url=https://royalwatcherblog.com/2017/04/05/spanish-state-visit-to-japan/|title=Spanish State Visit to Japan|lang=en-us|last=Saad719|website=The Royal Watcher|date=2017-04-05|access-date=2024-11-04|archive-date=2025-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20250129232548/https://royalwatcherblog.com/2017/04/05/spanish-state-visit-to-japan/|url-status=live}}</ref> Жыл соңында олар [[Виллем-Александр]]дың 50 жылдық мерейтойын атап өту үшін Нидерландыға аттанды.<ref>{{Cite web|url=https://thecrownchronicles.co.uk/royal-news/european-royals-celebrate-willem-alexanders-50th-birthday-hague/|title=European Royals celebrate Willem-Alexander's 50th birthday at The Hague • The Crown Chronicles|lang=en-GB|first=Victoria|last=Howard|website=The Crown Chronicles|date=2017-04-30|access-date=2024-11-04|archive-date=2024-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20241204022211/https://thecrownchronicles.co.uk/royal-news/european-royals-celebrate-willem-alexanders-50th-birthday-hague/|url-status=live}}</ref> Мамыр айында олар Иордания ханшайымы [[Муна әл-Хусейн]] мен Португалия президентін түскі асқа шақырды.<ref>{{Cite web|url=https://www.abc.es/espana/casa-real/abci-reyes-almuerzan-princesa-muna-jordania-201705251830_noticia.html|title=Los Reyes almuerzan con la Princesa Muna de Jordania|lang=es|website=Diario ABC|date=2017-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190706023501/https://www.abc.es/espana/casa-real/abci-reyes-almuerzan-princesa-muna-jordania-201705251830_noticia.html|archive-date=2019-07-06|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> Сондай-ақ олар патша I Хуан Карлос пен патшайым Софиямен бірге Патшайым София қорының 40 жылдығын және Қордың Альцгеймер орталығының 10 жылдығын атап өтті.<ref>{{Cite web|url=https://www.elperiodico.com/es/gente/20170522/los-reyes-celebran-40-aniversario-fundacion-reina-sofia-6053371|title=Los Reyes celebran el 40º aniversario de la Fundación Reina Sofía|lang=es|first=EL PERIÓDICO /|last=BARCELONA|website=elperiodico|date=2017-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825095752/https://www.elperiodico.com/es/gente/20170522/los-reyes-celebran-40-aniversario-fundacion-reina-sofia-6053371|archive-date=2023-08-25|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> 2017 жылғы шілде айының ортасында Испания патша әулетінің мүшелері Ұлыбританияға мемлекеттік сапармен барып, онда патшайым [[II Елизабет|II Елизавета]] мен [[Филипп, Эдинбург герцогі|Эдинбург герцогы, ханзада Филипппен]] кездесті.<ref>{{Cite news|title=Spain's royals on state visit to Britain to cement ties before Brexit|url=https://www.reuters.com/article/us-britain-spain-idUSKBN19X10F|work=Reuters|date=2017-07-12|access-date=2023-08-25|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825095752/https://www.reuters.com/article/us-britain-spain-idUSKBN19X10F|archive-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> Олар сондай-ақ Уэльс ханзадасы және Корнуолл герцогинясы — [[III Чарльз|Чарльз]] бен Камилламен жүздесті.<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/elpais/2017/07/12/inenglish/1499871867_300878.html|title=Spain's King Felipe calls for Gibraltar "dialogue" during parliament speech|lang=en|first=Miquel|last=Alberola|website=EL PAÍS English|date=2017-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825095752/https://english.elpais.com/elpais/2017/07/12/inenglish/1499871867_300878.html|archive-date=2023-08-25|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> 2018 жылғы 31 қазанда патшайым өзінің үлкен қызы, [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Астурия ханшайымы Леонордың]] алғашқы көпшілік алдындағы сөзіне куә болды. Ол Еркін халықтардың ұлы хартиясының (Конституцияның) 40 жылдығын мерекелеу кезінде Испания Конституциясының бірінші бабын оқып берді.<ref>{{Cite news|title=Spain's princess delivers her first speech|url=https://www.bbc.com/news/av/world-europe-46050914|work=BBC News|access-date=2023-08-24|lang=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072459/https://www.bbc.com/news/av/world-europe-46050914|archive-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Бір жылдан соң, 2019 жылғы 18 қазанда Летисия қызы Леонорды Астурия ханшайымы сыйлығын тапсыру рәсіміне ертіп барды, бұл жас ханшайым үшін алғашқы тәжірибе еді.<ref>{{Cite web|url=https://www.europapress.es/asturias/noticia-princesa-leonor-preside-primera-vez-ceremonia-entrega-premios-llevan-nombre-20191018184329.html|title=La Princesa Leonor preside por primera vez la ceremonia de entrega de los premios que llevan su nombre|date=2019-10-18|publisher=Europa Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072459/https://www.europapress.es/asturias/noticia-princesa-leonor-preside-primera-vez-ceremonia-entrega-premios-llevan-nombre-20191018184329.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Тақ мұрагері аталған іс-шарада өзінің көпшілік алдындағы алғашқы ресми сөзін сөйледі.<ref>{{Cite web|url=https://www.hola.com/us/celebrities/20211022317066/princess-leonor-spain-speech-princess-asturias-awards/|title=Princess Leonor delivers speech on 'very important day' of her life|lang=en-US|website=HOLA|date=2019-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072459/https://www.hola.com/us/celebrities/20211022317066/princess-leonor-spain-speech-princess-asturias-awards/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> [[Сурет:2021-06-14 Imposición Medalla de Honor de Andalucía al Rey Felipe VI, 08.jpg|thumb|150px|2021 жылғы патшайым Летисия]] 2020 және 2022 жылдар аралығында [[COVID-19 пандемиясы]]на байланысты патша Филиппке коронавирусқа тапсырған тесті оң нәтиже көрсеткендіктен, бірнеше рет оқшаулануға (карантинге) тура келді.<ref>{{Cite web|url=https://www.euronews.com/2020/11/23/king-felipe-vi-of-spain-self-isolating-after-contact-with-covid-19-case|title=Spain's King Felipe VI self-isolating after COVID-19 contact|lang=en|website=euronews|date=2020-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240202202204/https://www.euronews.com/2020/11/23/king-felipe-vi-of-spain-self-isolating-after-contact-with-covid-19-case|archive-date=2024-02-02|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|title=Spain's King Felipe tests positive for COVID-19|url=https://www.reuters.com/world/europe/spains-king-felipe-tests-positive-covid-19-2022-02-09/|work=Reuters|date=2022-02-09|access-date=2023-08-24|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421054742/https://www.reuters.com/world/europe/spains-king-felipe-tests-positive-covid-19-2022-02-09/|archive-date=2022-04-21|url-status=live}}</ref> Ол оқшаулауда болған кезде патшайым оны конституция рұқсат ететін іс-шараларда (марапаттар тапсыру,<ref>{{Cite web|url=https://www.mujerhoy.com/celebrities/realeza/202011/30/reina-letizia-sustituye-entrega-6213104517001-vi.html|title=La Reina Letizia sustituye al Rey en la entrega de los Premios Jaume I en Valencia|lang=es|first=ATLAS|last=ESPAÑA|website=Mujer Hoy|date=2020-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414041027/https://www.mujerhoy.com/celebrities/realeza/202011/30/reina-letizia-sustituye-entrega-6213104517001-vi.html|archive-date=2021-04-14|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> түскі астар, салтанатты шаралар<ref>{{Cite web|url=https://www.lne.es/vida-y-estilo/gente/2020/11/26/dona-letizia-sustituye-rey-inauguracion-25609264.html|title=Doña Letizia sustituye al Rey en la inauguración de un congreso en Sevilla|lang=es|website=La Nueva España|date=2020-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824210607/https://www.lne.es/vida-y-estilo/gente/2020/11/26/dona-letizia-sustituye-rey-inauguracion-25609264.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> және т.б.) алмастырды. Алайда ол конституциялық міндеттермен тікелей байланысты іс-шараларға қатыса алмады (мысалы, 2022 жылғы [[Босния және Герцеговина]] президенті [[Желько Комшич]]пен өткізілуі тиіс жұмыс кездесуі кейінге қалдырылды).<ref>{{Cite web|url=https://elpais.com/espana/2022-02-09/el-rey-felipe-vi-da-positivo-en-la-prueba-de-coronavirus.html|title=El rey Felipe VI da positivo en la prueba de coronavirus y estará una semana aislado|lang=es|website=El País|date=2022-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824171156/https://elpais.com/espana/2022-02-09/el-rey-felipe-vi-da-positivo-en-la-prueba-de-coronavirus.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.elmundo.es/loc/casa-real/2020/11/28/5fc0e75521efa0755f8b45da.html|title=La 'regencia' en plena forma de la Reina Letizia por la cuarentena del Rey|lang=es|website=ELMUNDO|date=2020-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824171205/https://www.elmundo.es/loc/casa-real/2020/11/28/5fc0e75521efa0755f8b45da.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Валенсияда өткен 2020 жылғы «Патша Хайме I» сыйлығын тапсыру рәсімінде патшайым Летисия лауреаттарға алтын медальдар тапсырып, олардың «талантын, ынтасын және жомарттығын» дәріптеген қысқаша сөз сөйледі.<ref name="2020Queen">{{Cite web|url=https://www.elespanol.com/corazon/casas-reales/20201126/letizia-reina-felipe-vi-premios-rey-jaime/538946726_0.html|title=Letizia vuelve a ejercer de Reina ante la cuarentena de Felipe VI: presidirá los Premios Rey Jaime I|work=El Español|date=2020-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411174320/https://www.elespanol.com/corazon/casas-reales/20201126/letizia-reina-felipe-vi-premios-rey-jaime/538946726_0.html|archive-date=2021-04-11|access-date=2021-03-30|url-status=live|quote=La reina Letizia (48 años) presidirá el próximo lunes en Valencia el acto de entrega de los Premios Rey Jaime I 2020 al que iba a acudir con Felipe VI (52), quien se ausentará debido a la cuarentena que mantiene por haber estado en contacto con un positivo por covid-19. (Queen Letizia (48 years old) will preside next Monday in Valencia the ceremony of delivery of the King Jaime I Awards 2020 to which she was going to attend with Felipe VI (52), who will be absent due to the quarantine he maintains for having been in contact with a positive for covid-19.)}}</ref><ref name="2020Independente">{{Cite web|url=https://www.elindependiente.com/futuro/2020/11/30/la-reina-destaca-el-talento-y-el-esfuerzo-de-los-premios-rey-jaime-i/|title=La Reina destaca el "talento y el esfuerzo" de los Premios Rey Jaime I (The Queen highlights the "talent and effort" of the Rey Jaime I Awards)|work=El Independente|date=2020-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210518035749/https://www.elindependiente.com/futuro/2020/11/30/la-reina-destaca-el-talento-y-el-esfuerzo-de-los-premios-rey-jaime-i/|archive-date=2021-05-18|access-date=2021-03-30|url-status=live|quote=La Reina Letizia ha destacado que el «talento, el esfuerzo y la generosidad» de los galardonados en los Premios Rey Jaime I «suponen una muestra de que somos capaces de proyectar una España moderna, solidaria y fuerte» (Queen Letizia stressed that the "talent, effort and generosity" of the winners of the Rey Jaime I Awards "are a sign that we are capable of projecting a modern, supportive and strong Spain")}}</ref> 2022 жылы Летисияның [[Мортон невромасы]]нан зардап шегетіні белгілі болды.<ref>{{cite news|title=La reina Letizia, obligada a sentarse durante el besamanos en la cena de gala en Ámsterdam|url=https://www.20minutos.es/noticia/5237298/0/reina-letizia-se-sienta-besamanos-paises-bajos-debido-su-dolencia-pie/|work=20 minutos|date=2024-04-17|access-date=2024-04-18|lang=Spanish|archive-url=https://web.archive.org/web/20240417210612/https://www.20minutos.es/noticia/5237298/0/reina-letizia-se-sienta-besamanos-paises-bajos-debido-su-dolencia-pie/|archive-date=2024-04-17|url-status=live}}</ref> [[Сурет:Premios Princesa de Asturias 2024 (3).jpg|thumb|2024 жылғы Астурия ханшайымы сыйлығын тапсыру рәсімі кезіндегі патша мен патшайым, Астурия ханшайымы және патшайым София]] 2023 жылғы парламент сайлауына араласпау мақсатында бір айға шегерілгеннен кейін, 2023 жылғы 25 шілдеде патша мен патшайым Патшалық коллекциялар галереясының салтанатты ашылуын өткізді.<ref>{{Cite web|url=https://www.hola.com/us/fashion/20230726348462/queen-letizia-carolina-herrera-dress-museum-madrid/|title=Queen Letizia is floral perfection in Carolina Herrera dress|lang=en-US|website=HOLA|date=2023-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824131919/https://www.hola.com/us/fashion/20230726348462/queen-letizia-carolina-herrera-dress-museum-madrid/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Бұл — патша әулетінің активтерін қорғайтын үкіметтік мекеме — Ұлттық Патримонионың демеушілігімен ашылған жаңа мұражай. 2023 жылғы 17 тамызда патша Филипп пен патшайым Летисия [[София, Испания инфантасы|инфанта Софиямен]] бірге Астурия ханшайымы Леонорды үш жылдық әскери дайындығы басталатын Жалпыәскери академияға шығарып салды.<ref>{{Cite web|url=https://www.hola.com/us/royals/20230817349262/princess-leonor-arrives-military-school-training-best-photos-1/|title=Princess Leonor says goodbye to family as she arrives at military school: Photos|lang=en-US|website=HOLA|date=2023-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824062847/https://www.hola.com/us/royals/20230817349262/princess-leonor-arrives-military-school-training-best-photos-1/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Леонор әкесі мен анасының тегін біріктіріп, «Бурбон Ортис» тегін қолданды.<ref>{{Cite web|url=https://people.com/princess-leonor-spain-army-uniform-name-relates-prince-william-prince-harry-7693076|title=See the Name on Princess Leonor of Spain's Army Uniform — and How It Relates to Prince William and Prince Harry|lang=en|website=People|archive-url=https://web.archive.org/web/20230826120720/https://people.com/princess-leonor-spain-army-uniform-name-relates-prince-william-prince-harry-7693076|archive-date=2023-08-26|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2023 жылғы тамыздың соңында ол кіші қызы Софиямен бірге [[Испания]] мен [[Англия]] құрамалары арасындағы 2023 жылғы әйелдер арасындағы футболдан әлем чемпионатының финалын тамашалау үшін [[Аустралия]]ға аттанды.<ref>{{Cite news|title=Spain's Queen Letizia to attend World Cup final against England|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-66535460|work=BBC News|date=2023-08-17|access-date=2023-08-23|lang=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230826082148/https://www.bbc.com/news/world-europe-66535460|archive-date=2023-08-26|url-status=live}}</ref> Патшайым әлем чемпиондары — Испания құрамасына кубокты табыстап, жеңісті олармен бірге алаңда тойлады.<ref>{{Cite web|url=https://honey.nine.com.au/royals/queen-letizia-sydney-fifa-\womens-world-cup-final-congratulates-spain-on-victory-over-england/536fc1c5-08ab-46e7-b47f-d719dafd2ddd|title=Queen Letizia holds winners' trophy as Spain defeats England in Sydney|lang=en-AU|website=honey.nine.com.au|date=2023-08-20|access-date=2023-08-23|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://people.com/queen-letizia-spain-celebrates-world-cup-final-field-team-princess-sofia-best-photos-7693380|title=Queen Letizia and Princess Sofia of Spain Celebrate World Cup Win on the Field with Team: 'Champions!'|lang=en|website=People|archive-url=https://web.archive.org/web/20230823030442/https://people.com/queen-letizia-spain-celebrates-world-cup-final-field-team-princess-sofia-best-photos-7693380|archive-date=2023-08-23|access-date=2023-08-23|url-status=live}}</ref> Бұл оқиға жанама түрде британдық патша әулетінің іс-шараға қатыспағаны үшін сынға ұшырауына себеп болды.<ref>{{Cite news|title=Prince William faces criticism for not attending Women's World Cup final|first=Caroline|last=Davies|url=https://www.theguardian.com/uk-news/2023/aug/20/prince-william-criticism-not-attending-womens-world-cup-final|work=The Guardian|date=2023-08-20|access-date=2023-08-23|lang=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230820115150/https://www.theguardian.com/uk-news/2023/aug/20/prince-william-criticism-not-attending-womens-world-cup-final|archive-date=2023-08-20|issn=0261-3077|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2023/08/20/football/womens-world-cup-final-spain-queen-letizia-spt-intl/index.html|title=Spanish queen celebrates side's World Cup victory as British royals stay home|lang=en|first=Hafsa|last=Khalil|website=CNN|date=2023-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20230823184023/https://www.cnn.com/2023/08/20/football/womens-world-cup-final-spain-queen-letizia-spt-intl/index.html|archive-date=2023-08-23|access-date=2023-08-23|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/life-style/royal-family/prince-william-world-cup-final-geoff-hurst-b2396494.html|title=Royal family 'should definitely' have attended World Cup final, says Sir Geoff Hurst|lang=en|website=The Independent|date=2023-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20230823023341/https://www.independent.co.uk/life-style/royal-family/prince-william-world-cup-final-geoff-hurst-b2396494.html|archive-date=2023-08-23|access-date=2023-08-23|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Испания Бурбондары]] [[Санат:Астурия ханшайымдары]] 2qb97pur9bb7lpj6772n9p5f7zdn170 3590693 3590692 2026-04-23T19:19:56Z 1nter pares 146705 3590693 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Летисия | Шынайы есімі = {{lang-es|Letizia Ortiz}} | Суреті = Letizia von Spanien (2022).jpg | Сурет ені = | Атауы = 2022 жылғы патшайым-консорт Летисия | Титулы = Испанияның патшайым-консорты | Ту = Personal Standard of Letizia, Queen of Spain.svg | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = {{lang-es|Letizia Ortiz Rocasolano}} | Туған күні = 15.09.1972 | Туған жері = {{туғанжері|Овьедо|Овьедода}}, Астурия | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[католицизм]] | Әкесі = Хесус Хосе Ортис Альварес | Анасы = Мария Палома Рокасолано Родригес | Жұбайы = [[VI Филипп (Испания патшасы)|VI Филипп]] | Балалары = [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]], [[София, Испания инфантасы|София]] | Партиясы = | Білімі = [[Faculty of Information Sciences (Complutense University of Madrid)]] (1995)<br>[[Instituto Ramiro de Maeztu]] (1990) | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = Letizia spain sig.svg | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Летисия''' (қыз күніндегі есімі — '''Летисия Ортис Рокасолано''', {{lang-es|Letizia Ortiz Rocasolano}}; [[15 қыркүйек]] [[1972 жыл|1972]], [[Овьедо]], [[Астурия]]) — Испанияның патшайым-консорты, патша [[VI Филипп (Испания патшасы)|VI Филипптің]] жары. == Білімі мен мансабы == ​Летисия ханым — журналист Хесус Хосе Ортис Альварес пен медбике Мария Палома Рокасолано Родригестің үлкен қызы. Летисияны шоқындыру рәсімі 1972 жылғы 29 қыркүйекте өтті.<ref>{{мақала|авторы=Fernández-Pello, Elena|тақырыбы=Princesa de Asturias, reina en Oviedo|шынайы атауы=|сілтеме=https://www.lne.es/oviedo/2007/10/21/princesa-asturias-reina-oviedo-21813908.html|тілі=es|жауапты=|баспа авторы=|басылым=La Nueva España|түрі=|орны=|баспасы=|жыл=2007|томы=|нөмірі=|беттері=|isbn=|issn=}}</ref> Көп ұзамай Летисияның соңынан екі қарындасы дүниеге келді: Тельма (1973 жылы туған)<ref>{{Cite web|lang=es|url=http://www.diariodenavarra.es/especiales/bodareal/familias/pagina7.asp|title=Telma Ortiz Rocasolano|website=Diario de Navarra|archive-url=https://web.archive.org/web/20070209230211/http://www.diariodenavarra.es/especiales/bodareal/familias/pagina7.asp|archive-date=2007-02-09|url-status=dead}}</ref> және Эрика (1975–2007).<ref>{{Cite news|title=Diez años sin Érika Ortiz, la frágil hermana pequeña de Doña Letizia|url=https://www.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/2017-02-07/erika-ortiz-muerte-letizia-reina-diez-anos_1327441/|website=Vanitatis El Confidencial|date=2017-02-07|lang=es|first=Núria|last=Tiburcio|access-date=2022-09-08|archive-date=2022-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220908170856/https://www.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/2017-02-07/erika-ortiz-muerte-letizia-reina-diez-anos_1327441/}}</ref> Олардың ата-анасы 1987 жылы ажырасқан. Летисия Овьедодағы La Gesta 1 мемлекеттік мектебінде білім алды, кейіннен оның отбасы [[Мадрид]]ке қоныс аударды. Небәрі 10 жасында ол Antena 3 радиосындағы «El Columpio» бағдарламасына қатыса бастады. [[Мадрид]]те Летисия Ramiro de Maeztu орта мектебін тәмамдады. Содан кейін ол әлемдегі ең көне оқу орындарының бірі — Мадридтік Комплутенсе университетіне түсіп, онда журналистика саласы бойынша бакалавр және магистр дипломдарын алды. Университетте оқып жүрген кездің өзінде Летисия «La Nueva España» (1992–1993), ABC газеттерінде және EFE жаңалықтар агенттігінде тәжірибеден өтуші (интерн) болды. Университетті тәмамдаған соң, Летисия біраз уақыт [[Мексика]]дағы «Siglo XXI» газетінде жұмыс істеді. [[Испания]]ға оралғаннан кейін ол мансабын [[Блумберг]] экономикалық телеарнасының испандық филиалында жалғастырды, кейіннен [[CNN+]] телекомпаниясына ауысты. 2000 жылы Летисия Мадрид баспасөз қауымдастығының [[Мариано Хосе де Ларра]] сыйлығын ({{lang-es|Premio Mariano José de Larra}}) иеленді. Бұл марапат 30 жасқа дейінгі жас журналистерге айрықша кәсіби жетістіктері үшін беріледі. 2003 жылғы тамызда Летисия [[TVE]] телеарнасындағы күнделікті кешкі «Telediario» жаңалықтар бағдарламасының жүргізушісі болды, ол аталған арнада 2000 жылдан бері тележурналист болып қызмет атқарған еді. == Бірінші некесі == ​1999 жылғы 7 тамызда Летисия өзінің мектептегі әдебиет мұғалімі Алонсо Герреро Переске тұрмысқа шықты. Олар некеге тұрмас бұрын 10 жыл бойы кездесіп жүрген.<ref>{{cite web|url=http://www.diariodenavarra.es/especiales/bodareal/novios/pagina6.asp|title=Prefiere los pantalones a la falda|publisher=Diario de Navarra|archive-url=https://web.archive.org/web/20141014202926/http://www.diariodenavarra.es/especiales/bodareal/novios/pagina6.asp|archive-date=2014-10-14|url-status=dead}}</ref> Неке тек мэрияда тіркелді және 2000 жылы ажырасумен аяқталды. == Астурия ханзадасымен атастыру және үйлену тойы == [[Сурет:Los Principes de Asturias en la Pascua Militar de 2009.jpg|thumb|left|200px|2009 жылғы әскери шерудегі Астурия ханзадасы мен ханшайымы]] 2003 жылғы 1 қарашада патша сарайы жұртшылық үшін мүлдем күтпеген мәлімдеме жасап, [[VI Филипп (Испания патшасы)|Астурия ханзадасы Фелипе]] мен журналист Летисия Ортис Рокасоланоның алдағы атастыру рәсімі туралы жариялады. 2003 жылғы ​6 қарашада сағат 12:30-да салтанатты түрде атастыру рәсімі өтті. Фелипе қалыңдығына ақ алтыннан соғылған неке сақинасын сыйға тартты, ал Летисия Фелипеге сапфирмен безендірілген ақ алтын жең ілгектерін және испан әдебиетінің классигі [[Мариано Хосе де Ларра]]ның «Әлсіз Энрике патшаның пажы» атты кітабын табыстады. Осыдан кейін Фелипе мен Летисия әлемнің 10-нан астам елінен жиналған 250 журналистің қатысуымен өткен баспасөз конференциясына қатысты. Атастыру рәсімінен кейін Летисия Сарсуэла сарайына қоныс аударды. Летисияның бірінші некесі шіркеуде қиылмағандықтан, [[Католицизм|Католик шіркеуі]] оның Астурия ханзадасымен некелесуіне қарсылық білдірмеді. ​Үйлену тойы 2004 жылғы 22 мамырда [[Мадрид]]тегі [[Санта-Мария-ла-Реаль-де-ла-Альмудена]] кафедралды соборында өтті. Бұл аталған соборда өткен алғашқы патша әулетінің тойы болды. Неке қию рәсімі көптеген елдердің телеарналары арқылы көрсетілді және оны бүкіл әлем бойынша шамамен 1,5 миллиард адам тамашалады. Қалыңдық алтарь алдына [[Мануэль Пертегас]]тың қолынан шыққан, шлейфінің ұзындығы 5 метрге жуық ақ түсті үйлену көйлегімен және жібек фатамен шықты. == Астурия ханшайымы == [[Сурет:Pascua Militar 2.jpg|thumb|​2009 жылғы Әскери пасха мерекесіндегі патша [[I Хуан Карлос]] пен [[патшайым София]] және Астурия ханзадасы мен ханшайымы]] Ханшайым Летисия жұбайының міндеттерін орындауға бірден кірісіп, қайнатасының мүддесін білдіру мақсатында Испанияны көп аралады. Сондай-ақ олар Испанияның атынан басқа елдерде өкілдік етті: ол күйеуімен бірге Иордания, Мексика, Перу, Мажарстан, Доминикан Республикасы, Панама, Америка Құрама Штаттары, Сербия, Бразилия, Уругвай, Швеция, Дания, Жапония, Қытай және Португалияда болды. Сонымен қатар ол патша әулетінің басқа мүшелерімен бірге шетелдік жоғары лауазымды тұлғаларды қарсы алды және Люксембургтегі [[ұлы герцог Анри]] мен [[ұлы герцогиня Мария Тереза]]ның үйленгендеріне 25 жыл толуына (күміс тойына), сондай-ақ Нидерландыдағы [[Оран ханзадасы Виллем-Александр]]дың 40 жылдық мерейтойына арналған шетелдік патша әулеттерінің кездесулеріне қатысты.<ref>{{cite news|title=Los Príncipes acuden a la fiesta del 40º cumpleaños de Guillermo de Holanda|url=http://elpais.com/diario/2007/09/02/agenda/1188684004_850215.html|work=El Pais|date=2007-09-02|access-date=2017-06-04|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815175724/https://elpais.com/diario/2007/09/02/agenda/1188684004_850215.html|archive-date=2017-08-15|url-status=live}}</ref> Летисияның дербес бағдарламасы 2006 жылы, оның екінші рет жүктілігі туралы хабарланғаннан кейін көп ұзамай жарияланды. Летисия түрлі аудиториялар алдында сөз сөйледі және оның қызметі балалар құқығы, сирек кездесетін аурулар, мәдениет пен білім беру сияқты әлеуметтік мәселелерге бағытталған. 2007 жылдың соңында оның дербес бағдарламасы аясында өзі жалғыз қатысатын іс-шаралар саны артып, Филипп пен Летисияның жұмыс кестелері нақтыланып, бір-бірінен бөліне бастады.<ref>{{cite news|title=Who Will Be Next King, Queen of Spain? 19 Things To Know About Prince Felipe, Princess Letizia of Asturias|author=Maria G. Valdez|url=http://www.latintimes.com/who-will-be-next-king-queen-spain-19-things-know-about-prince-felipe-princess-letizia-176993|publisher=latintimes|date=2014-06-02|access-date=2014-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20141015010430/http://www.latintimes.com/who-will-be-next-king-queen-spain-19-things-know-about-prince-felipe-princess-letizia-176993|archive-date=2014-10-15|url-status=live}}</ref> 2010 жылғы қыркүйекте Испанияның ісік ауруларымен күрес қауымдастығы (AECC) оны Қауымдастық пен оның ғылыми қорының құрметті президенті етіп тағайындады.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.expansion.com/2010/09/24/entorno/1285357709.html|title=Doña Letizia, Presidenta de Honor de la Asociación Española contra el Cáncer, Entorno, expansion.com|website=www.expansion.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072458/https://www.expansion.com/2010/09/24/entorno/1285357709.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> == Испанияның патшайым-консорты == [[Сурет:Proclamacionfelipevi3.jpg|thumb|​Испания парламенті алдында жаңа монархты жариялау рәсімі кезіндегі Филипп пен Летисия]] 2004 жылғы 19 маусымда жұбайы [[VI Филипп (Испания патшасы)|VI Филипп]] таққа отырғаннан кейін Летисия Испанияның патшайым-консорты болды және «Оның Мәртебесі» лауазымын иеленді.<ref>{{cite web|url=http://www.casareal.es/EN/FamiliaReal/ReinaLetizia/Paginas/subhome.aspx|title=Casa de Su Majestad el Rey de España – Her Majesty the Queen Letizia|publisher=Casa de Su Majestad el Rey|archive-url=https://web.archive.org/web/20140622051105/http://www.casareal.es/EN/FamiliaReal/ReinaLetizia/Paginas/subhome.aspx|archive-date=2014-06-22|url-status=dead}}</ref> Ол 1878 жылғы XII Альфонсоның бірінші жары Мария де лас Мерседес Орлеанскаядан бері алғашқы испан текті патшайым-консорт болып табылады.<ref>{{Cite news|title=The Granddaughter of a Taxi Driver Will Become Spain's Next Queen|first=Daniel|last=Silva|url=http://www.businessinsider.com/the-granddaughter-of-a-taxi-driver-will-become-spains-next-queen-2014-6|publisher=businessinsider.com|date=2014-06-03|access-date=2014-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20141016055107/http://www.businessinsider.com/the-granddaughter-of-a-taxi-driver-will-become-spains-next-queen-2014-6|archive-date=2014-10-16|agency=AFP|url-status=live}}</ref> Сондай-ақ ол — қарапайым халық арасынан шыққан алғашқы испан патшайымы.<ref name="reuters new queen">{{cite news|title=Former journalist Letizia Ortiz becomes Spain's first commoner queen|url=https://www.reuters.com/article/spain-king-queen-idINKBN0EU0VA20140619|work=Reuters|date=2014-06-19|access-date=2014-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180907144640/https://www.reuters.com/article/spain-king-queen-idINKBN0EU0VA20140619|archive-date=2018-09-07|last1=Castillo|first1=Raquel|url-status=live}}</ref> Патшайым-консорт патша [[I Хуан Карлос]]тың өз ұлы патша VI Филиппке Қарулы Күштердің генерал-капитаны орденін (бұл патшалық және әскери биліктің берілуін білдіреді) тапсыру рәсіміне,<ref>{{Cite news|title=Felipe VI Takes Over from His Father as Spain's New King|url=https://online.wsj.com/articles/felipe-takes-over-from-his-father-as-spains-new-king-1403171076|work=The Wall Street Journal|date=2014-06-19|access-date=2023-08-24|lang=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20140620111425/http://online.wsj.com/articles/felipe-takes-over-from-his-father-as-spains-new-king-1403171076|archive-date=2014-06-20|issn=0099-9660|url-status=live}}</ref> сондай-ақ Филипптің Бас кортестер алдында өз міндеттерін орындауға, Конституцияны қорғауға, сонымен бірге Испания азаматтары мен аймақтарының құқықтарын құрметтеуге ант беру рәсіміне қатысты.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2014/06/18/world/europe/spain-king-felipe-vi/index.html|title=King Felipe VI takes over in Spain, promises to be monarch 'for new times'|lang=en|first=Laura|last=Smith-Spark|website=CNN|date=2014-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824061837/https://www.cnn.com/2014/06/18/world/europe/spain-king-felipe-vi/index.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live|last2=Goodman|first2=Al|last3=Almasy|first3=Steve}}</ref><ref>{{Cite news|title=King Felipe VI calls for 'new Spain' as he is sworn in|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-27918094|work=BBC News|date=2014-06-19|access-date=2023-08-24|lang=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20210313015131/https://www.bbc.com/news/world-europe-27918094|archive-date=2021-03-13|url-status=live}}</ref> Патшайым Летисия алғаш рет патшайым мәртебесінде 2014 жылғы 23 маусымда Мадридтегі Прадо мұражайында «Эль Греко және заманауи кескіндеме» көрмесінің ашылуында сөз сөйледі.<ref>{{cite news|title=La reina Letizia inicia su nueva agenda con una visita al Prado|url=http://cultura.elpais.com/cultura/2014/06/23/actualidad/1403548391_003513.html|work=El Pais|date=2014-06-23|access-date=2017-06-04|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20170112121445/http://cultura.elpais.com/cultura/2014/06/23/actualidad/1403548391_003513.html|archive-date=2017-01-12|last1=Galaz|first1=Mábel|url-status=live}}</ref> 2014 жылғы 25 маусымда патша 14-ші Абрантес герцогы Хосе Мануэль де Сулета-и-Алехандроны оның жеке хатшысы етіп тағайындады.<ref>{{Cite web|url=https://www.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/2014-06-27/jose-manuel-zuleta-la-nueva-mano-derecha-y-amigo-de-la-reina-letizia_153056/|title=José Manuel Zuleta, la nueva mano derecha de la Reina doña Letizia|lang=es|first=Raoul|last=Higuera|website=vanitatis.elconfidencial.com|date=2014-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230819071624/https://www.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/2014-06-27/jose-manuel-zuleta-la-nueva-mano-derecha-y-amigo-de-la-reina-letizia_153056/|archive-date=2023-08-19|access-date=2023-08-21|url-status=live}}</ref> Патша мен патшайым ретіндегі алғашқы шетелдік сапары кезінде Филипп пен Летисия 2014 жылғы 30 маусымда Апостольдік сарайда [[Франциск (рим папасы)|Рим папасы Францискпен]] кездесті.<ref>{{Cite news|title=La primera visita de los Reyes al extranjero se inicia en el Vaticano|first=Natalia|last=Junquera|url=https://elpais.com/politica/2014/06/29/actualidad/1404067642_100838.html|work=El País|date=2014-06-29|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072459/https://elpais.com/politica/2014/06/29/actualidad/1404067642_100838.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Кейінірек олар Қасиетті Тақтың мемлекеттік хатшысы [[Пьетро Паролин]]мен және оның қасында болған мемлекеттермен қарым-қатынас жөніндегі хатшының орынбасары [[Антуан Камиллери]]мен кездесу өткізді. Бұл сапар патша [[I Хуан Карлос]] пен [[патшайым София]]ның 28 сәуірдегі сапарынан кейін іле-шала жүзеге асты.<ref>{{cite news|title=Comunicato della Sala Stampa: Udienza alle Loro Maestà il Re Felipe VI e la Regina Letizia di Spagna, 30.06.2014|url=http://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2014/06/30/0486/01091.html|publisher=Vatican City|date=2014-06-30|access-date=2017-06-04|lang=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20171008181633/http://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2014/06/30/0486/01091.html|archive-date=2017-10-08|url-status=live}}</ref> [[Сурет:Presidenta Bachelet ofreció una recepción a Sus Majestades los Reyes de España, autoridades y personalidades españolas (15516055950).jpg|thumb|Чили президенті Мишель Бачелеттің Испанияға жасаған мемлекеттік сапары кезіндегі ресми қабылдаудағы патша мен патшайым]] 2014 жылғы қыркүйекте Летисия Мүгедектер ісі жөніндегі патшалық кеңесті басқарды. Бұл — Патша тағының қамқорлығындағы үкіметтік мекеме, оның президенті болып билік басындағы монархтың жұбайы тағайындалады.<ref>{{Cite web|url=https://www.europapress.es/epsocial/cooperacion-desarrollo/noticia-reina-dona-letizia-preside-primera-vez-reunion-consejo-real-patronato-discapacidad-20140909181056.html|title=Doña Letizia preside la reunión del Consejo del Real Patronato sobre Discapacidad|date=2014-09-09|publisher=Europa Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824083622/https://www.europapress.es/epsocial/cooperacion-desarrollo/noticia-reina-dona-letizia-preside-primera-vez-reunion-consejo-real-patronato-discapacidad-20140909181056.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2014 жылғы 25 қазанда ол Астурия ханзадасы сыйлығын тапсыру рәсіміне қатысты (бұл осы атаумен берілген соңғы марапат еді). 2015 жылдан бастап сыйлық «Астурия ханшайымының сыйлығы» болып өзгертілді, ал оның президенті болып Астурия ханшайымы Леонор бекітілді.<ref>{{Cite news|title=Premios Príncipe de Asturias 2014|url=https://elpais.com/elpais/2014/10/24/album/1414153710_205465.html|work=El País|date=2014-10-24|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072458/https://elpais.com/elpais/2014/10/24/album/1414153710_205465.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> 2014 жылғы 27 қазанда ол Австрияның Вена қаласына испан суретшісі Диего Веласкеске арналған көрменің ашылуына барды, бұл оның алғашқы халықаралық дербес сапары болды.<ref>{{Cite news|title=Debú intenacional en solitario de la reina Letizia|first=Mábel|last=Galaz|url=https://elpais.com/elpais/2014/10/27/estilo/1414424232_211816.html|work=El País|date=2014-10-27|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824075028/https://elpais.com/elpais/2014/10/27/estilo/1414424232_211816.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Онда ол Австрия президенті [[Хайнц Фишер]]мен және оның жары [[Маргит Фишер]]мен кездесті.<ref>{{Cite web|url=https://www.hoy.es/culturas/201410/27/dona-letizia-inaugura-viena-20141027155456-rc.html|title=Doña Letizia inaugura en Viena la mayor muestra sobre Velázquez en Europa Central|lang=es-ES|website=Hoy|date=2014-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20240226142305/https://www.hoy.es/culturas/201410/27/dona-letizia-inaugura-viena-20141027155456-rc.html|archive-date=2024-02-26|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Бұл оның сол жылғы соңғы дербес шетелдік сапары емес еді: қараша айында патшайым Португалияда өткен сирек кездесетін аурулар жөніндегі 2-ші Иберо-американдық кеңестің жабылу рәсіміне,<ref>{{Cite news|title=La reina Letizia clausura en Portugal el congreso de enfermedades raras|first=Javier Martín del|last=Barrio|url=https://elpais.com/politica/2014/11/07/actualidad/1415370417_937889.html|work=El País|date=2014-11-07|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824075029/https://elpais.com/politica/2014/11/07/actualidad/1415370417_937889.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> сондай-ақ Италияда БҰҰ-ның Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы ұйымдастырған Тамақтану мәселелері жөніндегі екінші халықаралық конференцияға қатысып, негізгі баяндама жасады. Өз сөзінде ол ашаршылықпен күрестегі әйелдердің рөлін жоғары бағалап, әлемде 850 миллионнан астам адамның аштықтан зардап шегуін «қабылдауға келмейтін» жайт деп атады, сондай-ақ тамақ өнеркәсібінен өздерінің «коммерциялық мүдделерін» семіздікті жою жолындағы «жауапкершілікпен» теңестіруді талап етті.<ref>{{Cite news|title=La reina Letizia reivindica el papel de la mujer contra el hambre|first=Pablo|last=Ordaz|url=https://elpais.com/elpais/2014/11/20/estilo/1416486813_817166.html|work=El País|date=2014-11-20|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824075031/https://elpais.com/elpais/2014/11/20/estilo/1416486813_817166.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> 2014 жылғы желтоқсанда ол 2010 жылдан бері басқарып келе жатқан және патшайым ретінде де басқаруды жалғастырып жатқан<ref name=":0" /> Испанияның ісік ауруларымен күрес қауымдастығының жалпы жиналысына төрағалық етті.<ref>{{Cite web|url=https://www.laopinioncoruna.es/vida-y-estilo/moda-belleza/2014/12/10/reina-letizia-apunta-look-working-24686882.html|title=La Reina Letizia se apunta al look 'working girl'|lang=es|last=EP|website=La Opinión de A Coruña|date=2014-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072458/https://www.laopinioncoruna.es/vida-y-estilo/moda-belleza/2014/12/10/reina-letizia-apunta-look-working-24686882.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> [[Сурет:Reina Letizia de España visita Jiquilisco (18179468635).jpg|thumb|Патшайым Летисия Сальвадордың Хикилиско қаласына жасаған сапары кезінде]] 2015 жыл бойы Летисия Испанияның ісік ауруларымен күрес қауымдастығының, Испанияның сирек кездесетін аурулар федерациясының<ref>{{Cite web|url=https://www.sandiegouniontribune.com/en-espanol/sdhoy-queen-letizia-presides-over-meeting-on-rare-2015jan28-story.html|title=Queen Letizia presides over meeting on rare diseases|lang=es-US|last=EFE|website=San Diego Union-Tribune en Español|date=2015-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824083623/https://www.sandiegouniontribune.com/en-espanol/sdhoy-queen-letizia-presides-over-meeting-on-rare-2015jan28-story.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> және Испания Қызыл Крест қоғамының, сондай-ақ басқа да ұйымдардың іс-шаралары мен жиналыстарына қатыса отырып, тиісті аурулармен айналысатын әлеуметтік ұйымдарға қолдау көрсетуін жалғастырды. Патша мен патшайым Францияға алғашқы мемлекеттік сапарын 2015 жылғы наурызға жоспарлаған болатын. Алайда 2015 жылғы 24 наурызда [[Germanwings]] авиакомпаниясының 9525 рейсінің ұшқышы ұшақты әдейі Франция Альпісіне апатқа ұшыратқандықтан, олар сапарды кейінге қалдыруға мәжбүр болды.<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/elpais/2015/03/24/inenglish/1427201354_082004.html|title=Spanish king suspends France visit in wake of Germanwings air crash|lang=en|first=Mábel|last=Galaz|website=EL PAÍS English|date=2015-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090930/https://english.elpais.com/elpais/2015/03/24/inenglish/1427201354_082004.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live|last2=País|first2=El}}</ref> Апат салдарынан 150 адам қаза тапты, оның ішінде 51-і Испания азаматы еді.<ref>{{Cite news|title=Spain raises Spanish death toll on Germanwings flight to 51|url=https://www.reuters.com/article/uk-france-crash-casualties-idUKKBN0ML1PG20150325|work=Reuters|date=2015-03-25|access-date=2023-08-24|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090931/https://www.reuters.com/article/uk-france-crash-casualties-idUKKBN0ML1PG20150325|archive-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Маусым айының басында олар мемлекеттік сапарын қайта бастап, оларды Франция президенті [[Франсуа Олланд]] қарсы алды.<ref>{{Cite web|url=https://www.euronews.com/2015/06/03/spanish-royal-couple-resume-state-visit-to-france|title=Spanish royal couple resume state visit to France|lang=en|website=euronews|date=2015-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090930/https://www.euronews.com/2015/06/03/spanish-royal-couple-resume-state-visit-to-france|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Сондай-ақ олар Премьер-министр [[Мануэль Вальс]]пен, Франция Сенатының төрағасы [[Жерар Ларше]]мен, Ұлттық ассамблея төрағасы Клод Бартолонмен және Париж мэрі [[Анн Идальго]]мен кездесті.<ref>{{Cite web|url=https://es.ambafrance.org/Visita-de-Estado-a-Francia-de-los-Reyes-de-Espana|title=Visita de Estado a Francia de los Reyes de España (02/06/15)|lang=es|website=Ambassade de France en Espagne / Embajada de Francia en España|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090928/https://es.ambafrance.org/Visita-de-Estado-a-Francia-de-los-Reyes-de-Espana|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.elmundo.es/loc/2015/06/06/5571d4a746163fa43f8b458b.html|title=Los Reyes Felipe y Letizia conquistan la República francesa|lang=es|website=ELMUNDO|date=2015-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090931/https://www.elmundo.es/loc/2015/06/06/5571d4a746163fa43f8b458b.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы 13 сәуірде патшайым Летисия Артиллерия академиясына барды, бұл оның алғашқы дербес әскери іс-шарасы болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.lavanguardia.com/politica/20150413/54429586722/la-reina-letizia-preside-su-primer-acto-militar-en-la-academia-de-artilleria.html|title=La Reina Letizia preside su primer acto militar en la Academia de Artillería|lang=es|website=La Vanguardia|date=2015-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094846/https://www.lavanguardia.com/politica/20150413/54429586722/la-reina-letizia-preside-su-primer-acto-militar-en-la-academia-de-artilleria.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://blogs.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/reina-letizia/2015-04-13/dona-letizia-se-calza-unos-prada-para-su-primer-acto-en-solitario-con-los-militares_758317/|title=Doña Letizia se calza unos Prada para su primer acto en solitario con los militares|lang=es|first=Núria|last=Tiburcio|website=vanitatis.elconfidencial.com|date=2015-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094853/https://blogs.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/reina-letizia/2015-04-13/dona-letizia-se-calza-unos-prada-para-su-primer-acto-en-solitario-con-los-militares_758317/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Бірнеше күннен кейін ол жұбайымен бірге [[патшайым II Маргрете]]нің 75 жылдығын атап өту үшін Данияның [[Копенгаген]] қаласына барды.<ref>{{Cite web|url=https://photogallery.indiatimes.com/celebs/royalty/the-75th-birthday-of-queen-margrethe-ii/articleshow/46957318.cms|title=The 75th Birthday Of Queen Margrethe II Pics {{!}} The 75th Birthday Of Queen Margrethe II Photos {{!}} The 75th Birthday Of Queen Margrethe II Portfolio Pics {{!}} The 75th Birthday Of Queen Margrethe II Personal Photos - ETimes Photogallery|website=photogallery.indiatimes.com|access-date=2024-11-04|archive-date=2023-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230116115932/https://photogallery.indiatimes.com/celebs/royalty/the-75th-birthday-of-queen-margrethe-ii/articleshow/46957318.cms|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы 25–28 мамыр аралығында Летисия [[Гондурас]] пен [[Сальвадор]]ға өзінің алғашқы дербес халықаралық сапарын жасады.<ref>{{Cite news|title=La Reina llega a Honduras en su primer viaje oficial en solitario|first=Juan Diego|last=Quesada|url=https://elpais.com/internacional/2015/05/26/actualidad/1432612792_716789.html|work=El País|date=2015-05-26|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094846/https://elpais.com/internacional/2015/05/26/actualidad/1432612792_716789.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы маусымда Летисия БҰҰ-ның Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымының тамақтану мәселелері жөніндегі арнайы елшісі болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://www.fao.org/newsroom/detail/Queen-Letizia-of-Spain-named-FAO-Special-Ambassador-for-Nutrition/en|title=Queen Letizia of Spain named FAO Special Ambassador for Nutrition|lang=en|website=Newsroom|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824083622/https://www.fao.org/newsroom/detail/Queen-Letizia-of-Spain-named-FAO-Special-Ambassador-for-Nutrition/en|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Осы айдың соңында, Францияға сапарынан кейін, ол патшамен бірге Мексикаға мемлекеттік сапармен барды, бұл олардың Испания монархтары ретіндегі Америка құрлығына алғашқы сапары болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.eluniversal.com.mx/articulo/english/2015/06/21/king-and-queen-spain-will-visit-zacatecas/|title=King and Queen of Spain will visit Zacatecas|lang=es|website=El Universal|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094846/https://www.eluniversal.com.mx/articulo/english/2015/06/21/king-and-queen-spain-will-visit-zacatecas/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Олар Мексика президенті [[Энрике Пенья Ньето]]мен, бірінші ханым [[Анжелика Ривера]]мен, Мехико қаласының басшысы [[Мигель Анхель Мансера]]мен және Мексика Конгресінің жетекшілерімен кездесті.<ref>{{Cite web|url=https://cnnespanol.cnn.com/2015/06/29/los-reyes-de-espana-llegan-a-mexico-para-su-primera-visita-de-estado/|title=Los reyes de España llegan a México para su primera visita de Estado|lang=es|website=CNN|date=2015-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094846/https://cnnespanol.cnn.com/2015/06/29/los-reyes-de-espana-llegan-a-mexico-para-su-primera-visita-de-estado/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2015070179685/reyes-felipe-letizia-mexico-segunda-jornada/|title=Los Reyes continúan dando la mejor imagen de España en la segunda jornada de su viaje de Estado a México|lang=es|website=HOLA|date=2015-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220929213959/https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2015070179685/reyes-felipe-letizia-mexico-segunda-jornada/|archive-date=2022-09-29|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы шілде айының соңында ол Италияның [[Милан]] қаласындағы «Дүниежүзілік көрме – 2015» шарасына дербес барды.<ref>{{Cite web|url=https://www.fao.org/news/story/en/item/317221/icode/|title=FAO - News Article: Queen Letizia of Spain visits Expo Milan|lang=en|website=www.fao.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101633/https://www.fao.org/news/story/en/item/317221/icode/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы 14–19 қыркүйек аралығында патша мен патшайым Америка Құрама Штаттарына ресми сапар жасап, онда [[АҚШ президенті]] [[Барак Обама]]мен және оның жұбайы [[Мишель Обама]]мен кездесті, сондай-ақ АҚШ Сенатының халықаралық қатынастар жөніндегі комитетінде болды.<ref name=":1">{{Cite news|title=Los Reyes en Estados Un.idos|url=https://elpais.com/elpais/2015/09/15/album/1442339177_524450.html|work=El País|date=2015-09-16|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101616/https://elpais.com/elpais/2015/09/15/album/1442339177_524450.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Кейінірек олар Луизианаға аттанып, онда оларды Испания Луизианасының дәстүрлі киімін киген сарбаздар қарсы алды, содан соң Маунт-Вернонға бару үшін Виргинияға бет алды.<ref name=":1" /> 2015 жылғы қазанда ол Германияның [[Дюссельдорф]] қаласына испан суретшісі Сурбаранға арналған көрменің ашылуына дербес барды.<ref>{{Cite web|url=https://www.elmundo.es/cultura/2015/10/09/56180acc22601dc5068b45a2.html|title=La Reina 'lleva' a Zurbarán a Alemania|lang=es|website=ELMUNDO|date=2015-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101615/https://www.elmundo.es/cultura/2015/10/09/56180acc22601dc5068b45a2.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Осы айда ол патша [[VI Филипп (Испания патшасы)|Филипппен]] бірге [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]] Астурия ханшайымы мәртебесін алғаннан бері алғаш рет өткізілген [[Астурия ханшайымы]] сыйлығын тапсыру рәсіміне қатысты.<ref>{{Cite web|url=https://www.elmundo.es/espana/2015/10/23/562a1408e2704ece728b45d6.html|title=Los Premios Princesa de Asturias 2015 y los últimos Príncipes|lang=es|website=ELMUNDO|date=2015-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101614/https://www.elmundo.es/espana/2015/10/23/562a1408e2704ece728b45d6.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2015 жылдың соңында патшайым екі жерлеу рәсіміне қатысты. Алдымен, қараша айында, ол патша әулетінің басқа мүшелерімен бірге Эль-Эскориальда Калабрия герцогы, инфант Карлостың жерлеу рәсіміне қатысты.<ref>{{Cite news|title=La familia del Rey al completo, en el funeral del duque de Calabria|url=https://elpais.com/elpais/2015/10/08/album/1444306297_801588.html|work=El País|date=2015-10-08|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101615/https://elpais.com/elpais/2015/10/08/album/1444306297_801588.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Екінші рет, желтоқсанда, Испанияның Кабулдағы елшілігіне жасалған шабуыл кезінде қаза тапқан испан полицейлерін соңғы сапарға шығарып салу рәсімінде болды.<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/elpais/2015/12/15/inenglish/1450193304_546648.html|title=King Felipe presides at funeral of police officers killed in Afghanistan|lang=en|website=EL PAÍS English|date=2015-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101614/https://english.elpais.com/elpais/2015/12/15/inenglish/1450193304_546648.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2016 жыл патша әулеті үшін бірқалыпты жыл болды. 2015 жылғы парламент сайлауынан басталған,<ref>{{Cite news|title=Spain election: Political uncertainty after split result|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-35147266|work=BBC News|date=2015-12-21|access-date=2023-08-24|lang=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://www.bbc.com/news/world-europe-35147266|archive-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> кейін 2016 жылғы парламент сайлауымен жалғасқан<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/elpais/2016/05/03/inenglish/1462265896_327547.html|title=Spanish king signs decree calling fresh election for June 26|lang=en|first=Fernando|last=Garea|website=EL PAÍS English|date=2016-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://english.elpais.com/elpais/2016/05/03/inenglish/1462265896_327547.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> сайлау процестері Патша тағының қалыпты жұмыс кестесін құруын қиындатты. Летисия үшін 2016 жыл түрлі қоғамдық ұйымдар өкілдерін қабылдаудан басталды. Атап айтқанда, Рома хатшылығы қоры,<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.europapress.es/epsocial/cooperacion-desarrollo/noticia-reina-letizia-recibe-fundacion-secretariado-gitano-plataforma-infancia-conocer-mejor-actividad-20160108181858.html|title=La Reina Letizia recibe a la Fundación Secretariado Gitano y Plataforma de Infancia|date=2016-01-08|publisher=Europa Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://www.europapress.es/epsocial/cooperacion-desarrollo/noticia-reina-letizia-recibe-fundacion-secretariado-gitano-plataforma-infancia-conocer-mejor-actividad-20160108181858.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Испания балалар ұйымдарының қауымдастығы,<ref name=":2" /> Мадридтегі тілдік бұзылулармен күрес қауымдастығы<ref>{{Cite web|url=https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2016012683391/reina-letizia-audiencia-atelma/|title=La Reina y el lenguaje que todos entienden|lang=es|website=HOLA|date=2016-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824161945/https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2016012683391/reina-letizia-audiencia-atelma/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> және Испания тамақтану қорының<ref>{{Cite web|url=https://www.europapress.es/chance/realeza/noticia-imagen-mas-carinosa-reina-letizia-mas-pequenos-20160127091955.html|title=La imagen más cariñosa de la Reina Letizia con los más pequeños|date=2016-01-27|publisher=Europa Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://www.europapress.es/chance/realeza/noticia-imagen-mas-carinosa-reina-letizia-mas-pequenos-20160127091955.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> өкілдері патшайымды өз мақсаттары, қызметі мен жобалары туралы хабардар етті. ​2016 жылғы наурызда Летисия мен кәсіпкер Хавьер Лопес Мадрид арасындағы хат алмасудың жарияланып кетуі қоғамда қызу пікірталас тудырды. Мадрид «Caja Madrid» және «Bankia» қаржы тобының басқа да басшыларымен және басқарма мүшелерімен бірге сыбайлас жемқорлық жасады деп айыпталған болатын. 2014 жылғы қазанда Летисия оған қолдау білдіріп: «Біз сенің кім екеніңді білеміз, сен де біздің кім екенімізді білесің. Біз бір-бірімізді танимыз, жақсы көреміз және құрметтейміз. Қалғанының бәрі құрысын», — деп хабарлама жіберген. Филипп те оған қосылып: «Біз сені шынымен жақсы көреміз!» — деп жазған. Кейінірек «El Diario» газеті бұл хаттарды жариялады. Патша сарайының өкілі кейіннен патша мен патшайымның заңнамалық мәселелеріне байланысты Лопес Мадридпен бұдан былай дос емес екенін мәлімдеді.<ref>{{cite news|title=Spain's monarchy drawn into banking scandal|url=https://www.theguardian.com/world/2016/mar/09/spains-monarchy-banking-scandal-queen-letizia|work=The Guardian|date=2016-03-09|access-date=2017-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180106185213/https://www.theguardian.com/world/2016/mar/09/spains-monarchy-banking-scandal-queen-letizia|archive-date=2018-01-06|agency=Agence France-Presse|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Texting Scandal Rocks Spain's King and Queen|first=Tom|last=Sykes|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2016/03/19/texting-scandal-rocks-spain-s-king-and-queen.html|date=2016-03-19|access-date=2016-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20160329112026/http://www.thedailybeast.com/articles/2016/03/19/texting-scandal-rocks-spain-s-king-and-queen.html|archive-date=2016-03-29|newspaper=Daily Beast|url-status=live}}</ref> Сондай-ақ наурыз айында Летисия 2016 жылғы екі халықаралық сапарының алғашқысын жасады. Ол патша Филипппен бірге [[Пуэрто-Рико]]да өткен испан тілінің 7-ші Халықаралық конгресіне жетекшілік етті. 2016 жылғы 22 сәуірде патша мен патшайым 2016 жылғы әлем чемпионатында жеңіске жеткен (қатарынан екінші рет иеленген атағы) испандық мәнерлеп сырғанаушы Хавьер Фернандесті қабылдады.<ref>{{Cite web|url=https://www.nbcsports.com/olympics/news/javier-fernandez-grand-prix-final-figure-skating|title=Eyes of Spain on Javier Fernandez as he builds for last Olympic chance|lang=en-US|website=NBC Sports|date=2016-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://www.nbcsports.com/olympics/news/javier-fernandez-grand-prix-final-figure-skating|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Жыл соңында, қараша айының аяғында, патша мен патшайым Португалияға мемлекеттік сапармен барып, онда Португалия президенті [[Марсело Ребелу ди Соуза]]мен және Премьер-министр [[Антониу Кошта]]мен, сондай-ақ басқа да тұлғалармен кездесті.<ref>{{Cite news|title=Los Reyes viajan a Portugal en su primer viaje de Estado con el nuevo Gobierno|first=Miquel|last=Alberola|url=https://elpais.com/politica/2016/11/28/actualidad/1480323183_172446.html|work=El País|date=2016-11-28|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://elpais.com/politica/2016/11/28/actualidad/1480323183_172446.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Патша Португалия билігі алдындағы конституциялық міндеттемелерін орындап жатқанда, патшайым Португалияның ісік ауруларымен күрес лигасының президенті Виктор Велозумен кездесу өткізді.<ref>{{Cite web|url=https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2016112890031/reyes-espana-cena-gala-portugal/|title=Cena de gala en Portugal en honor a don Felipe y doña Letizia|lang=es|website=HOLA|date=2016-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824161948/https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2016112890031/reyes-espana-cena-gala-portugal/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> [[Сурет:Awada Letizia 4.jpg|thumb|2017 жылы Аргентинаның бірінші ханымы Хулиана Авадамен бірге болған Летисия]] 2017 жыл өткен жылдағыдай Летисияның өзі жетекшілік ететін бірқатар тиісті қоғамдық ұйымдармен кездесуінен басталды. Ақпан айында патша мен патшайым Сарсуэла патшалық сарайында Германия президенті [[Йоахим Гаук]] пен оның жұбайы Герхильд Радтке,<ref>{{Cite web|url=https://www.abc.es/espana/casa-real/abci-reyes-almuerzan-presidente-alemania-201702011713_noticia.html|title=Los Reyes almuerzan con el presidente de Alemania|lang=es|website=Diario ABC|date=2017-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171129233014/http://www.abc.es/espana/casa-real/abci-reyes-almuerzan-presidente-alemania-201702011713_noticia.html|archive-date=2017-11-29|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> сондай-ақ Мажарстан президенті [[Янош Адер]] мен оның жұбайы Анита Герцег<ref>{{Cite web|url=https://www.lavozdegalicia.es/noticia/espana/2017/02/17/reyes-conocen-sentencia-noos-museo-thyssen-junto-presidente-hungaro/00031487331633948105373.htm|title=Los reyes conocen la sentencia del caso Nóos en el museo Thyssen junto al presidente húngaro|lang=es|website=La Voz de Galicia|date=2017-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825090655/https://www.lavozdegalicia.es/noticia/espana/2017/02/17/reyes-conocen-sentencia-noos-museo-thyssen-junto-presidente-hungaro/00031487331633948105373.htm|archive-date=2023-08-25|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> сияқты маңызды шетелдік лидерлерді қабылдады. Дәл осы соңғы қонақтармен кездесу кезінде патша әулеті патшаның жездесі Иньяки Урдангариннің бірнеше сыбайлас жемқорлық қылмыстары бойынша кінәлі деп танылғаны туралы алғашқы сот шешімінен хабардар болды.<ref name=":3">{{Cite news|title=Spain King's Brother-in-Law Convicted as Princess Is Cleared|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-02-17/spanish-king-s-brother-in-law-convicted-as-princess-is-cleared|work=Bloomberg.com|date=2017-02-17|access-date=2023-08-25|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312142738/https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-02-17/spanish-king-s-brother-in-law-convicted-as-princess-is-cleared|archive-date=2017-03-12|url-status=live}}</ref> Ал патшаның қарындасы, инфанта Кристинаға тағылған барлық айыптар алынып тасталды.<ref name=":3" /> Айдың соңында Филипп пен Летисия Аргентина президенті [[Маурисио Макри]] мен бірінші ханым [[Хулиана Авада]]ны олардың Испанияға жасаған мемлекеттік сапары аясында қабылдады.<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/elpais/2017/02/22/inenglish/1487768466_658025.html|title=Argentina's President Macri begins state visit to Spain|lang=en|first=Carlos E.|last=Cué|website=EL PAÍS English|date=2017-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825090644/https://english.elpais.com/elpais/2017/02/22/inenglish/1487768466_658025.html|archive-date=2023-08-25|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> 2017 жылғы 23 наурызда ол осы жылғы алғашқы дербес сапарын Португалияның Порту қаласына жасап, «Темекі немесе денсаулық» атты 7-ші конференцияға қатысты. Онда ол Португалия президентімен, Еуропалық денсаулық сақтау және азық-түлік қауіпсіздігі жөніндегі комиссары [[Витянис Андрюкайтис]]пен, Португалияның денсаулық сақтау министрі Адалберто Кампуш Фернандешпен және Порту мэрі Руй Морейрамен кездесті.<ref>{{Cite web|url=https://www.porto.pt/en/news/the_queen_of_spain_letizia_ortiz_chairs_the_opening_ceremony_of_the_7th_ectoh/|title=The Queen of Spain, Letizia Ortiz, chairs the opening ceremony of the 7th ECTOH|lang=pt|last=CMP|website=www.porto.pt|date=2017-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825091644/https://www.porto.pt/en/news/the_queen_of_spain_letizia_ortiz_chairs_the_opening_ceremony_of_the_7th_ectoh|archive-date=2023-08-25|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> 2017 жылғы сәуірде патшайым Летисия мен патша Филипп Жапонияға мемлекеттік сапармен барды.<ref>{{Cite web|url=https://royalwatcherblog.com/2017/04/05/spanish-state-visit-to-japan/|title=Spanish State Visit to Japan|lang=en-us|last=Saad719|website=The Royal Watcher|date=2017-04-05|access-date=2024-11-04|archive-date=2025-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20250129232548/https://royalwatcherblog.com/2017/04/05/spanish-state-visit-to-japan/|url-status=live}}</ref> Жыл соңында олар [[Виллем-Александр]]дың 50 жылдық мерейтойын атап өту үшін Нидерландыға аттанды.<ref>{{Cite web|url=https://thecrownchronicles.co.uk/royal-news/european-royals-celebrate-willem-alexanders-50th-birthday-hague/|title=European Royals celebrate Willem-Alexander's 50th birthday at The Hague • The Crown Chronicles|lang=en-GB|first=Victoria|last=Howard|website=The Crown Chronicles|date=2017-04-30|access-date=2024-11-04|archive-date=2024-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20241204022211/https://thecrownchronicles.co.uk/royal-news/european-royals-celebrate-willem-alexanders-50th-birthday-hague/|url-status=live}}</ref> Мамыр айында олар Иордания ханшайымы [[Муна әл-Хусейн]] мен Португалия президентін түскі асқа шақырды.<ref>{{Cite web|url=https://www.abc.es/espana/casa-real/abci-reyes-almuerzan-princesa-muna-jordania-201705251830_noticia.html|title=Los Reyes almuerzan con la Princesa Muna de Jordania|lang=es|website=Diario ABC|date=2017-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190706023501/https://www.abc.es/espana/casa-real/abci-reyes-almuerzan-princesa-muna-jordania-201705251830_noticia.html|archive-date=2019-07-06|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> Сондай-ақ олар патша I Хуан Карлос пен патшайым Софиямен бірге Патшайым София қорының 40 жылдығын және Қордың Альцгеймер орталығының 10 жылдығын атап өтті.<ref>{{Cite web|url=https://www.elperiodico.com/es/gente/20170522/los-reyes-celebran-40-aniversario-fundacion-reina-sofia-6053371|title=Los Reyes celebran el 40º aniversario de la Fundación Reina Sofía|lang=es|first=EL PERIÓDICO /|last=BARCELONA|website=elperiodico|date=2017-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825095752/https://www.elperiodico.com/es/gente/20170522/los-reyes-celebran-40-aniversario-fundacion-reina-sofia-6053371|archive-date=2023-08-25|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> 2017 жылғы шілде айының ортасында Испания патша әулетінің мүшелері Ұлыбританияға мемлекеттік сапармен барып, онда патшайым [[II Елизабет|II Елизавета]] мен [[Филипп, Эдинбург герцогі|Эдинбург герцогы, ханзада Филипппен]] кездесті.<ref>{{Cite news|title=Spain's royals on state visit to Britain to cement ties before Brexit|url=https://www.reuters.com/article/us-britain-spain-idUSKBN19X10F|work=Reuters|date=2017-07-12|access-date=2023-08-25|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825095752/https://www.reuters.com/article/us-britain-spain-idUSKBN19X10F|archive-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> Олар сондай-ақ Уэльс ханзадасы және Корнуолл герцогинясы — [[III Чарльз|Чарльз]] бен Камилламен жүздесті.<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/elpais/2017/07/12/inenglish/1499871867_300878.html|title=Spain's King Felipe calls for Gibraltar "dialogue" during parliament speech|lang=en|first=Miquel|last=Alberola|website=EL PAÍS English|date=2017-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825095752/https://english.elpais.com/elpais/2017/07/12/inenglish/1499871867_300878.html|archive-date=2023-08-25|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> 2018 жылғы 31 қазанда патшайым өзінің үлкен қызы, [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Астурия ханшайымы Леонордың]] алғашқы көпшілік алдындағы сөзіне куә болды. Ол Еркін халықтардың ұлы хартиясының (Конституцияның) 40 жылдығын мерекелеу кезінде Испания Конституциясының бірінші бабын оқып берді.<ref>{{Cite news|title=Spain's princess delivers her first speech|url=https://www.bbc.com/news/av/world-europe-46050914|work=BBC News|access-date=2023-08-24|lang=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072459/https://www.bbc.com/news/av/world-europe-46050914|archive-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Бір жылдан соң, 2019 жылғы 18 қазанда Летисия қызы Леонорды Астурия ханшайымы сыйлығын тапсыру рәсіміне ертіп барды, бұл жас ханшайым үшін алғашқы тәжірибе еді.<ref>{{Cite web|url=https://www.europapress.es/asturias/noticia-princesa-leonor-preside-primera-vez-ceremonia-entrega-premios-llevan-nombre-20191018184329.html|title=La Princesa Leonor preside por primera vez la ceremonia de entrega de los premios que llevan su nombre|date=2019-10-18|publisher=Europa Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072459/https://www.europapress.es/asturias/noticia-princesa-leonor-preside-primera-vez-ceremonia-entrega-premios-llevan-nombre-20191018184329.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Тақ мұрагері аталған іс-шарада өзінің көпшілік алдындағы алғашқы ресми сөзін сөйледі.<ref>{{Cite web|url=https://www.hola.com/us/celebrities/20211022317066/princess-leonor-spain-speech-princess-asturias-awards/|title=Princess Leonor delivers speech on 'very important day' of her life|lang=en-US|website=HOLA|date=2019-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072459/https://www.hola.com/us/celebrities/20211022317066/princess-leonor-spain-speech-princess-asturias-awards/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> [[Сурет:2021-06-14 Imposición Medalla de Honor de Andalucía al Rey Felipe VI, 08.jpg|thumb|150px|2021 жылғы патшайым Летисия]] 2020 және 2022 жылдар аралығында [[COVID-19 пандемиясы]]на байланысты патша Филиппке коронавирусқа тапсырған тесті оң нәтиже көрсеткендіктен, бірнеше рет оқшаулануға (карантинге) тура келді.<ref>{{Cite web|url=https://www.euronews.com/2020/11/23/king-felipe-vi-of-spain-self-isolating-after-contact-with-covid-19-case|title=Spain's King Felipe VI self-isolating after COVID-19 contact|lang=en|website=euronews|date=2020-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240202202204/https://www.euronews.com/2020/11/23/king-felipe-vi-of-spain-self-isolating-after-contact-with-covid-19-case|archive-date=2024-02-02|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|title=Spain's King Felipe tests positive for COVID-19|url=https://www.reuters.com/world/europe/spains-king-felipe-tests-positive-covid-19-2022-02-09/|work=Reuters|date=2022-02-09|access-date=2023-08-24|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421054742/https://www.reuters.com/world/europe/spains-king-felipe-tests-positive-covid-19-2022-02-09/|archive-date=2022-04-21|url-status=live}}</ref> Ол оқшаулауда болған кезде патшайым оны конституция рұқсат ететін іс-шараларда (марапаттар тапсыру,<ref>{{Cite web|url=https://www.mujerhoy.com/celebrities/realeza/202011/30/reina-letizia-sustituye-entrega-6213104517001-vi.html|title=La Reina Letizia sustituye al Rey en la entrega de los Premios Jaume I en Valencia|lang=es|first=ATLAS|last=ESPAÑA|website=Mujer Hoy|date=2020-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414041027/https://www.mujerhoy.com/celebrities/realeza/202011/30/reina-letizia-sustituye-entrega-6213104517001-vi.html|archive-date=2021-04-14|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> түскі астар, салтанатты шаралар<ref>{{Cite web|url=https://www.lne.es/vida-y-estilo/gente/2020/11/26/dona-letizia-sustituye-rey-inauguracion-25609264.html|title=Doña Letizia sustituye al Rey en la inauguración de un congreso en Sevilla|lang=es|website=La Nueva España|date=2020-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824210607/https://www.lne.es/vida-y-estilo/gente/2020/11/26/dona-letizia-sustituye-rey-inauguracion-25609264.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> және т.б.) алмастырды. Алайда ол конституциялық міндеттермен тікелей байланысты іс-шараларға қатыса алмады (мысалы, 2022 жылғы [[Босния және Герцеговина]] президенті [[Желько Комшич]]пен өткізілуі тиіс жұмыс кездесуі кейінге қалдырылды).<ref>{{Cite web|url=https://elpais.com/espana/2022-02-09/el-rey-felipe-vi-da-positivo-en-la-prueba-de-coronavirus.html|title=El rey Felipe VI da positivo en la prueba de coronavirus y estará una semana aislado|lang=es|website=El País|date=2022-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824171156/https://elpais.com/espana/2022-02-09/el-rey-felipe-vi-da-positivo-en-la-prueba-de-coronavirus.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.elmundo.es/loc/casa-real/2020/11/28/5fc0e75521efa0755f8b45da.html|title=La 'regencia' en plena forma de la Reina Letizia por la cuarentena del Rey|lang=es|website=ELMUNDO|date=2020-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824171205/https://www.elmundo.es/loc/casa-real/2020/11/28/5fc0e75521efa0755f8b45da.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Валенсияда өткен 2020 жылғы «Патша Хайме I» сыйлығын тапсыру рәсімінде патшайым Летисия лауреаттарға алтын медальдар тапсырып, олардың «талантын, ынтасын және жомарттығын» дәріптеген қысқаша сөз сөйледі.<ref name="2020Queen">{{Cite web|url=https://www.elespanol.com/corazon/casas-reales/20201126/letizia-reina-felipe-vi-premios-rey-jaime/538946726_0.html|title=Letizia vuelve a ejercer de Reina ante la cuarentena de Felipe VI: presidirá los Premios Rey Jaime I|work=El Español|date=2020-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411174320/https://www.elespanol.com/corazon/casas-reales/20201126/letizia-reina-felipe-vi-premios-rey-jaime/538946726_0.html|archive-date=2021-04-11|access-date=2021-03-30|url-status=live|quote=La reina Letizia (48 años) presidirá el próximo lunes en Valencia el acto de entrega de los Premios Rey Jaime I 2020 al que iba a acudir con Felipe VI (52), quien se ausentará debido a la cuarentena que mantiene por haber estado en contacto con un positivo por covid-19. (Queen Letizia (48 years old) will preside next Monday in Valencia the ceremony of delivery of the King Jaime I Awards 2020 to which she was going to attend with Felipe VI (52), who will be absent due to the quarantine he maintains for having been in contact with a positive for covid-19.)}}</ref><ref name="2020Independente">{{Cite web|url=https://www.elindependiente.com/futuro/2020/11/30/la-reina-destaca-el-talento-y-el-esfuerzo-de-los-premios-rey-jaime-i/|title=La Reina destaca el "talento y el esfuerzo" de los Premios Rey Jaime I (The Queen highlights the "talent and effort" of the Rey Jaime I Awards)|work=El Independente|date=2020-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210518035749/https://www.elindependiente.com/futuro/2020/11/30/la-reina-destaca-el-talento-y-el-esfuerzo-de-los-premios-rey-jaime-i/|archive-date=2021-05-18|access-date=2021-03-30|url-status=live|quote=La Reina Letizia ha destacado que el «talento, el esfuerzo y la generosidad» de los galardonados en los Premios Rey Jaime I «suponen una muestra de que somos capaces de proyectar una España moderna, solidaria y fuerte» (Queen Letizia stressed that the "talent, effort and generosity" of the winners of the Rey Jaime I Awards "are a sign that we are capable of projecting a modern, supportive and strong Spain")}}</ref> 2022 жылы Летисияның [[Мортон невромасы]]нан зардап шегетіні белгілі болды.<ref>{{cite news|title=La reina Letizia, obligada a sentarse durante el besamanos en la cena de gala en Ámsterdam|url=https://www.20minutos.es/noticia/5237298/0/reina-letizia-se-sienta-besamanos-paises-bajos-debido-su-dolencia-pie/|work=20 minutos|date=2024-04-17|access-date=2024-04-18|lang=Spanish|archive-url=https://web.archive.org/web/20240417210612/https://www.20minutos.es/noticia/5237298/0/reina-letizia-se-sienta-besamanos-paises-bajos-debido-su-dolencia-pie/|archive-date=2024-04-17|url-status=live}}</ref> [[Сурет:Premios Princesa de Asturias 2024 (3).jpg|thumb|2024 жылғы Астурия ханшайымы сыйлығын тапсыру рәсімі кезіндегі патша мен патшайым, Астурия ханшайымы және патшайым София]] 2023 жылғы парламент сайлауына араласпау мақсатында бір айға шегерілгеннен кейін, 2023 жылғы 25 шілдеде патша мен патшайым Патшалық коллекциялар галереясының салтанатты ашылуын өткізді.<ref>{{Cite web|url=https://www.hola.com/us/fashion/20230726348462/queen-letizia-carolina-herrera-dress-museum-madrid/|title=Queen Letizia is floral perfection in Carolina Herrera dress|lang=en-US|website=HOLA|date=2023-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824131919/https://www.hola.com/us/fashion/20230726348462/queen-letizia-carolina-herrera-dress-museum-madrid/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Бұл — патша әулетінің активтерін қорғайтын үкіметтік мекеме — Ұлттық Патримонионың демеушілігімен ашылған жаңа мұражай. 2023 жылғы 17 тамызда патша Филипп пен патшайым Летисия [[София, Испания инфантасы|инфанта Софиямен]] бірге Астурия ханшайымы Леонорды үш жылдық әскери дайындығы басталатын Жалпыәскери академияға шығарып салды.<ref>{{Cite web|url=https://www.hola.com/us/royals/20230817349262/princess-leonor-arrives-military-school-training-best-photos-1/|title=Princess Leonor says goodbye to family as she arrives at military school: Photos|lang=en-US|website=HOLA|date=2023-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824062847/https://www.hola.com/us/royals/20230817349262/princess-leonor-arrives-military-school-training-best-photos-1/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Леонор әкесі мен анасының тегін біріктіріп, «Бурбон Ортис» тегін қолданды.<ref>{{Cite web|url=https://people.com/princess-leonor-spain-army-uniform-name-relates-prince-william-prince-harry-7693076|title=See the Name on Princess Leonor of Spain's Army Uniform — and How It Relates to Prince William and Prince Harry|lang=en|website=People|archive-url=https://web.archive.org/web/20230826120720/https://people.com/princess-leonor-spain-army-uniform-name-relates-prince-william-prince-harry-7693076|archive-date=2023-08-26|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2023 жылғы тамыздың соңында ол кіші қызы Софиямен бірге [[Испания]] мен [[Англия]] құрамалары арасындағы 2023 жылғы әйелдер арасындағы футболдан әлем чемпионатының финалын тамашалау үшін [[Аустралия]]ға аттанды.<ref>{{Cite news|title=Spain's Queen Letizia to attend World Cup final against England|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-66535460|work=BBC News|date=2023-08-17|access-date=2023-08-23|lang=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230826082148/https://www.bbc.com/news/world-europe-66535460|archive-date=2023-08-26|url-status=live}}</ref> Патшайым әлем чемпиондары — Испания құрамасына кубокты табыстап, жеңісті олармен бірге алаңда тойлады.<ref>{{Cite web|url=https://honey.nine.com.au/royals/queen-letizia-sydney-fifa-\womens-world-cup-final-congratulates-spain-on-victory-over-england/536fc1c5-08ab-46e7-b47f-d719dafd2ddd|title=Queen Letizia holds winners' trophy as Spain defeats England in Sydney|lang=en-AU|website=honey.nine.com.au|date=2023-08-20|access-date=2023-08-23|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://people.com/queen-letizia-spain-celebrates-world-cup-final-field-team-princess-sofia-best-photos-7693380|title=Queen Letizia and Princess Sofia of Spain Celebrate World Cup Win on the Field with Team: 'Champions!'|lang=en|website=People|archive-url=https://web.archive.org/web/20230823030442/https://people.com/queen-letizia-spain-celebrates-world-cup-final-field-team-princess-sofia-best-photos-7693380|archive-date=2023-08-23|access-date=2023-08-23|url-status=live}}</ref> Бұл оқиға жанама түрде британдық патша әулетінің іс-шараға қатыспағаны үшін сынға ұшырауына себеп болды.<ref>{{Cite news|title=Prince William faces criticism for not attending Women's World Cup final|first=Caroline|last=Davies|url=https://www.theguardian.com/uk-news/2023/aug/20/prince-william-criticism-not-attending-womens-world-cup-final|work=The Guardian|date=2023-08-20|access-date=2023-08-23|lang=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230820115150/https://www.theguardian.com/uk-news/2023/aug/20/prince-william-criticism-not-attending-womens-world-cup-final|archive-date=2023-08-20|issn=0261-3077|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2023/08/20/football/womens-world-cup-final-spain-queen-letizia-spt-intl/index.html|title=Spanish queen celebrates side's World Cup victory as British royals stay home|lang=en|first=Hafsa|last=Khalil|website=CNN|date=2023-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20230823184023/https://www.cnn.com/2023/08/20/football/womens-world-cup-final-spain-queen-letizia-spt-intl/index.html|archive-date=2023-08-23|access-date=2023-08-23|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/life-style/royal-family/prince-william-world-cup-final-geoff-hurst-b2396494.html|title=Royal family 'should definitely' have attended World Cup final, says Sir Geoff Hurst|lang=en|website=The Independent|date=2023-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20230823023341/https://www.independent.co.uk/life-style/royal-family/prince-william-world-cup-final-geoff-hurst-b2396494.html|archive-date=2023-08-23|access-date=2023-08-23|url-status=live}}</ref> 2024 жылғы 30 сәуірде мемлекеттік заңгер Мария Долорес Оканья Мадрид патшайымның жеке хатшысы болып тағайындалды. Ол бұл лауазымға ие болған алғашқы әйел атанды.<ref>{{Cite web|url=https://www.larazon.es/espana/maria-dolores-ocana-nueva-mano-derecha-reina_2024043066308d74c0b95c0001d3bf6d.html|title=María Dolores Ocaña es ya la nueva mano derecha de la Reina|lang=es|website=La Razón|date=2024-04-30|access-date=2024-04-30}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Испания Бурбондары]] [[Санат:Астурия ханшайымдары]] sd6xrg9w5svx5xma3z2be1nvcyj7eg8 3590694 3590693 2026-04-23T19:25:23Z 1nter pares 146705 /* Испанияның патшайым-консорты */ 3590694 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Летисия | Шынайы есімі = {{lang-es|Letizia Ortiz}} | Суреті = Letizia von Spanien (2022).jpg | Сурет ені = | Атауы = 2022 жылғы патшайым-консорт Летисия | Титулы = Испанияның патшайым-консорты | Ту = Personal Standard of Letizia, Queen of Spain.svg | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = {{lang-es|Letizia Ortiz Rocasolano}} | Туған күні = 15.09.1972 | Туған жері = {{туғанжері|Овьедо|Овьедода}}, Астурия | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[католицизм]] | Әкесі = Хесус Хосе Ортис Альварес | Анасы = Мария Палома Рокасолано Родригес | Жұбайы = [[VI Филипп (Испания патшасы)|VI Филипп]] | Балалары = [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]], [[София, Испания инфантасы|София]] | Партиясы = | Білімі = [[Faculty of Information Sciences (Complutense University of Madrid)]] (1995)<br>[[Instituto Ramiro de Maeztu]] (1990) | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = Letizia spain sig.svg | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Летисия''' (қыз күніндегі есімі — '''Летисия Ортис Рокасолано''', {{lang-es|Letizia Ortiz Rocasolano}}; [[15 қыркүйек]] [[1972 жыл|1972]], [[Овьедо]], [[Астурия]]) — Испанияның патшайым-консорты, патша [[VI Филипп (Испания патшасы)|VI Филипптің]] жары. == Білімі мен мансабы == ​Летисия ханым — журналист Хесус Хосе Ортис Альварес пен медбике Мария Палома Рокасолано Родригестің үлкен қызы. Летисияны шоқындыру рәсімі 1972 жылғы 29 қыркүйекте өтті.<ref>{{мақала|авторы=Fernández-Pello, Elena|тақырыбы=Princesa de Asturias, reina en Oviedo|шынайы атауы=|сілтеме=https://www.lne.es/oviedo/2007/10/21/princesa-asturias-reina-oviedo-21813908.html|тілі=es|жауапты=|баспа авторы=|басылым=La Nueva España|түрі=|орны=|баспасы=|жыл=2007|томы=|нөмірі=|беттері=|isbn=|issn=}}</ref> Көп ұзамай Летисияның соңынан екі қарындасы дүниеге келді: Тельма (1973 жылы туған)<ref>{{Cite web|lang=es|url=http://www.diariodenavarra.es/especiales/bodareal/familias/pagina7.asp|title=Telma Ortiz Rocasolano|website=Diario de Navarra|archive-url=https://web.archive.org/web/20070209230211/http://www.diariodenavarra.es/especiales/bodareal/familias/pagina7.asp|archive-date=2007-02-09|url-status=dead}}</ref> және Эрика (1975–2007).<ref>{{Cite news|title=Diez años sin Érika Ortiz, la frágil hermana pequeña de Doña Letizia|url=https://www.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/2017-02-07/erika-ortiz-muerte-letizia-reina-diez-anos_1327441/|website=Vanitatis El Confidencial|date=2017-02-07|lang=es|first=Núria|last=Tiburcio|access-date=2022-09-08|archive-date=2022-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220908170856/https://www.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/2017-02-07/erika-ortiz-muerte-letizia-reina-diez-anos_1327441/}}</ref> Олардың ата-анасы 1987 жылы ажырасқан. Летисия Овьедодағы La Gesta 1 мемлекеттік мектебінде білім алды, кейіннен оның отбасы [[Мадрид]]ке қоныс аударды. Небәрі 10 жасында ол Antena 3 радиосындағы «El Columpio» бағдарламасына қатыса бастады. [[Мадрид]]те Летисия Ramiro de Maeztu орта мектебін тәмамдады. Содан кейін ол әлемдегі ең көне оқу орындарының бірі — Мадридтік Комплутенсе университетіне түсіп, онда журналистика саласы бойынша бакалавр және магистр дипломдарын алды. Университетте оқып жүрген кездің өзінде Летисия «La Nueva España» (1992–1993), ABC газеттерінде және EFE жаңалықтар агенттігінде тәжірибеден өтуші (интерн) болды. Университетті тәмамдаған соң, Летисия біраз уақыт [[Мексика]]дағы «Siglo XXI» газетінде жұмыс істеді. [[Испания]]ға оралғаннан кейін ол мансабын [[Блумберг]] экономикалық телеарнасының испандық филиалында жалғастырды, кейіннен [[CNN+]] телекомпаниясына ауысты. 2000 жылы Летисия Мадрид баспасөз қауымдастығының [[Мариано Хосе де Ларра]] сыйлығын ({{lang-es|Premio Mariano José de Larra}}) иеленді. Бұл марапат 30 жасқа дейінгі жас журналистерге айрықша кәсіби жетістіктері үшін беріледі. 2003 жылғы тамызда Летисия [[TVE]] телеарнасындағы күнделікті кешкі «Telediario» жаңалықтар бағдарламасының жүргізушісі болды, ол аталған арнада 2000 жылдан бері тележурналист болып қызмет атқарған еді. == Бірінші некесі == ​1999 жылғы 7 тамызда Летисия өзінің мектептегі әдебиет мұғалімі Алонсо Герреро Переске тұрмысқа шықты. Олар некеге тұрмас бұрын 10 жыл бойы кездесіп жүрген.<ref>{{cite web|url=http://www.diariodenavarra.es/especiales/bodareal/novios/pagina6.asp|title=Prefiere los pantalones a la falda|publisher=Diario de Navarra|archive-url=https://web.archive.org/web/20141014202926/http://www.diariodenavarra.es/especiales/bodareal/novios/pagina6.asp|archive-date=2014-10-14|url-status=dead}}</ref> Неке тек мэрияда тіркелді және 2000 жылы ажырасумен аяқталды. == Астурия ханзадасымен атастыру және үйлену тойы == [[Сурет:Los Principes de Asturias en la Pascua Militar de 2009.jpg|thumb|left|200px|2009 жылғы әскери шерудегі Астурия ханзадасы мен ханшайымы]] 2003 жылғы 1 қарашада патша сарайы жұртшылық үшін мүлдем күтпеген мәлімдеме жасап, [[VI Филипп (Испания патшасы)|Астурия ханзадасы Фелипе]] мен журналист Летисия Ортис Рокасоланоның алдағы атастыру рәсімі туралы жариялады. 2003 жылғы ​6 қарашада сағат 12:30-да салтанатты түрде атастыру рәсімі өтті. Фелипе қалыңдығына ақ алтыннан соғылған неке сақинасын сыйға тартты, ал Летисия Фелипеге сапфирмен безендірілген ақ алтын жең ілгектерін және испан әдебиетінің классигі [[Мариано Хосе де Ларра]]ның «Әлсіз Энрике патшаның пажы» атты кітабын табыстады. Осыдан кейін Фелипе мен Летисия әлемнің 10-нан астам елінен жиналған 250 журналистің қатысуымен өткен баспасөз конференциясына қатысты. Атастыру рәсімінен кейін Летисия Сарсуэла сарайына қоныс аударды. Летисияның бірінші некесі шіркеуде қиылмағандықтан, [[Католицизм|Католик шіркеуі]] оның Астурия ханзадасымен некелесуіне қарсылық білдірмеді. ​Үйлену тойы 2004 жылғы 22 мамырда [[Мадрид]]тегі [[Санта-Мария-ла-Реаль-де-ла-Альмудена]] кафедралды соборында өтті. Бұл аталған соборда өткен алғашқы патша әулетінің тойы болды. Неке қию рәсімі көптеген елдердің телеарналары арқылы көрсетілді және оны бүкіл әлем бойынша шамамен 1,5 миллиард адам тамашалады. Қалыңдық алтарь алдына [[Мануэль Пертегас]]тың қолынан шыққан, шлейфінің ұзындығы 5 метрге жуық ақ түсті үйлену көйлегімен және жібек фатамен шықты. == Астурия ханшайымы == [[Сурет:Pascua Militar 2.jpg|thumb|​2009 жылғы Әскери пасха мерекесіндегі патша [[I Хуан Карлос]] пен [[патшайым София]] және Астурия ханзадасы мен ханшайымы]] Ханшайым Летисия жұбайының міндеттерін орындауға бірден кірісіп, қайнатасының мүддесін білдіру мақсатында Испанияны көп аралады. Сондай-ақ олар Испанияның атынан басқа елдерде өкілдік етті: ол күйеуімен бірге Иордания, Мексика, Перу, Мажарстан, Доминикан Республикасы, Панама, Америка Құрама Штаттары, Сербия, Бразилия, Уругвай, Швеция, Дания, Жапония, Қытай және Португалияда болды. Сонымен қатар ол патша әулетінің басқа мүшелерімен бірге шетелдік жоғары лауазымды тұлғаларды қарсы алды және Люксембургтегі [[ұлы герцог Анри]] мен [[ұлы герцогиня Мария Тереза]]ның үйленгендеріне 25 жыл толуына (күміс тойына), сондай-ақ Нидерландыдағы [[Оран ханзадасы Виллем-Александр]]дың 40 жылдық мерейтойына арналған шетелдік патша әулеттерінің кездесулеріне қатысты.<ref>{{cite news|title=Los Príncipes acuden a la fiesta del 40º cumpleaños de Guillermo de Holanda|url=http://elpais.com/diario/2007/09/02/agenda/1188684004_850215.html|work=El Pais|date=2007-09-02|access-date=2017-06-04|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815175724/https://elpais.com/diario/2007/09/02/agenda/1188684004_850215.html|archive-date=2017-08-15|url-status=live}}</ref> Летисияның дербес бағдарламасы 2006 жылы, оның екінші рет жүктілігі туралы хабарланғаннан кейін көп ұзамай жарияланды. Летисия түрлі аудиториялар алдында сөз сөйледі және оның қызметі балалар құқығы, сирек кездесетін аурулар, мәдениет пен білім беру сияқты әлеуметтік мәселелерге бағытталған. 2007 жылдың соңында оның дербес бағдарламасы аясында өзі жалғыз қатысатын іс-шаралар саны артып, Филипп пен Летисияның жұмыс кестелері нақтыланып, бір-бірінен бөліне бастады.<ref>{{cite news|title=Who Will Be Next King, Queen of Spain? 19 Things To Know About Prince Felipe, Princess Letizia of Asturias|author=Maria G. Valdez|url=http://www.latintimes.com/who-will-be-next-king-queen-spain-19-things-know-about-prince-felipe-princess-letizia-176993|publisher=latintimes|date=2014-06-02|access-date=2014-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20141015010430/http://www.latintimes.com/who-will-be-next-king-queen-spain-19-things-know-about-prince-felipe-princess-letizia-176993|archive-date=2014-10-15|url-status=live}}</ref> 2010 жылғы қыркүйекте Испанияның ісік ауруларымен күрес қауымдастығы (AECC) оны Қауымдастық пен оның ғылыми қорының құрметті президенті етіп тағайындады.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.expansion.com/2010/09/24/entorno/1285357709.html|title=Doña Letizia, Presidenta de Honor de la Asociación Española contra el Cáncer, Entorno, expansion.com|website=www.expansion.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072458/https://www.expansion.com/2010/09/24/entorno/1285357709.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> == Испанияның патшайым-консорты == [[Сурет:Proclamacionfelipevi3.jpg|thumb|​Испания парламенті алдында жаңа монархты жариялау рәсімі кезіндегі Филипп пен Летисия]] 2004 жылғы 19 маусымда жұбайы [[VI Филипп (Испания патшасы)|VI Филипп]] таққа отырғаннан кейін Летисия Испанияның патшайым-консорты болды және «Оның Мәртебесі» лауазымын иеленді.<ref>{{cite web|url=http://www.casareal.es/EN/FamiliaReal/ReinaLetizia/Paginas/subhome.aspx|title=Casa de Su Majestad el Rey de España – Her Majesty the Queen Letizia|publisher=Casa de Su Majestad el Rey|archive-url=https://web.archive.org/web/20140622051105/http://www.casareal.es/EN/FamiliaReal/ReinaLetizia/Paginas/subhome.aspx|archive-date=2014-06-22|url-status=dead}}</ref> Ол 1878 жылғы XII Альфонсоның бірінші жары Мария де лас Мерседес Орлеанскаядан бері алғашқы испан текті патшайым-консорт болып табылады.<ref>{{Cite news|title=The Granddaughter of a Taxi Driver Will Become Spain's Next Queen|first=Daniel|last=Silva|url=http://www.businessinsider.com/the-granddaughter-of-a-taxi-driver-will-become-spains-next-queen-2014-6|publisher=businessinsider.com|date=2014-06-03|access-date=2014-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20141016055107/http://www.businessinsider.com/the-granddaughter-of-a-taxi-driver-will-become-spains-next-queen-2014-6|archive-date=2014-10-16|agency=AFP|url-status=live}}</ref> Сондай-ақ ол — қарапайым халық арасынан шыққан алғашқы испан патшайымы.<ref name="reuters new queen">{{cite news|title=Former journalist Letizia Ortiz becomes Spain's first commoner queen|url=https://www.reuters.com/article/spain-king-queen-idINKBN0EU0VA20140619|work=Reuters|date=2014-06-19|access-date=2014-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180907144640/https://www.reuters.com/article/spain-king-queen-idINKBN0EU0VA20140619|archive-date=2018-09-07|last1=Castillo|first1=Raquel|url-status=live}}</ref> Патшайым-консорт патша [[I Хуан Карлос]]тың өз ұлы патша VI Филиппке Қарулы Күштердің генерал-капитаны орденін (бұл патшалық және әскери биліктің берілуін білдіреді) тапсыру рәсіміне,<ref>{{Cite news|title=Felipe VI Takes Over from His Father as Spain's New King|url=https://online.wsj.com/articles/felipe-takes-over-from-his-father-as-spains-new-king-1403171076|work=The Wall Street Journal|date=2014-06-19|access-date=2023-08-24|lang=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20140620111425/http://online.wsj.com/articles/felipe-takes-over-from-his-father-as-spains-new-king-1403171076|archive-date=2014-06-20|issn=0099-9660|url-status=live}}</ref> сондай-ақ Филипптің Бас кортестер алдында өз міндеттерін орындауға, Конституцияны қорғауға, сонымен бірге Испания азаматтары мен аймақтарының құқықтарын құрметтеуге ант беру рәсіміне қатысты.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2014/06/18/world/europe/spain-king-felipe-vi/index.html|title=King Felipe VI takes over in Spain, promises to be monarch 'for new times'|lang=en|first=Laura|last=Smith-Spark|website=CNN|date=2014-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824061837/https://www.cnn.com/2014/06/18/world/europe/spain-king-felipe-vi/index.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live|last2=Goodman|first2=Al|last3=Almasy|first3=Steve}}</ref><ref>{{Cite news|title=King Felipe VI calls for 'new Spain' as he is sworn in|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-27918094|work=BBC News|date=2014-06-19|access-date=2023-08-24|lang=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20210313015131/https://www.bbc.com/news/world-europe-27918094|archive-date=2021-03-13|url-status=live}}</ref> Патшайым Летисия алғаш рет патшайым мәртебесінде 2014 жылғы 23 маусымда Мадридтегі Прадо мұражайында «Эль Греко және заманауи кескіндеме» көрмесінің ашылуында сөз сөйледі.<ref>{{cite news|title=La reina Letizia inicia su nueva agenda con una visita al Prado|url=http://cultura.elpais.com/cultura/2014/06/23/actualidad/1403548391_003513.html|work=El Pais|date=2014-06-23|access-date=2017-06-04|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20170112121445/http://cultura.elpais.com/cultura/2014/06/23/actualidad/1403548391_003513.html|archive-date=2017-01-12|last1=Galaz|first1=Mábel|url-status=live}}</ref> 2014 жылғы 25 маусымда патша 14-ші Абрантес герцогы Хосе Мануэль де Сулета-и-Алехандроны оның жеке хатшысы етіп тағайындады.<ref>{{Cite web|url=https://www.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/2014-06-27/jose-manuel-zuleta-la-nueva-mano-derecha-y-amigo-de-la-reina-letizia_153056/|title=José Manuel Zuleta, la nueva mano derecha de la Reina doña Letizia|lang=es|first=Raoul|last=Higuera|website=vanitatis.elconfidencial.com|date=2014-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230819071624/https://www.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/2014-06-27/jose-manuel-zuleta-la-nueva-mano-derecha-y-amigo-de-la-reina-letizia_153056/|archive-date=2023-08-19|access-date=2023-08-21|url-status=live}}</ref> Патша мен патшайым ретіндегі алғашқы шетелдік сапары кезінде Филипп пен Летисия 2014 жылғы 30 маусымда Апостольдік сарайда [[Франциск (рим папасы)|Рим папасы Францискпен]] кездесті.<ref>{{Cite news|title=La primera visita de los Reyes al extranjero se inicia en el Vaticano|first=Natalia|last=Junquera|url=https://elpais.com/politica/2014/06/29/actualidad/1404067642_100838.html|work=El País|date=2014-06-29|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072459/https://elpais.com/politica/2014/06/29/actualidad/1404067642_100838.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Кейінірек олар Қасиетті Тақтың мемлекеттік хатшысы [[Пьетро Паролин]]мен және оның қасында болған мемлекеттермен қарым-қатынас жөніндегі хатшының орынбасары [[Антуан Камиллери]]мен кездесу өткізді. Бұл сапар патша [[I Хуан Карлос]] пен [[патшайым София]]ның 28 сәуірдегі сапарынан кейін іле-шала жүзеге асты.<ref>{{cite news|title=Comunicato della Sala Stampa: Udienza alle Loro Maestà il Re Felipe VI e la Regina Letizia di Spagna, 30.06.2014|url=http://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2014/06/30/0486/01091.html|publisher=Vatican City|date=2014-06-30|access-date=2017-06-04|lang=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20171008181633/http://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2014/06/30/0486/01091.html|archive-date=2017-10-08|url-status=live}}</ref> [[Сурет:Presidenta Bachelet ofreció una recepción a Sus Majestades los Reyes de España, autoridades y personalidades españolas (15516055950).jpg|thumb|Чили президенті Мишель Бачелеттің Испанияға жасаған мемлекеттік сапары кезіндегі ресми қабылдаудағы патша мен патшайым]] 2014 жылғы қыркүйекте Летисия Мүгедектер ісі жөніндегі патшалық кеңесті басқарды. Бұл — Патша тағының қамқорлығындағы үкіметтік мекеме, оның президенті болып билік басындағы монархтың жұбайы тағайындалады.<ref>{{Cite web|url=https://www.europapress.es/epsocial/cooperacion-desarrollo/noticia-reina-dona-letizia-preside-primera-vez-reunion-consejo-real-patronato-discapacidad-20140909181056.html|title=Doña Letizia preside la reunión del Consejo del Real Patronato sobre Discapacidad|date=2014-09-09|publisher=Europa Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824083622/https://www.europapress.es/epsocial/cooperacion-desarrollo/noticia-reina-dona-letizia-preside-primera-vez-reunion-consejo-real-patronato-discapacidad-20140909181056.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2014 жылғы 25 қазанда ол Астурия ханзадасы сыйлығын тапсыру рәсіміне қатысты (бұл осы атаумен берілген соңғы марапат еді). 2015 жылдан бастап сыйлық «Астурия ханшайымының сыйлығы» болып өзгертілді, ал оның президенті болып Астурия ханшайымы Леонор бекітілді.<ref>{{Cite news|title=Premios Príncipe de Asturias 2014|url=https://elpais.com/elpais/2014/10/24/album/1414153710_205465.html|work=El País|date=2014-10-24|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072458/https://elpais.com/elpais/2014/10/24/album/1414153710_205465.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> 2014 жылғы 27 қазанда ол Австрияның Вена қаласына испан суретшісі Диего Веласкеске арналған көрменің ашылуына барды, бұл оның алғашқы халықаралық дербес сапары болды.<ref>{{Cite news|title=Debú intenacional en solitario de la reina Letizia|first=Mábel|last=Galaz|url=https://elpais.com/elpais/2014/10/27/estilo/1414424232_211816.html|work=El País|date=2014-10-27|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824075028/https://elpais.com/elpais/2014/10/27/estilo/1414424232_211816.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Онда ол Австрия президенті [[Хайнц Фишер]]мен және оның жары [[Маргит Фишер]]мен кездесті.<ref>{{Cite web|url=https://www.hoy.es/culturas/201410/27/dona-letizia-inaugura-viena-20141027155456-rc.html|title=Doña Letizia inaugura en Viena la mayor muestra sobre Velázquez en Europa Central|lang=es-ES|website=Hoy|date=2014-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20240226142305/https://www.hoy.es/culturas/201410/27/dona-letizia-inaugura-viena-20141027155456-rc.html|archive-date=2024-02-26|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Бұл оның сол жылғы соңғы дербес шетелдік сапары емес еді: қараша айында патшайым Португалияда өткен сирек кездесетін аурулар жөніндегі 2-ші Иберо-американдық кеңестің жабылу рәсіміне,<ref>{{Cite news|title=La reina Letizia clausura en Portugal el congreso de enfermedades raras|first=Javier Martín del|last=Barrio|url=https://elpais.com/politica/2014/11/07/actualidad/1415370417_937889.html|work=El País|date=2014-11-07|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824075029/https://elpais.com/politica/2014/11/07/actualidad/1415370417_937889.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> сондай-ақ Италияда БҰҰ-ның Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы ұйымдастырған Тамақтану мәселелері жөніндегі екінші халықаралық конференцияға қатысып, негізгі баяндама жасады. Өз сөзінде ол ашаршылықпен күрестегі әйелдердің рөлін жоғары бағалап, әлемде 850 миллионнан астам адамның аштықтан зардап шегуін «қабылдауға келмейтін» жайт деп атады, сондай-ақ тамақ өнеркәсібінен өздерінің «коммерциялық мүдделерін» семіздікті жою жолындағы «жауапкершілікпен» теңестіруді талап етті.<ref>{{Cite news|title=La reina Letizia reivindica el papel de la mujer contra el hambre|first=Pablo|last=Ordaz|url=https://elpais.com/elpais/2014/11/20/estilo/1416486813_817166.html|work=El País|date=2014-11-20|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824075031/https://elpais.com/elpais/2014/11/20/estilo/1416486813_817166.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> 2014 жылғы желтоқсанда ол 2010 жылдан бері басқарып келе жатқан және патшайым ретінде де басқаруды жалғастырып жатқан<ref name=":0" /> Испанияның ісік ауруларымен күрес қауымдастығының жалпы жиналысына төрағалық етті.<ref>{{Cite web|url=https://www.laopinioncoruna.es/vida-y-estilo/moda-belleza/2014/12/10/reina-letizia-apunta-look-working-24686882.html|title=La Reina Letizia se apunta al look 'working girl'|lang=es|last=EP|website=La Opinión de A Coruña|date=2014-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072458/https://www.laopinioncoruna.es/vida-y-estilo/moda-belleza/2014/12/10/reina-letizia-apunta-look-working-24686882.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> [[Сурет:Reina Letizia de España visita Jiquilisco (18179468635).jpg|thumb|Патшайым Летисия Сальвадордың Хикилиско қаласына жасаған сапары кезінде]] 2015 жыл бойы Летисия Испанияның ісік ауруларымен күрес қауымдастығының, Испанияның сирек кездесетін аурулар федерациясының<ref>{{Cite web|url=https://www.sandiegouniontribune.com/en-espanol/sdhoy-queen-letizia-presides-over-meeting-on-rare-2015jan28-story.html|title=Queen Letizia presides over meeting on rare diseases|lang=es-US|last=EFE|website=San Diego Union-Tribune en Español|date=2015-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824083623/https://www.sandiegouniontribune.com/en-espanol/sdhoy-queen-letizia-presides-over-meeting-on-rare-2015jan28-story.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> және Испания Қызыл Крест қоғамының, сондай-ақ басқа да ұйымдардың іс-шаралары мен жиналыстарына қатыса отырып, тиісті аурулармен айналысатын әлеуметтік ұйымдарға қолдау көрсетуін жалғастырды. Патша мен патшайым Францияға алғашқы мемлекеттік сапарын 2015 жылғы наурызға жоспарлаған болатын. Алайда 2015 жылғы 24 наурызда [[Germanwings]] авиакомпаниясының 9525 рейсінің ұшқышы ұшақты әдейі Франция Альпісіне апатқа ұшыратқандықтан, олар сапарды кейінге қалдыруға мәжбүр болды.<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/elpais/2015/03/24/inenglish/1427201354_082004.html|title=Spanish king suspends France visit in wake of Germanwings air crash|lang=en|first=Mábel|last=Galaz|website=EL PAÍS English|date=2015-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090930/https://english.elpais.com/elpais/2015/03/24/inenglish/1427201354_082004.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live|last2=País|first2=El}}</ref> Апат салдарынан 150 адам қаза тапты, оның ішінде 51-і Испания азаматы еді.<ref>{{Cite news|title=Spain raises Spanish death toll on Germanwings flight to 51|url=https://www.reuters.com/article/uk-france-crash-casualties-idUKKBN0ML1PG20150325|work=Reuters|date=2015-03-25|access-date=2023-08-24|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090931/https://www.reuters.com/article/uk-france-crash-casualties-idUKKBN0ML1PG20150325|archive-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Маусым айының басында олар мемлекеттік сапарын қайта бастап, оларды Франция президенті [[Франсуа Олланд]] қарсы алды.<ref>{{Cite web|url=https://www.euronews.com/2015/06/03/spanish-royal-couple-resume-state-visit-to-france|title=Spanish royal couple resume state visit to France|lang=en|website=euronews|date=2015-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090930/https://www.euronews.com/2015/06/03/spanish-royal-couple-resume-state-visit-to-france|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Сондай-ақ олар Премьер-министр [[Мануэль Вальс]]пен, Франция Сенатының төрағасы [[Жерар Ларше]]мен, Ұлттық ассамблея төрағасы Клод Бартолонмен және Париж мэрі [[Анн Идальго]]мен кездесті.<ref>{{Cite web|url=https://es.ambafrance.org/Visita-de-Estado-a-Francia-de-los-Reyes-de-Espana|title=Visita de Estado a Francia de los Reyes de España (02/06/15)|lang=es|website=Ambassade de France en Espagne / Embajada de Francia en España|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090928/https://es.ambafrance.org/Visita-de-Estado-a-Francia-de-los-Reyes-de-Espana|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.elmundo.es/loc/2015/06/06/5571d4a746163fa43f8b458b.html|title=Los Reyes Felipe y Letizia conquistan la República francesa|lang=es|website=ELMUNDO|date=2015-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090931/https://www.elmundo.es/loc/2015/06/06/5571d4a746163fa43f8b458b.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы 13 сәуірде патшайым Летисия Артиллерия академиясына барды, бұл оның алғашқы дербес әскери іс-шарасы болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.lavanguardia.com/politica/20150413/54429586722/la-reina-letizia-preside-su-primer-acto-militar-en-la-academia-de-artilleria.html|title=La Reina Letizia preside su primer acto militar en la Academia de Artillería|lang=es|website=La Vanguardia|date=2015-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094846/https://www.lavanguardia.com/politica/20150413/54429586722/la-reina-letizia-preside-su-primer-acto-militar-en-la-academia-de-artilleria.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://blogs.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/reina-letizia/2015-04-13/dona-letizia-se-calza-unos-prada-para-su-primer-acto-en-solitario-con-los-militares_758317/|title=Doña Letizia se calza unos Prada para su primer acto en solitario con los militares|lang=es|first=Núria|last=Tiburcio|website=vanitatis.elconfidencial.com|date=2015-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094853/https://blogs.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/reina-letizia/2015-04-13/dona-letizia-se-calza-unos-prada-para-su-primer-acto-en-solitario-con-los-militares_758317/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Бірнеше күннен кейін ол жұбайымен бірге [[патшайым II Маргрете]]нің 75 жылдығын атап өту үшін Данияның [[Копенгаген]] қаласына барды.<ref>{{Cite web|url=https://photogallery.indiatimes.com/celebs/royalty/the-75th-birthday-of-queen-margrethe-ii/articleshow/46957318.cms|title=The 75th Birthday Of Queen Margrethe II Pics {{!}} The 75th Birthday Of Queen Margrethe II Photos {{!}} The 75th Birthday Of Queen Margrethe II Portfolio Pics {{!}} The 75th Birthday Of Queen Margrethe II Personal Photos - ETimes Photogallery|website=photogallery.indiatimes.com|access-date=2024-11-04|archive-date=2023-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230116115932/https://photogallery.indiatimes.com/celebs/royalty/the-75th-birthday-of-queen-margrethe-ii/articleshow/46957318.cms|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы 25–28 мамыр аралығында Летисия [[Гондурас]] пен [[Сальвадор]]ға өзінің алғашқы дербес халықаралық сапарын жасады.<ref>{{Cite news|title=La Reina llega a Honduras en su primer viaje oficial en solitario|first=Juan Diego|last=Quesada|url=https://elpais.com/internacional/2015/05/26/actualidad/1432612792_716789.html|work=El País|date=2015-05-26|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094846/https://elpais.com/internacional/2015/05/26/actualidad/1432612792_716789.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы маусымда Летисия БҰҰ-ның Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымының тамақтану мәселелері жөніндегі арнайы елшісі болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://www.fao.org/newsroom/detail/Queen-Letizia-of-Spain-named-FAO-Special-Ambassador-for-Nutrition/en|title=Queen Letizia of Spain named FAO Special Ambassador for Nutrition|lang=en|website=Newsroom|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824083622/https://www.fao.org/newsroom/detail/Queen-Letizia-of-Spain-named-FAO-Special-Ambassador-for-Nutrition/en|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Осы айдың соңында, Францияға сапарынан кейін, ол патшамен бірге Мексикаға мемлекеттік сапармен барды, бұл олардың Испания монархтары ретіндегі Америка құрлығына алғашқы сапары болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.eluniversal.com.mx/articulo/english/2015/06/21/king-and-queen-spain-will-visit-zacatecas/|title=King and Queen of Spain will visit Zacatecas|lang=es|website=El Universal|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094846/https://www.eluniversal.com.mx/articulo/english/2015/06/21/king-and-queen-spain-will-visit-zacatecas/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Олар Мексика президенті [[Энрике Пенья Ньето]]мен, бірінші ханым [[Анжелика Ривера]]мен, Мехико қаласының басшысы [[Мигель Анхель Мансера]]мен және Мексика Конгресінің жетекшілерімен кездесті.<ref>{{Cite web|url=https://cnnespanol.cnn.com/2015/06/29/los-reyes-de-espana-llegan-a-mexico-para-su-primera-visita-de-estado/|title=Los reyes de España llegan a México para su primera visita de Estado|lang=es|website=CNN|date=2015-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094846/https://cnnespanol.cnn.com/2015/06/29/los-reyes-de-espana-llegan-a-mexico-para-su-primera-visita-de-estado/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2015070179685/reyes-felipe-letizia-mexico-segunda-jornada/|title=Los Reyes continúan dando la mejor imagen de España en la segunda jornada de su viaje de Estado a México|lang=es|website=HOLA|date=2015-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220929213959/https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2015070179685/reyes-felipe-letizia-mexico-segunda-jornada/|archive-date=2022-09-29|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы шілде айының соңында ол Италияның [[Милан]] қаласындағы «Дүниежүзілік көрме – 2015» шарасына дербес барды.<ref>{{Cite web|url=https://www.fao.org/news/story/en/item/317221/icode/|title=FAO - News Article: Queen Letizia of Spain visits Expo Milan|lang=en|website=www.fao.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101633/https://www.fao.org/news/story/en/item/317221/icode/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы 14–19 қыркүйек аралығында патша мен патшайым Америка Құрама Штаттарына ресми сапар жасап, онда [[АҚШ президенті]] [[Барак Обама]]мен және оның жұбайы [[Мишель Обама]]мен кездесті, сондай-ақ АҚШ Сенатының халықаралық қатынастар жөніндегі комитетінде болды.<ref name=":1">{{Cite news|title=Los Reyes en Estados Un.idos|url=https://elpais.com/elpais/2015/09/15/album/1442339177_524450.html|work=El País|date=2015-09-16|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101616/https://elpais.com/elpais/2015/09/15/album/1442339177_524450.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Кейінірек олар Луизианаға аттанып, онда оларды Испания Луизианасының дәстүрлі киімін киген сарбаздар қарсы алды, содан соң Маунт-Вернонға бару үшін Виргинияға бет алды.<ref name=":1" /> 2015 жылғы қазанда ол Германияның [[Дюссельдорф]] қаласына испан суретшісі Сурбаранға арналған көрменің ашылуына дербес барды.<ref>{{Cite web|url=https://www.elmundo.es/cultura/2015/10/09/56180acc22601dc5068b45a2.html|title=La Reina 'lleva' a Zurbarán a Alemania|lang=es|website=ELMUNDO|date=2015-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101615/https://www.elmundo.es/cultura/2015/10/09/56180acc22601dc5068b45a2.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Осы айда ол патша [[VI Филипп (Испания патшасы)|Филипппен]] бірге [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]] Астурия ханшайымы мәртебесін алғаннан бері алғаш рет өткізілген [[Астурия ханшайымы]] сыйлығын тапсыру рәсіміне қатысты.<ref>{{Cite web|url=https://www.elmundo.es/espana/2015/10/23/562a1408e2704ece728b45d6.html|title=Los Premios Princesa de Asturias 2015 y los últimos Príncipes|lang=es|website=ELMUNDO|date=2015-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101614/https://www.elmundo.es/espana/2015/10/23/562a1408e2704ece728b45d6.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2015 жылдың соңында патшайым екі жерлеу рәсіміне қатысты. Алдымен, қараша айында, ол патша әулетінің басқа мүшелерімен бірге Эль-Эскориальда Калабрия герцогы, инфант Карлостың жерлеу рәсіміне қатысты.<ref>{{Cite news|title=La familia del Rey al completo, en el funeral del duque de Calabria|url=https://elpais.com/elpais/2015/10/08/album/1444306297_801588.html|work=El País|date=2015-10-08|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101615/https://elpais.com/elpais/2015/10/08/album/1444306297_801588.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Екінші рет, желтоқсанда, Испанияның Кабулдағы елшілігіне жасалған шабуыл кезінде қаза тапқан испан полицейлерін соңғы сапарға шығарып салу рәсімінде болды.<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/elpais/2015/12/15/inenglish/1450193304_546648.html|title=King Felipe presides at funeral of police officers killed in Afghanistan|lang=en|website=EL PAÍS English|date=2015-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101614/https://english.elpais.com/elpais/2015/12/15/inenglish/1450193304_546648.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2016 жыл патша әулеті үшін бірқалыпты жыл болды. 2015 жылғы парламент сайлауынан басталған,<ref>{{Cite news|title=Spain election: Political uncertainty after split result|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-35147266|work=BBC News|date=2015-12-21|access-date=2023-08-24|lang=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://www.bbc.com/news/world-europe-35147266|archive-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> кейін 2016 жылғы парламент сайлауымен жалғасқан<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/elpais/2016/05/03/inenglish/1462265896_327547.html|title=Spanish king signs decree calling fresh election for June 26|lang=en|first=Fernando|last=Garea|website=EL PAÍS English|date=2016-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://english.elpais.com/elpais/2016/05/03/inenglish/1462265896_327547.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> сайлау процестері Патша тағының қалыпты жұмыс кестесін құруын қиындатты. Летисия үшін 2016 жыл түрлі қоғамдық ұйымдар өкілдерін қабылдаудан басталды. Атап айтқанда, Рома хатшылығы қоры,<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.europapress.es/epsocial/cooperacion-desarrollo/noticia-reina-letizia-recibe-fundacion-secretariado-gitano-plataforma-infancia-conocer-mejor-actividad-20160108181858.html|title=La Reina Letizia recibe a la Fundación Secretariado Gitano y Plataforma de Infancia|date=2016-01-08|publisher=Europa Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://www.europapress.es/epsocial/cooperacion-desarrollo/noticia-reina-letizia-recibe-fundacion-secretariado-gitano-plataforma-infancia-conocer-mejor-actividad-20160108181858.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Испания балалар ұйымдарының қауымдастығы,<ref name=":2" /> Мадридтегі тілдік бұзылулармен күрес қауымдастығы<ref>{{Cite web|url=https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2016012683391/reina-letizia-audiencia-atelma/|title=La Reina y el lenguaje que todos entienden|lang=es|website=HOLA|date=2016-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824161945/https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2016012683391/reina-letizia-audiencia-atelma/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> және Испания тамақтану қорының<ref>{{Cite web|url=https://www.europapress.es/chance/realeza/noticia-imagen-mas-carinosa-reina-letizia-mas-pequenos-20160127091955.html|title=La imagen más cariñosa de la Reina Letizia con los más pequeños|date=2016-01-27|publisher=Europa Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://www.europapress.es/chance/realeza/noticia-imagen-mas-carinosa-reina-letizia-mas-pequenos-20160127091955.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> өкілдері патшайымды өз мақсаттары, қызметі мен жобалары туралы хабардар етті. ​2016 жылғы наурызда Летисия мен кәсіпкер Хавьер Лопес Мадрид арасындағы хат алмасудың жарияланып кетуі қоғамда қызу пікірталас тудырды. Мадрид «Caja Madrid» және «Bankia» қаржы тобының басқа да басшыларымен және басқарма мүшелерімен бірге сыбайлас жемқорлық жасады деп айыпталған болатын. 2014 жылғы қазанда Летисия оған қолдау білдіріп: «Біз сенің кім екеніңді білеміз, сен де біздің кім екенімізді білесің. Біз бір-бірімізді танимыз, жақсы көреміз және құрметтейміз. Қалғанының бәрі құрысын», — деп хабарлама жіберген. Филипп те оған қосылып: «Біз сені шынымен жақсы көреміз!» — деп жазған. Кейінірек «El Diario» газеті бұл хаттарды жариялады. Патша сарайының өкілі кейіннен патша мен патшайымның заңнамалық мәселелеріне байланысты Лопес Мадридпен бұдан былай дос емес екенін мәлімдеді.<ref>{{cite news|title=Spain's monarchy drawn into banking scandal|url=https://www.theguardian.com/world/2016/mar/09/spains-monarchy-banking-scandal-queen-letizia|work=The Guardian|date=2016-03-09|access-date=2017-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180106185213/https://www.theguardian.com/world/2016/mar/09/spains-monarchy-banking-scandal-queen-letizia|archive-date=2018-01-06|agency=Agence France-Presse|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Texting Scandal Rocks Spain's King and Queen|first=Tom|last=Sykes|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2016/03/19/texting-scandal-rocks-spain-s-king-and-queen.html|date=2016-03-19|access-date=2016-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20160329112026/http://www.thedailybeast.com/articles/2016/03/19/texting-scandal-rocks-spain-s-king-and-queen.html|archive-date=2016-03-29|newspaper=Daily Beast|url-status=live}}</ref> Сондай-ақ наурыз айында Летисия 2016 жылғы екі халықаралық сапарының алғашқысын жасады. Ол патша Филипппен бірге [[Пуэрто-Рико]]да өткен испан тілінің 7-ші Халықаралық конгресіне жетекшілік етті. 2016 жылғы 22 сәуірде патша мен патшайым 2016 жылғы әлем чемпионатында жеңіске жеткен (қатарынан екінші рет иеленген атағы) испандық мәнерлеп сырғанаушы Хавьер Фернандесті қабылдады.<ref>{{Cite web|url=https://www.nbcsports.com/olympics/news/javier-fernandez-grand-prix-final-figure-skating|title=Eyes of Spain on Javier Fernandez as he builds for last Olympic chance|lang=en-US|website=NBC Sports|date=2016-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://www.nbcsports.com/olympics/news/javier-fernandez-grand-prix-final-figure-skating|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Жыл соңында, қараша айының аяғында, патша мен патшайым Португалияға мемлекеттік сапармен барып, онда Португалия президенті [[Марсело Ребелу ди Соуза]]мен және Премьер-министр [[Антониу Кошта]]мен, сондай-ақ басқа да тұлғалармен кездесті.<ref>{{Cite news|title=Los Reyes viajan a Portugal en su primer viaje de Estado con el nuevo Gobierno|first=Miquel|last=Alberola|url=https://elpais.com/politica/2016/11/28/actualidad/1480323183_172446.html|work=El País|date=2016-11-28|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://elpais.com/politica/2016/11/28/actualidad/1480323183_172446.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Патша Португалия билігі алдындағы конституциялық міндеттемелерін орындап жатқанда, патшайым Португалияның ісік ауруларымен күрес лигасының президенті Виктор Велозумен кездесу өткізді.<ref>{{Cite web|url=https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2016112890031/reyes-espana-cena-gala-portugal/|title=Cena de gala en Portugal en honor a don Felipe y doña Letizia|lang=es|website=HOLA|date=2016-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824161948/https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2016112890031/reyes-espana-cena-gala-portugal/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> [[Сурет:Awada Letizia 4.jpg|thumb|2017 жылы Аргентинаның бірінші ханымы Хулиана Авадамен бірге болған Летисия]] 2017 жыл өткен жылдағыдай Летисияның өзі жетекшілік ететін бірқатар тиісті қоғамдық ұйымдармен кездесуінен басталды. Ақпан айында патша мен патшайым Сарсуэла патшалық сарайында Германия президенті [[Йоахим Гаук]] пен оның жұбайы Герхильд Радтке,<ref>{{Cite web|url=https://www.abc.es/espana/casa-real/abci-reyes-almuerzan-presidente-alemania-201702011713_noticia.html|title=Los Reyes almuerzan con el presidente de Alemania|lang=es|website=Diario ABC|date=2017-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171129233014/http://www.abc.es/espana/casa-real/abci-reyes-almuerzan-presidente-alemania-201702011713_noticia.html|archive-date=2017-11-29|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> сондай-ақ Мажарстан президенті [[Янош Адер]] мен оның жұбайы Анита Герцег<ref>{{Cite web|url=https://www.lavozdegalicia.es/noticia/espana/2017/02/17/reyes-conocen-sentencia-noos-museo-thyssen-junto-presidente-hungaro/00031487331633948105373.htm|title=Los reyes conocen la sentencia del caso Nóos en el museo Thyssen junto al presidente húngaro|lang=es|website=La Voz de Galicia|date=2017-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825090655/https://www.lavozdegalicia.es/noticia/espana/2017/02/17/reyes-conocen-sentencia-noos-museo-thyssen-junto-presidente-hungaro/00031487331633948105373.htm|archive-date=2023-08-25|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> сияқты маңызды шетелдік лидерлерді қабылдады. Дәл осы соңғы қонақтармен кездесу кезінде патша әулеті патшаның жездесі Иньяки Урдангариннің бірнеше сыбайлас жемқорлық қылмыстары бойынша кінәлі деп танылғаны туралы алғашқы сот шешімінен хабардар болды.<ref name=":3">{{Cite news|title=Spain King's Brother-in-Law Convicted as Princess Is Cleared|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-02-17/spanish-king-s-brother-in-law-convicted-as-princess-is-cleared|work=Bloomberg.com|date=2017-02-17|access-date=2023-08-25|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312142738/https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-02-17/spanish-king-s-brother-in-law-convicted-as-princess-is-cleared|archive-date=2017-03-12|url-status=live}}</ref> Ал патшаның қарындасы, инфанта Кристинаға тағылған барлық айыптар алынып тасталды.<ref name=":3" /> Айдың соңында Филипп пен Летисия Аргентина президенті [[Маурисио Макри]] мен бірінші ханым [[Хулиана Авада]]ны олардың Испанияға жасаған мемлекеттік сапары аясында қабылдады.<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/elpais/2017/02/22/inenglish/1487768466_658025.html|title=Argentina's President Macri begins state visit to Spain|lang=en|first=Carlos E.|last=Cué|website=EL PAÍS English|date=2017-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825090644/https://english.elpais.com/elpais/2017/02/22/inenglish/1487768466_658025.html|archive-date=2023-08-25|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> 2017 жылғы 23 наурызда ол осы жылғы алғашқы дербес сапарын Португалияның Порту қаласына жасап, «Темекі немесе денсаулық» атты 7-ші конференцияға қатысты. Онда ол Португалия президентімен, Еуропалық денсаулық сақтау және азық-түлік қауіпсіздігі жөніндегі комиссары [[Витянис Андрюкайтис]]пен, Португалияның денсаулық сақтау министрі Адалберто Кампуш Фернандешпен және Порту мэрі Руй Морейрамен кездесті.<ref>{{Cite web|url=https://www.porto.pt/en/news/the_queen_of_spain_letizia_ortiz_chairs_the_opening_ceremony_of_the_7th_ectoh/|title=The Queen of Spain, Letizia Ortiz, chairs the opening ceremony of the 7th ECTOH|lang=pt|last=CMP|website=www.porto.pt|date=2017-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825091644/https://www.porto.pt/en/news/the_queen_of_spain_letizia_ortiz_chairs_the_opening_ceremony_of_the_7th_ectoh|archive-date=2023-08-25|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> 2017 жылғы сәуірде патшайым Летисия мен патша Филипп Жапонияға мемлекеттік сапармен барды.<ref>{{Cite web|url=https://royalwatcherblog.com/2017/04/05/spanish-state-visit-to-japan/|title=Spanish State Visit to Japan|lang=en-us|last=Saad719|website=The Royal Watcher|date=2017-04-05|access-date=2024-11-04|archive-date=2025-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20250129232548/https://royalwatcherblog.com/2017/04/05/spanish-state-visit-to-japan/|url-status=live}}</ref> Жыл соңында олар [[Виллем-Александр]]дың 50 жылдық мерейтойын атап өту үшін Нидерландыға аттанды.<ref>{{Cite web|url=https://thecrownchronicles.co.uk/royal-news/european-royals-celebrate-willem-alexanders-50th-birthday-hague/|title=European Royals celebrate Willem-Alexander's 50th birthday at The Hague • The Crown Chronicles|lang=en-GB|first=Victoria|last=Howard|website=The Crown Chronicles|date=2017-04-30|access-date=2024-11-04|archive-date=2024-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20241204022211/https://thecrownchronicles.co.uk/royal-news/european-royals-celebrate-willem-alexanders-50th-birthday-hague/|url-status=live}}</ref> Мамыр айында олар Иордания ханшайымы [[Муна әл-Хусейн]] мен Португалия президентін түскі асқа шақырды.<ref>{{Cite web|url=https://www.abc.es/espana/casa-real/abci-reyes-almuerzan-princesa-muna-jordania-201705251830_noticia.html|title=Los Reyes almuerzan con la Princesa Muna de Jordania|lang=es|website=Diario ABC|date=2017-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190706023501/https://www.abc.es/espana/casa-real/abci-reyes-almuerzan-princesa-muna-jordania-201705251830_noticia.html|archive-date=2019-07-06|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> Сондай-ақ олар патша I Хуан Карлос пен патшайым Софиямен бірге Патшайым София қорының 40 жылдығын және Қордың Альцгеймер орталығының 10 жылдығын атап өтті.<ref>{{Cite web|url=https://www.elperiodico.com/es/gente/20170522/los-reyes-celebran-40-aniversario-fundacion-reina-sofia-6053371|title=Los Reyes celebran el 40º aniversario de la Fundación Reina Sofía|lang=es|first=EL PERIÓDICO /|last=BARCELONA|website=elperiodico|date=2017-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825095752/https://www.elperiodico.com/es/gente/20170522/los-reyes-celebran-40-aniversario-fundacion-reina-sofia-6053371|archive-date=2023-08-25|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> 2017 жылғы шілде айының ортасында Испания патша әулетінің мүшелері Ұлыбританияға мемлекеттік сапармен барып, онда патшайым [[II Елизабет|II Елизавета]] мен [[Филипп, Эдинбург герцогі|Эдинбург герцогы, ханзада Филипппен]] кездесті.<ref>{{Cite news|title=Spain's royals on state visit to Britain to cement ties before Brexit|url=https://www.reuters.com/article/us-britain-spain-idUSKBN19X10F|work=Reuters|date=2017-07-12|access-date=2023-08-25|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825095752/https://www.reuters.com/article/us-britain-spain-idUSKBN19X10F|archive-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> Олар сондай-ақ Уэльс ханзадасы және Корнуолл герцогинясы — [[III Чарльз|Чарльз]] бен Камилламен жүздесті.<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/elpais/2017/07/12/inenglish/1499871867_300878.html|title=Spain's King Felipe calls for Gibraltar "dialogue" during parliament speech|lang=en|first=Miquel|last=Alberola|website=EL PAÍS English|date=2017-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825095752/https://english.elpais.com/elpais/2017/07/12/inenglish/1499871867_300878.html|archive-date=2023-08-25|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> 2018 жылғы 31 қазанда патшайым өзінің үлкен қызы, [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Астурия ханшайымы Леонордың]] алғашқы көпшілік алдындағы сөзіне куә болды. Ол Еркін халықтардың ұлы хартиясының (Конституцияның) 40 жылдығын мерекелеу кезінде Испания Конституциясының бірінші бабын оқып берді.<ref>{{Cite news|title=Spain's princess delivers her first speech|url=https://www.bbc.com/news/av/world-europe-46050914|work=BBC News|access-date=2023-08-24|lang=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072459/https://www.bbc.com/news/av/world-europe-46050914|archive-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Бір жылдан соң, 2019 жылғы 18 қазанда Летисия қызы Леонорды Астурия ханшайымы сыйлығын тапсыру рәсіміне ертіп барды, бұл жас ханшайым үшін алғашқы тәжірибе еді.<ref>{{Cite web|url=https://www.europapress.es/asturias/noticia-princesa-leonor-preside-primera-vez-ceremonia-entrega-premios-llevan-nombre-20191018184329.html|title=La Princesa Leonor preside por primera vez la ceremonia de entrega de los premios que llevan su nombre|date=2019-10-18|publisher=Europa Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072459/https://www.europapress.es/asturias/noticia-princesa-leonor-preside-primera-vez-ceremonia-entrega-premios-llevan-nombre-20191018184329.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Тақ мұрагері аталған іс-шарада өзінің көпшілік алдындағы алғашқы ресми сөзін сөйледі.<ref>{{Cite web|url=https://www.hola.com/us/celebrities/20211022317066/princess-leonor-spain-speech-princess-asturias-awards/|title=Princess Leonor delivers speech on 'very important day' of her life|lang=en-US|website=HOLA|date=2019-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072459/https://www.hola.com/us/celebrities/20211022317066/princess-leonor-spain-speech-princess-asturias-awards/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> [[Сурет:2021-06-14 Imposición Medalla de Honor de Andalucía al Rey Felipe VI, 08.jpg|thumb|150px|2021 жылғы патшайым Летисия]] 2020 және 2022 жылдар аралығында [[COVID-19 пандемиясы]]на байланысты патша Филиппке коронавирусқа тапсырған тесті оң нәтиже көрсеткендіктен, бірнеше рет оқшаулануға (карантинге) тура келді.<ref>{{Cite web|url=https://www.euronews.com/2020/11/23/king-felipe-vi-of-spain-self-isolating-after-contact-with-covid-19-case|title=Spain's King Felipe VI self-isolating after COVID-19 contact|lang=en|website=euronews|date=2020-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240202202204/https://www.euronews.com/2020/11/23/king-felipe-vi-of-spain-self-isolating-after-contact-with-covid-19-case|archive-date=2024-02-02|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|title=Spain's King Felipe tests positive for COVID-19|url=https://www.reuters.com/world/europe/spains-king-felipe-tests-positive-covid-19-2022-02-09/|work=Reuters|date=2022-02-09|access-date=2023-08-24|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421054742/https://www.reuters.com/world/europe/spains-king-felipe-tests-positive-covid-19-2022-02-09/|archive-date=2022-04-21|url-status=live}}</ref> Ол оқшаулауда болған кезде патшайым оны конституция рұқсат ететін іс-шараларда (марапаттар тапсыру,<ref>{{Cite web|url=https://www.mujerhoy.com/celebrities/realeza/202011/30/reina-letizia-sustituye-entrega-6213104517001-vi.html|title=La Reina Letizia sustituye al Rey en la entrega de los Premios Jaume I en Valencia|lang=es|first=ATLAS|last=ESPAÑA|website=Mujer Hoy|date=2020-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414041027/https://www.mujerhoy.com/celebrities/realeza/202011/30/reina-letizia-sustituye-entrega-6213104517001-vi.html|archive-date=2021-04-14|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> түскі астар, салтанатты шаралар<ref>{{Cite web|url=https://www.lne.es/vida-y-estilo/gente/2020/11/26/dona-letizia-sustituye-rey-inauguracion-25609264.html|title=Doña Letizia sustituye al Rey en la inauguración de un congreso en Sevilla|lang=es|website=La Nueva España|date=2020-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824210607/https://www.lne.es/vida-y-estilo/gente/2020/11/26/dona-letizia-sustituye-rey-inauguracion-25609264.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> және т.б.) алмастырды. Алайда ол конституциялық міндеттермен тікелей байланысты іс-шараларға қатыса алмады (мысалы, 2022 жылғы [[Босния және Герцеговина]] президенті [[Желько Комшич]]пен өткізілуі тиіс жұмыс кездесуі кейінге қалдырылды).<ref>{{Cite web|url=https://elpais.com/espana/2022-02-09/el-rey-felipe-vi-da-positivo-en-la-prueba-de-coronavirus.html|title=El rey Felipe VI da positivo en la prueba de coronavirus y estará una semana aislado|lang=es|website=El País|date=2022-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824171156/https://elpais.com/espana/2022-02-09/el-rey-felipe-vi-da-positivo-en-la-prueba-de-coronavirus.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.elmundo.es/loc/casa-real/2020/11/28/5fc0e75521efa0755f8b45da.html|title=La 'regencia' en plena forma de la Reina Letizia por la cuarentena del Rey|lang=es|website=ELMUNDO|date=2020-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824171205/https://www.elmundo.es/loc/casa-real/2020/11/28/5fc0e75521efa0755f8b45da.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Валенсияда өткен 2020 жылғы «Патша Хайме I» сыйлығын тапсыру рәсімінде патшайым Летисия лауреаттарға алтын медальдар тапсырып, олардың «талантын, ынтасын және жомарттығын» дәріптеген қысқаша сөз сөйледі.<ref name="2020Queen">{{Cite web|url=https://www.elespanol.com/corazon/casas-reales/20201126/letizia-reina-felipe-vi-premios-rey-jaime/538946726_0.html|title=Letizia vuelve a ejercer de Reina ante la cuarentena de Felipe VI: presidirá los Premios Rey Jaime I|work=El Español|date=2020-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411174320/https://www.elespanol.com/corazon/casas-reales/20201126/letizia-reina-felipe-vi-premios-rey-jaime/538946726_0.html|archive-date=2021-04-11|access-date=2021-03-30|url-status=live|quote=La reina Letizia (48 años) presidirá el próximo lunes en Valencia el acto de entrega de los Premios Rey Jaime I 2020 al que iba a acudir con Felipe VI (52), quien se ausentará debido a la cuarentena que mantiene por haber estado en contacto con un positivo por covid-19. (Queen Letizia (48 years old) will preside next Monday in Valencia the ceremony of delivery of the King Jaime I Awards 2020 to which she was going to attend with Felipe VI (52), who will be absent due to the quarantine he maintains for having been in contact with a positive for covid-19.)}}</ref><ref name="2020Independente">{{Cite web|url=https://www.elindependiente.com/futuro/2020/11/30/la-reina-destaca-el-talento-y-el-esfuerzo-de-los-premios-rey-jaime-i/|title=La Reina destaca el "talento y el esfuerzo" de los Premios Rey Jaime I (The Queen highlights the "talent and effort" of the Rey Jaime I Awards)|work=El Independente|date=2020-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210518035749/https://www.elindependiente.com/futuro/2020/11/30/la-reina-destaca-el-talento-y-el-esfuerzo-de-los-premios-rey-jaime-i/|archive-date=2021-05-18|access-date=2021-03-30|url-status=live|quote=La Reina Letizia ha destacado que el «talento, el esfuerzo y la generosidad» de los galardonados en los Premios Rey Jaime I «suponen una muestra de que somos capaces de proyectar una España moderna, solidaria y fuerte» (Queen Letizia stressed that the "talent, effort and generosity" of the winners of the Rey Jaime I Awards "are a sign that we are capable of projecting a modern, supportive and strong Spain")}}</ref> 2022 жылы Летисияның [[Мортон невромасы]]нан зардап шегетіні белгілі болды.<ref>{{cite news|title=La reina Letizia, obligada a sentarse durante el besamanos en la cena de gala en Ámsterdam|url=https://www.20minutos.es/noticia/5237298/0/reina-letizia-se-sienta-besamanos-paises-bajos-debido-su-dolencia-pie/|work=20 minutos|date=2024-04-17|access-date=2024-04-18|lang=Spanish|archive-url=https://web.archive.org/web/20240417210612/https://www.20minutos.es/noticia/5237298/0/reina-letizia-se-sienta-besamanos-paises-bajos-debido-su-dolencia-pie/|archive-date=2024-04-17|url-status=live}}</ref> [[Сурет:Premios Princesa de Asturias 2024 (3).jpg|thumb|2024 жылғы Астурия ханшайымы сыйлығын тапсыру рәсімі кезіндегі патша мен патшайым, Астурия ханшайымы және патшайым София]] 2023 жылғы парламент сайлауына араласпау мақсатында бір айға шегерілгеннен кейін, 2023 жылғы 25 шілдеде патша мен патшайым Патшалық коллекциялар галереясының салтанатты ашылуын өткізді.<ref>{{Cite web|url=https://www.hola.com/us/fashion/20230726348462/queen-letizia-carolina-herrera-dress-museum-madrid/|title=Queen Letizia is floral perfection in Carolina Herrera dress|lang=en-US|website=HOLA|date=2023-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824131919/https://www.hola.com/us/fashion/20230726348462/queen-letizia-carolina-herrera-dress-museum-madrid/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Бұл — патша әулетінің активтерін қорғайтын үкіметтік мекеме — Ұлттық Патримонионың демеушілігімен ашылған жаңа мұражай. 2023 жылғы 17 тамызда патша Филипп пен патшайым Летисия [[София, Испания инфантасы|инфанта Софиямен]] бірге Астурия ханшайымы Леонорды үш жылдық әскери дайындығы басталатын Жалпыәскери академияға шығарып салды.<ref>{{Cite web|url=https://www.hola.com/us/royals/20230817349262/princess-leonor-arrives-military-school-training-best-photos-1/|title=Princess Leonor says goodbye to family as she arrives at military school: Photos|lang=en-US|website=HOLA|date=2023-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824062847/https://www.hola.com/us/royals/20230817349262/princess-leonor-arrives-military-school-training-best-photos-1/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Леонор әкесі мен анасының тегін біріктіріп, «Бурбон Ортис» тегін қолданды.<ref>{{Cite web|url=https://people.com/princess-leonor-spain-army-uniform-name-relates-prince-william-prince-harry-7693076|title=See the Name on Princess Leonor of Spain's Army Uniform — and How It Relates to Prince William and Prince Harry|lang=en|website=People|archive-url=https://web.archive.org/web/20230826120720/https://people.com/princess-leonor-spain-army-uniform-name-relates-prince-william-prince-harry-7693076|archive-date=2023-08-26|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2023 жылғы тамыздың соңында ол кіші қызы Софиямен бірге [[Испания]] мен [[Англия]] құрамалары арасындағы 2023 жылғы әйелдер арасындағы футболдан әлем чемпионатының финалын тамашалау үшін [[Аустралия]]ға аттанды.<ref>{{Cite news|title=Spain's Queen Letizia to attend World Cup final against England|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-66535460|work=BBC News|date=2023-08-17|access-date=2023-08-23|lang=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230826082148/https://www.bbc.com/news/world-europe-66535460|archive-date=2023-08-26|url-status=live}}</ref> Патшайым әлем чемпиондары — Испания құрамасына кубокты табыстап, жеңісті олармен бірге алаңда тойлады.<ref>{{Cite web|url=https://honey.nine.com.au/royals/queen-letizia-sydney-fifa-\womens-world-cup-final-congratulates-spain-on-victory-over-england/536fc1c5-08ab-46e7-b47f-d719dafd2ddd|title=Queen Letizia holds winners' trophy as Spain defeats England in Sydney|lang=en-AU|website=honey.nine.com.au|date=2023-08-20|access-date=2023-08-23|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://people.com/queen-letizia-spain-celebrates-world-cup-final-field-team-princess-sofia-best-photos-7693380|title=Queen Letizia and Princess Sofia of Spain Celebrate World Cup Win on the Field with Team: 'Champions!'|lang=en|website=People|archive-url=https://web.archive.org/web/20230823030442/https://people.com/queen-letizia-spain-celebrates-world-cup-final-field-team-princess-sofia-best-photos-7693380|archive-date=2023-08-23|access-date=2023-08-23|url-status=live}}</ref> Бұл оқиға жанама түрде британдық патша әулетінің іс-шараға қатыспағаны үшін сынға ұшырауына себеп болды.<ref>{{Cite news|title=Prince William faces criticism for not attending Women's World Cup final|first=Caroline|last=Davies|url=https://www.theguardian.com/uk-news/2023/aug/20/prince-william-criticism-not-attending-womens-world-cup-final|work=The Guardian|date=2023-08-20|access-date=2023-08-23|lang=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230820115150/https://www.theguardian.com/uk-news/2023/aug/20/prince-william-criticism-not-attending-womens-world-cup-final|archive-date=2023-08-20|issn=0261-3077|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2023/08/20/football/womens-world-cup-final-spain-queen-letizia-spt-intl/index.html|title=Spanish queen celebrates side's World Cup victory as British royals stay home|lang=en|first=Hafsa|last=Khalil|website=CNN|date=2023-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20230823184023/https://www.cnn.com/2023/08/20/football/womens-world-cup-final-spain-queen-letizia-spt-intl/index.html|archive-date=2023-08-23|access-date=2023-08-23|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/life-style/royal-family/prince-william-world-cup-final-geoff-hurst-b2396494.html|title=Royal family 'should definitely' have attended World Cup final, says Sir Geoff Hurst|lang=en|website=The Independent|date=2023-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20230823023341/https://www.independent.co.uk/life-style/royal-family/prince-william-world-cup-final-geoff-hurst-b2396494.html|archive-date=2023-08-23|access-date=2023-08-23|url-status=live}}</ref> 2024 жылғы 30 сәуірде мемлекеттік заңгер Мария Долорес Оканья Мадрид патшайымның жеке хатшысы болып тағайындалды. Ол бұл лауазымға ие болған алғашқы әйел атанды.<ref>{{Cite web|url=https://www.larazon.es/espana/maria-dolores-ocana-nueva-mano-derecha-reina_2024043066308d74c0b95c0001d3bf6d.html|title=María Dolores Ocaña es ya la nueva mano derecha de la Reina|lang=es|website=La Razón|date=2024-04-30|access-date=2024-04-30}}</ref> 2024 жылғы 3 қарашада Испания патшасы [[VI Филипп (Испания патшасы)|VI Филипп]], патшайым Летисия, Премьер-министр [[Педро Санчес]] және Валенсия қауымдастығының президенті Карлос Масон Валенсияның [[Пайпорт]]а қаласында [[Испаниядағы су тасқыны (2024)|2024 жылғы қазан айындағы су тасқынынан]] зардап шеккендермен кездесу кезінде шабуылға ұшырады. Наразы топ оларға лай мен түрлі заттар лақтырып, салдарынан екі оққағар жарақат алды.<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/spain-floods-king-protest-mud-a8525bd82cf4cc3fc6273d535cbb9d66|title=Spain flood survivors hurl mud at the royals and top government officials|work=[[Associated Press]]|date=2024-11-04|last1=Wilson|first1=Joseph|last2=Melero|first2=David}}</ref> Премьер-министрді эвакуациялауға тура келді, алайда монархтар орындарында қалып, тұрғындардың шағымдары мен өтініштерін тыңдады.<ref>{{Cite web|url=https://www.heraldo.es/noticias/nacional/2024/11/03/dana-paiporta-reyes-se-quedan-escuchando-vecinos-de-paiporta-pese-a-la-tension-barro-valencia-1774878.html|title=Los Reyes se quedan escuchando a los vecinos de Paiporta en medio de la tensión, mientras Sánchez es evacuado "por seguridad"|lang=es|first=Heraldo de|last=Aragón|website=heraldo.es|date=2024-11-03|access-date=2024-11-05|archive-date=2024-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20241104020658/https://www.heraldo.es/noticias/nacional/2024/11/03/dana-paiporta-reyes-se-quedan-escuchando-vecinos-de-paiporta-pese-a-la-tension-barro-valencia-1774878.html|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Испания Бурбондары]] [[Санат:Астурия ханшайымдары]] 6aqibly3ky9rzc9pwijgzb3kar5j241 3590696 3590694 2026-04-23T19:30:10Z 1nter pares 146705 /* Испанияның патшайым-консорты */ 3590696 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Летисия | Шынайы есімі = {{lang-es|Letizia Ortiz}} | Суреті = Letizia von Spanien (2022).jpg | Сурет ені = | Атауы = 2022 жылғы патшайым-консорт Летисия | Титулы = Испанияның патшайым-консорты | Ту = Personal Standard of Letizia, Queen of Spain.svg | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = {{lang-es|Letizia Ortiz Rocasolano}} | Туған күні = 15.09.1972 | Туған жері = {{туғанжері|Овьедо|Овьедода}}, Астурия | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[католицизм]] | Әкесі = Хесус Хосе Ортис Альварес | Анасы = Мария Палома Рокасолано Родригес | Жұбайы = [[VI Филипп (Испания патшасы)|VI Филипп]] | Балалары = [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]], [[София, Испания инфантасы|София]] | Партиясы = | Білімі = [[Faculty of Information Sciences (Complutense University of Madrid)]] (1995)<br>[[Instituto Ramiro de Maeztu]] (1990) | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = Letizia spain sig.svg | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Летисия''' (қыз күніндегі есімі — '''Летисия Ортис Рокасолано''', {{lang-es|Letizia Ortiz Rocasolano}}; [[15 қыркүйек]] [[1972 жыл|1972]], [[Овьедо]], [[Астурия]]) — Испанияның патшайым-консорты, патша [[VI Филипп (Испания патшасы)|VI Филипптің]] жары. == Білімі мен мансабы == ​Летисия ханым — журналист Хесус Хосе Ортис Альварес пен медбике Мария Палома Рокасолано Родригестің үлкен қызы. Летисияны шоқындыру рәсімі 1972 жылғы 29 қыркүйекте өтті.<ref>{{мақала|авторы=Fernández-Pello, Elena|тақырыбы=Princesa de Asturias, reina en Oviedo|шынайы атауы=|сілтеме=https://www.lne.es/oviedo/2007/10/21/princesa-asturias-reina-oviedo-21813908.html|тілі=es|жауапты=|баспа авторы=|басылым=La Nueva España|түрі=|орны=|баспасы=|жыл=2007|томы=|нөмірі=|беттері=|isbn=|issn=}}</ref> Көп ұзамай Летисияның соңынан екі қарындасы дүниеге келді: Тельма (1973 жылы туған)<ref>{{Cite web|lang=es|url=http://www.diariodenavarra.es/especiales/bodareal/familias/pagina7.asp|title=Telma Ortiz Rocasolano|website=Diario de Navarra|archive-url=https://web.archive.org/web/20070209230211/http://www.diariodenavarra.es/especiales/bodareal/familias/pagina7.asp|archive-date=2007-02-09|url-status=dead}}</ref> және Эрика (1975–2007).<ref>{{Cite news|title=Diez años sin Érika Ortiz, la frágil hermana pequeña de Doña Letizia|url=https://www.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/2017-02-07/erika-ortiz-muerte-letizia-reina-diez-anos_1327441/|website=Vanitatis El Confidencial|date=2017-02-07|lang=es|first=Núria|last=Tiburcio|access-date=2022-09-08|archive-date=2022-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220908170856/https://www.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/2017-02-07/erika-ortiz-muerte-letizia-reina-diez-anos_1327441/}}</ref> Олардың ата-анасы 1987 жылы ажырасқан. Летисия Овьедодағы La Gesta 1 мемлекеттік мектебінде білім алды, кейіннен оның отбасы [[Мадрид]]ке қоныс аударды. Небәрі 10 жасында ол Antena 3 радиосындағы «El Columpio» бағдарламасына қатыса бастады. [[Мадрид]]те Летисия Ramiro de Maeztu орта мектебін тәмамдады. Содан кейін ол әлемдегі ең көне оқу орындарының бірі — Мадридтік Комплутенсе университетіне түсіп, онда журналистика саласы бойынша бакалавр және магистр дипломдарын алды. Университетте оқып жүрген кездің өзінде Летисия «La Nueva España» (1992–1993), ABC газеттерінде және EFE жаңалықтар агенттігінде тәжірибеден өтуші (интерн) болды. Университетті тәмамдаған соң, Летисия біраз уақыт [[Мексика]]дағы «Siglo XXI» газетінде жұмыс істеді. [[Испания]]ға оралғаннан кейін ол мансабын [[Блумберг]] экономикалық телеарнасының испандық филиалында жалғастырды, кейіннен [[CNN+]] телекомпаниясына ауысты. 2000 жылы Летисия Мадрид баспасөз қауымдастығының [[Мариано Хосе де Ларра]] сыйлығын ({{lang-es|Premio Mariano José de Larra}}) иеленді. Бұл марапат 30 жасқа дейінгі жас журналистерге айрықша кәсіби жетістіктері үшін беріледі. 2003 жылғы тамызда Летисия [[TVE]] телеарнасындағы күнделікті кешкі «Telediario» жаңалықтар бағдарламасының жүргізушісі болды, ол аталған арнада 2000 жылдан бері тележурналист болып қызмет атқарған еді. == Бірінші некесі == ​1999 жылғы 7 тамызда Летисия өзінің мектептегі әдебиет мұғалімі Алонсо Герреро Переске тұрмысқа шықты. Олар некеге тұрмас бұрын 10 жыл бойы кездесіп жүрген.<ref>{{cite web|url=http://www.diariodenavarra.es/especiales/bodareal/novios/pagina6.asp|title=Prefiere los pantalones a la falda|publisher=Diario de Navarra|archive-url=https://web.archive.org/web/20141014202926/http://www.diariodenavarra.es/especiales/bodareal/novios/pagina6.asp|archive-date=2014-10-14|url-status=dead}}</ref> Неке тек мэрияда тіркелді және 2000 жылы ажырасумен аяқталды. == Астурия ханзадасымен атастыру және үйлену тойы == [[Сурет:Los Principes de Asturias en la Pascua Militar de 2009.jpg|thumb|left|200px|2009 жылғы әскери шерудегі Астурия ханзадасы мен ханшайымы]] 2003 жылғы 1 қарашада патша сарайы жұртшылық үшін мүлдем күтпеген мәлімдеме жасап, [[VI Филипп (Испания патшасы)|Астурия ханзадасы Фелипе]] мен журналист Летисия Ортис Рокасоланоның алдағы атастыру рәсімі туралы жариялады. 2003 жылғы ​6 қарашада сағат 12:30-да салтанатты түрде атастыру рәсімі өтті. Фелипе қалыңдығына ақ алтыннан соғылған неке сақинасын сыйға тартты, ал Летисия Фелипеге сапфирмен безендірілген ақ алтын жең ілгектерін және испан әдебиетінің классигі [[Мариано Хосе де Ларра]]ның «Әлсіз Энрике патшаның пажы» атты кітабын табыстады. Осыдан кейін Фелипе мен Летисия әлемнің 10-нан астам елінен жиналған 250 журналистің қатысуымен өткен баспасөз конференциясына қатысты. Атастыру рәсімінен кейін Летисия Сарсуэла сарайына қоныс аударды. Летисияның бірінші некесі шіркеуде қиылмағандықтан, [[Католицизм|Католик шіркеуі]] оның Астурия ханзадасымен некелесуіне қарсылық білдірмеді. ​Үйлену тойы 2004 жылғы 22 мамырда [[Мадрид]]тегі [[Санта-Мария-ла-Реаль-де-ла-Альмудена]] кафедралды соборында өтті. Бұл аталған соборда өткен алғашқы патша әулетінің тойы болды. Неке қию рәсімі көптеген елдердің телеарналары арқылы көрсетілді және оны бүкіл әлем бойынша шамамен 1,5 миллиард адам тамашалады. Қалыңдық алтарь алдына [[Мануэль Пертегас]]тың қолынан шыққан, шлейфінің ұзындығы 5 метрге жуық ақ түсті үйлену көйлегімен және жібек фатамен шықты. == Астурия ханшайымы == [[Сурет:Pascua Militar 2.jpg|thumb|​2009 жылғы Әскери пасха мерекесіндегі патша [[I Хуан Карлос]] пен [[патшайым София]] және Астурия ханзадасы мен ханшайымы]] Ханшайым Летисия жұбайының міндеттерін орындауға бірден кірісіп, қайнатасының мүддесін білдіру мақсатында Испанияны көп аралады. Сондай-ақ олар Испанияның атынан басқа елдерде өкілдік етті: ол күйеуімен бірге Иордания, Мексика, Перу, Мажарстан, Доминикан Республикасы, Панама, Америка Құрама Штаттары, Сербия, Бразилия, Уругвай, Швеция, Дания, Жапония, Қытай және Португалияда болды. Сонымен қатар ол патша әулетінің басқа мүшелерімен бірге шетелдік жоғары лауазымды тұлғаларды қарсы алды және Люксембургтегі [[ұлы герцог Анри]] мен [[ұлы герцогиня Мария Тереза]]ның үйленгендеріне 25 жыл толуына (күміс тойына), сондай-ақ Нидерландыдағы [[Оран ханзадасы Виллем-Александр]]дың 40 жылдық мерейтойына арналған шетелдік патша әулеттерінің кездесулеріне қатысты.<ref>{{cite news|title=Los Príncipes acuden a la fiesta del 40º cumpleaños de Guillermo de Holanda|url=http://elpais.com/diario/2007/09/02/agenda/1188684004_850215.html|work=El Pais|date=2007-09-02|access-date=2017-06-04|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815175724/https://elpais.com/diario/2007/09/02/agenda/1188684004_850215.html|archive-date=2017-08-15|url-status=live}}</ref> Летисияның дербес бағдарламасы 2006 жылы, оның екінші рет жүктілігі туралы хабарланғаннан кейін көп ұзамай жарияланды. Летисия түрлі аудиториялар алдында сөз сөйледі және оның қызметі балалар құқығы, сирек кездесетін аурулар, мәдениет пен білім беру сияқты әлеуметтік мәселелерге бағытталған. 2007 жылдың соңында оның дербес бағдарламасы аясында өзі жалғыз қатысатын іс-шаралар саны артып, Филипп пен Летисияның жұмыс кестелері нақтыланып, бір-бірінен бөліне бастады.<ref>{{cite news|title=Who Will Be Next King, Queen of Spain? 19 Things To Know About Prince Felipe, Princess Letizia of Asturias|author=Maria G. Valdez|url=http://www.latintimes.com/who-will-be-next-king-queen-spain-19-things-know-about-prince-felipe-princess-letizia-176993|publisher=latintimes|date=2014-06-02|access-date=2014-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20141015010430/http://www.latintimes.com/who-will-be-next-king-queen-spain-19-things-know-about-prince-felipe-princess-letizia-176993|archive-date=2014-10-15|url-status=live}}</ref> 2010 жылғы қыркүйекте Испанияның ісік ауруларымен күрес қауымдастығы (AECC) оны Қауымдастық пен оның ғылыми қорының құрметті президенті етіп тағайындады.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.expansion.com/2010/09/24/entorno/1285357709.html|title=Doña Letizia, Presidenta de Honor de la Asociación Española contra el Cáncer, Entorno, expansion.com|website=www.expansion.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072458/https://www.expansion.com/2010/09/24/entorno/1285357709.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> == Испанияның патшайым-консорты == [[Сурет:Proclamacionfelipevi3.jpg|thumb|​Испания парламенті алдында жаңа монархты жариялау рәсімі кезіндегі Филипп пен Летисия]] 2004 жылғы 19 маусымда жұбайы [[VI Филипп (Испания патшасы)|VI Филипп]] таққа отырғаннан кейін Летисия Испанияның патшайым-консорты болды және «Оның Мәртебесі» лауазымын иеленді.<ref>{{cite web|url=http://www.casareal.es/EN/FamiliaReal/ReinaLetizia/Paginas/subhome.aspx|title=Casa de Su Majestad el Rey de España – Her Majesty the Queen Letizia|publisher=Casa de Su Majestad el Rey|archive-url=https://web.archive.org/web/20140622051105/http://www.casareal.es/EN/FamiliaReal/ReinaLetizia/Paginas/subhome.aspx|archive-date=2014-06-22|url-status=dead}}</ref> Ол 1878 жылғы XII Альфонсоның бірінші жары Мария де лас Мерседес Орлеанскаядан бері алғашқы испан текті патшайым-консорт болып табылады.<ref>{{Cite news|title=The Granddaughter of a Taxi Driver Will Become Spain's Next Queen|first=Daniel|last=Silva|url=http://www.businessinsider.com/the-granddaughter-of-a-taxi-driver-will-become-spains-next-queen-2014-6|publisher=businessinsider.com|date=2014-06-03|access-date=2014-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20141016055107/http://www.businessinsider.com/the-granddaughter-of-a-taxi-driver-will-become-spains-next-queen-2014-6|archive-date=2014-10-16|agency=AFP|url-status=live}}</ref> Сондай-ақ ол — қарапайым халық арасынан шыққан алғашқы испан патшайымы.<ref name="reuters new queen">{{cite news|title=Former journalist Letizia Ortiz becomes Spain's first commoner queen|url=https://www.reuters.com/article/spain-king-queen-idINKBN0EU0VA20140619|work=Reuters|date=2014-06-19|access-date=2014-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180907144640/https://www.reuters.com/article/spain-king-queen-idINKBN0EU0VA20140619|archive-date=2018-09-07|last1=Castillo|first1=Raquel|url-status=live}}</ref> Патшайым-консорт патша [[I Хуан Карлос]]тың өз ұлы патша VI Филиппке Қарулы Күштердің генерал-капитаны орденін (бұл патшалық және әскери биліктің берілуін білдіреді) тапсыру рәсіміне,<ref>{{Cite news|title=Felipe VI Takes Over from His Father as Spain's New King|url=https://online.wsj.com/articles/felipe-takes-over-from-his-father-as-spains-new-king-1403171076|work=The Wall Street Journal|date=2014-06-19|access-date=2023-08-24|lang=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20140620111425/http://online.wsj.com/articles/felipe-takes-over-from-his-father-as-spains-new-king-1403171076|archive-date=2014-06-20|issn=0099-9660|url-status=live}}</ref> сондай-ақ Филипптің Бас кортестер алдында өз міндеттерін орындауға, Конституцияны қорғауға, сонымен бірге Испания азаматтары мен аймақтарының құқықтарын құрметтеуге ант беру рәсіміне қатысты.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2014/06/18/world/europe/spain-king-felipe-vi/index.html|title=King Felipe VI takes over in Spain, promises to be monarch 'for new times'|lang=en|first=Laura|last=Smith-Spark|website=CNN|date=2014-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824061837/https://www.cnn.com/2014/06/18/world/europe/spain-king-felipe-vi/index.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live|last2=Goodman|first2=Al|last3=Almasy|first3=Steve}}</ref><ref>{{Cite news|title=King Felipe VI calls for 'new Spain' as he is sworn in|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-27918094|work=BBC News|date=2014-06-19|access-date=2023-08-24|lang=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20210313015131/https://www.bbc.com/news/world-europe-27918094|archive-date=2021-03-13|url-status=live}}</ref> Патшайым Летисия алғаш рет патшайым мәртебесінде 2014 жылғы 23 маусымда Мадридтегі Прадо мұражайында «Эль Греко және заманауи кескіндеме» көрмесінің ашылуында сөз сөйледі.<ref>{{cite news|title=La reina Letizia inicia su nueva agenda con una visita al Prado|url=http://cultura.elpais.com/cultura/2014/06/23/actualidad/1403548391_003513.html|work=El Pais|date=2014-06-23|access-date=2017-06-04|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20170112121445/http://cultura.elpais.com/cultura/2014/06/23/actualidad/1403548391_003513.html|archive-date=2017-01-12|last1=Galaz|first1=Mábel|url-status=live}}</ref> 2014 жылғы 25 маусымда патша 14-ші Абрантес герцогы Хосе Мануэль де Сулета-и-Алехандроны оның жеке хатшысы етіп тағайындады.<ref>{{Cite web|url=https://www.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/2014-06-27/jose-manuel-zuleta-la-nueva-mano-derecha-y-amigo-de-la-reina-letizia_153056/|title=José Manuel Zuleta, la nueva mano derecha de la Reina doña Letizia|lang=es|first=Raoul|last=Higuera|website=vanitatis.elconfidencial.com|date=2014-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230819071624/https://www.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/2014-06-27/jose-manuel-zuleta-la-nueva-mano-derecha-y-amigo-de-la-reina-letizia_153056/|archive-date=2023-08-19|access-date=2023-08-21|url-status=live}}</ref> Патша мен патшайым ретіндегі алғашқы шетелдік сапары кезінде Филипп пен Летисия 2014 жылғы 30 маусымда Апостольдік сарайда [[Франциск (рим папасы)|Рим папасы Францискпен]] кездесті.<ref>{{Cite news|title=La primera visita de los Reyes al extranjero se inicia en el Vaticano|first=Natalia|last=Junquera|url=https://elpais.com/politica/2014/06/29/actualidad/1404067642_100838.html|work=El País|date=2014-06-29|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072459/https://elpais.com/politica/2014/06/29/actualidad/1404067642_100838.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Кейінірек олар Қасиетті Тақтың мемлекеттік хатшысы [[Пьетро Паролин]]мен және оның қасында болған мемлекеттермен қарым-қатынас жөніндегі хатшының орынбасары [[Антуан Камиллери]]мен кездесу өткізді. Бұл сапар патша [[I Хуан Карлос]] пен [[патшайым София]]ның 28 сәуірдегі сапарынан кейін іле-шала жүзеге асты.<ref>{{cite news|title=Comunicato della Sala Stampa: Udienza alle Loro Maestà il Re Felipe VI e la Regina Letizia di Spagna, 30.06.2014|url=http://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2014/06/30/0486/01091.html|publisher=Vatican City|date=2014-06-30|access-date=2017-06-04|lang=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20171008181633/http://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2014/06/30/0486/01091.html|archive-date=2017-10-08|url-status=live}}</ref> [[Сурет:Presidenta Bachelet ofreció una recepción a Sus Majestades los Reyes de España, autoridades y personalidades españolas (15516055950).jpg|thumb|Чили президенті Мишель Бачелеттің Испанияға жасаған мемлекеттік сапары кезіндегі ресми қабылдаудағы патша мен патшайым]] 2014 жылғы қыркүйекте Летисия Мүгедектер ісі жөніндегі патшалық кеңесті басқарды. Бұл — Патша тағының қамқорлығындағы үкіметтік мекеме, оның президенті болып билік басындағы монархтың жұбайы тағайындалады.<ref>{{Cite web|url=https://www.europapress.es/epsocial/cooperacion-desarrollo/noticia-reina-dona-letizia-preside-primera-vez-reunion-consejo-real-patronato-discapacidad-20140909181056.html|title=Doña Letizia preside la reunión del Consejo del Real Patronato sobre Discapacidad|date=2014-09-09|publisher=Europa Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824083622/https://www.europapress.es/epsocial/cooperacion-desarrollo/noticia-reina-dona-letizia-preside-primera-vez-reunion-consejo-real-patronato-discapacidad-20140909181056.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2014 жылғы 25 қазанда ол Астурия ханзадасы сыйлығын тапсыру рәсіміне қатысты (бұл осы атаумен берілген соңғы марапат еді). 2015 жылдан бастап сыйлық «Астурия ханшайымының сыйлығы» болып өзгертілді, ал оның президенті болып Астурия ханшайымы Леонор бекітілді.<ref>{{Cite news|title=Premios Príncipe de Asturias 2014|url=https://elpais.com/elpais/2014/10/24/album/1414153710_205465.html|work=El País|date=2014-10-24|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072458/https://elpais.com/elpais/2014/10/24/album/1414153710_205465.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> 2014 жылғы 27 қазанда ол Австрияның Вена қаласына испан суретшісі Диего Веласкеске арналған көрменің ашылуына барды, бұл оның алғашқы халықаралық дербес сапары болды.<ref>{{Cite news|title=Debú intenacional en solitario de la reina Letizia|first=Mábel|last=Galaz|url=https://elpais.com/elpais/2014/10/27/estilo/1414424232_211816.html|work=El País|date=2014-10-27|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824075028/https://elpais.com/elpais/2014/10/27/estilo/1414424232_211816.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Онда ол Австрия президенті [[Хайнц Фишер]]мен және оның жары [[Маргит Фишер]]мен кездесті.<ref>{{Cite web|url=https://www.hoy.es/culturas/201410/27/dona-letizia-inaugura-viena-20141027155456-rc.html|title=Doña Letizia inaugura en Viena la mayor muestra sobre Velázquez en Europa Central|lang=es-ES|website=Hoy|date=2014-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20240226142305/https://www.hoy.es/culturas/201410/27/dona-letizia-inaugura-viena-20141027155456-rc.html|archive-date=2024-02-26|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Бұл оның сол жылғы соңғы дербес шетелдік сапары емес еді: қараша айында патшайым Португалияда өткен сирек кездесетін аурулар жөніндегі 2-ші Иберо-американдық кеңестің жабылу рәсіміне,<ref>{{Cite news|title=La reina Letizia clausura en Portugal el congreso de enfermedades raras|first=Javier Martín del|last=Barrio|url=https://elpais.com/politica/2014/11/07/actualidad/1415370417_937889.html|work=El País|date=2014-11-07|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824075029/https://elpais.com/politica/2014/11/07/actualidad/1415370417_937889.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> сондай-ақ Италияда БҰҰ-ның Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы ұйымдастырған Тамақтану мәселелері жөніндегі екінші халықаралық конференцияға қатысып, негізгі баяндама жасады. Өз сөзінде ол ашаршылықпен күрестегі әйелдердің рөлін жоғары бағалап, әлемде 850 миллионнан астам адамның аштықтан зардап шегуін «қабылдауға келмейтін» жайт деп атады, сондай-ақ тамақ өнеркәсібінен өздерінің «коммерциялық мүдделерін» семіздікті жою жолындағы «жауапкершілікпен» теңестіруді талап етті.<ref>{{Cite news|title=La reina Letizia reivindica el papel de la mujer contra el hambre|first=Pablo|last=Ordaz|url=https://elpais.com/elpais/2014/11/20/estilo/1416486813_817166.html|work=El País|date=2014-11-20|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824075031/https://elpais.com/elpais/2014/11/20/estilo/1416486813_817166.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> 2014 жылғы желтоқсанда ол 2010 жылдан бері басқарып келе жатқан және патшайым ретінде де басқаруды жалғастырып жатқан<ref name=":0" /> Испанияның ісік ауруларымен күрес қауымдастығының жалпы жиналысына төрағалық етті.<ref>{{Cite web|url=https://www.laopinioncoruna.es/vida-y-estilo/moda-belleza/2014/12/10/reina-letizia-apunta-look-working-24686882.html|title=La Reina Letizia se apunta al look 'working girl'|lang=es|last=EP|website=La Opinión de A Coruña|date=2014-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072458/https://www.laopinioncoruna.es/vida-y-estilo/moda-belleza/2014/12/10/reina-letizia-apunta-look-working-24686882.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> [[Сурет:Reina Letizia de España visita Jiquilisco (18179468635).jpg|thumb|Патшайым Летисия Сальвадордың Хикилиско қаласына жасаған сапары кезінде]] 2015 жыл бойы Летисия Испанияның ісік ауруларымен күрес қауымдастығының, Испанияның сирек кездесетін аурулар федерациясының<ref>{{Cite web|url=https://www.sandiegouniontribune.com/en-espanol/sdhoy-queen-letizia-presides-over-meeting-on-rare-2015jan28-story.html|title=Queen Letizia presides over meeting on rare diseases|lang=es-US|last=EFE|website=San Diego Union-Tribune en Español|date=2015-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824083623/https://www.sandiegouniontribune.com/en-espanol/sdhoy-queen-letizia-presides-over-meeting-on-rare-2015jan28-story.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> және Испания Қызыл Крест қоғамының, сондай-ақ басқа да ұйымдардың іс-шаралары мен жиналыстарына қатыса отырып, тиісті аурулармен айналысатын әлеуметтік ұйымдарға қолдау көрсетуін жалғастырды. Патша мен патшайым Францияға алғашқы мемлекеттік сапарын 2015 жылғы наурызға жоспарлаған болатын. Алайда 2015 жылғы 24 наурызда [[Germanwings]] авиакомпаниясының 9525 рейсінің ұшқышы ұшақты әдейі Франция Альпісіне апатқа ұшыратқандықтан, олар сапарды кейінге қалдыруға мәжбүр болды.<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/elpais/2015/03/24/inenglish/1427201354_082004.html|title=Spanish king suspends France visit in wake of Germanwings air crash|lang=en|first=Mábel|last=Galaz|website=EL PAÍS English|date=2015-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090930/https://english.elpais.com/elpais/2015/03/24/inenglish/1427201354_082004.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live|last2=País|first2=El}}</ref> Апат салдарынан 150 адам қаза тапты, оның ішінде 51-і Испания азаматы еді.<ref>{{Cite news|title=Spain raises Spanish death toll on Germanwings flight to 51|url=https://www.reuters.com/article/uk-france-crash-casualties-idUKKBN0ML1PG20150325|work=Reuters|date=2015-03-25|access-date=2023-08-24|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090931/https://www.reuters.com/article/uk-france-crash-casualties-idUKKBN0ML1PG20150325|archive-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Маусым айының басында олар мемлекеттік сапарын қайта бастап, оларды Франция президенті [[Франсуа Олланд]] қарсы алды.<ref>{{Cite web|url=https://www.euronews.com/2015/06/03/spanish-royal-couple-resume-state-visit-to-france|title=Spanish royal couple resume state visit to France|lang=en|website=euronews|date=2015-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090930/https://www.euronews.com/2015/06/03/spanish-royal-couple-resume-state-visit-to-france|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Сондай-ақ олар Премьер-министр [[Мануэль Вальс]]пен, Франция Сенатының төрағасы [[Жерар Ларше]]мен, Ұлттық ассамблея төрағасы Клод Бартолонмен және Париж мэрі [[Анн Идальго]]мен кездесті.<ref>{{Cite web|url=https://es.ambafrance.org/Visita-de-Estado-a-Francia-de-los-Reyes-de-Espana|title=Visita de Estado a Francia de los Reyes de España (02/06/15)|lang=es|website=Ambassade de France en Espagne / Embajada de Francia en España|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090928/https://es.ambafrance.org/Visita-de-Estado-a-Francia-de-los-Reyes-de-Espana|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.elmundo.es/loc/2015/06/06/5571d4a746163fa43f8b458b.html|title=Los Reyes Felipe y Letizia conquistan la República francesa|lang=es|website=ELMUNDO|date=2015-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090931/https://www.elmundo.es/loc/2015/06/06/5571d4a746163fa43f8b458b.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы 13 сәуірде патшайым Летисия Артиллерия академиясына барды, бұл оның алғашқы дербес әскери іс-шарасы болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.lavanguardia.com/politica/20150413/54429586722/la-reina-letizia-preside-su-primer-acto-militar-en-la-academia-de-artilleria.html|title=La Reina Letizia preside su primer acto militar en la Academia de Artillería|lang=es|website=La Vanguardia|date=2015-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094846/https://www.lavanguardia.com/politica/20150413/54429586722/la-reina-letizia-preside-su-primer-acto-militar-en-la-academia-de-artilleria.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://blogs.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/reina-letizia/2015-04-13/dona-letizia-se-calza-unos-prada-para-su-primer-acto-en-solitario-con-los-militares_758317/|title=Doña Letizia se calza unos Prada para su primer acto en solitario con los militares|lang=es|first=Núria|last=Tiburcio|website=vanitatis.elconfidencial.com|date=2015-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094853/https://blogs.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/reina-letizia/2015-04-13/dona-letizia-se-calza-unos-prada-para-su-primer-acto-en-solitario-con-los-militares_758317/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Бірнеше күннен кейін ол жұбайымен бірге [[патшайым II Маргрете]]нің 75 жылдығын атап өту үшін Данияның [[Копенгаген]] қаласына барды.<ref>{{Cite web|url=https://photogallery.indiatimes.com/celebs/royalty/the-75th-birthday-of-queen-margrethe-ii/articleshow/46957318.cms|title=The 75th Birthday Of Queen Margrethe II Pics {{!}} The 75th Birthday Of Queen Margrethe II Photos {{!}} The 75th Birthday Of Queen Margrethe II Portfolio Pics {{!}} The 75th Birthday Of Queen Margrethe II Personal Photos - ETimes Photogallery|website=photogallery.indiatimes.com|access-date=2024-11-04|archive-date=2023-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230116115932/https://photogallery.indiatimes.com/celebs/royalty/the-75th-birthday-of-queen-margrethe-ii/articleshow/46957318.cms|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы 25–28 мамыр аралығында Летисия [[Гондурас]] пен [[Сальвадор]]ға өзінің алғашқы дербес халықаралық сапарын жасады.<ref>{{Cite news|title=La Reina llega a Honduras en su primer viaje oficial en solitario|first=Juan Diego|last=Quesada|url=https://elpais.com/internacional/2015/05/26/actualidad/1432612792_716789.html|work=El País|date=2015-05-26|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094846/https://elpais.com/internacional/2015/05/26/actualidad/1432612792_716789.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы маусымда Летисия БҰҰ-ның Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымының тамақтану мәселелері жөніндегі арнайы елшісі болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://www.fao.org/newsroom/detail/Queen-Letizia-of-Spain-named-FAO-Special-Ambassador-for-Nutrition/en|title=Queen Letizia of Spain named FAO Special Ambassador for Nutrition|lang=en|website=Newsroom|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824083622/https://www.fao.org/newsroom/detail/Queen-Letizia-of-Spain-named-FAO-Special-Ambassador-for-Nutrition/en|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Осы айдың соңында, Францияға сапарынан кейін, ол патшамен бірге Мексикаға мемлекеттік сапармен барды, бұл олардың Испания монархтары ретіндегі Америка құрлығына алғашқы сапары болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.eluniversal.com.mx/articulo/english/2015/06/21/king-and-queen-spain-will-visit-zacatecas/|title=King and Queen of Spain will visit Zacatecas|lang=es|website=El Universal|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094846/https://www.eluniversal.com.mx/articulo/english/2015/06/21/king-and-queen-spain-will-visit-zacatecas/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Олар Мексика президенті [[Энрике Пенья Ньето]]мен, бірінші ханым [[Анжелика Ривера]]мен, Мехико қаласының басшысы [[Мигель Анхель Мансера]]мен және Мексика Конгресінің жетекшілерімен кездесті.<ref>{{Cite web|url=https://cnnespanol.cnn.com/2015/06/29/los-reyes-de-espana-llegan-a-mexico-para-su-primera-visita-de-estado/|title=Los reyes de España llegan a México para su primera visita de Estado|lang=es|website=CNN|date=2015-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094846/https://cnnespanol.cnn.com/2015/06/29/los-reyes-de-espana-llegan-a-mexico-para-su-primera-visita-de-estado/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2015070179685/reyes-felipe-letizia-mexico-segunda-jornada/|title=Los Reyes continúan dando la mejor imagen de España en la segunda jornada de su viaje de Estado a México|lang=es|website=HOLA|date=2015-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220929213959/https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2015070179685/reyes-felipe-letizia-mexico-segunda-jornada/|archive-date=2022-09-29|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы шілде айының соңында ол Италияның [[Милан]] қаласындағы «Дүниежүзілік көрме – 2015» шарасына дербес барды.<ref>{{Cite web|url=https://www.fao.org/news/story/en/item/317221/icode/|title=FAO - News Article: Queen Letizia of Spain visits Expo Milan|lang=en|website=www.fao.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101633/https://www.fao.org/news/story/en/item/317221/icode/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы 14–19 қыркүйек аралығында патша мен патшайым Америка Құрама Штаттарына ресми сапар жасап, онда [[АҚШ президенті]] [[Барак Обама]]мен және оның жұбайы [[Мишель Обама]]мен кездесті, сондай-ақ АҚШ Сенатының халықаралық қатынастар жөніндегі комитетінде болды.<ref name=":1">{{Cite news|title=Los Reyes en Estados Un.idos|url=https://elpais.com/elpais/2015/09/15/album/1442339177_524450.html|work=El País|date=2015-09-16|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101616/https://elpais.com/elpais/2015/09/15/album/1442339177_524450.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Кейінірек олар Луизианаға аттанып, онда оларды Испания Луизианасының дәстүрлі киімін киген сарбаздар қарсы алды, содан соң Маунт-Вернонға бару үшін Виргинияға бет алды.<ref name=":1" /> 2015 жылғы қазанда ол Германияның [[Дюссельдорф]] қаласына испан суретшісі Сурбаранға арналған көрменің ашылуына дербес барды.<ref>{{Cite web|url=https://www.elmundo.es/cultura/2015/10/09/56180acc22601dc5068b45a2.html|title=La Reina 'lleva' a Zurbarán a Alemania|lang=es|website=ELMUNDO|date=2015-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101615/https://www.elmundo.es/cultura/2015/10/09/56180acc22601dc5068b45a2.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Осы айда ол патша [[VI Филипп (Испания патшасы)|Филипппен]] бірге [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]] Астурия ханшайымы мәртебесін алғаннан бері алғаш рет өткізілген [[Астурия ханшайымы]] сыйлығын тапсыру рәсіміне қатысты.<ref>{{Cite web|url=https://www.elmundo.es/espana/2015/10/23/562a1408e2704ece728b45d6.html|title=Los Premios Princesa de Asturias 2015 y los últimos Príncipes|lang=es|website=ELMUNDO|date=2015-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101614/https://www.elmundo.es/espana/2015/10/23/562a1408e2704ece728b45d6.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2015 жылдың соңында патшайым екі жерлеу рәсіміне қатысты. Алдымен, қараша айында, ол патша әулетінің басқа мүшелерімен бірге Эль-Эскориальда Калабрия герцогы, инфант Карлостың жерлеу рәсіміне қатысты.<ref>{{Cite news|title=La familia del Rey al completo, en el funeral del duque de Calabria|url=https://elpais.com/elpais/2015/10/08/album/1444306297_801588.html|work=El País|date=2015-10-08|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101615/https://elpais.com/elpais/2015/10/08/album/1444306297_801588.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Екінші рет, желтоқсанда, Испанияның Кабулдағы елшілігіне жасалған шабуыл кезінде қаза тапқан испан полицейлерін соңғы сапарға шығарып салу рәсімінде болды.<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/elpais/2015/12/15/inenglish/1450193304_546648.html|title=King Felipe presides at funeral of police officers killed in Afghanistan|lang=en|website=EL PAÍS English|date=2015-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101614/https://english.elpais.com/elpais/2015/12/15/inenglish/1450193304_546648.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2016 жыл патша әулеті үшін бірқалыпты жыл болды. 2015 жылғы парламент сайлауынан басталған,<ref>{{Cite news|title=Spain election: Political uncertainty after split result|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-35147266|work=BBC News|date=2015-12-21|access-date=2023-08-24|lang=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://www.bbc.com/news/world-europe-35147266|archive-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> кейін 2016 жылғы парламент сайлауымен жалғасқан<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/elpais/2016/05/03/inenglish/1462265896_327547.html|title=Spanish king signs decree calling fresh election for June 26|lang=en|first=Fernando|last=Garea|website=EL PAÍS English|date=2016-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://english.elpais.com/elpais/2016/05/03/inenglish/1462265896_327547.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> сайлау процестері Патша тағының қалыпты жұмыс кестесін құруын қиындатты. Летисия үшін 2016 жыл түрлі қоғамдық ұйымдар өкілдерін қабылдаудан басталды. Атап айтқанда, Рома хатшылығы қоры,<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.europapress.es/epsocial/cooperacion-desarrollo/noticia-reina-letizia-recibe-fundacion-secretariado-gitano-plataforma-infancia-conocer-mejor-actividad-20160108181858.html|title=La Reina Letizia recibe a la Fundación Secretariado Gitano y Plataforma de Infancia|date=2016-01-08|publisher=Europa Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://www.europapress.es/epsocial/cooperacion-desarrollo/noticia-reina-letizia-recibe-fundacion-secretariado-gitano-plataforma-infancia-conocer-mejor-actividad-20160108181858.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Испания балалар ұйымдарының қауымдастығы,<ref name=":2" /> Мадридтегі тілдік бұзылулармен күрес қауымдастығы<ref>{{Cite web|url=https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2016012683391/reina-letizia-audiencia-atelma/|title=La Reina y el lenguaje que todos entienden|lang=es|website=HOLA|date=2016-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824161945/https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2016012683391/reina-letizia-audiencia-atelma/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> және Испания тамақтану қорының<ref>{{Cite web|url=https://www.europapress.es/chance/realeza/noticia-imagen-mas-carinosa-reina-letizia-mas-pequenos-20160127091955.html|title=La imagen más cariñosa de la Reina Letizia con los más pequeños|date=2016-01-27|publisher=Europa Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://www.europapress.es/chance/realeza/noticia-imagen-mas-carinosa-reina-letizia-mas-pequenos-20160127091955.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> өкілдері патшайымды өз мақсаттары, қызметі мен жобалары туралы хабардар етті. ​2016 жылғы наурызда Летисия мен кәсіпкер Хавьер Лопес Мадрид арасындағы хат алмасудың жарияланып кетуі қоғамда қызу пікірталас тудырды. Мадрид «Caja Madrid» және «Bankia» қаржы тобының басқа да басшыларымен және басқарма мүшелерімен бірге сыбайлас жемқорлық жасады деп айыпталған болатын. 2014 жылғы қазанда Летисия оған қолдау білдіріп: «Біз сенің кім екеніңді білеміз, сен де біздің кім екенімізді білесің. Біз бір-бірімізді танимыз, жақсы көреміз және құрметтейміз. Қалғанының бәрі құрысын», — деп хабарлама жіберген. Филипп те оған қосылып: «Біз сені шынымен жақсы көреміз!» — деп жазған. Кейінірек «El Diario» газеті бұл хаттарды жариялады. Патша сарайының өкілі кейіннен патша мен патшайымның заңнамалық мәселелеріне байланысты Лопес Мадридпен бұдан былай дос емес екенін мәлімдеді.<ref>{{cite news|title=Spain's monarchy drawn into banking scandal|url=https://www.theguardian.com/world/2016/mar/09/spains-monarchy-banking-scandal-queen-letizia|work=The Guardian|date=2016-03-09|access-date=2017-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180106185213/https://www.theguardian.com/world/2016/mar/09/spains-monarchy-banking-scandal-queen-letizia|archive-date=2018-01-06|agency=Agence France-Presse|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Texting Scandal Rocks Spain's King and Queen|first=Tom|last=Sykes|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2016/03/19/texting-scandal-rocks-spain-s-king-and-queen.html|date=2016-03-19|access-date=2016-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20160329112026/http://www.thedailybeast.com/articles/2016/03/19/texting-scandal-rocks-spain-s-king-and-queen.html|archive-date=2016-03-29|newspaper=Daily Beast|url-status=live}}</ref> Сондай-ақ наурыз айында Летисия 2016 жылғы екі халықаралық сапарының алғашқысын жасады. Ол патша Филипппен бірге [[Пуэрто-Рико]]да өткен испан тілінің 7-ші Халықаралық конгресіне жетекшілік етті. 2016 жылғы 22 сәуірде патша мен патшайым 2016 жылғы әлем чемпионатында жеңіске жеткен (қатарынан екінші рет иеленген атағы) испандық мәнерлеп сырғанаушы Хавьер Фернандесті қабылдады.<ref>{{Cite web|url=https://www.nbcsports.com/olympics/news/javier-fernandez-grand-prix-final-figure-skating|title=Eyes of Spain on Javier Fernandez as he builds for last Olympic chance|lang=en-US|website=NBC Sports|date=2016-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://www.nbcsports.com/olympics/news/javier-fernandez-grand-prix-final-figure-skating|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Жыл соңында, қараша айының аяғында, патша мен патшайым Португалияға мемлекеттік сапармен барып, онда Португалия президенті [[Марсело Ребелу ди Соуза]]мен және Премьер-министр [[Антониу Кошта]]мен, сондай-ақ басқа да тұлғалармен кездесті.<ref>{{Cite news|title=Los Reyes viajan a Portugal en su primer viaje de Estado con el nuevo Gobierno|first=Miquel|last=Alberola|url=https://elpais.com/politica/2016/11/28/actualidad/1480323183_172446.html|work=El País|date=2016-11-28|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://elpais.com/politica/2016/11/28/actualidad/1480323183_172446.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Патша Португалия билігі алдындағы конституциялық міндеттемелерін орындап жатқанда, патшайым Португалияның ісік ауруларымен күрес лигасының президенті Виктор Велозумен кездесу өткізді.<ref>{{Cite web|url=https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2016112890031/reyes-espana-cena-gala-portugal/|title=Cena de gala en Portugal en honor a don Felipe y doña Letizia|lang=es|website=HOLA|date=2016-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824161948/https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2016112890031/reyes-espana-cena-gala-portugal/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> [[Сурет:Awada Letizia 4.jpg|thumb|2017 жылы Аргентинаның бірінші ханымы Хулиана Авадамен бірге болған Летисия]] 2017 жыл өткен жылдағыдай Летисияның өзі жетекшілік ететін бірқатар тиісті қоғамдық ұйымдармен кездесуінен басталды. Ақпан айында патша мен патшайым Сарсуэла патшалық сарайында Германия президенті [[Йоахим Гаук]] пен оның жұбайы Герхильд Радтке,<ref>{{Cite web|url=https://www.abc.es/espana/casa-real/abci-reyes-almuerzan-presidente-alemania-201702011713_noticia.html|title=Los Reyes almuerzan con el presidente de Alemania|lang=es|website=Diario ABC|date=2017-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171129233014/http://www.abc.es/espana/casa-real/abci-reyes-almuerzan-presidente-alemania-201702011713_noticia.html|archive-date=2017-11-29|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> сондай-ақ Мажарстан президенті [[Янош Адер]] мен оның жұбайы Анита Герцег<ref>{{Cite web|url=https://www.lavozdegalicia.es/noticia/espana/2017/02/17/reyes-conocen-sentencia-noos-museo-thyssen-junto-presidente-hungaro/00031487331633948105373.htm|title=Los reyes conocen la sentencia del caso Nóos en el museo Thyssen junto al presidente húngaro|lang=es|website=La Voz de Galicia|date=2017-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825090655/https://www.lavozdegalicia.es/noticia/espana/2017/02/17/reyes-conocen-sentencia-noos-museo-thyssen-junto-presidente-hungaro/00031487331633948105373.htm|archive-date=2023-08-25|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> сияқты маңызды шетелдік лидерлерді қабылдады. Дәл осы соңғы қонақтармен кездесу кезінде патша әулеті патшаның жездесі Иньяки Урдангариннің бірнеше сыбайлас жемқорлық қылмыстары бойынша кінәлі деп танылғаны туралы алғашқы сот шешімінен хабардар болды.<ref name=":3">{{Cite news|title=Spain King's Brother-in-Law Convicted as Princess Is Cleared|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-02-17/spanish-king-s-brother-in-law-convicted-as-princess-is-cleared|work=Bloomberg.com|date=2017-02-17|access-date=2023-08-25|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312142738/https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-02-17/spanish-king-s-brother-in-law-convicted-as-princess-is-cleared|archive-date=2017-03-12|url-status=live}}</ref> Ал патшаның қарындасы, инфанта Кристинаға тағылған барлық айыптар алынып тасталды.<ref name=":3" /> Айдың соңында Филипп пен Летисия Аргентина президенті [[Маурисио Макри]] мен бірінші ханым [[Хулиана Авада]]ны олардың Испанияға жасаған мемлекеттік сапары аясында қабылдады.<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/elpais/2017/02/22/inenglish/1487768466_658025.html|title=Argentina's President Macri begins state visit to Spain|lang=en|first=Carlos E.|last=Cué|website=EL PAÍS English|date=2017-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825090644/https://english.elpais.com/elpais/2017/02/22/inenglish/1487768466_658025.html|archive-date=2023-08-25|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> 2017 жылғы 23 наурызда ол осы жылғы алғашқы дербес сапарын Португалияның Порту қаласына жасап, «Темекі немесе денсаулық» атты 7-ші конференцияға қатысты. Онда ол Португалия президентімен, Еуропалық денсаулық сақтау және азық-түлік қауіпсіздігі жөніндегі комиссары [[Витянис Андрюкайтис]]пен, Португалияның денсаулық сақтау министрі Адалберто Кампуш Фернандешпен және Порту мэрі Руй Морейрамен кездесті.<ref>{{Cite web|url=https://www.porto.pt/en/news/the_queen_of_spain_letizia_ortiz_chairs_the_opening_ceremony_of_the_7th_ectoh/|title=The Queen of Spain, Letizia Ortiz, chairs the opening ceremony of the 7th ECTOH|lang=pt|last=CMP|website=www.porto.pt|date=2017-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825091644/https://www.porto.pt/en/news/the_queen_of_spain_letizia_ortiz_chairs_the_opening_ceremony_of_the_7th_ectoh|archive-date=2023-08-25|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> 2017 жылғы сәуірде патшайым Летисия мен патша Филипп Жапонияға мемлекеттік сапармен барды.<ref>{{Cite web|url=https://royalwatcherblog.com/2017/04/05/spanish-state-visit-to-japan/|title=Spanish State Visit to Japan|lang=en-us|last=Saad719|website=The Royal Watcher|date=2017-04-05|access-date=2024-11-04|archive-date=2025-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20250129232548/https://royalwatcherblog.com/2017/04/05/spanish-state-visit-to-japan/|url-status=live}}</ref> Жыл соңында олар [[Виллем-Александр]]дың 50 жылдық мерейтойын атап өту үшін Нидерландыға аттанды.<ref>{{Cite web|url=https://thecrownchronicles.co.uk/royal-news/european-royals-celebrate-willem-alexanders-50th-birthday-hague/|title=European Royals celebrate Willem-Alexander's 50th birthday at The Hague • The Crown Chronicles|lang=en-GB|first=Victoria|last=Howard|website=The Crown Chronicles|date=2017-04-30|access-date=2024-11-04|archive-date=2024-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20241204022211/https://thecrownchronicles.co.uk/royal-news/european-royals-celebrate-willem-alexanders-50th-birthday-hague/|url-status=live}}</ref> Мамыр айында олар Иордания ханшайымы [[Муна әл-Хусейн]] мен Португалия президентін түскі асқа шақырды.<ref>{{Cite web|url=https://www.abc.es/espana/casa-real/abci-reyes-almuerzan-princesa-muna-jordania-201705251830_noticia.html|title=Los Reyes almuerzan con la Princesa Muna de Jordania|lang=es|website=Diario ABC|date=2017-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190706023501/https://www.abc.es/espana/casa-real/abci-reyes-almuerzan-princesa-muna-jordania-201705251830_noticia.html|archive-date=2019-07-06|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> Сондай-ақ олар патша I Хуан Карлос пен патшайым Софиямен бірге Патшайым София қорының 40 жылдығын және Қордың Альцгеймер орталығының 10 жылдығын атап өтті.<ref>{{Cite web|url=https://www.elperiodico.com/es/gente/20170522/los-reyes-celebran-40-aniversario-fundacion-reina-sofia-6053371|title=Los Reyes celebran el 40º aniversario de la Fundación Reina Sofía|lang=es|first=EL PERIÓDICO /|last=BARCELONA|website=elperiodico|date=2017-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825095752/https://www.elperiodico.com/es/gente/20170522/los-reyes-celebran-40-aniversario-fundacion-reina-sofia-6053371|archive-date=2023-08-25|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> 2017 жылғы шілде айының ортасында Испания патша әулетінің мүшелері Ұлыбританияға мемлекеттік сапармен барып, онда патшайым [[II Елизабет|II Елизавета]] мен [[Филипп, Эдинбург герцогі|Эдинбург герцогы, ханзада Филипппен]] кездесті.<ref>{{Cite news|title=Spain's royals on state visit to Britain to cement ties before Brexit|url=https://www.reuters.com/article/us-britain-spain-idUSKBN19X10F|work=Reuters|date=2017-07-12|access-date=2023-08-25|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825095752/https://www.reuters.com/article/us-britain-spain-idUSKBN19X10F|archive-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> Олар сондай-ақ Уэльс ханзадасы және Корнуолл герцогинясы — [[III Чарльз|Чарльз]] бен Камилламен жүздесті.<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/elpais/2017/07/12/inenglish/1499871867_300878.html|title=Spain's King Felipe calls for Gibraltar "dialogue" during parliament speech|lang=en|first=Miquel|last=Alberola|website=EL PAÍS English|date=2017-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825095752/https://english.elpais.com/elpais/2017/07/12/inenglish/1499871867_300878.html|archive-date=2023-08-25|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> 2018 жылғы 31 қазанда патшайым өзінің үлкен қызы, [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Астурия ханшайымы Леонордың]] алғашқы көпшілік алдындағы сөзіне куә болды. Ол Еркін халықтардың ұлы хартиясының (Конституцияның) 40 жылдығын мерекелеу кезінде Испания Конституциясының бірінші бабын оқып берді.<ref>{{Cite news|title=Spain's princess delivers her first speech|url=https://www.bbc.com/news/av/world-europe-46050914|work=BBC News|access-date=2023-08-24|lang=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072459/https://www.bbc.com/news/av/world-europe-46050914|archive-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Бір жылдан соң, 2019 жылғы 18 қазанда Летисия қызы Леонорды Астурия ханшайымы сыйлығын тапсыру рәсіміне ертіп барды, бұл жас ханшайым үшін алғашқы тәжірибе еді.<ref>{{Cite web|url=https://www.europapress.es/asturias/noticia-princesa-leonor-preside-primera-vez-ceremonia-entrega-premios-llevan-nombre-20191018184329.html|title=La Princesa Leonor preside por primera vez la ceremonia de entrega de los premios que llevan su nombre|date=2019-10-18|publisher=Europa Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072459/https://www.europapress.es/asturias/noticia-princesa-leonor-preside-primera-vez-ceremonia-entrega-premios-llevan-nombre-20191018184329.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Тақ мұрагері аталған іс-шарада өзінің көпшілік алдындағы алғашқы ресми сөзін сөйледі.<ref>{{Cite web|url=https://www.hola.com/us/celebrities/20211022317066/princess-leonor-spain-speech-princess-asturias-awards/|title=Princess Leonor delivers speech on 'very important day' of her life|lang=en-US|website=HOLA|date=2019-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072459/https://www.hola.com/us/celebrities/20211022317066/princess-leonor-spain-speech-princess-asturias-awards/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> [[Сурет:2021-06-14 Imposición Medalla de Honor de Andalucía al Rey Felipe VI, 08.jpg|thumb|150px|2021 жылғы патшайым Летисия]] 2020 және 2022 жылдар аралығында [[COVID-19 пандемиясы]]на байланысты патша Филиппке коронавирусқа тапсырған тесті оң нәтиже көрсеткендіктен, бірнеше рет оқшаулануға (карантинге) тура келді.<ref>{{Cite web|url=https://www.euronews.com/2020/11/23/king-felipe-vi-of-spain-self-isolating-after-contact-with-covid-19-case|title=Spain's King Felipe VI self-isolating after COVID-19 contact|lang=en|website=euronews|date=2020-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240202202204/https://www.euronews.com/2020/11/23/king-felipe-vi-of-spain-self-isolating-after-contact-with-covid-19-case|archive-date=2024-02-02|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|title=Spain's King Felipe tests positive for COVID-19|url=https://www.reuters.com/world/europe/spains-king-felipe-tests-positive-covid-19-2022-02-09/|work=Reuters|date=2022-02-09|access-date=2023-08-24|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421054742/https://www.reuters.com/world/europe/spains-king-felipe-tests-positive-covid-19-2022-02-09/|archive-date=2022-04-21|url-status=live}}</ref> Ол оқшаулауда болған кезде патшайым оны конституция рұқсат ететін іс-шараларда (марапаттар тапсыру,<ref>{{Cite web|url=https://www.mujerhoy.com/celebrities/realeza/202011/30/reina-letizia-sustituye-entrega-6213104517001-vi.html|title=La Reina Letizia sustituye al Rey en la entrega de los Premios Jaume I en Valencia|lang=es|first=ATLAS|last=ESPAÑA|website=Mujer Hoy|date=2020-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414041027/https://www.mujerhoy.com/celebrities/realeza/202011/30/reina-letizia-sustituye-entrega-6213104517001-vi.html|archive-date=2021-04-14|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> түскі астар, салтанатты шаралар<ref>{{Cite web|url=https://www.lne.es/vida-y-estilo/gente/2020/11/26/dona-letizia-sustituye-rey-inauguracion-25609264.html|title=Doña Letizia sustituye al Rey en la inauguración de un congreso en Sevilla|lang=es|website=La Nueva España|date=2020-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824210607/https://www.lne.es/vida-y-estilo/gente/2020/11/26/dona-letizia-sustituye-rey-inauguracion-25609264.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> және т.б.) алмастырды. Алайда ол конституциялық міндеттермен тікелей байланысты іс-шараларға қатыса алмады (мысалы, 2022 жылғы [[Босния және Герцеговина]] президенті [[Желько Комшич]]пен өткізілуі тиіс жұмыс кездесуі кейінге қалдырылды).<ref>{{Cite web|url=https://elpais.com/espana/2022-02-09/el-rey-felipe-vi-da-positivo-en-la-prueba-de-coronavirus.html|title=El rey Felipe VI da positivo en la prueba de coronavirus y estará una semana aislado|lang=es|website=El País|date=2022-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824171156/https://elpais.com/espana/2022-02-09/el-rey-felipe-vi-da-positivo-en-la-prueba-de-coronavirus.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.elmundo.es/loc/casa-real/2020/11/28/5fc0e75521efa0755f8b45da.html|title=La 'regencia' en plena forma de la Reina Letizia por la cuarentena del Rey|lang=es|website=ELMUNDO|date=2020-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824171205/https://www.elmundo.es/loc/casa-real/2020/11/28/5fc0e75521efa0755f8b45da.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Валенсияда өткен 2020 жылғы «Патша Хайме I» сыйлығын тапсыру рәсімінде патшайым Летисия лауреаттарға алтын медальдар тапсырып, олардың «талантын, ынтасын және жомарттығын» дәріптеген қысқаша сөз сөйледі.<ref name="2020Queen">{{Cite web|url=https://www.elespanol.com/corazon/casas-reales/20201126/letizia-reina-felipe-vi-premios-rey-jaime/538946726_0.html|title=Letizia vuelve a ejercer de Reina ante la cuarentena de Felipe VI: presidirá los Premios Rey Jaime I|work=El Español|date=2020-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411174320/https://www.elespanol.com/corazon/casas-reales/20201126/letizia-reina-felipe-vi-premios-rey-jaime/538946726_0.html|archive-date=2021-04-11|access-date=2021-03-30|url-status=live|quote=La reina Letizia (48 años) presidirá el próximo lunes en Valencia el acto de entrega de los Premios Rey Jaime I 2020 al que iba a acudir con Felipe VI (52), quien se ausentará debido a la cuarentena que mantiene por haber estado en contacto con un positivo por covid-19. (Queen Letizia (48 years old) will preside next Monday in Valencia the ceremony of delivery of the King Jaime I Awards 2020 to which she was going to attend with Felipe VI (52), who will be absent due to the quarantine he maintains for having been in contact with a positive for covid-19.)}}</ref><ref name="2020Independente">{{Cite web|url=https://www.elindependiente.com/futuro/2020/11/30/la-reina-destaca-el-talento-y-el-esfuerzo-de-los-premios-rey-jaime-i/|title=La Reina destaca el "talento y el esfuerzo" de los Premios Rey Jaime I (The Queen highlights the "talent and effort" of the Rey Jaime I Awards)|work=El Independente|date=2020-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210518035749/https://www.elindependiente.com/futuro/2020/11/30/la-reina-destaca-el-talento-y-el-esfuerzo-de-los-premios-rey-jaime-i/|archive-date=2021-05-18|access-date=2021-03-30|url-status=live|quote=La Reina Letizia ha destacado que el «talento, el esfuerzo y la generosidad» de los galardonados en los Premios Rey Jaime I «suponen una muestra de que somos capaces de proyectar una España moderna, solidaria y fuerte» (Queen Letizia stressed that the "talent, effort and generosity" of the winners of the Rey Jaime I Awards "are a sign that we are capable of projecting a modern, supportive and strong Spain")}}</ref> 2022 жылы Летисияның [[Мортон невромасы]]нан зардап шегетіні белгілі болды.<ref>{{cite news|title=La reina Letizia, obligada a sentarse durante el besamanos en la cena de gala en Ámsterdam|url=https://www.20minutos.es/noticia/5237298/0/reina-letizia-se-sienta-besamanos-paises-bajos-debido-su-dolencia-pie/|work=20 minutos|date=2024-04-17|access-date=2024-04-18|lang=Spanish|archive-url=https://web.archive.org/web/20240417210612/https://www.20minutos.es/noticia/5237298/0/reina-letizia-se-sienta-besamanos-paises-bajos-debido-su-dolencia-pie/|archive-date=2024-04-17|url-status=live}}</ref> [[Сурет:Premios Princesa de Asturias 2024 (3).jpg|thumb|2024 жылғы Астурия ханшайымы сыйлығын тапсыру рәсімі кезіндегі патша мен патшайым, Астурия ханшайымы және патшайым София]] 2023 жылғы парламент сайлауына араласпау мақсатында бір айға шегерілгеннен кейін, 2023 жылғы 25 шілдеде патша мен патшайым Патшалық коллекциялар галереясының салтанатты ашылуын өткізді.<ref>{{Cite web|url=https://www.hola.com/us/fashion/20230726348462/queen-letizia-carolina-herrera-dress-museum-madrid/|title=Queen Letizia is floral perfection in Carolina Herrera dress|lang=en-US|website=HOLA|date=2023-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824131919/https://www.hola.com/us/fashion/20230726348462/queen-letizia-carolina-herrera-dress-museum-madrid/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Бұл — патша әулетінің активтерін қорғайтын үкіметтік мекеме — Ұлттық Патримонионың демеушілігімен ашылған жаңа мұражай. 2023 жылғы 17 тамызда патша Филипп пен патшайым Летисия [[София, Испания инфантасы|инфанта Софиямен]] бірге Астурия ханшайымы Леонорды үш жылдық әскери дайындығы басталатын Жалпыәскери академияға шығарып салды.<ref>{{Cite web|url=https://www.hola.com/us/royals/20230817349262/princess-leonor-arrives-military-school-training-best-photos-1/|title=Princess Leonor says goodbye to family as she arrives at military school: Photos|lang=en-US|website=HOLA|date=2023-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824062847/https://www.hola.com/us/royals/20230817349262/princess-leonor-arrives-military-school-training-best-photos-1/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Леонор әкесі мен анасының тегін біріктіріп, «Бурбон Ортис» тегін қолданды.<ref>{{Cite web|url=https://people.com/princess-leonor-spain-army-uniform-name-relates-prince-william-prince-harry-7693076|title=See the Name on Princess Leonor of Spain's Army Uniform — and How It Relates to Prince William and Prince Harry|lang=en|website=People|archive-url=https://web.archive.org/web/20230826120720/https://people.com/princess-leonor-spain-army-uniform-name-relates-prince-william-prince-harry-7693076|archive-date=2023-08-26|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2023 жылғы тамыздың соңында ол кіші қызы Софиямен бірге [[Испания]] мен [[Англия]] құрамалары арасындағы 2023 жылғы әйелдер арасындағы футболдан әлем чемпионатының финалын тамашалау үшін [[Аустралия]]ға аттанды.<ref>{{Cite news|title=Spain's Queen Letizia to attend World Cup final against England|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-66535460|work=BBC News|date=2023-08-17|access-date=2023-08-23|lang=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230826082148/https://www.bbc.com/news/world-europe-66535460|archive-date=2023-08-26|url-status=live}}</ref> Патшайым әлем чемпиондары — Испания құрамасына кубокты табыстап, жеңісті олармен бірге алаңда тойлады.<ref>{{Cite web|url=https://honey.nine.com.au/royals/queen-letizia-sydney-fifa-\womens-world-cup-final-congratulates-spain-on-victory-over-england/536fc1c5-08ab-46e7-b47f-d719dafd2ddd|title=Queen Letizia holds winners' trophy as Spain defeats England in Sydney|lang=en-AU|website=honey.nine.com.au|date=2023-08-20|access-date=2023-08-23|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://people.com/queen-letizia-spain-celebrates-world-cup-final-field-team-princess-sofia-best-photos-7693380|title=Queen Letizia and Princess Sofia of Spain Celebrate World Cup Win on the Field with Team: 'Champions!'|lang=en|website=People|archive-url=https://web.archive.org/web/20230823030442/https://people.com/queen-letizia-spain-celebrates-world-cup-final-field-team-princess-sofia-best-photos-7693380|archive-date=2023-08-23|access-date=2023-08-23|url-status=live}}</ref> Бұл оқиға жанама түрде британдық патша әулетінің іс-шараға қатыспағаны үшін сынға ұшырауына себеп болды.<ref>{{Cite news|title=Prince William faces criticism for not attending Women's World Cup final|first=Caroline|last=Davies|url=https://www.theguardian.com/uk-news/2023/aug/20/prince-william-criticism-not-attending-womens-world-cup-final|work=The Guardian|date=2023-08-20|access-date=2023-08-23|lang=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230820115150/https://www.theguardian.com/uk-news/2023/aug/20/prince-william-criticism-not-attending-womens-world-cup-final|archive-date=2023-08-20|issn=0261-3077|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2023/08/20/football/womens-world-cup-final-spain-queen-letizia-spt-intl/index.html|title=Spanish queen celebrates side's World Cup victory as British royals stay home|lang=en|first=Hafsa|last=Khalil|website=CNN|date=2023-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20230823184023/https://www.cnn.com/2023/08/20/football/womens-world-cup-final-spain-queen-letizia-spt-intl/index.html|archive-date=2023-08-23|access-date=2023-08-23|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/life-style/royal-family/prince-william-world-cup-final-geoff-hurst-b2396494.html|title=Royal family 'should definitely' have attended World Cup final, says Sir Geoff Hurst|lang=en|website=The Independent|date=2023-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20230823023341/https://www.independent.co.uk/life-style/royal-family/prince-william-world-cup-final-geoff-hurst-b2396494.html|archive-date=2023-08-23|access-date=2023-08-23|url-status=live}}</ref> 2024 жылғы 30 сәуірде мемлекеттік заңгер Мария Долорес Оканья Мадрид патшайымның жеке хатшысы болып тағайындалды. Ол бұл лауазымға ие болған алғашқы әйел атанды.<ref>{{Cite web|url=https://www.larazon.es/espana/maria-dolores-ocana-nueva-mano-derecha-reina_2024043066308d74c0b95c0001d3bf6d.html|title=María Dolores Ocaña es ya la nueva mano derecha de la Reina|lang=es|website=La Razón|date=2024-04-30|access-date=2024-04-30}}</ref> 2024 жылғы 3 қарашада Испания патшасы [[VI Филипп (Испания патшасы)|VI Филипп]], патшайым Летисия, Премьер-министр [[Педро Санчес]] және Валенсия қауымдастығының президенті Карлос Масон Валенсияның [[Пайпорт]]а қаласында [[Испаниядағы су тасқыны (2024)|2024 жылғы қазан айындағы су тасқынынан]] зардап шеккендермен кездесу кезінде шабуылға ұшырады. Наразы топ оларға лай мен түрлі заттар лақтырып, салдарынан екі оққағар жарақат алды.<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/spain-floods-king-protest-mud-a8525bd82cf4cc3fc6273d535cbb9d66|title=Spain flood survivors hurl mud at the royals and top government officials|work=[[Associated Press]]|date=2024-11-04|last1=Wilson|first1=Joseph|last2=Melero|first2=David}}</ref> Премьер-министрді эвакуациялауға тура келді, алайда монархтар орындарында қалып, тұрғындардың шағымдары мен өтініштерін тыңдады.<ref>{{Cite web|url=https://www.heraldo.es/noticias/nacional/2024/11/03/dana-paiporta-reyes-se-quedan-escuchando-vecinos-de-paiporta-pese-a-la-tension-barro-valencia-1774878.html|title=Los Reyes se quedan escuchando a los vecinos de Paiporta en medio de la tensión, mientras Sánchez es evacuado "por seguridad"|lang=es|first=Heraldo de|last=Aragón|website=heraldo.es|date=2024-11-03|access-date=2024-11-05|archive-date=2024-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20241104020658/https://www.heraldo.es/noticias/nacional/2024/11/03/dana-paiporta-reyes-se-quedan-escuchando-vecinos-de-paiporta-pese-a-la-tension-barro-valencia-1774878.html|url-status=live}}</ref> Оқиғадан кейін көршілес қалаларға жоспарланған сапар кейінге қалдырылды,<ref>{{Cite web|url=https://www.europapress.es/nacional/noticia-aplazada-visita-reyes-chiva-incidentes-paiporta-20241103151133.html|title=Aplazada la visita de los Reyes a Chiva tras los incidentes en Paiporta|date=2024-11-03|publisher=Europa Press|access-date=2024-11-05|archive-date=2024-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20241211003404/https://www.europapress.es/nacional/noticia-aplazada-visita-reyes-chiva-incidentes-paiporta-20241103151133.html|url-status=live}}</ref> бірақ патша сарайы монархтардың «алдағы күндері» қайта оралатынын растады.<ref>{{Cite web|url=https://www.vozpopuli.com/espana/politica/zarzuela-prepara-nueva-visita-reyes-chiva-valencia-proximos-dias.html|title=Zarzuela prepara una nueva visita de los Reyes a Chiva (Valencia) "en los próximos días"|lang=es|website=www.vozpopuli.com|access-date=2024-11-05}}</ref> Патша 12 қарашада Қарулы Күштердің апат салдарын жою бойынша жұмыстарын тексеру үшін аймаққа қайта барды,<ref>{{Cite web|url=https://elpais.com/espana/2024-11-12/el-rey-vuelve-a-valencia-solo-y-como-jefe-de-las-fuerzas-armadas.html|title=El Rey vuelve a Valencia solo y como jefe de las Fuerzas Armadas|lang=es|first=Ignacio Zafra, Belén Domínguez|last=Cebrián|website=El País|date=2024-11-12|access-date=2024-11-15|archive-date=2025-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20250127225010/https://elpais.com/espana/2024-11-12/el-rey-vuelve-a-valencia-solo-y-como-jefe-de-las-fuerzas-armadas.html|url-status=live}}</ref> ал 19 қарашада монархтар екі апта бұрын тоқтатылған сапарын қайта жалғастырды.<ref>{{Cite web|url=https://www.elmundo.es/espana/2024/11/19/673b3dc0fc6c83472e8b4593.html|title=El pueblo valenciano se resarce con los Reyes durante su visita a Utiel y Chiva, la 'zona cero' de la DANA|lang=es|website=ELMUNDO|date=2024-11-19|access-date=2024-11-19|archive-date=2024-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20241204193832/https://www.elmundo.es/espana/2024/11/19/673b3dc0fc6c83472e8b4593.html|url-status=live}}</ref> ​2024 жылғы 22 желтоқсанда патша мен патшайым жергілікті тұрғындардың жағдайын тағы бір мәрте тексеру үшін [[Катарроха]]ға күтпеген жерден барды.<ref>{{Cite web|url=https://www.lavanguardia.com/mediterranean/20241223/10233918/king-queen-leonor-sofia-catarroja-palmar-picanya-alaquas-valencia-spain-felipe-letizia-queen-sofia-leonor-flood-cold-drop.html|title=Spanish royal family spends Sunday in some towns of Valencia affected by the cold drop|lang=en|website=La Vanguardia|date=2024-12-23|access-date=2024-12-26}}</ref> Сапар оқу орындарында демалыста жүрген Мәртебелі Астурия ханшайымы [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]] мен инфанта [[София, Испания инфантасы|Софияның]] қатысуымен өтті. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Испания Бурбондары]] [[Санат:Астурия ханшайымдары]] okru6wtl2i63vtinpzs9supcg93aula 3590697 3590696 2026-04-23T19:39:54Z 1nter pares 146705 3590697 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Летисия | Шынайы есімі = {{lang-es|Letizia Ortiz}} | Суреті = Letizia von Spanien (2022).jpg | Сурет ені = | Атауы = 2022 жылғы патшайым-консорт Летисия | Титулы = Испанияның патшайым-консорты | Ту = Personal Standard of Letizia, Queen of Spain.svg | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = {{lang-es|Letizia Ortiz Rocasolano}} | Туған күні = 15.09.1972 | Туған жері = {{туғанжері|Овьедо|Овьедода}}, Астурия | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[католицизм]] | Әкесі = Хесус Хосе Ортис Альварес | Анасы = Мария Палома Рокасолано Родригес | Жұбайы = [[VI Филипп (Испания патшасы)|VI Филипп]] | Балалары = [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]], [[София, Испания инфантасы|София]] | Партиясы = | Білімі = [[Faculty of Information Sciences (Complutense University of Madrid)]] (1995)<br>[[Instituto Ramiro de Maeztu]] (1990) | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = Letizia spain sig.svg | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Летисия''' (қыз күніндегі есімі — '''Летисия Ортис Рокасолано''', {{lang-es|Letizia Ortiz Rocasolano}}; [[15 қыркүйек]] [[1972 жыл|1972]], [[Овьедо]], [[Астурия]]) — Испанияның патшайым-консорты, патша [[VI Филипп (Испания патшасы)|VI Филипптің]] жары. == Білімі мен мансабы == ​Летисия ханым — журналист Хесус Хосе Ортис Альварес пен медбике Мария Палома Рокасолано Родригестің үлкен қызы. Летисияны шоқындыру рәсімі 1972 жылғы 29 қыркүйекте өтті.<ref>{{мақала|авторы=Fernández-Pello, Elena|тақырыбы=Princesa de Asturias, reina en Oviedo|шынайы атауы=|сілтеме=https://www.lne.es/oviedo/2007/10/21/princesa-asturias-reina-oviedo-21813908.html|тілі=es|жауапты=|баспа авторы=|басылым=La Nueva España|түрі=|орны=|баспасы=|жыл=2007|томы=|нөмірі=|беттері=|isbn=|issn=}}</ref> Көп ұзамай Летисияның соңынан екі қарындасы дүниеге келді: Тельма (1973 жылы туған)<ref>{{Cite web|lang=es|url=http://www.diariodenavarra.es/especiales/bodareal/familias/pagina7.asp|title=Telma Ortiz Rocasolano|website=Diario de Navarra|archive-url=https://web.archive.org/web/20070209230211/http://www.diariodenavarra.es/especiales/bodareal/familias/pagina7.asp|archive-date=2007-02-09|url-status=dead}}</ref> және Эрика (1975–2007).<ref>{{Cite news|title=Diez años sin Érika Ortiz, la frágil hermana pequeña de Doña Letizia|url=https://www.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/2017-02-07/erika-ortiz-muerte-letizia-reina-diez-anos_1327441/|website=Vanitatis El Confidencial|date=2017-02-07|lang=es|first=Núria|last=Tiburcio|access-date=2022-09-08|archive-date=2022-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220908170856/https://www.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/2017-02-07/erika-ortiz-muerte-letizia-reina-diez-anos_1327441/}}</ref> Олардың ата-анасы 1987 жылы ажырасқан. Летисия Овьедодағы La Gesta 1 мемлекеттік мектебінде білім алды, кейіннен оның отбасы [[Мадрид]]ке қоныс аударды. Небәрі 10 жасында ол Antena 3 радиосындағы «El Columpio» бағдарламасына қатыса бастады. [[Мадрид]]те Летисия Ramiro de Maeztu орта мектебін тәмамдады. Содан кейін ол әлемдегі ең көне оқу орындарының бірі — Мадридтік Комплутенсе университетіне түсіп, онда журналистика саласы бойынша бакалавр және магистр дипломдарын алды. Университетте оқып жүрген кездің өзінде Летисия «La Nueva España» (1992–1993), ABC газеттерінде және EFE жаңалықтар агенттігінде тәжірибеден өтуші (интерн) болды. Университетті тәмамдаған соң, Летисия біраз уақыт [[Мексика]]дағы «Siglo XXI» газетінде жұмыс істеді. [[Испания]]ға оралғаннан кейін ол мансабын [[Блумберг]] экономикалық телеарнасының испандық филиалында жалғастырды, кейіннен [[CNN+]] телекомпаниясына ауысты. 2000 жылы Летисия Мадрид баспасөз қауымдастығының [[Мариано Хосе де Ларра]] сыйлығын ({{lang-es|Premio Mariano José de Larra}}) иеленді. Бұл марапат 30 жасқа дейінгі жас журналистерге айрықша кәсіби жетістіктері үшін беріледі. 2003 жылғы тамызда Летисия [[TVE]] телеарнасындағы күнделікті кешкі «Telediario» жаңалықтар бағдарламасының жүргізушісі болды, ол аталған арнада 2000 жылдан бері тележурналист болып қызмет атқарған еді. == Бірінші некесі == ​1999 жылғы 7 тамызда Летисия өзінің мектептегі әдебиет мұғалімі Алонсо Герреро Переске тұрмысқа шықты. Олар некеге тұрмас бұрын 10 жыл бойы кездесіп жүрген.<ref>{{cite web|url=http://www.diariodenavarra.es/especiales/bodareal/novios/pagina6.asp|title=Prefiere los pantalones a la falda|publisher=Diario de Navarra|archive-url=https://web.archive.org/web/20141014202926/http://www.diariodenavarra.es/especiales/bodareal/novios/pagina6.asp|archive-date=2014-10-14|url-status=dead}}</ref> Неке тек мэрияда тіркелді және 2000 жылы ажырасумен аяқталды. == Астурия ханзадасымен атастыру және үйлену тойы == [[Сурет:Los Principes de Asturias en la Pascua Militar de 2009.jpg|thumb|left|200px|2009 жылғы әскери шерудегі Астурия ханзадасы мен ханшайымы]] 2003 жылғы 1 қарашада патша сарайы жұртшылық үшін мүлдем күтпеген мәлімдеме жасап, [[VI Филипп (Испания патшасы)|Астурия ханзадасы Фелипе]] мен журналист Летисия Ортис Рокасоланоның алдағы атастыру рәсімі туралы жариялады. 2003 жылғы ​6 қарашада сағат 12:30-да салтанатты түрде атастыру рәсімі өтті. Фелипе қалыңдығына ақ алтыннан соғылған неке сақинасын сыйға тартты, ал Летисия Фелипеге сапфирмен безендірілген ақ алтын жең ілгектерін және испан әдебиетінің классигі [[Мариано Хосе де Ларра]]ның «Әлсіз Энрике патшаның пажы» атты кітабын табыстады. Осыдан кейін Фелипе мен Летисия әлемнің 10-нан астам елінен жиналған 250 журналистің қатысуымен өткен баспасөз конференциясына қатысты. Атастыру рәсімінен кейін Летисия Сарсуэла сарайына қоныс аударды. Летисияның бірінші некесі шіркеуде қиылмағандықтан, [[Католицизм|Католик шіркеуі]] оның Астурия ханзадасымен некелесуіне қарсылық білдірмеді. ​Үйлену тойы 2004 жылғы 22 мамырда [[Мадрид]]тегі [[Санта-Мария-ла-Реаль-де-ла-Альмудена]] кафедралды соборында өтті. Бұл аталған соборда өткен алғашқы патша әулетінің тойы болды. Неке қию рәсімі көптеген елдердің телеарналары арқылы көрсетілді және оны бүкіл әлем бойынша шамамен 1,5 миллиард адам тамашалады. Қалыңдық алтарь алдына [[Мануэль Пертегас]]тың қолынан шыққан, шлейфінің ұзындығы 5 метрге жуық ақ түсті үйлену көйлегімен және жібек фатамен шықты. == Астурия ханшайымы == [[Сурет:Pascua Militar 2.jpg|thumb|​2009 жылғы Әскери пасха мерекесіндегі патша [[I Хуан Карлос]] пен [[патшайым София]] және Астурия ханзадасы мен ханшайымы]] Ханшайым Летисия жұбайының міндеттерін орындауға бірден кірісіп, қайнатасының мүддесін білдіру мақсатында Испанияны көп аралады. Сондай-ақ олар Испанияның атынан басқа елдерде өкілдік етті: ол күйеуімен бірге Иордания, Мексика, Перу, Мажарстан, Доминикан Республикасы, Панама, Америка Құрама Штаттары, Сербия, Бразилия, Уругвай, Швеция, Дания, Жапония, Қытай және Португалияда болды. Сонымен қатар ол патша әулетінің басқа мүшелерімен бірге шетелдік жоғары лауазымды тұлғаларды қарсы алды және Люксембургтегі [[ұлы герцог Анри]] мен [[ұлы герцогиня Мария Тереза]]ның үйленгендеріне 25 жыл толуына (күміс тойына), сондай-ақ Нидерландыдағы [[Оран ханзадасы Виллем-Александр]]дың 40 жылдық мерейтойына арналған шетелдік патша әулеттерінің кездесулеріне қатысты.<ref>{{cite news|title=Los Príncipes acuden a la fiesta del 40º cumpleaños de Guillermo de Holanda|url=http://elpais.com/diario/2007/09/02/agenda/1188684004_850215.html|work=El Pais|date=2007-09-02|access-date=2017-06-04|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815175724/https://elpais.com/diario/2007/09/02/agenda/1188684004_850215.html|archive-date=2017-08-15|url-status=live}}</ref> Летисияның дербес бағдарламасы 2006 жылы, оның екінші рет жүктілігі туралы хабарланғаннан кейін көп ұзамай жарияланды. Летисия түрлі аудиториялар алдында сөз сөйледі және оның қызметі балалар құқығы, сирек кездесетін аурулар, мәдениет пен білім беру сияқты әлеуметтік мәселелерге бағытталған. 2007 жылдың соңында оның дербес бағдарламасы аясында өзі жалғыз қатысатын іс-шаралар саны артып, Филипп пен Летисияның жұмыс кестелері нақтыланып, бір-бірінен бөліне бастады.<ref>{{cite news|title=Who Will Be Next King, Queen of Spain? 19 Things To Know About Prince Felipe, Princess Letizia of Asturias|author=Maria G. Valdez|url=http://www.latintimes.com/who-will-be-next-king-queen-spain-19-things-know-about-prince-felipe-princess-letizia-176993|publisher=latintimes|date=2014-06-02|access-date=2014-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20141015010430/http://www.latintimes.com/who-will-be-next-king-queen-spain-19-things-know-about-prince-felipe-princess-letizia-176993|archive-date=2014-10-15|url-status=live}}</ref> 2010 жылғы қыркүйекте Испанияның ісік ауруларымен күрес қауымдастығы (AECC) оны Қауымдастық пен оның ғылыми қорының құрметті президенті етіп тағайындады.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.expansion.com/2010/09/24/entorno/1285357709.html|title=Doña Letizia, Presidenta de Honor de la Asociación Española contra el Cáncer, Entorno, expansion.com|website=www.expansion.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072458/https://www.expansion.com/2010/09/24/entorno/1285357709.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> == Испанияның патшайым-консорты == [[Сурет:Proclamacionfelipevi3.jpg|thumb|​Испания парламенті алдында жаңа монархты жариялау рәсімі кезіндегі Филипп пен Летисия]] 2004 жылғы 19 маусымда жұбайы [[VI Филипп (Испания патшасы)|VI Филипп]] таққа отырғаннан кейін Летисия Испанияның патшайым-консорты болды және «Оның Мәртебесі» лауазымын иеленді.<ref>{{cite web|url=http://www.casareal.es/EN/FamiliaReal/ReinaLetizia/Paginas/subhome.aspx|title=Casa de Su Majestad el Rey de España – Her Majesty the Queen Letizia|publisher=Casa de Su Majestad el Rey|archive-url=https://web.archive.org/web/20140622051105/http://www.casareal.es/EN/FamiliaReal/ReinaLetizia/Paginas/subhome.aspx|archive-date=2014-06-22|url-status=dead}}</ref> Ол 1878 жылғы XII Альфонсоның бірінші жары Мария де лас Мерседес Орлеанскаядан бері алғашқы испан текті патшайым-консорт болып табылады.<ref>{{Cite news|title=The Granddaughter of a Taxi Driver Will Become Spain's Next Queen|first=Daniel|last=Silva|url=http://www.businessinsider.com/the-granddaughter-of-a-taxi-driver-will-become-spains-next-queen-2014-6|publisher=businessinsider.com|date=2014-06-03|access-date=2014-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20141016055107/http://www.businessinsider.com/the-granddaughter-of-a-taxi-driver-will-become-spains-next-queen-2014-6|archive-date=2014-10-16|agency=AFP|url-status=live}}</ref> Сондай-ақ ол — қарапайым халық арасынан шыққан алғашқы испан патшайымы.<ref name="reuters new queen">{{cite news|title=Former journalist Letizia Ortiz becomes Spain's first commoner queen|url=https://www.reuters.com/article/spain-king-queen-idINKBN0EU0VA20140619|work=Reuters|date=2014-06-19|access-date=2014-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180907144640/https://www.reuters.com/article/spain-king-queen-idINKBN0EU0VA20140619|archive-date=2018-09-07|last1=Castillo|first1=Raquel|url-status=live}}</ref> Патшайым-консорт патша [[I Хуан Карлос]]тың өз ұлы патша VI Филиппке Қарулы Күштердің генерал-капитаны орденін (бұл патшалық және әскери биліктің берілуін білдіреді) тапсыру рәсіміне,<ref>{{Cite news|title=Felipe VI Takes Over from His Father as Spain's New King|url=https://online.wsj.com/articles/felipe-takes-over-from-his-father-as-spains-new-king-1403171076|work=The Wall Street Journal|date=2014-06-19|access-date=2023-08-24|lang=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20140620111425/http://online.wsj.com/articles/felipe-takes-over-from-his-father-as-spains-new-king-1403171076|archive-date=2014-06-20|issn=0099-9660|url-status=live}}</ref> сондай-ақ Филипптің Бас кортестер алдында өз міндеттерін орындауға, Конституцияны қорғауға, сонымен бірге Испания азаматтары мен аймақтарының құқықтарын құрметтеуге ант беру рәсіміне қатысты.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2014/06/18/world/europe/spain-king-felipe-vi/index.html|title=King Felipe VI takes over in Spain, promises to be monarch 'for new times'|lang=en|first=Laura|last=Smith-Spark|website=CNN|date=2014-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824061837/https://www.cnn.com/2014/06/18/world/europe/spain-king-felipe-vi/index.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live|last2=Goodman|first2=Al|last3=Almasy|first3=Steve}}</ref><ref>{{Cite news|title=King Felipe VI calls for 'new Spain' as he is sworn in|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-27918094|work=BBC News|date=2014-06-19|access-date=2023-08-24|lang=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20210313015131/https://www.bbc.com/news/world-europe-27918094|archive-date=2021-03-13|url-status=live}}</ref> Патшайым Летисия алғаш рет патшайым мәртебесінде 2014 жылғы 23 маусымда Мадридтегі Прадо мұражайында «Эль Греко және заманауи кескіндеме» көрмесінің ашылуында сөз сөйледі.<ref>{{cite news|title=La reina Letizia inicia su nueva agenda con una visita al Prado|url=http://cultura.elpais.com/cultura/2014/06/23/actualidad/1403548391_003513.html|work=El Pais|date=2014-06-23|access-date=2017-06-04|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20170112121445/http://cultura.elpais.com/cultura/2014/06/23/actualidad/1403548391_003513.html|archive-date=2017-01-12|last1=Galaz|first1=Mábel|url-status=live}}</ref> 2014 жылғы 25 маусымда патша 14-ші Абрантес герцогы Хосе Мануэль де Сулета-и-Алехандроны оның жеке хатшысы етіп тағайындады.<ref>{{Cite web|url=https://www.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/2014-06-27/jose-manuel-zuleta-la-nueva-mano-derecha-y-amigo-de-la-reina-letizia_153056/|title=José Manuel Zuleta, la nueva mano derecha de la Reina doña Letizia|lang=es|first=Raoul|last=Higuera|website=vanitatis.elconfidencial.com|date=2014-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230819071624/https://www.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/2014-06-27/jose-manuel-zuleta-la-nueva-mano-derecha-y-amigo-de-la-reina-letizia_153056/|archive-date=2023-08-19|access-date=2023-08-21|url-status=live}}</ref> Патша мен патшайым ретіндегі алғашқы шетелдік сапары кезінде Филипп пен Летисия 2014 жылғы 30 маусымда Апостольдік сарайда [[Франциск (рим папасы)|Рим папасы Францискпен]] кездесті.<ref>{{Cite news|title=La primera visita de los Reyes al extranjero se inicia en el Vaticano|first=Natalia|last=Junquera|url=https://elpais.com/politica/2014/06/29/actualidad/1404067642_100838.html|work=El País|date=2014-06-29|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072459/https://elpais.com/politica/2014/06/29/actualidad/1404067642_100838.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Кейінірек олар Қасиетті Тақтың мемлекеттік хатшысы [[Пьетро Паролин]]мен және оның қасында болған мемлекеттермен қарым-қатынас жөніндегі хатшының орынбасары [[Антуан Камиллери]]мен кездесу өткізді. Бұл сапар патша [[I Хуан Карлос]] пен [[патшайым София]]ның 28 сәуірдегі сапарынан кейін іле-шала жүзеге асты.<ref>{{cite news|title=Comunicato della Sala Stampa: Udienza alle Loro Maestà il Re Felipe VI e la Regina Letizia di Spagna, 30.06.2014|url=http://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2014/06/30/0486/01091.html|publisher=Vatican City|date=2014-06-30|access-date=2017-06-04|lang=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20171008181633/http://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2014/06/30/0486/01091.html|archive-date=2017-10-08|url-status=live}}</ref> [[Сурет:Presidenta Bachelet ofreció una recepción a Sus Majestades los Reyes de España, autoridades y personalidades españolas (15516055950).jpg|thumb|Чили президенті Мишель Бачелеттің Испанияға жасаған мемлекеттік сапары кезіндегі ресми қабылдаудағы патша мен патшайым]] 2014 жылғы қыркүйекте Летисия Мүгедектер ісі жөніндегі патшалық кеңесті басқарды. Бұл — Патша тағының қамқорлығындағы үкіметтік мекеме, оның президенті болып билік басындағы монархтың жұбайы тағайындалады.<ref>{{Cite web|url=https://www.europapress.es/epsocial/cooperacion-desarrollo/noticia-reina-dona-letizia-preside-primera-vez-reunion-consejo-real-patronato-discapacidad-20140909181056.html|title=Doña Letizia preside la reunión del Consejo del Real Patronato sobre Discapacidad|date=2014-09-09|publisher=Europa Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824083622/https://www.europapress.es/epsocial/cooperacion-desarrollo/noticia-reina-dona-letizia-preside-primera-vez-reunion-consejo-real-patronato-discapacidad-20140909181056.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2014 жылғы 25 қазанда ол Астурия ханзадасы сыйлығын тапсыру рәсіміне қатысты (бұл осы атаумен берілген соңғы марапат еді). 2015 жылдан бастап сыйлық «Астурия ханшайымының сыйлығы» болып өзгертілді, ал оның президенті болып Астурия ханшайымы Леонор бекітілді.<ref>{{Cite news|title=Premios Príncipe de Asturias 2014|url=https://elpais.com/elpais/2014/10/24/album/1414153710_205465.html|work=El País|date=2014-10-24|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072458/https://elpais.com/elpais/2014/10/24/album/1414153710_205465.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> 2014 жылғы 27 қазанда ол Австрияның Вена қаласына испан суретшісі Диего Веласкеске арналған көрменің ашылуына барды, бұл оның алғашқы халықаралық дербес сапары болды.<ref>{{Cite news|title=Debú intenacional en solitario de la reina Letizia|first=Mábel|last=Galaz|url=https://elpais.com/elpais/2014/10/27/estilo/1414424232_211816.html|work=El País|date=2014-10-27|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824075028/https://elpais.com/elpais/2014/10/27/estilo/1414424232_211816.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Онда ол Австрия президенті [[Хайнц Фишер]]мен және оның жары [[Маргит Фишер]]мен кездесті.<ref>{{Cite web|url=https://www.hoy.es/culturas/201410/27/dona-letizia-inaugura-viena-20141027155456-rc.html|title=Doña Letizia inaugura en Viena la mayor muestra sobre Velázquez en Europa Central|lang=es-ES|website=Hoy|date=2014-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20240226142305/https://www.hoy.es/culturas/201410/27/dona-letizia-inaugura-viena-20141027155456-rc.html|archive-date=2024-02-26|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Бұл оның сол жылғы соңғы дербес шетелдік сапары емес еді: қараша айында патшайым Португалияда өткен сирек кездесетін аурулар жөніндегі 2-ші Иберо-американдық кеңестің жабылу рәсіміне,<ref>{{Cite news|title=La reina Letizia clausura en Portugal el congreso de enfermedades raras|first=Javier Martín del|last=Barrio|url=https://elpais.com/politica/2014/11/07/actualidad/1415370417_937889.html|work=El País|date=2014-11-07|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824075029/https://elpais.com/politica/2014/11/07/actualidad/1415370417_937889.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> сондай-ақ Италияда БҰҰ-ның Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы ұйымдастырған Тамақтану мәселелері жөніндегі екінші халықаралық конференцияға қатысып, негізгі баяндама жасады. Өз сөзінде ол ашаршылықпен күрестегі әйелдердің рөлін жоғары бағалап, әлемде 850 миллионнан астам адамның аштықтан зардап шегуін «қабылдауға келмейтін» жайт деп атады, сондай-ақ тамақ өнеркәсібінен өздерінің «коммерциялық мүдделерін» семіздікті жою жолындағы «жауапкершілікпен» теңестіруді талап етті.<ref>{{Cite news|title=La reina Letizia reivindica el papel de la mujer contra el hambre|first=Pablo|last=Ordaz|url=https://elpais.com/elpais/2014/11/20/estilo/1416486813_817166.html|work=El País|date=2014-11-20|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824075031/https://elpais.com/elpais/2014/11/20/estilo/1416486813_817166.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> 2014 жылғы желтоқсанда ол 2010 жылдан бері басқарып келе жатқан және патшайым ретінде де басқаруды жалғастырып жатқан<ref name=":0" /> Испанияның ісік ауруларымен күрес қауымдастығының жалпы жиналысына төрағалық етті.<ref>{{Cite web|url=https://www.laopinioncoruna.es/vida-y-estilo/moda-belleza/2014/12/10/reina-letizia-apunta-look-working-24686882.html|title=La Reina Letizia se apunta al look 'working girl'|lang=es|last=EP|website=La Opinión de A Coruña|date=2014-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072458/https://www.laopinioncoruna.es/vida-y-estilo/moda-belleza/2014/12/10/reina-letizia-apunta-look-working-24686882.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> [[Сурет:Reina Letizia de España visita Jiquilisco (18179468635).jpg|thumb|Патшайым Летисия Сальвадордың Хикилиско қаласына жасаған сапары кезінде]] 2015 жыл бойы Летисия Испанияның ісік ауруларымен күрес қауымдастығының, Испанияның сирек кездесетін аурулар федерациясының<ref>{{Cite web|url=https://www.sandiegouniontribune.com/en-espanol/sdhoy-queen-letizia-presides-over-meeting-on-rare-2015jan28-story.html|title=Queen Letizia presides over meeting on rare diseases|lang=es-US|last=EFE|website=San Diego Union-Tribune en Español|date=2015-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824083623/https://www.sandiegouniontribune.com/en-espanol/sdhoy-queen-letizia-presides-over-meeting-on-rare-2015jan28-story.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> және Испания Қызыл Крест қоғамының, сондай-ақ басқа да ұйымдардың іс-шаралары мен жиналыстарына қатыса отырып, тиісті аурулармен айналысатын әлеуметтік ұйымдарға қолдау көрсетуін жалғастырды. Патша мен патшайым Францияға алғашқы мемлекеттік сапарын 2015 жылғы наурызға жоспарлаған болатын. Алайда 2015 жылғы 24 наурызда [[Germanwings]] авиакомпаниясының 9525 рейсінің ұшқышы ұшақты әдейі Франция Альпісіне апатқа ұшыратқандықтан, олар сапарды кейінге қалдыруға мәжбүр болды.<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/elpais/2015/03/24/inenglish/1427201354_082004.html|title=Spanish king suspends France visit in wake of Germanwings air crash|lang=en|first=Mábel|last=Galaz|website=EL PAÍS English|date=2015-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090930/https://english.elpais.com/elpais/2015/03/24/inenglish/1427201354_082004.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live|last2=País|first2=El}}</ref> Апат салдарынан 150 адам қаза тапты, оның ішінде 51-і Испания азаматы еді.<ref>{{Cite news|title=Spain raises Spanish death toll on Germanwings flight to 51|url=https://www.reuters.com/article/uk-france-crash-casualties-idUKKBN0ML1PG20150325|work=Reuters|date=2015-03-25|access-date=2023-08-24|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090931/https://www.reuters.com/article/uk-france-crash-casualties-idUKKBN0ML1PG20150325|archive-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Маусым айының басында олар мемлекеттік сапарын қайта бастап, оларды Франция президенті [[Франсуа Олланд]] қарсы алды.<ref>{{Cite web|url=https://www.euronews.com/2015/06/03/spanish-royal-couple-resume-state-visit-to-france|title=Spanish royal couple resume state visit to France|lang=en|website=euronews|date=2015-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090930/https://www.euronews.com/2015/06/03/spanish-royal-couple-resume-state-visit-to-france|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Сондай-ақ олар Премьер-министр [[Мануэль Вальс]]пен, Франция Сенатының төрағасы [[Жерар Ларше]]мен, Ұлттық ассамблея төрағасы Клод Бартолонмен және Париж мэрі [[Анн Идальго]]мен кездесті.<ref>{{Cite web|url=https://es.ambafrance.org/Visita-de-Estado-a-Francia-de-los-Reyes-de-Espana|title=Visita de Estado a Francia de los Reyes de España (02/06/15)|lang=es|website=Ambassade de France en Espagne / Embajada de Francia en España|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090928/https://es.ambafrance.org/Visita-de-Estado-a-Francia-de-los-Reyes-de-Espana|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.elmundo.es/loc/2015/06/06/5571d4a746163fa43f8b458b.html|title=Los Reyes Felipe y Letizia conquistan la República francesa|lang=es|website=ELMUNDO|date=2015-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090931/https://www.elmundo.es/loc/2015/06/06/5571d4a746163fa43f8b458b.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы 13 сәуірде патшайым Летисия Артиллерия академиясына барды, бұл оның алғашқы дербес әскери іс-шарасы болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.lavanguardia.com/politica/20150413/54429586722/la-reina-letizia-preside-su-primer-acto-militar-en-la-academia-de-artilleria.html|title=La Reina Letizia preside su primer acto militar en la Academia de Artillería|lang=es|website=La Vanguardia|date=2015-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094846/https://www.lavanguardia.com/politica/20150413/54429586722/la-reina-letizia-preside-su-primer-acto-militar-en-la-academia-de-artilleria.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://blogs.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/reina-letizia/2015-04-13/dona-letizia-se-calza-unos-prada-para-su-primer-acto-en-solitario-con-los-militares_758317/|title=Doña Letizia se calza unos Prada para su primer acto en solitario con los militares|lang=es|first=Núria|last=Tiburcio|website=vanitatis.elconfidencial.com|date=2015-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094853/https://blogs.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/reina-letizia/2015-04-13/dona-letizia-se-calza-unos-prada-para-su-primer-acto-en-solitario-con-los-militares_758317/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Бірнеше күннен кейін ол жұбайымен бірге [[патшайым II Маргрете]]нің 75 жылдығын атап өту үшін Данияның [[Копенгаген]] қаласына барды.<ref>{{Cite web|url=https://photogallery.indiatimes.com/celebs/royalty/the-75th-birthday-of-queen-margrethe-ii/articleshow/46957318.cms|title=The 75th Birthday Of Queen Margrethe II Pics {{!}} The 75th Birthday Of Queen Margrethe II Photos {{!}} The 75th Birthday Of Queen Margrethe II Portfolio Pics {{!}} The 75th Birthday Of Queen Margrethe II Personal Photos - ETimes Photogallery|website=photogallery.indiatimes.com|access-date=2024-11-04|archive-date=2023-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230116115932/https://photogallery.indiatimes.com/celebs/royalty/the-75th-birthday-of-queen-margrethe-ii/articleshow/46957318.cms|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы 25–28 мамыр аралығында Летисия [[Гондурас]] пен [[Сальвадор]]ға өзінің алғашқы дербес халықаралық сапарын жасады.<ref>{{Cite news|title=La Reina llega a Honduras en su primer viaje oficial en solitario|first=Juan Diego|last=Quesada|url=https://elpais.com/internacional/2015/05/26/actualidad/1432612792_716789.html|work=El País|date=2015-05-26|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094846/https://elpais.com/internacional/2015/05/26/actualidad/1432612792_716789.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы маусымда Летисия БҰҰ-ның Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымының тамақтану мәселелері жөніндегі арнайы елшісі болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://www.fao.org/newsroom/detail/Queen-Letizia-of-Spain-named-FAO-Special-Ambassador-for-Nutrition/en|title=Queen Letizia of Spain named FAO Special Ambassador for Nutrition|lang=en|website=Newsroom|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824083622/https://www.fao.org/newsroom/detail/Queen-Letizia-of-Spain-named-FAO-Special-Ambassador-for-Nutrition/en|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Осы айдың соңында, Францияға сапарынан кейін, ол патшамен бірге Мексикаға мемлекеттік сапармен барды, бұл олардың Испания монархтары ретіндегі Америка құрлығына алғашқы сапары болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.eluniversal.com.mx/articulo/english/2015/06/21/king-and-queen-spain-will-visit-zacatecas/|title=King and Queen of Spain will visit Zacatecas|lang=es|website=El Universal|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094846/https://www.eluniversal.com.mx/articulo/english/2015/06/21/king-and-queen-spain-will-visit-zacatecas/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Олар Мексика президенті [[Энрике Пенья Ньето]]мен, бірінші ханым [[Анжелика Ривера]]мен, Мехико қаласының басшысы [[Мигель Анхель Мансера]]мен және Мексика Конгресінің жетекшілерімен кездесті.<ref>{{Cite web|url=https://cnnespanol.cnn.com/2015/06/29/los-reyes-de-espana-llegan-a-mexico-para-su-primera-visita-de-estado/|title=Los reyes de España llegan a México para su primera visita de Estado|lang=es|website=CNN|date=2015-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094846/https://cnnespanol.cnn.com/2015/06/29/los-reyes-de-espana-llegan-a-mexico-para-su-primera-visita-de-estado/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2015070179685/reyes-felipe-letizia-mexico-segunda-jornada/|title=Los Reyes continúan dando la mejor imagen de España en la segunda jornada de su viaje de Estado a México|lang=es|website=HOLA|date=2015-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220929213959/https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2015070179685/reyes-felipe-letizia-mexico-segunda-jornada/|archive-date=2022-09-29|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы шілде айының соңында ол Италияның [[Милан]] қаласындағы «Дүниежүзілік көрме – 2015» шарасына дербес барды.<ref>{{Cite web|url=https://www.fao.org/news/story/en/item/317221/icode/|title=FAO - News Article: Queen Letizia of Spain visits Expo Milan|lang=en|website=www.fao.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101633/https://www.fao.org/news/story/en/item/317221/icode/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы 14–19 қыркүйек аралығында патша мен патшайым Америка Құрама Штаттарына ресми сапар жасап, онда [[АҚШ президенті]] [[Барак Обама]]мен және оның жұбайы [[Мишель Обама]]мен кездесті, сондай-ақ АҚШ Сенатының халықаралық қатынастар жөніндегі комитетінде болды.<ref name=":1">{{Cite news|title=Los Reyes en Estados Un.idos|url=https://elpais.com/elpais/2015/09/15/album/1442339177_524450.html|work=El País|date=2015-09-16|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101616/https://elpais.com/elpais/2015/09/15/album/1442339177_524450.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Кейінірек олар Луизианаға аттанып, онда оларды Испания Луизианасының дәстүрлі киімін киген сарбаздар қарсы алды, содан соң Маунт-Вернонға бару үшін Виргинияға бет алды.<ref name=":1" /> 2015 жылғы қазанда ол Германияның [[Дюссельдорф]] қаласына испан суретшісі Сурбаранға арналған көрменің ашылуына дербес барды.<ref>{{Cite web|url=https://www.elmundo.es/cultura/2015/10/09/56180acc22601dc5068b45a2.html|title=La Reina 'lleva' a Zurbarán a Alemania|lang=es|website=ELMUNDO|date=2015-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101615/https://www.elmundo.es/cultura/2015/10/09/56180acc22601dc5068b45a2.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Осы айда ол патша [[VI Филипп (Испания патшасы)|Филипппен]] бірге [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]] Астурия ханшайымы мәртебесін алғаннан бері алғаш рет өткізілген [[Астурия ханшайымы]] сыйлығын тапсыру рәсіміне қатысты.<ref>{{Cite web|url=https://www.elmundo.es/espana/2015/10/23/562a1408e2704ece728b45d6.html|title=Los Premios Princesa de Asturias 2015 y los últimos Príncipes|lang=es|website=ELMUNDO|date=2015-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101614/https://www.elmundo.es/espana/2015/10/23/562a1408e2704ece728b45d6.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2015 жылдың соңында патшайым екі жерлеу рәсіміне қатысты. Алдымен, қараша айында, ол патша әулетінің басқа мүшелерімен бірге Эль-Эскориальда Калабрия герцогы, инфант Карлостың жерлеу рәсіміне қатысты.<ref>{{Cite news|title=La familia del Rey al completo, en el funeral del duque de Calabria|url=https://elpais.com/elpais/2015/10/08/album/1444306297_801588.html|work=El País|date=2015-10-08|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101615/https://elpais.com/elpais/2015/10/08/album/1444306297_801588.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Екінші рет, желтоқсанда, Испанияның Кабулдағы елшілігіне жасалған шабуыл кезінде қаза тапқан испан полицейлерін соңғы сапарға шығарып салу рәсімінде болды.<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/elpais/2015/12/15/inenglish/1450193304_546648.html|title=King Felipe presides at funeral of police officers killed in Afghanistan|lang=en|website=EL PAÍS English|date=2015-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101614/https://english.elpais.com/elpais/2015/12/15/inenglish/1450193304_546648.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2016 жыл патша әулеті үшін бірқалыпты жыл болды. 2015 жылғы парламент сайлауынан басталған,<ref>{{Cite news|title=Spain election: Political uncertainty after split result|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-35147266|work=BBC News|date=2015-12-21|access-date=2023-08-24|lang=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://www.bbc.com/news/world-europe-35147266|archive-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> кейін 2016 жылғы парламент сайлауымен жалғасқан<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/elpais/2016/05/03/inenglish/1462265896_327547.html|title=Spanish king signs decree calling fresh election for June 26|lang=en|first=Fernando|last=Garea|website=EL PAÍS English|date=2016-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://english.elpais.com/elpais/2016/05/03/inenglish/1462265896_327547.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> сайлау процестері Патша тағының қалыпты жұмыс кестесін құруын қиындатты. Летисия үшін 2016 жыл түрлі қоғамдық ұйымдар өкілдерін қабылдаудан басталды. Атап айтқанда, Рома хатшылығы қоры,<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.europapress.es/epsocial/cooperacion-desarrollo/noticia-reina-letizia-recibe-fundacion-secretariado-gitano-plataforma-infancia-conocer-mejor-actividad-20160108181858.html|title=La Reina Letizia recibe a la Fundación Secretariado Gitano y Plataforma de Infancia|date=2016-01-08|publisher=Europa Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://www.europapress.es/epsocial/cooperacion-desarrollo/noticia-reina-letizia-recibe-fundacion-secretariado-gitano-plataforma-infancia-conocer-mejor-actividad-20160108181858.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Испания балалар ұйымдарының қауымдастығы,<ref name=":2" /> Мадридтегі тілдік бұзылулармен күрес қауымдастығы<ref>{{Cite web|url=https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2016012683391/reina-letizia-audiencia-atelma/|title=La Reina y el lenguaje que todos entienden|lang=es|website=HOLA|date=2016-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824161945/https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2016012683391/reina-letizia-audiencia-atelma/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> және Испания тамақтану қорының<ref>{{Cite web|url=https://www.europapress.es/chance/realeza/noticia-imagen-mas-carinosa-reina-letizia-mas-pequenos-20160127091955.html|title=La imagen más cariñosa de la Reina Letizia con los más pequeños|date=2016-01-27|publisher=Europa Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://www.europapress.es/chance/realeza/noticia-imagen-mas-carinosa-reina-letizia-mas-pequenos-20160127091955.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> өкілдері патшайымды өз мақсаттары, қызметі мен жобалары туралы хабардар етті. ​2016 жылғы наурызда Летисия мен кәсіпкер Хавьер Лопес Мадрид арасындағы хат алмасудың жарияланып кетуі қоғамда қызу пікірталас тудырды. Мадрид «Caja Madrid» және «Bankia» қаржы тобының басқа да басшыларымен және басқарма мүшелерімен бірге сыбайлас жемқорлық жасады деп айыпталған болатын. 2014 жылғы қазанда Летисия оған қолдау білдіріп: «Біз сенің кім екеніңді білеміз, сен де біздің кім екенімізді білесің. Біз бір-бірімізді танимыз, жақсы көреміз және құрметтейміз. Қалғанының бәрі құрысын», — деп хабарлама жіберген. Филипп те оған қосылып: «Біз сені шынымен жақсы көреміз!» — деп жазған. Кейінірек «El Diario» газеті бұл хаттарды жариялады. Патша сарайының өкілі кейіннен патша мен патшайымның заңнамалық мәселелеріне байланысты Лопес Мадридпен бұдан былай дос емес екенін мәлімдеді.<ref>{{cite news|title=Spain's monarchy drawn into banking scandal|url=https://www.theguardian.com/world/2016/mar/09/spains-monarchy-banking-scandal-queen-letizia|work=The Guardian|date=2016-03-09|access-date=2017-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180106185213/https://www.theguardian.com/world/2016/mar/09/spains-monarchy-banking-scandal-queen-letizia|archive-date=2018-01-06|agency=Agence France-Presse|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Texting Scandal Rocks Spain's King and Queen|first=Tom|last=Sykes|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2016/03/19/texting-scandal-rocks-spain-s-king-and-queen.html|date=2016-03-19|access-date=2016-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20160329112026/http://www.thedailybeast.com/articles/2016/03/19/texting-scandal-rocks-spain-s-king-and-queen.html|archive-date=2016-03-29|newspaper=Daily Beast|url-status=live}}</ref> Сондай-ақ наурыз айында Летисия 2016 жылғы екі халықаралық сапарының алғашқысын жасады. Ол патша Филипппен бірге [[Пуэрто-Рико]]да өткен испан тілінің 7-ші Халықаралық конгресіне жетекшілік етті. 2016 жылғы 22 сәуірде патша мен патшайым 2016 жылғы әлем чемпионатында жеңіске жеткен (қатарынан екінші рет иеленген атағы) испандық мәнерлеп сырғанаушы Хавьер Фернандесті қабылдады.<ref>{{Cite web|url=https://www.nbcsports.com/olympics/news/javier-fernandez-grand-prix-final-figure-skating|title=Eyes of Spain on Javier Fernandez as he builds for last Olympic chance|lang=en-US|website=NBC Sports|date=2016-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://www.nbcsports.com/olympics/news/javier-fernandez-grand-prix-final-figure-skating|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Жыл соңында, қараша айының аяғында, патша мен патшайым Португалияға мемлекеттік сапармен барып, онда Португалия президенті [[Марсело Ребелу ди Соуза]]мен және Премьер-министр [[Антониу Кошта]]мен, сондай-ақ басқа да тұлғалармен кездесті.<ref>{{Cite news|title=Los Reyes viajan a Portugal en su primer viaje de Estado con el nuevo Gobierno|first=Miquel|last=Alberola|url=https://elpais.com/politica/2016/11/28/actualidad/1480323183_172446.html|work=El País|date=2016-11-28|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://elpais.com/politica/2016/11/28/actualidad/1480323183_172446.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Патша Португалия билігі алдындағы конституциялық міндеттемелерін орындап жатқанда, патшайым Португалияның ісік ауруларымен күрес лигасының президенті Виктор Велозумен кездесу өткізді.<ref>{{Cite web|url=https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2016112890031/reyes-espana-cena-gala-portugal/|title=Cena de gala en Portugal en honor a don Felipe y doña Letizia|lang=es|website=HOLA|date=2016-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824161948/https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2016112890031/reyes-espana-cena-gala-portugal/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> [[Сурет:Awada Letizia 4.jpg|thumb|2017 жылы Аргентинаның бірінші ханымы Хулиана Авадамен бірге болған Летисия]] 2017 жыл өткен жылдағыдай Летисияның өзі жетекшілік ететін бірқатар тиісті қоғамдық ұйымдармен кездесуінен басталды. Ақпан айында патша мен патшайым Сарсуэла патшалық сарайында Германия президенті [[Йоахим Гаук]] пен оның жұбайы Герхильд Радтке,<ref>{{Cite web|url=https://www.abc.es/espana/casa-real/abci-reyes-almuerzan-presidente-alemania-201702011713_noticia.html|title=Los Reyes almuerzan con el presidente de Alemania|lang=es|website=Diario ABC|date=2017-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171129233014/http://www.abc.es/espana/casa-real/abci-reyes-almuerzan-presidente-alemania-201702011713_noticia.html|archive-date=2017-11-29|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> сондай-ақ Мажарстан президенті [[Янош Адер]] мен оның жұбайы Анита Герцег<ref>{{Cite web|url=https://www.lavozdegalicia.es/noticia/espana/2017/02/17/reyes-conocen-sentencia-noos-museo-thyssen-junto-presidente-hungaro/00031487331633948105373.htm|title=Los reyes conocen la sentencia del caso Nóos en el museo Thyssen junto al presidente húngaro|lang=es|website=La Voz de Galicia|date=2017-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825090655/https://www.lavozdegalicia.es/noticia/espana/2017/02/17/reyes-conocen-sentencia-noos-museo-thyssen-junto-presidente-hungaro/00031487331633948105373.htm|archive-date=2023-08-25|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> сияқты маңызды шетелдік лидерлерді қабылдады. Дәл осы соңғы қонақтармен кездесу кезінде патша әулеті патшаның жездесі Иньяки Урдангариннің бірнеше сыбайлас жемқорлық қылмыстары бойынша кінәлі деп танылғаны туралы алғашқы сот шешімінен хабардар болды.<ref name=":3">{{Cite news|title=Spain King's Brother-in-Law Convicted as Princess Is Cleared|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-02-17/spanish-king-s-brother-in-law-convicted-as-princess-is-cleared|work=Bloomberg.com|date=2017-02-17|access-date=2023-08-25|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312142738/https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-02-17/spanish-king-s-brother-in-law-convicted-as-princess-is-cleared|archive-date=2017-03-12|url-status=live}}</ref> Ал патшаның қарындасы, инфанта Кристинаға тағылған барлық айыптар алынып тасталды.<ref name=":3" /> Айдың соңында Филипп пен Летисия Аргентина президенті [[Маурисио Макри]] мен бірінші ханым [[Хулиана Авада]]ны олардың Испанияға жасаған мемлекеттік сапары аясында қабылдады.<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/elpais/2017/02/22/inenglish/1487768466_658025.html|title=Argentina's President Macri begins state visit to Spain|lang=en|first=Carlos E.|last=Cué|website=EL PAÍS English|date=2017-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825090644/https://english.elpais.com/elpais/2017/02/22/inenglish/1487768466_658025.html|archive-date=2023-08-25|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> 2017 жылғы 23 наурызда ол осы жылғы алғашқы дербес сапарын Португалияның Порту қаласына жасап, «Темекі немесе денсаулық» атты 7-ші конференцияға қатысты. Онда ол Португалия президентімен, Еуропалық денсаулық сақтау және азық-түлік қауіпсіздігі жөніндегі комиссары [[Витянис Андрюкайтис]]пен, Португалияның денсаулық сақтау министрі Адалберто Кампуш Фернандешпен және Порту мэрі Руй Морейрамен кездесті.<ref>{{Cite web|url=https://www.porto.pt/en/news/the_queen_of_spain_letizia_ortiz_chairs_the_opening_ceremony_of_the_7th_ectoh/|title=The Queen of Spain, Letizia Ortiz, chairs the opening ceremony of the 7th ECTOH|lang=pt|last=CMP|website=www.porto.pt|date=2017-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825091644/https://www.porto.pt/en/news/the_queen_of_spain_letizia_ortiz_chairs_the_opening_ceremony_of_the_7th_ectoh|archive-date=2023-08-25|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> 2017 жылғы сәуірде патшайым Летисия мен патша Филипп Жапонияға мемлекеттік сапармен барды.<ref>{{Cite web|url=https://royalwatcherblog.com/2017/04/05/spanish-state-visit-to-japan/|title=Spanish State Visit to Japan|lang=en-us|last=Saad719|website=The Royal Watcher|date=2017-04-05|access-date=2024-11-04|archive-date=2025-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20250129232548/https://royalwatcherblog.com/2017/04/05/spanish-state-visit-to-japan/|url-status=live}}</ref> Жыл соңында олар [[Виллем-Александр]]дың 50 жылдық мерейтойын атап өту үшін Нидерландыға аттанды.<ref>{{Cite web|url=https://thecrownchronicles.co.uk/royal-news/european-royals-celebrate-willem-alexanders-50th-birthday-hague/|title=European Royals celebrate Willem-Alexander's 50th birthday at The Hague • The Crown Chronicles|lang=en-GB|first=Victoria|last=Howard|website=The Crown Chronicles|date=2017-04-30|access-date=2024-11-04|archive-date=2024-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20241204022211/https://thecrownchronicles.co.uk/royal-news/european-royals-celebrate-willem-alexanders-50th-birthday-hague/|url-status=live}}</ref> Мамыр айында олар Иордания ханшайымы [[Муна әл-Хусейн]] мен Португалия президентін түскі асқа шақырды.<ref>{{Cite web|url=https://www.abc.es/espana/casa-real/abci-reyes-almuerzan-princesa-muna-jordania-201705251830_noticia.html|title=Los Reyes almuerzan con la Princesa Muna de Jordania|lang=es|website=Diario ABC|date=2017-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190706023501/https://www.abc.es/espana/casa-real/abci-reyes-almuerzan-princesa-muna-jordania-201705251830_noticia.html|archive-date=2019-07-06|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> Сондай-ақ олар патша I Хуан Карлос пен патшайым Софиямен бірге Патшайым София қорының 40 жылдығын және Қордың Альцгеймер орталығының 10 жылдығын атап өтті.<ref>{{Cite web|url=https://www.elperiodico.com/es/gente/20170522/los-reyes-celebran-40-aniversario-fundacion-reina-sofia-6053371|title=Los Reyes celebran el 40º aniversario de la Fundación Reina Sofía|lang=es|first=EL PERIÓDICO /|last=BARCELONA|website=elperiodico|date=2017-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825095752/https://www.elperiodico.com/es/gente/20170522/los-reyes-celebran-40-aniversario-fundacion-reina-sofia-6053371|archive-date=2023-08-25|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> 2017 жылғы шілде айының ортасында Испания патша әулетінің мүшелері Ұлыбританияға мемлекеттік сапармен барып, онда патшайым [[II Елизабет|II Елизавета]] мен [[Филипп, Эдинбург герцогі|Эдинбург герцогы, ханзада Филипппен]] кездесті.<ref>{{Cite news|title=Spain's royals on state visit to Britain to cement ties before Brexit|url=https://www.reuters.com/article/us-britain-spain-idUSKBN19X10F|work=Reuters|date=2017-07-12|access-date=2023-08-25|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825095752/https://www.reuters.com/article/us-britain-spain-idUSKBN19X10F|archive-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> Олар сондай-ақ Уэльс ханзадасы және Корнуолл герцогинясы — [[III Чарльз|Чарльз]] бен Камилламен жүздесті.<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/elpais/2017/07/12/inenglish/1499871867_300878.html|title=Spain's King Felipe calls for Gibraltar "dialogue" during parliament speech|lang=en|first=Miquel|last=Alberola|website=EL PAÍS English|date=2017-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825095752/https://english.elpais.com/elpais/2017/07/12/inenglish/1499871867_300878.html|archive-date=2023-08-25|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> 2018 жылғы 31 қазанда патшайым өзінің үлкен қызы, [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Астурия ханшайымы Леонордың]] алғашқы көпшілік алдындағы сөзіне куә болды. Ол Еркін халықтардың ұлы хартиясының (Конституцияның) 40 жылдығын мерекелеу кезінде Испания Конституциясының бірінші бабын оқып берді.<ref>{{Cite news|title=Spain's princess delivers her first speech|url=https://www.bbc.com/news/av/world-europe-46050914|work=BBC News|access-date=2023-08-24|lang=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072459/https://www.bbc.com/news/av/world-europe-46050914|archive-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Бір жылдан соң, 2019 жылғы 18 қазанда Летисия қызы Леонорды Астурия ханшайымы сыйлығын тапсыру рәсіміне ертіп барды, бұл жас ханшайым үшін алғашқы тәжірибе еді.<ref>{{Cite web|url=https://www.europapress.es/asturias/noticia-princesa-leonor-preside-primera-vez-ceremonia-entrega-premios-llevan-nombre-20191018184329.html|title=La Princesa Leonor preside por primera vez la ceremonia de entrega de los premios que llevan su nombre|date=2019-10-18|publisher=Europa Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072459/https://www.europapress.es/asturias/noticia-princesa-leonor-preside-primera-vez-ceremonia-entrega-premios-llevan-nombre-20191018184329.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Тақ мұрагері аталған іс-шарада өзінің көпшілік алдындағы алғашқы ресми сөзін сөйледі.<ref>{{Cite web|url=https://www.hola.com/us/celebrities/20211022317066/princess-leonor-spain-speech-princess-asturias-awards/|title=Princess Leonor delivers speech on 'very important day' of her life|lang=en-US|website=HOLA|date=2019-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072459/https://www.hola.com/us/celebrities/20211022317066/princess-leonor-spain-speech-princess-asturias-awards/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> [[Сурет:2021-06-14 Imposición Medalla de Honor de Andalucía al Rey Felipe VI, 08.jpg|thumb|150px|2021 жылғы патшайым Летисия]] 2020 және 2022 жылдар аралығында [[COVID-19 пандемиясы]]на байланысты патша Филиппке коронавирусқа тапсырған тесті оң нәтиже көрсеткендіктен, бірнеше рет оқшаулануға (карантинге) тура келді.<ref>{{Cite web|url=https://www.euronews.com/2020/11/23/king-felipe-vi-of-spain-self-isolating-after-contact-with-covid-19-case|title=Spain's King Felipe VI self-isolating after COVID-19 contact|lang=en|website=euronews|date=2020-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240202202204/https://www.euronews.com/2020/11/23/king-felipe-vi-of-spain-self-isolating-after-contact-with-covid-19-case|archive-date=2024-02-02|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|title=Spain's King Felipe tests positive for COVID-19|url=https://www.reuters.com/world/europe/spains-king-felipe-tests-positive-covid-19-2022-02-09/|work=Reuters|date=2022-02-09|access-date=2023-08-24|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421054742/https://www.reuters.com/world/europe/spains-king-felipe-tests-positive-covid-19-2022-02-09/|archive-date=2022-04-21|url-status=live}}</ref> Ол оқшаулауда болған кезде патшайым оны конституция рұқсат ететін іс-шараларда (марапаттар тапсыру,<ref>{{Cite web|url=https://www.mujerhoy.com/celebrities/realeza/202011/30/reina-letizia-sustituye-entrega-6213104517001-vi.html|title=La Reina Letizia sustituye al Rey en la entrega de los Premios Jaume I en Valencia|lang=es|first=ATLAS|last=ESPAÑA|website=Mujer Hoy|date=2020-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414041027/https://www.mujerhoy.com/celebrities/realeza/202011/30/reina-letizia-sustituye-entrega-6213104517001-vi.html|archive-date=2021-04-14|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> түскі астар, салтанатты шаралар<ref>{{Cite web|url=https://www.lne.es/vida-y-estilo/gente/2020/11/26/dona-letizia-sustituye-rey-inauguracion-25609264.html|title=Doña Letizia sustituye al Rey en la inauguración de un congreso en Sevilla|lang=es|website=La Nueva España|date=2020-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824210607/https://www.lne.es/vida-y-estilo/gente/2020/11/26/dona-letizia-sustituye-rey-inauguracion-25609264.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> және т.б.) алмастырды. Алайда ол конституциялық міндеттермен тікелей байланысты іс-шараларға қатыса алмады (мысалы, 2022 жылғы [[Босния және Герцеговина]] президенті [[Желько Комшич]]пен өткізілуі тиіс жұмыс кездесуі кейінге қалдырылды).<ref>{{Cite web|url=https://elpais.com/espana/2022-02-09/el-rey-felipe-vi-da-positivo-en-la-prueba-de-coronavirus.html|title=El rey Felipe VI da positivo en la prueba de coronavirus y estará una semana aislado|lang=es|website=El País|date=2022-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824171156/https://elpais.com/espana/2022-02-09/el-rey-felipe-vi-da-positivo-en-la-prueba-de-coronavirus.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.elmundo.es/loc/casa-real/2020/11/28/5fc0e75521efa0755f8b45da.html|title=La 'regencia' en plena forma de la Reina Letizia por la cuarentena del Rey|lang=es|website=ELMUNDO|date=2020-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824171205/https://www.elmundo.es/loc/casa-real/2020/11/28/5fc0e75521efa0755f8b45da.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Валенсияда өткен 2020 жылғы «Патша Хайме I» сыйлығын тапсыру рәсімінде патшайым Летисия лауреаттарға алтын медальдар тапсырып, олардың «талантын, ынтасын және жомарттығын» дәріптеген қысқаша сөз сөйледі.<ref name="2020Queen">{{Cite web|url=https://www.elespanol.com/corazon/casas-reales/20201126/letizia-reina-felipe-vi-premios-rey-jaime/538946726_0.html|title=Letizia vuelve a ejercer de Reina ante la cuarentena de Felipe VI: presidirá los Premios Rey Jaime I|work=El Español|date=2020-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411174320/https://www.elespanol.com/corazon/casas-reales/20201126/letizia-reina-felipe-vi-premios-rey-jaime/538946726_0.html|archive-date=2021-04-11|access-date=2021-03-30|url-status=live|quote=La reina Letizia (48 años) presidirá el próximo lunes en Valencia el acto de entrega de los Premios Rey Jaime I 2020 al que iba a acudir con Felipe VI (52), quien se ausentará debido a la cuarentena que mantiene por haber estado en contacto con un positivo por covid-19. (Queen Letizia (48 years old) will preside next Monday in Valencia the ceremony of delivery of the King Jaime I Awards 2020 to which she was going to attend with Felipe VI (52), who will be absent due to the quarantine he maintains for having been in contact with a positive for covid-19.)}}</ref><ref name="2020Independente">{{Cite web|url=https://www.elindependiente.com/futuro/2020/11/30/la-reina-destaca-el-talento-y-el-esfuerzo-de-los-premios-rey-jaime-i/|title=La Reina destaca el "talento y el esfuerzo" de los Premios Rey Jaime I (The Queen highlights the "talent and effort" of the Rey Jaime I Awards)|work=El Independente|date=2020-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210518035749/https://www.elindependiente.com/futuro/2020/11/30/la-reina-destaca-el-talento-y-el-esfuerzo-de-los-premios-rey-jaime-i/|archive-date=2021-05-18|access-date=2021-03-30|url-status=live|quote=La Reina Letizia ha destacado que el «talento, el esfuerzo y la generosidad» de los galardonados en los Premios Rey Jaime I «suponen una muestra de que somos capaces de proyectar una España moderna, solidaria y fuerte» (Queen Letizia stressed that the "talent, effort and generosity" of the winners of the Rey Jaime I Awards "are a sign that we are capable of projecting a modern, supportive and strong Spain")}}</ref> 2022 жылы Летисияның [[Мортон невромасы]]нан зардап шегетіні белгілі болды.<ref>{{cite news|title=La reina Letizia, obligada a sentarse durante el besamanos en la cena de gala en Ámsterdam|url=https://www.20minutos.es/noticia/5237298/0/reina-letizia-se-sienta-besamanos-paises-bajos-debido-su-dolencia-pie/|work=20 minutos|date=2024-04-17|access-date=2024-04-18|lang=Spanish|archive-url=https://web.archive.org/web/20240417210612/https://www.20minutos.es/noticia/5237298/0/reina-letizia-se-sienta-besamanos-paises-bajos-debido-su-dolencia-pie/|archive-date=2024-04-17|url-status=live}}</ref> [[Сурет:Premios Princesa de Asturias 2024 (3).jpg|thumb|2024 жылғы Астурия ханшайымы сыйлығын тапсыру рәсімі кезіндегі патша мен патшайым, Астурия ханшайымы және патшайым София]] 2023 жылғы парламент сайлауына араласпау мақсатында бір айға шегерілгеннен кейін, 2023 жылғы 25 шілдеде патша мен патшайым Патшалық коллекциялар галереясының салтанатты ашылуын өткізді.<ref>{{Cite web|url=https://www.hola.com/us/fashion/20230726348462/queen-letizia-carolina-herrera-dress-museum-madrid/|title=Queen Letizia is floral perfection in Carolina Herrera dress|lang=en-US|website=HOLA|date=2023-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824131919/https://www.hola.com/us/fashion/20230726348462/queen-letizia-carolina-herrera-dress-museum-madrid/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Бұл — патша әулетінің активтерін қорғайтын үкіметтік мекеме — Ұлттық Патримонионың демеушілігімен ашылған жаңа мұражай. 2023 жылғы 17 тамызда патша Филипп пен патшайым Летисия [[София, Испания инфантасы|инфанта Софиямен]] бірге Астурия ханшайымы Леонорды үш жылдық әскери дайындығы басталатын Жалпыәскери академияға шығарып салды.<ref>{{Cite web|url=https://www.hola.com/us/royals/20230817349262/princess-leonor-arrives-military-school-training-best-photos-1/|title=Princess Leonor says goodbye to family as she arrives at military school: Photos|lang=en-US|website=HOLA|date=2023-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824062847/https://www.hola.com/us/royals/20230817349262/princess-leonor-arrives-military-school-training-best-photos-1/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Леонор әкесі мен анасының тегін біріктіріп, «Бурбон Ортис» тегін қолданды.<ref>{{Cite web|url=https://people.com/princess-leonor-spain-army-uniform-name-relates-prince-william-prince-harry-7693076|title=See the Name on Princess Leonor of Spain's Army Uniform — and How It Relates to Prince William and Prince Harry|lang=en|website=People|archive-url=https://web.archive.org/web/20230826120720/https://people.com/princess-leonor-spain-army-uniform-name-relates-prince-william-prince-harry-7693076|archive-date=2023-08-26|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2023 жылғы тамыздың соңында ол кіші қызы Софиямен бірге [[Испания]] мен [[Англия]] құрамалары арасындағы 2023 жылғы әйелдер арасындағы футболдан әлем чемпионатының финалын тамашалау үшін [[Аустралия]]ға аттанды.<ref>{{Cite news|title=Spain's Queen Letizia to attend World Cup final against England|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-66535460|work=BBC News|date=2023-08-17|access-date=2023-08-23|lang=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230826082148/https://www.bbc.com/news/world-europe-66535460|archive-date=2023-08-26|url-status=live}}</ref> Патшайым әлем чемпиондары — Испания құрамасына кубокты табыстап, жеңісті олармен бірге алаңда тойлады.<ref>{{Cite web|url=https://honey.nine.com.au/royals/queen-letizia-sydney-fifa-\womens-world-cup-final-congratulates-spain-on-victory-over-england/536fc1c5-08ab-46e7-b47f-d719dafd2ddd|title=Queen Letizia holds winners' trophy as Spain defeats England in Sydney|lang=en-AU|website=honey.nine.com.au|date=2023-08-20|access-date=2023-08-23|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://people.com/queen-letizia-spain-celebrates-world-cup-final-field-team-princess-sofia-best-photos-7693380|title=Queen Letizia and Princess Sofia of Spain Celebrate World Cup Win on the Field with Team: 'Champions!'|lang=en|website=People|archive-url=https://web.archive.org/web/20230823030442/https://people.com/queen-letizia-spain-celebrates-world-cup-final-field-team-princess-sofia-best-photos-7693380|archive-date=2023-08-23|access-date=2023-08-23|url-status=live}}</ref> Бұл оқиға жанама түрде британдық патша әулетінің іс-шараға қатыспағаны үшін сынға ұшырауына себеп болды.<ref>{{Cite news|title=Prince William faces criticism for not attending Women's World Cup final|first=Caroline|last=Davies|url=https://www.theguardian.com/uk-news/2023/aug/20/prince-william-criticism-not-attending-womens-world-cup-final|work=The Guardian|date=2023-08-20|access-date=2023-08-23|lang=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230820115150/https://www.theguardian.com/uk-news/2023/aug/20/prince-william-criticism-not-attending-womens-world-cup-final|archive-date=2023-08-20|issn=0261-3077|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2023/08/20/football/womens-world-cup-final-spain-queen-letizia-spt-intl/index.html|title=Spanish queen celebrates side's World Cup victory as British royals stay home|lang=en|first=Hafsa|last=Khalil|website=CNN|date=2023-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20230823184023/https://www.cnn.com/2023/08/20/football/womens-world-cup-final-spain-queen-letizia-spt-intl/index.html|archive-date=2023-08-23|access-date=2023-08-23|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/life-style/royal-family/prince-william-world-cup-final-geoff-hurst-b2396494.html|title=Royal family 'should definitely' have attended World Cup final, says Sir Geoff Hurst|lang=en|website=The Independent|date=2023-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20230823023341/https://www.independent.co.uk/life-style/royal-family/prince-william-world-cup-final-geoff-hurst-b2396494.html|archive-date=2023-08-23|access-date=2023-08-23|url-status=live}}</ref> 2024 жылғы 30 сәуірде мемлекеттік заңгер Мария Долорес Оканья Мадрид патшайымның жеке хатшысы болып тағайындалды. Ол бұл лауазымға ие болған алғашқы әйел атанды.<ref>{{Cite web|url=https://www.larazon.es/espana/maria-dolores-ocana-nueva-mano-derecha-reina_2024043066308d74c0b95c0001d3bf6d.html|title=María Dolores Ocaña es ya la nueva mano derecha de la Reina|lang=es|website=La Razón|date=2024-04-30|access-date=2024-04-30}}</ref> 2024 жылғы 3 қарашада Испания патшасы [[VI Филипп (Испания патшасы)|VI Филипп]], патшайым Летисия, Премьер-министр [[Педро Санчес]] және Валенсия қауымдастығының президенті Карлос Масон Валенсияның [[Пайпорт]]а қаласында [[Испаниядағы су тасқыны (2024)|2024 жылғы қазан айындағы су тасқынынан]] зардап шеккендермен кездесу кезінде шабуылға ұшырады. Наразы топ оларға лай мен түрлі заттар лақтырып, салдарынан екі оққағар жарақат алды.<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/spain-floods-king-protest-mud-a8525bd82cf4cc3fc6273d535cbb9d66|title=Spain flood survivors hurl mud at the royals and top government officials|work=[[Associated Press]]|date=2024-11-04|last1=Wilson|first1=Joseph|last2=Melero|first2=David}}</ref> Премьер-министрді эвакуациялауға тура келді, алайда монархтар орындарында қалып, тұрғындардың шағымдары мен өтініштерін тыңдады.<ref>{{Cite web|url=https://www.heraldo.es/noticias/nacional/2024/11/03/dana-paiporta-reyes-se-quedan-escuchando-vecinos-de-paiporta-pese-a-la-tension-barro-valencia-1774878.html|title=Los Reyes se quedan escuchando a los vecinos de Paiporta en medio de la tensión, mientras Sánchez es evacuado "por seguridad"|lang=es|first=Heraldo de|last=Aragón|website=heraldo.es|date=2024-11-03|access-date=2024-11-05|archive-date=2024-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20241104020658/https://www.heraldo.es/noticias/nacional/2024/11/03/dana-paiporta-reyes-se-quedan-escuchando-vecinos-de-paiporta-pese-a-la-tension-barro-valencia-1774878.html|url-status=live}}</ref> Оқиғадан кейін көршілес қалаларға жоспарланған сапар кейінге қалдырылды,<ref>{{Cite web|url=https://www.europapress.es/nacional/noticia-aplazada-visita-reyes-chiva-incidentes-paiporta-20241103151133.html|title=Aplazada la visita de los Reyes a Chiva tras los incidentes en Paiporta|date=2024-11-03|publisher=Europa Press|access-date=2024-11-05|archive-date=2024-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20241211003404/https://www.europapress.es/nacional/noticia-aplazada-visita-reyes-chiva-incidentes-paiporta-20241103151133.html|url-status=live}}</ref> бірақ патша сарайы монархтардың «алдағы күндері» қайта оралатынын растады.<ref>{{Cite web|url=https://www.vozpopuli.com/espana/politica/zarzuela-prepara-nueva-visita-reyes-chiva-valencia-proximos-dias.html|title=Zarzuela prepara una nueva visita de los Reyes a Chiva (Valencia) "en los próximos días"|lang=es|website=www.vozpopuli.com|access-date=2024-11-05}}</ref> Патша 12 қарашада Қарулы Күштердің апат салдарын жою бойынша жұмыстарын тексеру үшін аймаққа қайта барды,<ref>{{Cite web|url=https://elpais.com/espana/2024-11-12/el-rey-vuelve-a-valencia-solo-y-como-jefe-de-las-fuerzas-armadas.html|title=El Rey vuelve a Valencia solo y como jefe de las Fuerzas Armadas|lang=es|first=Ignacio Zafra, Belén Domínguez|last=Cebrián|website=El País|date=2024-11-12|access-date=2024-11-15|archive-date=2025-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20250127225010/https://elpais.com/espana/2024-11-12/el-rey-vuelve-a-valencia-solo-y-como-jefe-de-las-fuerzas-armadas.html|url-status=live}}</ref> ал 19 қарашада монархтар екі апта бұрын тоқтатылған сапарын қайта жалғастырды.<ref>{{Cite web|url=https://www.elmundo.es/espana/2024/11/19/673b3dc0fc6c83472e8b4593.html|title=El pueblo valenciano se resarce con los Reyes durante su visita a Utiel y Chiva, la 'zona cero' de la DANA|lang=es|website=ELMUNDO|date=2024-11-19|access-date=2024-11-19|archive-date=2024-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20241204193832/https://www.elmundo.es/espana/2024/11/19/673b3dc0fc6c83472e8b4593.html|url-status=live}}</ref> ​2024 жылғы 22 желтоқсанда патша мен патшайым жергілікті тұрғындардың жағдайын тағы бір мәрте тексеру үшін [[Катарроха]]ға күтпеген жерден барды.<ref>{{Cite web|url=https://www.lavanguardia.com/mediterranean/20241223/10233918/king-queen-leonor-sofia-catarroja-palmar-picanya-alaquas-valencia-spain-felipe-letizia-queen-sofia-leonor-flood-cold-drop.html|title=Spanish royal family spends Sunday in some towns of Valencia affected by the cold drop|lang=en|website=La Vanguardia|date=2024-12-23|access-date=2024-12-26}}</ref> Сапар оқу орындарында демалыста жүрген Мәртебелі Астурия ханшайымы [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]] мен инфанта [[София, Испания инфантасы|Софияның]] қатысуымен өтті. == Балалары == ​2005 жылғы 31 қазанда [[Мадрид]]тегі Рубер клиникасында Астурия ханзадасы мен ханшайымының қызы — Мәртебелі инфанта [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]] дүниеге келді.<ref>{{cite news|title=Spain's future queen gives birth|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4391560.stm|work=BBC News|date=2005-10-31|access-date=2016-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20160617144427/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4391560.stm|archive-date=2016-06-17|url-status=live}}</ref> Леонорды шоқындыру рәсімі 2006 жылғы 14 қаңтарда өтті. Оның өкіл ата-анасы — Испания патшасы [[I Хуан Карлос]] пен Испания патшайымы София. ​2006 жылғы 25 қыркүйекте Испания патша сарайы Астурия ханзадасы мен ханшайымының 2007 жылғы мамырда екінші сәбилі болатынын хабарлады. Летисияның екінші жүктілігі кезінде Ортис отбасында қайғылы жағдай орын алды: ханшайымның кіші сіңлісі, 31 жастағы Эрика Ортис Рокасолано транквилизатордың үлкен мөлшерін қабылдап, көз жұмды. Көптеген бұқаралық ақпарат құралдары бұл оқиғаны өз-өзіне қол жұмсау деп көрсетті. ​2007 жылғы 29 сәуірде Мадридтегі Рубер клиникасында патшайым Летисия мен Астурия ханзадасының екінші қызы дүниеге келді. Оған әжесі — Испания патшайымы Софияның құрметіне Мәртебелі инфанта [[София, Испания инфантасы|София]] есімі берілді.<ref>{{cite news|title=Spanish crown princess has second daughter|url=https://www.reuters.com/article/us-spain-royals-baby-idUSL2914002020070430|work=Reuters|date=2007-04-29|access-date=2016-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20160604234115/http://www.reuters.com/article/us-spain-royals-baby-idUSL2914002020070430|archive-date=2016-06-04|url-status=live}}</ref> Инфанта Софияны шоқындыру рәсімі 2007 жылғы 15 шілдеде өтті. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Испания Бурбондары]] [[Санат:Астурия ханшайымдары]] 7gh17cxvo40s74nru1jq8xsx7bujl5f 3590698 3590697 2026-04-23T19:44:21Z 1nter pares 146705 + 6 санат ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3590698 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Летисия | Шынайы есімі = {{lang-es|Letizia Ortiz}} | Суреті = Letizia von Spanien (2022).jpg | Сурет ені = | Атауы = 2022 жылғы патшайым-консорт Летисия | Титулы = Испанияның патшайым-консорты | Ту = Personal Standard of Letizia, Queen of Spain.svg | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = {{lang-es|Letizia Ortiz Rocasolano}} | Туған күні = 15.09.1972 | Туған жері = {{туғанжері|Овьедо|Овьедода}}, Астурия | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[католицизм]] | Әкесі = Хесус Хосе Ортис Альварес | Анасы = Мария Палома Рокасолано Родригес | Жұбайы = [[VI Филипп (Испания патшасы)|VI Филипп]] | Балалары = [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]], [[София, Испания инфантасы|София]] | Партиясы = | Білімі = [[Faculty of Information Sciences (Complutense University of Madrid)]] (1995)<br>[[Instituto Ramiro de Maeztu]] (1990) | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = Letizia spain sig.svg | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Летисия''' (қыз күніндегі есімі — '''Летисия Ортис Рокасолано''', {{lang-es|Letizia Ortiz Rocasolano}}; [[15 қыркүйек]] [[1972 жыл|1972]], [[Овьедо]], [[Астурия]]) — Испанияның патшайым-консорты, патша [[VI Филипп (Испания патшасы)|VI Филипптің]] жары. == Білімі мен мансабы == ​Летисия ханым — журналист Хесус Хосе Ортис Альварес пен медбике Мария Палома Рокасолано Родригестің үлкен қызы. Летисияны шоқындыру рәсімі 1972 жылғы 29 қыркүйекте өтті.<ref>{{мақала|авторы=Fernández-Pello, Elena|тақырыбы=Princesa de Asturias, reina en Oviedo|шынайы атауы=|сілтеме=https://www.lne.es/oviedo/2007/10/21/princesa-asturias-reina-oviedo-21813908.html|тілі=es|жауапты=|баспа авторы=|басылым=La Nueva España|түрі=|орны=|баспасы=|жыл=2007|томы=|нөмірі=|беттері=|isbn=|issn=}}</ref> Көп ұзамай Летисияның соңынан екі қарындасы дүниеге келді: Тельма (1973 жылы туған)<ref>{{Cite web|lang=es|url=http://www.diariodenavarra.es/especiales/bodareal/familias/pagina7.asp|title=Telma Ortiz Rocasolano|website=Diario de Navarra|archive-url=https://web.archive.org/web/20070209230211/http://www.diariodenavarra.es/especiales/bodareal/familias/pagina7.asp|archive-date=2007-02-09|url-status=dead}}</ref> және Эрика (1975–2007).<ref>{{Cite news|title=Diez años sin Érika Ortiz, la frágil hermana pequeña de Doña Letizia|url=https://www.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/2017-02-07/erika-ortiz-muerte-letizia-reina-diez-anos_1327441/|website=Vanitatis El Confidencial|date=2017-02-07|lang=es|first=Núria|last=Tiburcio|access-date=2022-09-08|archive-date=2022-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220908170856/https://www.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/2017-02-07/erika-ortiz-muerte-letizia-reina-diez-anos_1327441/}}</ref> Олардың ата-анасы 1987 жылы ажырасқан. Летисия Овьедодағы La Gesta 1 мемлекеттік мектебінде білім алды, кейіннен оның отбасы [[Мадрид]]ке қоныс аударды. Небәрі 10 жасында ол Antena 3 радиосындағы «El Columpio» бағдарламасына қатыса бастады. [[Мадрид]]те Летисия Ramiro de Maeztu орта мектебін тәмамдады. Содан кейін ол әлемдегі ең көне оқу орындарының бірі — Мадридтік Комплутенсе университетіне түсіп, онда журналистика саласы бойынша бакалавр және магистр дипломдарын алды. Университетте оқып жүрген кездің өзінде Летисия «La Nueva España» (1992–1993), ABC газеттерінде және EFE жаңалықтар агенттігінде тәжірибеден өтуші (интерн) болды. Университетті тәмамдаған соң, Летисия біраз уақыт [[Мексика]]дағы «Siglo XXI» газетінде жұмыс істеді. [[Испания]]ға оралғаннан кейін ол мансабын [[Блумберг]] экономикалық телеарнасының испандық филиалында жалғастырды, кейіннен [[CNN+]] телекомпаниясына ауысты. 2000 жылы Летисия Мадрид баспасөз қауымдастығының [[Мариано Хосе де Ларра]] сыйлығын ({{lang-es|Premio Mariano José de Larra}}) иеленді. Бұл марапат 30 жасқа дейінгі жас журналистерге айрықша кәсіби жетістіктері үшін беріледі. 2003 жылғы тамызда Летисия [[TVE]] телеарнасындағы күнделікті кешкі «Telediario» жаңалықтар бағдарламасының жүргізушісі болды, ол аталған арнада 2000 жылдан бері тележурналист болып қызмет атқарған еді. == Бірінші некесі == ​1999 жылғы 7 тамызда Летисия өзінің мектептегі әдебиет мұғалімі Алонсо Герреро Переске тұрмысқа шықты. Олар некеге тұрмас бұрын 10 жыл бойы кездесіп жүрген.<ref>{{cite web|url=http://www.diariodenavarra.es/especiales/bodareal/novios/pagina6.asp|title=Prefiere los pantalones a la falda|publisher=Diario de Navarra|archive-url=https://web.archive.org/web/20141014202926/http://www.diariodenavarra.es/especiales/bodareal/novios/pagina6.asp|archive-date=2014-10-14|url-status=dead}}</ref> Неке тек мэрияда тіркелді және 2000 жылы ажырасумен аяқталды. == Астурия ханзадасымен атастыру және үйлену тойы == [[Сурет:Los Principes de Asturias en la Pascua Militar de 2009.jpg|thumb|left|200px|2009 жылғы әскери шерудегі Астурия ханзадасы мен ханшайымы]] 2003 жылғы 1 қарашада патша сарайы жұртшылық үшін мүлдем күтпеген мәлімдеме жасап, [[VI Филипп (Испания патшасы)|Астурия ханзадасы Фелипе]] мен журналист Летисия Ортис Рокасоланоның алдағы атастыру рәсімі туралы жариялады. 2003 жылғы ​6 қарашада сағат 12:30-да салтанатты түрде атастыру рәсімі өтті. Фелипе қалыңдығына ақ алтыннан соғылған неке сақинасын сыйға тартты, ал Летисия Фелипеге сапфирмен безендірілген ақ алтын жең ілгектерін және испан әдебиетінің классигі [[Мариано Хосе де Ларра]]ның «Әлсіз Энрике патшаның пажы» атты кітабын табыстады. Осыдан кейін Фелипе мен Летисия әлемнің 10-нан астам елінен жиналған 250 журналистің қатысуымен өткен баспасөз конференциясына қатысты. Атастыру рәсімінен кейін Летисия Сарсуэла сарайына қоныс аударды. Летисияның бірінші некесі шіркеуде қиылмағандықтан, [[Католицизм|Католик шіркеуі]] оның Астурия ханзадасымен некелесуіне қарсылық білдірмеді. ​Үйлену тойы 2004 жылғы 22 мамырда [[Мадрид]]тегі [[Санта-Мария-ла-Реаль-де-ла-Альмудена]] кафедралды соборында өтті. Бұл аталған соборда өткен алғашқы патша әулетінің тойы болды. Неке қию рәсімі көптеген елдердің телеарналары арқылы көрсетілді және оны бүкіл әлем бойынша шамамен 1,5 миллиард адам тамашалады. Қалыңдық алтарь алдына [[Мануэль Пертегас]]тың қолынан шыққан, шлейфінің ұзындығы 5 метрге жуық ақ түсті үйлену көйлегімен және жібек фатамен шықты. == Астурия ханшайымы == [[Сурет:Pascua Militar 2.jpg|thumb|​2009 жылғы Әскери пасха мерекесіндегі патша [[I Хуан Карлос]] пен [[патшайым София]] және Астурия ханзадасы мен ханшайымы]] Ханшайым Летисия жұбайының міндеттерін орындауға бірден кірісіп, қайнатасының мүддесін білдіру мақсатында Испанияны көп аралады. Сондай-ақ олар Испанияның атынан басқа елдерде өкілдік етті: ол күйеуімен бірге Иордания, Мексика, Перу, Мажарстан, Доминикан Республикасы, Панама, Америка Құрама Штаттары, Сербия, Бразилия, Уругвай, Швеция, Дания, Жапония, Қытай және Португалияда болды. Сонымен қатар ол патша әулетінің басқа мүшелерімен бірге шетелдік жоғары лауазымды тұлғаларды қарсы алды және Люксембургтегі [[ұлы герцог Анри]] мен [[ұлы герцогиня Мария Тереза]]ның үйленгендеріне 25 жыл толуына (күміс тойына), сондай-ақ Нидерландыдағы [[Оран ханзадасы Виллем-Александр]]дың 40 жылдық мерейтойына арналған шетелдік патша әулеттерінің кездесулеріне қатысты.<ref>{{cite news|title=Los Príncipes acuden a la fiesta del 40º cumpleaños de Guillermo de Holanda|url=http://elpais.com/diario/2007/09/02/agenda/1188684004_850215.html|work=El Pais|date=2007-09-02|access-date=2017-06-04|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815175724/https://elpais.com/diario/2007/09/02/agenda/1188684004_850215.html|archive-date=2017-08-15|url-status=live}}</ref> Летисияның дербес бағдарламасы 2006 жылы, оның екінші рет жүктілігі туралы хабарланғаннан кейін көп ұзамай жарияланды. Летисия түрлі аудиториялар алдында сөз сөйледі және оның қызметі балалар құқығы, сирек кездесетін аурулар, мәдениет пен білім беру сияқты әлеуметтік мәселелерге бағытталған. 2007 жылдың соңында оның дербес бағдарламасы аясында өзі жалғыз қатысатын іс-шаралар саны артып, Филипп пен Летисияның жұмыс кестелері нақтыланып, бір-бірінен бөліне бастады.<ref>{{cite news|title=Who Will Be Next King, Queen of Spain? 19 Things To Know About Prince Felipe, Princess Letizia of Asturias|author=Maria G. Valdez|url=http://www.latintimes.com/who-will-be-next-king-queen-spain-19-things-know-about-prince-felipe-princess-letizia-176993|publisher=latintimes|date=2014-06-02|access-date=2014-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20141015010430/http://www.latintimes.com/who-will-be-next-king-queen-spain-19-things-know-about-prince-felipe-princess-letizia-176993|archive-date=2014-10-15|url-status=live}}</ref> 2010 жылғы қыркүйекте Испанияның ісік ауруларымен күрес қауымдастығы (AECC) оны Қауымдастық пен оның ғылыми қорының құрметті президенті етіп тағайындады.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.expansion.com/2010/09/24/entorno/1285357709.html|title=Doña Letizia, Presidenta de Honor de la Asociación Española contra el Cáncer, Entorno, expansion.com|website=www.expansion.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072458/https://www.expansion.com/2010/09/24/entorno/1285357709.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> == Испанияның патшайым-консорты == [[Сурет:Proclamacionfelipevi3.jpg|thumb|​Испания парламенті алдында жаңа монархты жариялау рәсімі кезіндегі Филипп пен Летисия]] 2004 жылғы 19 маусымда жұбайы [[VI Филипп (Испания патшасы)|VI Филипп]] таққа отырғаннан кейін Летисия Испанияның патшайым-консорты болды және «Оның Мәртебесі» лауазымын иеленді.<ref>{{cite web|url=http://www.casareal.es/EN/FamiliaReal/ReinaLetizia/Paginas/subhome.aspx|title=Casa de Su Majestad el Rey de España – Her Majesty the Queen Letizia|publisher=Casa de Su Majestad el Rey|archive-url=https://web.archive.org/web/20140622051105/http://www.casareal.es/EN/FamiliaReal/ReinaLetizia/Paginas/subhome.aspx|archive-date=2014-06-22|url-status=dead}}</ref> Ол 1878 жылғы XII Альфонсоның бірінші жары Мария де лас Мерседес Орлеанскаядан бері алғашқы испан текті патшайым-консорт болып табылады.<ref>{{Cite news|title=The Granddaughter of a Taxi Driver Will Become Spain's Next Queen|first=Daniel|last=Silva|url=http://www.businessinsider.com/the-granddaughter-of-a-taxi-driver-will-become-spains-next-queen-2014-6|publisher=businessinsider.com|date=2014-06-03|access-date=2014-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20141016055107/http://www.businessinsider.com/the-granddaughter-of-a-taxi-driver-will-become-spains-next-queen-2014-6|archive-date=2014-10-16|agency=AFP|url-status=live}}</ref> Сондай-ақ ол — қарапайым халық арасынан шыққан алғашқы испан патшайымы.<ref name="reuters new queen">{{cite news|title=Former journalist Letizia Ortiz becomes Spain's first commoner queen|url=https://www.reuters.com/article/spain-king-queen-idINKBN0EU0VA20140619|work=Reuters|date=2014-06-19|access-date=2014-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180907144640/https://www.reuters.com/article/spain-king-queen-idINKBN0EU0VA20140619|archive-date=2018-09-07|last1=Castillo|first1=Raquel|url-status=live}}</ref> Патшайым-консорт патша [[I Хуан Карлос]]тың өз ұлы патша VI Филиппке Қарулы Күштердің генерал-капитаны орденін (бұл патшалық және әскери биліктің берілуін білдіреді) тапсыру рәсіміне,<ref>{{Cite news|title=Felipe VI Takes Over from His Father as Spain's New King|url=https://online.wsj.com/articles/felipe-takes-over-from-his-father-as-spains-new-king-1403171076|work=The Wall Street Journal|date=2014-06-19|access-date=2023-08-24|lang=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20140620111425/http://online.wsj.com/articles/felipe-takes-over-from-his-father-as-spains-new-king-1403171076|archive-date=2014-06-20|issn=0099-9660|url-status=live}}</ref> сондай-ақ Филипптің Бас кортестер алдында өз міндеттерін орындауға, Конституцияны қорғауға, сонымен бірге Испания азаматтары мен аймақтарының құқықтарын құрметтеуге ант беру рәсіміне қатысты.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2014/06/18/world/europe/spain-king-felipe-vi/index.html|title=King Felipe VI takes over in Spain, promises to be monarch 'for new times'|lang=en|first=Laura|last=Smith-Spark|website=CNN|date=2014-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824061837/https://www.cnn.com/2014/06/18/world/europe/spain-king-felipe-vi/index.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live|last2=Goodman|first2=Al|last3=Almasy|first3=Steve}}</ref><ref>{{Cite news|title=King Felipe VI calls for 'new Spain' as he is sworn in|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-27918094|work=BBC News|date=2014-06-19|access-date=2023-08-24|lang=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20210313015131/https://www.bbc.com/news/world-europe-27918094|archive-date=2021-03-13|url-status=live}}</ref> Патшайым Летисия алғаш рет патшайым мәртебесінде 2014 жылғы 23 маусымда Мадридтегі Прадо мұражайында «Эль Греко және заманауи кескіндеме» көрмесінің ашылуында сөз сөйледі.<ref>{{cite news|title=La reina Letizia inicia su nueva agenda con una visita al Prado|url=http://cultura.elpais.com/cultura/2014/06/23/actualidad/1403548391_003513.html|work=El Pais|date=2014-06-23|access-date=2017-06-04|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20170112121445/http://cultura.elpais.com/cultura/2014/06/23/actualidad/1403548391_003513.html|archive-date=2017-01-12|last1=Galaz|first1=Mábel|url-status=live}}</ref> 2014 жылғы 25 маусымда патша 14-ші Абрантес герцогы Хосе Мануэль де Сулета-и-Алехандроны оның жеке хатшысы етіп тағайындады.<ref>{{Cite web|url=https://www.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/2014-06-27/jose-manuel-zuleta-la-nueva-mano-derecha-y-amigo-de-la-reina-letizia_153056/|title=José Manuel Zuleta, la nueva mano derecha de la Reina doña Letizia|lang=es|first=Raoul|last=Higuera|website=vanitatis.elconfidencial.com|date=2014-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230819071624/https://www.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/2014-06-27/jose-manuel-zuleta-la-nueva-mano-derecha-y-amigo-de-la-reina-letizia_153056/|archive-date=2023-08-19|access-date=2023-08-21|url-status=live}}</ref> Патша мен патшайым ретіндегі алғашқы шетелдік сапары кезінде Филипп пен Летисия 2014 жылғы 30 маусымда Апостольдік сарайда [[Франциск (рим папасы)|Рим папасы Францискпен]] кездесті.<ref>{{Cite news|title=La primera visita de los Reyes al extranjero se inicia en el Vaticano|first=Natalia|last=Junquera|url=https://elpais.com/politica/2014/06/29/actualidad/1404067642_100838.html|work=El País|date=2014-06-29|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072459/https://elpais.com/politica/2014/06/29/actualidad/1404067642_100838.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Кейінірек олар Қасиетті Тақтың мемлекеттік хатшысы [[Пьетро Паролин]]мен және оның қасында болған мемлекеттермен қарым-қатынас жөніндегі хатшының орынбасары [[Антуан Камиллери]]мен кездесу өткізді. Бұл сапар патша [[I Хуан Карлос]] пен [[патшайым София]]ның 28 сәуірдегі сапарынан кейін іле-шала жүзеге асты.<ref>{{cite news|title=Comunicato della Sala Stampa: Udienza alle Loro Maestà il Re Felipe VI e la Regina Letizia di Spagna, 30.06.2014|url=http://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2014/06/30/0486/01091.html|publisher=Vatican City|date=2014-06-30|access-date=2017-06-04|lang=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20171008181633/http://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2014/06/30/0486/01091.html|archive-date=2017-10-08|url-status=live}}</ref> [[Сурет:Presidenta Bachelet ofreció una recepción a Sus Majestades los Reyes de España, autoridades y personalidades españolas (15516055950).jpg|thumb|Чили президенті Мишель Бачелеттің Испанияға жасаған мемлекеттік сапары кезіндегі ресми қабылдаудағы патша мен патшайым]] 2014 жылғы қыркүйекте Летисия Мүгедектер ісі жөніндегі патшалық кеңесті басқарды. Бұл — Патша тағының қамқорлығындағы үкіметтік мекеме, оның президенті болып билік басындағы монархтың жұбайы тағайындалады.<ref>{{Cite web|url=https://www.europapress.es/epsocial/cooperacion-desarrollo/noticia-reina-dona-letizia-preside-primera-vez-reunion-consejo-real-patronato-discapacidad-20140909181056.html|title=Doña Letizia preside la reunión del Consejo del Real Patronato sobre Discapacidad|date=2014-09-09|publisher=Europa Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824083622/https://www.europapress.es/epsocial/cooperacion-desarrollo/noticia-reina-dona-letizia-preside-primera-vez-reunion-consejo-real-patronato-discapacidad-20140909181056.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2014 жылғы 25 қазанда ол Астурия ханзадасы сыйлығын тапсыру рәсіміне қатысты (бұл осы атаумен берілген соңғы марапат еді). 2015 жылдан бастап сыйлық «Астурия ханшайымының сыйлығы» болып өзгертілді, ал оның президенті болып Астурия ханшайымы Леонор бекітілді.<ref>{{Cite news|title=Premios Príncipe de Asturias 2014|url=https://elpais.com/elpais/2014/10/24/album/1414153710_205465.html|work=El País|date=2014-10-24|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072458/https://elpais.com/elpais/2014/10/24/album/1414153710_205465.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> 2014 жылғы 27 қазанда ол Австрияның Вена қаласына испан суретшісі Диего Веласкеске арналған көрменің ашылуына барды, бұл оның алғашқы халықаралық дербес сапары болды.<ref>{{Cite news|title=Debú intenacional en solitario de la reina Letizia|first=Mábel|last=Galaz|url=https://elpais.com/elpais/2014/10/27/estilo/1414424232_211816.html|work=El País|date=2014-10-27|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824075028/https://elpais.com/elpais/2014/10/27/estilo/1414424232_211816.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Онда ол Австрия президенті [[Хайнц Фишер]]мен және оның жары [[Маргит Фишер]]мен кездесті.<ref>{{Cite web|url=https://www.hoy.es/culturas/201410/27/dona-letizia-inaugura-viena-20141027155456-rc.html|title=Doña Letizia inaugura en Viena la mayor muestra sobre Velázquez en Europa Central|lang=es-ES|website=Hoy|date=2014-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20240226142305/https://www.hoy.es/culturas/201410/27/dona-letizia-inaugura-viena-20141027155456-rc.html|archive-date=2024-02-26|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Бұл оның сол жылғы соңғы дербес шетелдік сапары емес еді: қараша айында патшайым Португалияда өткен сирек кездесетін аурулар жөніндегі 2-ші Иберо-американдық кеңестің жабылу рәсіміне,<ref>{{Cite news|title=La reina Letizia clausura en Portugal el congreso de enfermedades raras|first=Javier Martín del|last=Barrio|url=https://elpais.com/politica/2014/11/07/actualidad/1415370417_937889.html|work=El País|date=2014-11-07|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824075029/https://elpais.com/politica/2014/11/07/actualidad/1415370417_937889.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> сондай-ақ Италияда БҰҰ-ның Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы ұйымдастырған Тамақтану мәселелері жөніндегі екінші халықаралық конференцияға қатысып, негізгі баяндама жасады. Өз сөзінде ол ашаршылықпен күрестегі әйелдердің рөлін жоғары бағалап, әлемде 850 миллионнан астам адамның аштықтан зардап шегуін «қабылдауға келмейтін» жайт деп атады, сондай-ақ тамақ өнеркәсібінен өздерінің «коммерциялық мүдделерін» семіздікті жою жолындағы «жауапкершілікпен» теңестіруді талап етті.<ref>{{Cite news|title=La reina Letizia reivindica el papel de la mujer contra el hambre|first=Pablo|last=Ordaz|url=https://elpais.com/elpais/2014/11/20/estilo/1416486813_817166.html|work=El País|date=2014-11-20|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824075031/https://elpais.com/elpais/2014/11/20/estilo/1416486813_817166.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> 2014 жылғы желтоқсанда ол 2010 жылдан бері басқарып келе жатқан және патшайым ретінде де басқаруды жалғастырып жатқан<ref name=":0" /> Испанияның ісік ауруларымен күрес қауымдастығының жалпы жиналысына төрағалық етті.<ref>{{Cite web|url=https://www.laopinioncoruna.es/vida-y-estilo/moda-belleza/2014/12/10/reina-letizia-apunta-look-working-24686882.html|title=La Reina Letizia se apunta al look 'working girl'|lang=es|last=EP|website=La Opinión de A Coruña|date=2014-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072458/https://www.laopinioncoruna.es/vida-y-estilo/moda-belleza/2014/12/10/reina-letizia-apunta-look-working-24686882.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> [[Сурет:Reina Letizia de España visita Jiquilisco (18179468635).jpg|thumb|Патшайым Летисия Сальвадордың Хикилиско қаласына жасаған сапары кезінде]] 2015 жыл бойы Летисия Испанияның ісік ауруларымен күрес қауымдастығының, Испанияның сирек кездесетін аурулар федерациясының<ref>{{Cite web|url=https://www.sandiegouniontribune.com/en-espanol/sdhoy-queen-letizia-presides-over-meeting-on-rare-2015jan28-story.html|title=Queen Letizia presides over meeting on rare diseases|lang=es-US|last=EFE|website=San Diego Union-Tribune en Español|date=2015-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824083623/https://www.sandiegouniontribune.com/en-espanol/sdhoy-queen-letizia-presides-over-meeting-on-rare-2015jan28-story.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> және Испания Қызыл Крест қоғамының, сондай-ақ басқа да ұйымдардың іс-шаралары мен жиналыстарына қатыса отырып, тиісті аурулармен айналысатын әлеуметтік ұйымдарға қолдау көрсетуін жалғастырды. Патша мен патшайым Францияға алғашқы мемлекеттік сапарын 2015 жылғы наурызға жоспарлаған болатын. Алайда 2015 жылғы 24 наурызда [[Germanwings]] авиакомпаниясының 9525 рейсінің ұшқышы ұшақты әдейі Франция Альпісіне апатқа ұшыратқандықтан, олар сапарды кейінге қалдыруға мәжбүр болды.<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/elpais/2015/03/24/inenglish/1427201354_082004.html|title=Spanish king suspends France visit in wake of Germanwings air crash|lang=en|first=Mábel|last=Galaz|website=EL PAÍS English|date=2015-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090930/https://english.elpais.com/elpais/2015/03/24/inenglish/1427201354_082004.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live|last2=País|first2=El}}</ref> Апат салдарынан 150 адам қаза тапты, оның ішінде 51-і Испания азаматы еді.<ref>{{Cite news|title=Spain raises Spanish death toll on Germanwings flight to 51|url=https://www.reuters.com/article/uk-france-crash-casualties-idUKKBN0ML1PG20150325|work=Reuters|date=2015-03-25|access-date=2023-08-24|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090931/https://www.reuters.com/article/uk-france-crash-casualties-idUKKBN0ML1PG20150325|archive-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Маусым айының басында олар мемлекеттік сапарын қайта бастап, оларды Франция президенті [[Франсуа Олланд]] қарсы алды.<ref>{{Cite web|url=https://www.euronews.com/2015/06/03/spanish-royal-couple-resume-state-visit-to-france|title=Spanish royal couple resume state visit to France|lang=en|website=euronews|date=2015-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090930/https://www.euronews.com/2015/06/03/spanish-royal-couple-resume-state-visit-to-france|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Сондай-ақ олар Премьер-министр [[Мануэль Вальс]]пен, Франция Сенатының төрағасы [[Жерар Ларше]]мен, Ұлттық ассамблея төрағасы Клод Бартолонмен және Париж мэрі [[Анн Идальго]]мен кездесті.<ref>{{Cite web|url=https://es.ambafrance.org/Visita-de-Estado-a-Francia-de-los-Reyes-de-Espana|title=Visita de Estado a Francia de los Reyes de España (02/06/15)|lang=es|website=Ambassade de France en Espagne / Embajada de Francia en España|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090928/https://es.ambafrance.org/Visita-de-Estado-a-Francia-de-los-Reyes-de-Espana|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.elmundo.es/loc/2015/06/06/5571d4a746163fa43f8b458b.html|title=Los Reyes Felipe y Letizia conquistan la República francesa|lang=es|website=ELMUNDO|date=2015-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090931/https://www.elmundo.es/loc/2015/06/06/5571d4a746163fa43f8b458b.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы 13 сәуірде патшайым Летисия Артиллерия академиясына барды, бұл оның алғашқы дербес әскери іс-шарасы болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.lavanguardia.com/politica/20150413/54429586722/la-reina-letizia-preside-su-primer-acto-militar-en-la-academia-de-artilleria.html|title=La Reina Letizia preside su primer acto militar en la Academia de Artillería|lang=es|website=La Vanguardia|date=2015-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094846/https://www.lavanguardia.com/politica/20150413/54429586722/la-reina-letizia-preside-su-primer-acto-militar-en-la-academia-de-artilleria.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://blogs.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/reina-letizia/2015-04-13/dona-letizia-se-calza-unos-prada-para-su-primer-acto-en-solitario-con-los-militares_758317/|title=Doña Letizia se calza unos Prada para su primer acto en solitario con los militares|lang=es|first=Núria|last=Tiburcio|website=vanitatis.elconfidencial.com|date=2015-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094853/https://blogs.vanitatis.elconfidencial.com/casas-reales/reina-letizia/2015-04-13/dona-letizia-se-calza-unos-prada-para-su-primer-acto-en-solitario-con-los-militares_758317/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Бірнеше күннен кейін ол жұбайымен бірге [[патшайым II Маргрете]]нің 75 жылдығын атап өту үшін Данияның [[Копенгаген]] қаласына барды.<ref>{{Cite web|url=https://photogallery.indiatimes.com/celebs/royalty/the-75th-birthday-of-queen-margrethe-ii/articleshow/46957318.cms|title=The 75th Birthday Of Queen Margrethe II Pics {{!}} The 75th Birthday Of Queen Margrethe II Photos {{!}} The 75th Birthday Of Queen Margrethe II Portfolio Pics {{!}} The 75th Birthday Of Queen Margrethe II Personal Photos - ETimes Photogallery|website=photogallery.indiatimes.com|access-date=2024-11-04|archive-date=2023-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230116115932/https://photogallery.indiatimes.com/celebs/royalty/the-75th-birthday-of-queen-margrethe-ii/articleshow/46957318.cms|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы 25–28 мамыр аралығында Летисия [[Гондурас]] пен [[Сальвадор]]ға өзінің алғашқы дербес халықаралық сапарын жасады.<ref>{{Cite news|title=La Reina llega a Honduras en su primer viaje oficial en solitario|first=Juan Diego|last=Quesada|url=https://elpais.com/internacional/2015/05/26/actualidad/1432612792_716789.html|work=El País|date=2015-05-26|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094846/https://elpais.com/internacional/2015/05/26/actualidad/1432612792_716789.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы маусымда Летисия БҰҰ-ның Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымының тамақтану мәселелері жөніндегі арнайы елшісі болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://www.fao.org/newsroom/detail/Queen-Letizia-of-Spain-named-FAO-Special-Ambassador-for-Nutrition/en|title=Queen Letizia of Spain named FAO Special Ambassador for Nutrition|lang=en|website=Newsroom|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824083622/https://www.fao.org/newsroom/detail/Queen-Letizia-of-Spain-named-FAO-Special-Ambassador-for-Nutrition/en|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Осы айдың соңында, Францияға сапарынан кейін, ол патшамен бірге Мексикаға мемлекеттік сапармен барды, бұл олардың Испания монархтары ретіндегі Америка құрлығына алғашқы сапары болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.eluniversal.com.mx/articulo/english/2015/06/21/king-and-queen-spain-will-visit-zacatecas/|title=King and Queen of Spain will visit Zacatecas|lang=es|website=El Universal|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094846/https://www.eluniversal.com.mx/articulo/english/2015/06/21/king-and-queen-spain-will-visit-zacatecas/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Олар Мексика президенті [[Энрике Пенья Ньето]]мен, бірінші ханым [[Анжелика Ривера]]мен, Мехико қаласының басшысы [[Мигель Анхель Мансера]]мен және Мексика Конгресінің жетекшілерімен кездесті.<ref>{{Cite web|url=https://cnnespanol.cnn.com/2015/06/29/los-reyes-de-espana-llegan-a-mexico-para-su-primera-visita-de-estado/|title=Los reyes de España llegan a México para su primera visita de Estado|lang=es|website=CNN|date=2015-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094846/https://cnnespanol.cnn.com/2015/06/29/los-reyes-de-espana-llegan-a-mexico-para-su-primera-visita-de-estado/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2015070179685/reyes-felipe-letizia-mexico-segunda-jornada/|title=Los Reyes continúan dando la mejor imagen de España en la segunda jornada de su viaje de Estado a México|lang=es|website=HOLA|date=2015-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220929213959/https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2015070179685/reyes-felipe-letizia-mexico-segunda-jornada/|archive-date=2022-09-29|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы шілде айының соңында ол Италияның [[Милан]] қаласындағы «Дүниежүзілік көрме – 2015» шарасына дербес барды.<ref>{{Cite web|url=https://www.fao.org/news/story/en/item/317221/icode/|title=FAO - News Article: Queen Letizia of Spain visits Expo Milan|lang=en|website=www.fao.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101633/https://www.fao.org/news/story/en/item/317221/icode/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы 14–19 қыркүйек аралығында патша мен патшайым Америка Құрама Штаттарына ресми сапар жасап, онда [[АҚШ президенті]] [[Барак Обама]]мен және оның жұбайы [[Мишель Обама]]мен кездесті, сондай-ақ АҚШ Сенатының халықаралық қатынастар жөніндегі комитетінде болды.<ref name=":1">{{Cite news|title=Los Reyes en Estados Un.idos|url=https://elpais.com/elpais/2015/09/15/album/1442339177_524450.html|work=El País|date=2015-09-16|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101616/https://elpais.com/elpais/2015/09/15/album/1442339177_524450.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Кейінірек олар Луизианаға аттанып, онда оларды Испания Луизианасының дәстүрлі киімін киген сарбаздар қарсы алды, содан соң Маунт-Вернонға бару үшін Виргинияға бет алды.<ref name=":1" /> 2015 жылғы қазанда ол Германияның [[Дюссельдорф]] қаласына испан суретшісі Сурбаранға арналған көрменің ашылуына дербес барды.<ref>{{Cite web|url=https://www.elmundo.es/cultura/2015/10/09/56180acc22601dc5068b45a2.html|title=La Reina 'lleva' a Zurbarán a Alemania|lang=es|website=ELMUNDO|date=2015-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101615/https://www.elmundo.es/cultura/2015/10/09/56180acc22601dc5068b45a2.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Осы айда ол патша [[VI Филипп (Испания патшасы)|Филипппен]] бірге [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]] Астурия ханшайымы мәртебесін алғаннан бері алғаш рет өткізілген [[Астурия ханшайымы]] сыйлығын тапсыру рәсіміне қатысты.<ref>{{Cite web|url=https://www.elmundo.es/espana/2015/10/23/562a1408e2704ece728b45d6.html|title=Los Premios Princesa de Asturias 2015 y los últimos Príncipes|lang=es|website=ELMUNDO|date=2015-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101614/https://www.elmundo.es/espana/2015/10/23/562a1408e2704ece728b45d6.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2015 жылдың соңында патшайым екі жерлеу рәсіміне қатысты. Алдымен, қараша айында, ол патша әулетінің басқа мүшелерімен бірге Эль-Эскориальда Калабрия герцогы, инфант Карлостың жерлеу рәсіміне қатысты.<ref>{{Cite news|title=La familia del Rey al completo, en el funeral del duque de Calabria|url=https://elpais.com/elpais/2015/10/08/album/1444306297_801588.html|work=El País|date=2015-10-08|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101615/https://elpais.com/elpais/2015/10/08/album/1444306297_801588.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Екінші рет, желтоқсанда, Испанияның Кабулдағы елшілігіне жасалған шабуыл кезінде қаза тапқан испан полицейлерін соңғы сапарға шығарып салу рәсімінде болды.<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/elpais/2015/12/15/inenglish/1450193304_546648.html|title=King Felipe presides at funeral of police officers killed in Afghanistan|lang=en|website=EL PAÍS English|date=2015-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824101614/https://english.elpais.com/elpais/2015/12/15/inenglish/1450193304_546648.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2016 жыл патша әулеті үшін бірқалыпты жыл болды. 2015 жылғы парламент сайлауынан басталған,<ref>{{Cite news|title=Spain election: Political uncertainty after split result|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-35147266|work=BBC News|date=2015-12-21|access-date=2023-08-24|lang=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://www.bbc.com/news/world-europe-35147266|archive-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> кейін 2016 жылғы парламент сайлауымен жалғасқан<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/elpais/2016/05/03/inenglish/1462265896_327547.html|title=Spanish king signs decree calling fresh election for June 26|lang=en|first=Fernando|last=Garea|website=EL PAÍS English|date=2016-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://english.elpais.com/elpais/2016/05/03/inenglish/1462265896_327547.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> сайлау процестері Патша тағының қалыпты жұмыс кестесін құруын қиындатты. Летисия үшін 2016 жыл түрлі қоғамдық ұйымдар өкілдерін қабылдаудан басталды. Атап айтқанда, Рома хатшылығы қоры,<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.europapress.es/epsocial/cooperacion-desarrollo/noticia-reina-letizia-recibe-fundacion-secretariado-gitano-plataforma-infancia-conocer-mejor-actividad-20160108181858.html|title=La Reina Letizia recibe a la Fundación Secretariado Gitano y Plataforma de Infancia|date=2016-01-08|publisher=Europa Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://www.europapress.es/epsocial/cooperacion-desarrollo/noticia-reina-letizia-recibe-fundacion-secretariado-gitano-plataforma-infancia-conocer-mejor-actividad-20160108181858.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Испания балалар ұйымдарының қауымдастығы,<ref name=":2" /> Мадридтегі тілдік бұзылулармен күрес қауымдастығы<ref>{{Cite web|url=https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2016012683391/reina-letizia-audiencia-atelma/|title=La Reina y el lenguaje que todos entienden|lang=es|website=HOLA|date=2016-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824161945/https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2016012683391/reina-letizia-audiencia-atelma/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> және Испания тамақтану қорының<ref>{{Cite web|url=https://www.europapress.es/chance/realeza/noticia-imagen-mas-carinosa-reina-letizia-mas-pequenos-20160127091955.html|title=La imagen más cariñosa de la Reina Letizia con los más pequeños|date=2016-01-27|publisher=Europa Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://www.europapress.es/chance/realeza/noticia-imagen-mas-carinosa-reina-letizia-mas-pequenos-20160127091955.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> өкілдері патшайымды өз мақсаттары, қызметі мен жобалары туралы хабардар етті. ​2016 жылғы наурызда Летисия мен кәсіпкер Хавьер Лопес Мадрид арасындағы хат алмасудың жарияланып кетуі қоғамда қызу пікірталас тудырды. Мадрид «Caja Madrid» және «Bankia» қаржы тобының басқа да басшыларымен және басқарма мүшелерімен бірге сыбайлас жемқорлық жасады деп айыпталған болатын. 2014 жылғы қазанда Летисия оған қолдау білдіріп: «Біз сенің кім екеніңді білеміз, сен де біздің кім екенімізді білесің. Біз бір-бірімізді танимыз, жақсы көреміз және құрметтейміз. Қалғанының бәрі құрысын», — деп хабарлама жіберген. Филипп те оған қосылып: «Біз сені шынымен жақсы көреміз!» — деп жазған. Кейінірек «El Diario» газеті бұл хаттарды жариялады. Патша сарайының өкілі кейіннен патша мен патшайымның заңнамалық мәселелеріне байланысты Лопес Мадридпен бұдан былай дос емес екенін мәлімдеді.<ref>{{cite news|title=Spain's monarchy drawn into banking scandal|url=https://www.theguardian.com/world/2016/mar/09/spains-monarchy-banking-scandal-queen-letizia|work=The Guardian|date=2016-03-09|access-date=2017-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180106185213/https://www.theguardian.com/world/2016/mar/09/spains-monarchy-banking-scandal-queen-letizia|archive-date=2018-01-06|agency=Agence France-Presse|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Texting Scandal Rocks Spain's King and Queen|first=Tom|last=Sykes|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2016/03/19/texting-scandal-rocks-spain-s-king-and-queen.html|date=2016-03-19|access-date=2016-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20160329112026/http://www.thedailybeast.com/articles/2016/03/19/texting-scandal-rocks-spain-s-king-and-queen.html|archive-date=2016-03-29|newspaper=Daily Beast|url-status=live}}</ref> Сондай-ақ наурыз айында Летисия 2016 жылғы екі халықаралық сапарының алғашқысын жасады. Ол патша Филипппен бірге [[Пуэрто-Рико]]да өткен испан тілінің 7-ші Халықаралық конгресіне жетекшілік етті. 2016 жылғы 22 сәуірде патша мен патшайым 2016 жылғы әлем чемпионатында жеңіске жеткен (қатарынан екінші рет иеленген атағы) испандық мәнерлеп сырғанаушы Хавьер Фернандесті қабылдады.<ref>{{Cite web|url=https://www.nbcsports.com/olympics/news/javier-fernandez-grand-prix-final-figure-skating|title=Eyes of Spain on Javier Fernandez as he builds for last Olympic chance|lang=en-US|website=NBC Sports|date=2016-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://www.nbcsports.com/olympics/news/javier-fernandez-grand-prix-final-figure-skating|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Жыл соңында, қараша айының аяғында, патша мен патшайым Португалияға мемлекеттік сапармен барып, онда Португалия президенті [[Марсело Ребелу ди Соуза]]мен және Премьер-министр [[Антониу Кошта]]мен, сондай-ақ басқа да тұлғалармен кездесті.<ref>{{Cite news|title=Los Reyes viajan a Portugal en su primer viaje de Estado con el nuevo Gobierno|first=Miquel|last=Alberola|url=https://elpais.com/politica/2016/11/28/actualidad/1480323183_172446.html|work=El País|date=2016-11-28|access-date=2023-08-24|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824152049/https://elpais.com/politica/2016/11/28/actualidad/1480323183_172446.html|archive-date=2023-08-24|issn=1134-6582|url-status=live}}</ref> Патша Португалия билігі алдындағы конституциялық міндеттемелерін орындап жатқанда, патшайым Португалияның ісік ауруларымен күрес лигасының президенті Виктор Велозумен кездесу өткізді.<ref>{{Cite web|url=https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2016112890031/reyes-espana-cena-gala-portugal/|title=Cena de gala en Portugal en honor a don Felipe y doña Letizia|lang=es|website=HOLA|date=2016-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824161948/https://www.hola.com/realeza/casa_espanola/2016112890031/reyes-espana-cena-gala-portugal/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> [[Сурет:Awada Letizia 4.jpg|thumb|2017 жылы Аргентинаның бірінші ханымы Хулиана Авадамен бірге болған Летисия]] 2017 жыл өткен жылдағыдай Летисияның өзі жетекшілік ететін бірқатар тиісті қоғамдық ұйымдармен кездесуінен басталды. Ақпан айында патша мен патшайым Сарсуэла патшалық сарайында Германия президенті [[Йоахим Гаук]] пен оның жұбайы Герхильд Радтке,<ref>{{Cite web|url=https://www.abc.es/espana/casa-real/abci-reyes-almuerzan-presidente-alemania-201702011713_noticia.html|title=Los Reyes almuerzan con el presidente de Alemania|lang=es|website=Diario ABC|date=2017-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171129233014/http://www.abc.es/espana/casa-real/abci-reyes-almuerzan-presidente-alemania-201702011713_noticia.html|archive-date=2017-11-29|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> сондай-ақ Мажарстан президенті [[Янош Адер]] мен оның жұбайы Анита Герцег<ref>{{Cite web|url=https://www.lavozdegalicia.es/noticia/espana/2017/02/17/reyes-conocen-sentencia-noos-museo-thyssen-junto-presidente-hungaro/00031487331633948105373.htm|title=Los reyes conocen la sentencia del caso Nóos en el museo Thyssen junto al presidente húngaro|lang=es|website=La Voz de Galicia|date=2017-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825090655/https://www.lavozdegalicia.es/noticia/espana/2017/02/17/reyes-conocen-sentencia-noos-museo-thyssen-junto-presidente-hungaro/00031487331633948105373.htm|archive-date=2023-08-25|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> сияқты маңызды шетелдік лидерлерді қабылдады. Дәл осы соңғы қонақтармен кездесу кезінде патша әулеті патшаның жездесі Иньяки Урдангариннің бірнеше сыбайлас жемқорлық қылмыстары бойынша кінәлі деп танылғаны туралы алғашқы сот шешімінен хабардар болды.<ref name=":3">{{Cite news|title=Spain King's Brother-in-Law Convicted as Princess Is Cleared|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-02-17/spanish-king-s-brother-in-law-convicted-as-princess-is-cleared|work=Bloomberg.com|date=2017-02-17|access-date=2023-08-25|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312142738/https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-02-17/spanish-king-s-brother-in-law-convicted-as-princess-is-cleared|archive-date=2017-03-12|url-status=live}}</ref> Ал патшаның қарындасы, инфанта Кристинаға тағылған барлық айыптар алынып тасталды.<ref name=":3" /> Айдың соңында Филипп пен Летисия Аргентина президенті [[Маурисио Макри]] мен бірінші ханым [[Хулиана Авада]]ны олардың Испанияға жасаған мемлекеттік сапары аясында қабылдады.<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/elpais/2017/02/22/inenglish/1487768466_658025.html|title=Argentina's President Macri begins state visit to Spain|lang=en|first=Carlos E.|last=Cué|website=EL PAÍS English|date=2017-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825090644/https://english.elpais.com/elpais/2017/02/22/inenglish/1487768466_658025.html|archive-date=2023-08-25|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> 2017 жылғы 23 наурызда ол осы жылғы алғашқы дербес сапарын Португалияның Порту қаласына жасап, «Темекі немесе денсаулық» атты 7-ші конференцияға қатысты. Онда ол Португалия президентімен, Еуропалық денсаулық сақтау және азық-түлік қауіпсіздігі жөніндегі комиссары [[Витянис Андрюкайтис]]пен, Португалияның денсаулық сақтау министрі Адалберто Кампуш Фернандешпен және Порту мэрі Руй Морейрамен кездесті.<ref>{{Cite web|url=https://www.porto.pt/en/news/the_queen_of_spain_letizia_ortiz_chairs_the_opening_ceremony_of_the_7th_ectoh/|title=The Queen of Spain, Letizia Ortiz, chairs the opening ceremony of the 7th ECTOH|lang=pt|last=CMP|website=www.porto.pt|date=2017-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825091644/https://www.porto.pt/en/news/the_queen_of_spain_letizia_ortiz_chairs_the_opening_ceremony_of_the_7th_ectoh|archive-date=2023-08-25|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> 2017 жылғы сәуірде патшайым Летисия мен патша Филипп Жапонияға мемлекеттік сапармен барды.<ref>{{Cite web|url=https://royalwatcherblog.com/2017/04/05/spanish-state-visit-to-japan/|title=Spanish State Visit to Japan|lang=en-us|last=Saad719|website=The Royal Watcher|date=2017-04-05|access-date=2024-11-04|archive-date=2025-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20250129232548/https://royalwatcherblog.com/2017/04/05/spanish-state-visit-to-japan/|url-status=live}}</ref> Жыл соңында олар [[Виллем-Александр]]дың 50 жылдық мерейтойын атап өту үшін Нидерландыға аттанды.<ref>{{Cite web|url=https://thecrownchronicles.co.uk/royal-news/european-royals-celebrate-willem-alexanders-50th-birthday-hague/|title=European Royals celebrate Willem-Alexander's 50th birthday at The Hague • The Crown Chronicles|lang=en-GB|first=Victoria|last=Howard|website=The Crown Chronicles|date=2017-04-30|access-date=2024-11-04|archive-date=2024-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20241204022211/https://thecrownchronicles.co.uk/royal-news/european-royals-celebrate-willem-alexanders-50th-birthday-hague/|url-status=live}}</ref> Мамыр айында олар Иордания ханшайымы [[Муна әл-Хусейн]] мен Португалия президентін түскі асқа шақырды.<ref>{{Cite web|url=https://www.abc.es/espana/casa-real/abci-reyes-almuerzan-princesa-muna-jordania-201705251830_noticia.html|title=Los Reyes almuerzan con la Princesa Muna de Jordania|lang=es|website=Diario ABC|date=2017-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190706023501/https://www.abc.es/espana/casa-real/abci-reyes-almuerzan-princesa-muna-jordania-201705251830_noticia.html|archive-date=2019-07-06|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> Сондай-ақ олар патша I Хуан Карлос пен патшайым Софиямен бірге Патшайым София қорының 40 жылдығын және Қордың Альцгеймер орталығының 10 жылдығын атап өтті.<ref>{{Cite web|url=https://www.elperiodico.com/es/gente/20170522/los-reyes-celebran-40-aniversario-fundacion-reina-sofia-6053371|title=Los Reyes celebran el 40º aniversario de la Fundación Reina Sofía|lang=es|first=EL PERIÓDICO /|last=BARCELONA|website=elperiodico|date=2017-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825095752/https://www.elperiodico.com/es/gente/20170522/los-reyes-celebran-40-aniversario-fundacion-reina-sofia-6053371|archive-date=2023-08-25|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> 2017 жылғы шілде айының ортасында Испания патша әулетінің мүшелері Ұлыбританияға мемлекеттік сапармен барып, онда патшайым [[II Елизабет|II Елизавета]] мен [[Филипп, Эдинбург герцогі|Эдинбург герцогы, ханзада Филипппен]] кездесті.<ref>{{Cite news|title=Spain's royals on state visit to Britain to cement ties before Brexit|url=https://www.reuters.com/article/us-britain-spain-idUSKBN19X10F|work=Reuters|date=2017-07-12|access-date=2023-08-25|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825095752/https://www.reuters.com/article/us-britain-spain-idUSKBN19X10F|archive-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> Олар сондай-ақ Уэльс ханзадасы және Корнуолл герцогинясы — [[III Чарльз|Чарльз]] бен Камилламен жүздесті.<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/elpais/2017/07/12/inenglish/1499871867_300878.html|title=Spain's King Felipe calls for Gibraltar "dialogue" during parliament speech|lang=en|first=Miquel|last=Alberola|website=EL PAÍS English|date=2017-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825095752/https://english.elpais.com/elpais/2017/07/12/inenglish/1499871867_300878.html|archive-date=2023-08-25|access-date=2023-08-25|url-status=live}}</ref> 2018 жылғы 31 қазанда патшайым өзінің үлкен қызы, [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Астурия ханшайымы Леонордың]] алғашқы көпшілік алдындағы сөзіне куә болды. Ол Еркін халықтардың ұлы хартиясының (Конституцияның) 40 жылдығын мерекелеу кезінде Испания Конституциясының бірінші бабын оқып берді.<ref>{{Cite news|title=Spain's princess delivers her first speech|url=https://www.bbc.com/news/av/world-europe-46050914|work=BBC News|access-date=2023-08-24|lang=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072459/https://www.bbc.com/news/av/world-europe-46050914|archive-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Бір жылдан соң, 2019 жылғы 18 қазанда Летисия қызы Леонорды Астурия ханшайымы сыйлығын тапсыру рәсіміне ертіп барды, бұл жас ханшайым үшін алғашқы тәжірибе еді.<ref>{{Cite web|url=https://www.europapress.es/asturias/noticia-princesa-leonor-preside-primera-vez-ceremonia-entrega-premios-llevan-nombre-20191018184329.html|title=La Princesa Leonor preside por primera vez la ceremonia de entrega de los premios que llevan su nombre|date=2019-10-18|publisher=Europa Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072459/https://www.europapress.es/asturias/noticia-princesa-leonor-preside-primera-vez-ceremonia-entrega-premios-llevan-nombre-20191018184329.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Тақ мұрагері аталған іс-шарада өзінің көпшілік алдындағы алғашқы ресми сөзін сөйледі.<ref>{{Cite web|url=https://www.hola.com/us/celebrities/20211022317066/princess-leonor-spain-speech-princess-asturias-awards/|title=Princess Leonor delivers speech on 'very important day' of her life|lang=en-US|website=HOLA|date=2019-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824072459/https://www.hola.com/us/celebrities/20211022317066/princess-leonor-spain-speech-princess-asturias-awards/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> [[Сурет:2021-06-14 Imposición Medalla de Honor de Andalucía al Rey Felipe VI, 08.jpg|thumb|150px|2021 жылғы патшайым Летисия]] 2020 және 2022 жылдар аралығында [[COVID-19 пандемиясы]]на байланысты патша Филиппке коронавирусқа тапсырған тесті оң нәтиже көрсеткендіктен, бірнеше рет оқшаулануға (карантинге) тура келді.<ref>{{Cite web|url=https://www.euronews.com/2020/11/23/king-felipe-vi-of-spain-self-isolating-after-contact-with-covid-19-case|title=Spain's King Felipe VI self-isolating after COVID-19 contact|lang=en|website=euronews|date=2020-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240202202204/https://www.euronews.com/2020/11/23/king-felipe-vi-of-spain-self-isolating-after-contact-with-covid-19-case|archive-date=2024-02-02|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|title=Spain's King Felipe tests positive for COVID-19|url=https://www.reuters.com/world/europe/spains-king-felipe-tests-positive-covid-19-2022-02-09/|work=Reuters|date=2022-02-09|access-date=2023-08-24|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421054742/https://www.reuters.com/world/europe/spains-king-felipe-tests-positive-covid-19-2022-02-09/|archive-date=2022-04-21|url-status=live}}</ref> Ол оқшаулауда болған кезде патшайым оны конституция рұқсат ететін іс-шараларда (марапаттар тапсыру,<ref>{{Cite web|url=https://www.mujerhoy.com/celebrities/realeza/202011/30/reina-letizia-sustituye-entrega-6213104517001-vi.html|title=La Reina Letizia sustituye al Rey en la entrega de los Premios Jaume I en Valencia|lang=es|first=ATLAS|last=ESPAÑA|website=Mujer Hoy|date=2020-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414041027/https://www.mujerhoy.com/celebrities/realeza/202011/30/reina-letizia-sustituye-entrega-6213104517001-vi.html|archive-date=2021-04-14|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> түскі астар, салтанатты шаралар<ref>{{Cite web|url=https://www.lne.es/vida-y-estilo/gente/2020/11/26/dona-letizia-sustituye-rey-inauguracion-25609264.html|title=Doña Letizia sustituye al Rey en la inauguración de un congreso en Sevilla|lang=es|website=La Nueva España|date=2020-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824210607/https://www.lne.es/vida-y-estilo/gente/2020/11/26/dona-letizia-sustituye-rey-inauguracion-25609264.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> және т.б.) алмастырды. Алайда ол конституциялық міндеттермен тікелей байланысты іс-шараларға қатыса алмады (мысалы, 2022 жылғы [[Босния және Герцеговина]] президенті [[Желько Комшич]]пен өткізілуі тиіс жұмыс кездесуі кейінге қалдырылды).<ref>{{Cite web|url=https://elpais.com/espana/2022-02-09/el-rey-felipe-vi-da-positivo-en-la-prueba-de-coronavirus.html|title=El rey Felipe VI da positivo en la prueba de coronavirus y estará una semana aislado|lang=es|website=El País|date=2022-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824171156/https://elpais.com/espana/2022-02-09/el-rey-felipe-vi-da-positivo-en-la-prueba-de-coronavirus.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.elmundo.es/loc/casa-real/2020/11/28/5fc0e75521efa0755f8b45da.html|title=La 'regencia' en plena forma de la Reina Letizia por la cuarentena del Rey|lang=es|website=ELMUNDO|date=2020-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824171205/https://www.elmundo.es/loc/casa-real/2020/11/28/5fc0e75521efa0755f8b45da.html|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Валенсияда өткен 2020 жылғы «Патша Хайме I» сыйлығын тапсыру рәсімінде патшайым Летисия лауреаттарға алтын медальдар тапсырып, олардың «талантын, ынтасын және жомарттығын» дәріптеген қысқаша сөз сөйледі.<ref name="2020Queen">{{Cite web|url=https://www.elespanol.com/corazon/casas-reales/20201126/letizia-reina-felipe-vi-premios-rey-jaime/538946726_0.html|title=Letizia vuelve a ejercer de Reina ante la cuarentena de Felipe VI: presidirá los Premios Rey Jaime I|work=El Español|date=2020-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411174320/https://www.elespanol.com/corazon/casas-reales/20201126/letizia-reina-felipe-vi-premios-rey-jaime/538946726_0.html|archive-date=2021-04-11|access-date=2021-03-30|url-status=live|quote=La reina Letizia (48 años) presidirá el próximo lunes en Valencia el acto de entrega de los Premios Rey Jaime I 2020 al que iba a acudir con Felipe VI (52), quien se ausentará debido a la cuarentena que mantiene por haber estado en contacto con un positivo por covid-19. (Queen Letizia (48 years old) will preside next Monday in Valencia the ceremony of delivery of the King Jaime I Awards 2020 to which she was going to attend with Felipe VI (52), who will be absent due to the quarantine he maintains for having been in contact with a positive for covid-19.)}}</ref><ref name="2020Independente">{{Cite web|url=https://www.elindependiente.com/futuro/2020/11/30/la-reina-destaca-el-talento-y-el-esfuerzo-de-los-premios-rey-jaime-i/|title=La Reina destaca el "talento y el esfuerzo" de los Premios Rey Jaime I (The Queen highlights the "talent and effort" of the Rey Jaime I Awards)|work=El Independente|date=2020-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210518035749/https://www.elindependiente.com/futuro/2020/11/30/la-reina-destaca-el-talento-y-el-esfuerzo-de-los-premios-rey-jaime-i/|archive-date=2021-05-18|access-date=2021-03-30|url-status=live|quote=La Reina Letizia ha destacado que el «talento, el esfuerzo y la generosidad» de los galardonados en los Premios Rey Jaime I «suponen una muestra de que somos capaces de proyectar una España moderna, solidaria y fuerte» (Queen Letizia stressed that the "talent, effort and generosity" of the winners of the Rey Jaime I Awards "are a sign that we are capable of projecting a modern, supportive and strong Spain")}}</ref> 2022 жылы Летисияның [[Мортон невромасы]]нан зардап шегетіні белгілі болды.<ref>{{cite news|title=La reina Letizia, obligada a sentarse durante el besamanos en la cena de gala en Ámsterdam|url=https://www.20minutos.es/noticia/5237298/0/reina-letizia-se-sienta-besamanos-paises-bajos-debido-su-dolencia-pie/|work=20 minutos|date=2024-04-17|access-date=2024-04-18|lang=Spanish|archive-url=https://web.archive.org/web/20240417210612/https://www.20minutos.es/noticia/5237298/0/reina-letizia-se-sienta-besamanos-paises-bajos-debido-su-dolencia-pie/|archive-date=2024-04-17|url-status=live}}</ref> [[Сурет:Premios Princesa de Asturias 2024 (3).jpg|thumb|2024 жылғы Астурия ханшайымы сыйлығын тапсыру рәсімі кезіндегі патша мен патшайым, Астурия ханшайымы және патшайым София]] 2023 жылғы парламент сайлауына араласпау мақсатында бір айға шегерілгеннен кейін, 2023 жылғы 25 шілдеде патша мен патшайым Патшалық коллекциялар галереясының салтанатты ашылуын өткізді.<ref>{{Cite web|url=https://www.hola.com/us/fashion/20230726348462/queen-letizia-carolina-herrera-dress-museum-madrid/|title=Queen Letizia is floral perfection in Carolina Herrera dress|lang=en-US|website=HOLA|date=2023-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824131919/https://www.hola.com/us/fashion/20230726348462/queen-letizia-carolina-herrera-dress-museum-madrid/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Бұл — патша әулетінің активтерін қорғайтын үкіметтік мекеме — Ұлттық Патримонионың демеушілігімен ашылған жаңа мұражай. 2023 жылғы 17 тамызда патша Филипп пен патшайым Летисия [[София, Испания инфантасы|инфанта Софиямен]] бірге Астурия ханшайымы Леонорды үш жылдық әскери дайындығы басталатын Жалпыәскери академияға шығарып салды.<ref>{{Cite web|url=https://www.hola.com/us/royals/20230817349262/princess-leonor-arrives-military-school-training-best-photos-1/|title=Princess Leonor says goodbye to family as she arrives at military school: Photos|lang=en-US|website=HOLA|date=2023-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824062847/https://www.hola.com/us/royals/20230817349262/princess-leonor-arrives-military-school-training-best-photos-1/|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> Леонор әкесі мен анасының тегін біріктіріп, «Бурбон Ортис» тегін қолданды.<ref>{{Cite web|url=https://people.com/princess-leonor-spain-army-uniform-name-relates-prince-william-prince-harry-7693076|title=See the Name on Princess Leonor of Spain's Army Uniform — and How It Relates to Prince William and Prince Harry|lang=en|website=People|archive-url=https://web.archive.org/web/20230826120720/https://people.com/princess-leonor-spain-army-uniform-name-relates-prince-william-prince-harry-7693076|archive-date=2023-08-26|access-date=2023-08-24|url-status=live}}</ref> 2023 жылғы тамыздың соңында ол кіші қызы Софиямен бірге [[Испания]] мен [[Англия]] құрамалары арасындағы 2023 жылғы әйелдер арасындағы футболдан әлем чемпионатының финалын тамашалау үшін [[Аустралия]]ға аттанды.<ref>{{Cite news|title=Spain's Queen Letizia to attend World Cup final against England|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-66535460|work=BBC News|date=2023-08-17|access-date=2023-08-23|lang=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230826082148/https://www.bbc.com/news/world-europe-66535460|archive-date=2023-08-26|url-status=live}}</ref> Патшайым әлем чемпиондары — Испания құрамасына кубокты табыстап, жеңісті олармен бірге алаңда тойлады.<ref>{{Cite web|url=https://honey.nine.com.au/royals/queen-letizia-sydney-fifa-\womens-world-cup-final-congratulates-spain-on-victory-over-england/536fc1c5-08ab-46e7-b47f-d719dafd2ddd|title=Queen Letizia holds winners' trophy as Spain defeats England in Sydney|lang=en-AU|website=honey.nine.com.au|date=2023-08-20|access-date=2023-08-23|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://people.com/queen-letizia-spain-celebrates-world-cup-final-field-team-princess-sofia-best-photos-7693380|title=Queen Letizia and Princess Sofia of Spain Celebrate World Cup Win on the Field with Team: 'Champions!'|lang=en|website=People|archive-url=https://web.archive.org/web/20230823030442/https://people.com/queen-letizia-spain-celebrates-world-cup-final-field-team-princess-sofia-best-photos-7693380|archive-date=2023-08-23|access-date=2023-08-23|url-status=live}}</ref> Бұл оқиға жанама түрде британдық патша әулетінің іс-шараға қатыспағаны үшін сынға ұшырауына себеп болды.<ref>{{Cite news|title=Prince William faces criticism for not attending Women's World Cup final|first=Caroline|last=Davies|url=https://www.theguardian.com/uk-news/2023/aug/20/prince-william-criticism-not-attending-womens-world-cup-final|work=The Guardian|date=2023-08-20|access-date=2023-08-23|lang=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20230820115150/https://www.theguardian.com/uk-news/2023/aug/20/prince-william-criticism-not-attending-womens-world-cup-final|archive-date=2023-08-20|issn=0261-3077|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2023/08/20/football/womens-world-cup-final-spain-queen-letizia-spt-intl/index.html|title=Spanish queen celebrates side's World Cup victory as British royals stay home|lang=en|first=Hafsa|last=Khalil|website=CNN|date=2023-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20230823184023/https://www.cnn.com/2023/08/20/football/womens-world-cup-final-spain-queen-letizia-spt-intl/index.html|archive-date=2023-08-23|access-date=2023-08-23|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/life-style/royal-family/prince-william-world-cup-final-geoff-hurst-b2396494.html|title=Royal family 'should definitely' have attended World Cup final, says Sir Geoff Hurst|lang=en|website=The Independent|date=2023-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20230823023341/https://www.independent.co.uk/life-style/royal-family/prince-william-world-cup-final-geoff-hurst-b2396494.html|archive-date=2023-08-23|access-date=2023-08-23|url-status=live}}</ref> 2024 жылғы 30 сәуірде мемлекеттік заңгер Мария Долорес Оканья Мадрид патшайымның жеке хатшысы болып тағайындалды. Ол бұл лауазымға ие болған алғашқы әйел атанды.<ref>{{Cite web|url=https://www.larazon.es/espana/maria-dolores-ocana-nueva-mano-derecha-reina_2024043066308d74c0b95c0001d3bf6d.html|title=María Dolores Ocaña es ya la nueva mano derecha de la Reina|lang=es|website=La Razón|date=2024-04-30|access-date=2024-04-30}}</ref> 2024 жылғы 3 қарашада Испания патшасы [[VI Филипп (Испания патшасы)|VI Филипп]], патшайым Летисия, Премьер-министр [[Педро Санчес]] және Валенсия қауымдастығының президенті Карлос Масон Валенсияның [[Пайпорт]]а қаласында [[Испаниядағы су тасқыны (2024)|2024 жылғы қазан айындағы су тасқынынан]] зардап шеккендермен кездесу кезінде шабуылға ұшырады. Наразы топ оларға лай мен түрлі заттар лақтырып, салдарынан екі оққағар жарақат алды.<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/spain-floods-king-protest-mud-a8525bd82cf4cc3fc6273d535cbb9d66|title=Spain flood survivors hurl mud at the royals and top government officials|work=[[Associated Press]]|date=2024-11-04|last1=Wilson|first1=Joseph|last2=Melero|first2=David}}</ref> Премьер-министрді эвакуациялауға тура келді, алайда монархтар орындарында қалып, тұрғындардың шағымдары мен өтініштерін тыңдады.<ref>{{Cite web|url=https://www.heraldo.es/noticias/nacional/2024/11/03/dana-paiporta-reyes-se-quedan-escuchando-vecinos-de-paiporta-pese-a-la-tension-barro-valencia-1774878.html|title=Los Reyes se quedan escuchando a los vecinos de Paiporta en medio de la tensión, mientras Sánchez es evacuado "por seguridad"|lang=es|first=Heraldo de|last=Aragón|website=heraldo.es|date=2024-11-03|access-date=2024-11-05|archive-date=2024-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20241104020658/https://www.heraldo.es/noticias/nacional/2024/11/03/dana-paiporta-reyes-se-quedan-escuchando-vecinos-de-paiporta-pese-a-la-tension-barro-valencia-1774878.html|url-status=live}}</ref> Оқиғадан кейін көршілес қалаларға жоспарланған сапар кейінге қалдырылды,<ref>{{Cite web|url=https://www.europapress.es/nacional/noticia-aplazada-visita-reyes-chiva-incidentes-paiporta-20241103151133.html|title=Aplazada la visita de los Reyes a Chiva tras los incidentes en Paiporta|date=2024-11-03|publisher=Europa Press|access-date=2024-11-05|archive-date=2024-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20241211003404/https://www.europapress.es/nacional/noticia-aplazada-visita-reyes-chiva-incidentes-paiporta-20241103151133.html|url-status=live}}</ref> бірақ патша сарайы монархтардың «алдағы күндері» қайта оралатынын растады.<ref>{{Cite web|url=https://www.vozpopuli.com/espana/politica/zarzuela-prepara-nueva-visita-reyes-chiva-valencia-proximos-dias.html|title=Zarzuela prepara una nueva visita de los Reyes a Chiva (Valencia) "en los próximos días"|lang=es|website=www.vozpopuli.com|access-date=2024-11-05}}</ref> Патша 12 қарашада Қарулы Күштердің апат салдарын жою бойынша жұмыстарын тексеру үшін аймаққа қайта барды,<ref>{{Cite web|url=https://elpais.com/espana/2024-11-12/el-rey-vuelve-a-valencia-solo-y-como-jefe-de-las-fuerzas-armadas.html|title=El Rey vuelve a Valencia solo y como jefe de las Fuerzas Armadas|lang=es|first=Ignacio Zafra, Belén Domínguez|last=Cebrián|website=El País|date=2024-11-12|access-date=2024-11-15|archive-date=2025-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20250127225010/https://elpais.com/espana/2024-11-12/el-rey-vuelve-a-valencia-solo-y-como-jefe-de-las-fuerzas-armadas.html|url-status=live}}</ref> ал 19 қарашада монархтар екі апта бұрын тоқтатылған сапарын қайта жалғастырды.<ref>{{Cite web|url=https://www.elmundo.es/espana/2024/11/19/673b3dc0fc6c83472e8b4593.html|title=El pueblo valenciano se resarce con los Reyes durante su visita a Utiel y Chiva, la 'zona cero' de la DANA|lang=es|website=ELMUNDO|date=2024-11-19|access-date=2024-11-19|archive-date=2024-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20241204193832/https://www.elmundo.es/espana/2024/11/19/673b3dc0fc6c83472e8b4593.html|url-status=live}}</ref> ​2024 жылғы 22 желтоқсанда патша мен патшайым жергілікті тұрғындардың жағдайын тағы бір мәрте тексеру үшін [[Катарроха]]ға күтпеген жерден барды.<ref>{{Cite web|url=https://www.lavanguardia.com/mediterranean/20241223/10233918/king-queen-leonor-sofia-catarroja-palmar-picanya-alaquas-valencia-spain-felipe-letizia-queen-sofia-leonor-flood-cold-drop.html|title=Spanish royal family spends Sunday in some towns of Valencia affected by the cold drop|lang=en|website=La Vanguardia|date=2024-12-23|access-date=2024-12-26}}</ref> Сапар оқу орындарында демалыста жүрген Мәртебелі Астурия ханшайымы [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]] мен инфанта [[София, Испания инфантасы|Софияның]] қатысуымен өтті. == Балалары == ​2005 жылғы 31 қазанда [[Мадрид]]тегі Рубер клиникасында Астурия ханзадасы мен ханшайымының қызы — Мәртебелі инфанта [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]] дүниеге келді.<ref>{{cite news|title=Spain's future queen gives birth|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4391560.stm|work=BBC News|date=2005-10-31|access-date=2016-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20160617144427/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4391560.stm|archive-date=2016-06-17|url-status=live}}</ref> Леонорды шоқындыру рәсімі 2006 жылғы 14 қаңтарда өтті. Оның өкіл ата-анасы — Испания патшасы [[I Хуан Карлос]] пен Испания патшайымы София. ​2006 жылғы 25 қыркүйекте Испания патша сарайы Астурия ханзадасы мен ханшайымының 2007 жылғы мамырда екінші сәбилі болатынын хабарлады. Летисияның екінші жүктілігі кезінде Ортис отбасында қайғылы жағдай орын алды: ханшайымның кіші сіңлісі, 31 жастағы Эрика Ортис Рокасолано транквилизатордың үлкен мөлшерін қабылдап, көз жұмды. Көптеген бұқаралық ақпарат құралдары бұл оқиғаны өз-өзіне қол жұмсау деп көрсетті. ​2007 жылғы 29 сәуірде Мадридтегі Рубер клиникасында патшайым Летисия мен Астурия ханзадасының екінші қызы дүниеге келді. Оған әжесі — Испания патшайымы Софияның құрметіне Мәртебелі инфанта [[София, Испания инфантасы|София]] есімі берілді.<ref>{{cite news|title=Spanish crown princess has second daughter|url=https://www.reuters.com/article/us-spain-royals-baby-idUSL2914002020070430|work=Reuters|date=2007-04-29|access-date=2016-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20160604234115/http://www.reuters.com/article/us-spain-royals-baby-idUSL2914002020070430|archive-date=2016-06-04|url-status=live}}</ref> Инфанта Софияны шоқындыру рәсімі 2007 жылғы 15 шілдеде өтті. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Испания Бурбондары]] [[Санат:Астурия ханшайымдары]] [[Санат:Испания патшаларының жұбайлары]] [[Санат:Испания тележаңалықтарының жүргізушілері]] [[Санат:Испания тележүргізуші әйелдері]] [[Санат:Испания журналист әйелдері]] [[Санат:Виана ханшайымдары]] [[Санат:VI Филипп]] hpgxycugqjuc1sghpagf6dn69569fuw 0 779804 3590668 3589941 2026-04-23T18:04:16Z Kasymov 10777 3590668 wikitext text/x-wiki {{Обсерватория | Атауы = Гринвич обсерваториясы | Сурет = Royalobs.jpg | Сипаттама = | Шын атауы = Royal Greenwich Observatory | Түрі = | Код = 000 | Орналасуы = [[Лондон]] | Координаттары = {{coord|51|28|40.12|N|0|00|05.31|W}} | Биіктігі = 68 м | Ауа райы = | Негізі қаланды = 4 (14) наурыз 1675 жыл | Ашылды = | Жабылды = | Сайты = https://www.rmg.co.uk/royal-observatory/ | Телескоп_1_аты = | Телескоп_1_тип = | Телескоп_2_аты = | Телескоп_2_тип = | Телескоп_3_аты = | Телескоп_3_тип = | Қосымша = [[ЮНЕСКО]] [[Әлемдік мұра]]сы }}[[Сурет:RoyalObservatoryShepherd1824 edited.jpg|нобай|Ғимараттың 1824 жылдағы көрінісі]] '''Гринвич патшалық обсерваториясы''' — [[Ұлыбритания]]ның басты [[астрономия]]лық мекемесі. 1675 жылы Лондон қаласының шетіндегі [[Гринвич]] округында, теңізде жүзушілерге қажетті уақытты анықтау және жұлдыз, Күн, Ай координаталарын есептеп табу үшін құрылған. Осы обсерваторияның [[Пассаждық аспап|пассаждық аспабы]] арқылы өтетін [[меридиан]] 1884 жылы халықаралық келісім бойынша [[географиялық бойлық]] пен [[Уақыт белдеуі|белдеулік уақытты]] есептеудің [[бастапқы меридиан]]ы ретінде қабылданған. Гринвичте орналасқандықтан ол Гринвич меридианы деп аталатын болды.<ref>[[Қазақ Совет Энциклопедиясы]], 3-том</ref> 1893 жылы обсерваторияда 28-дюймдік рефрактор телескобы орнатылды. Ол бүгінгі күнге шейін Ұлыбританиядағы ең үлкен рефрактор болып келеді. Қаланың ішінде орналасуы бақылау ісіне кедергілер келтіргендіктен, 1950-ші жылдары обсерватория [[Хёрстмонсо]] қамалына көшірілген (бұрынғы жерден оңтүстік-шығысқа қарай 70 шақырымда). 1998 жылы ол қайтадан Гринвичке ауысады және негізімен мұражайлық қызметті атқара бастайды. [[Сурет:Greenwich observatory laser.jpg|нобай|Нөлдік меридианды белгілейтін лазер сәулесі]] 1997 жылы обсерватория Гринвичтегі сәулеттік кешен құрамында ЮНЕСКО-ның [[ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандарының тізімдері|Әлемдік мұра тізіміне]] енгізілді.<ref>[https://whc.unesco.org/en/list/795 Maritime Greenwich] [[ЮНЕСКО]] сайтында</ref> == Тағы қараңыз == * [[Обсерваториялар тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ұлыбританияның астрономиялық обсерваториялары]] [[Санат:Лондонның ғылыми мекемелері]] [[Санат:Лондон көрікті орындары]] [[Санат:Лондон мұражайлары]] q8g3zsjib0d5hwxdqzcoq3bwsh4vmtr 0 779817 3590664 3590087 2026-04-23T18:02:43Z Tuttiorchestra687 173049 3590664 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Раушан Ахмедиярова |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = non_vocal_instrumentalist |Туған кездегі есімі = Раушан Қаршымбайқызы Ахмедиярова |Толық аты = |Туған күні = |Туған жері = [[Алматы]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = 2003 жылдан бастап |Мемлекет = {{Байрақ|Қазақстан}} |Мамандықтары = Скрипкашы, оқытушы |Дауыс түрі = |Аспаптары = [[Скрипка]] |Жанрлары = |Лақап аттары = |Ұжымдары = Сан-Франциско симфониялық оркестрі, Бостон симфониялық оркестрі, ішекті квартет |Қызметтес болған = Дирижер – Майкл Тилсон Томас; Виолончелисттер – Йо-Йо Ма, Барбара Богатин; Композитор – Сэм Пост |Лейблдері = |Марапаттары = |Сайты = [https://www.sfsymphony.org/Data/Event-Data/Artists/A/Raushan-Akhmedyarova San Francisco Symphony - Akhmedyarova, Raushan] |Commons = }} '''Раушан Қаршымбайқызы Ахмедиярова''' [[Ағылшын тілі|(ағылш.]] ''Raushan Akhmedyarova;'' [[Алматы]], [[Қазақстан]]) – қазақстандық [[Скрипка|скрипкашы]], халықаралық байқаулардың лауреаты, [[Оқыту|оқытушы]], Сан-Франциско симфониялық оркестрінің ұзақ жылғы мүшесі (екінші [[скрипка]] тобы) және Бостон симфониялық [[Оркестр|оркестрінің]] солисті болған.<ref name=":0">{{Cite web|title=San Francisco Symphony - Akhmedyarova, Raushan|url=https://www.sfsymphony.org/Data/Event-Data/Artists/A/Raushan-Akhmedyarova|accessdate=22.04.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=ШТАТНАЯ СКРИПКА <nowiki>|</nowiki> KM.RU|url=https://www.km.ru/bsssr/2002/03/19/kultura/shtatnaya-skripka|accessdate=22.04.2026}}</ref> == Өмірбаяны == Раушан Ахмедиярова [[Алматы]] қаласында музыкалық отбасында дүниеге келген. Әкесі — белгілі [[Домбыра|домбырашы]], [[Күйші|дәулескер күйші]], [[Сазгер|композитор]], [[Дирижер|дирижёр]], [[Қазақстанның халық әртісі]] [[Қаршыға Ахмедиярұлы|Қаршыға (Қаршымбай) Ахмедияров]]. Анасы — Нұрбике Жұмағалиқызы Ахмедиярова, [[балалар дәрігері]], Алматыдағы №12 емхананың [[педиатрия]] бөлімінің меңгерушісі болған. Ағасы — Ерлан, [[инженер]]. Кіші інісі — [[Ахмедияров Ерболат Қаршымбайұлы|Ерболат Қаршымбайұлы Ахмедияров]], Қазақстанның Бірінші Президенті қорының стипендиаты, [[Қазақ ұлттық өнер университеті|К.Байсейітова атындағы Қазақ ұлттық өнер университетінің]] Еуразия студенттік симфониялық оркестрінің бас дирижёрі.<ref name=":1">{{Cite web|title=Сан-Францискодағы скрипкашы қазақ қызы <nowiki>|</nowiki> Qazaq Gazeta|url=https://ulan.kazgazeta.kz/news/17328|accessdate=22.04.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Ерболат Ахмедьяров: Дирижер в какой-то мере соавтор композитора…|url=https://kazpravda.kz/n/erbolat-ahmedyarov-dirizher-v-kakoy-to-mere-soavtor-kompozitora/|accessdate=22.04.2026}}</ref> Балалық шағынан бастап әкесінің [[Домбыра|домбырада]] [[күй]] орындауын тыңдап өскен. [[Скрипка|Скрипкаға]] құмар болған кезде әкесі оған қолдау көрсетіп, былай дегені белгілі:<ref name=":1" /><blockquote> ''«Жарайсың, қызым! Мен домбырамен Қазақстанның ішінде ғана танылсам, сен скрипкада ойнап, дүниежүзіне танымал бол!»''</blockquote> == Білімі == Алматыдағы К.Байсейітова атындағы республикалық мамандандырылған музыкалық орта мектеп-интернаты РММ-да [[скрипка]] сыныбында оқыған. Кейін [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясын]] атақты [[профессор]], ЮНЕСКО-ның әртісі, скрипкашы [[Айман Қожабекқызы Мұсақожаева]] сыныбында бітірген және П.И.Чайковский атындағы Мәскеу консерваториясында жеке сабақтар алған.<ref name=":1" /> 1993 жылы [[Оңтүстік Африка Республикасы|Оңтүстік Африка Республикасында]] ([[Претория|Преторияда]]) халықаралық байқауда өнер көрсеткен. Әділқазылар алқасында болған профессор, скрипкашы Эдуард Шмидер оны Даллас университетіне шақырған. Алматыдағы консерваторияны бітірген соң Раушан оған хабарласып, [[Кассета|кассетасын]] жіберген. Нәтижесінде 1994 жылы [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-қа кетіп, Эдуард Шмидердің сыныбында оқыған.<ref>{{Cite web|title=Американская мечта Раушан Ахмедьяровой - Караван|url=https://www.caravan.kz/gazeta/amerikanskaya-mechta-raushan-akhmedyarovojj-52608/|accessdate=22.04.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=International Violin Competition|url=http://www.eduardschmieder.com/students.html|accessdate=22.04.2026}}</ref> == Мансабы == Раушан Ахмедиярова — [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-та қызмет ететін скрипкашы. 2003 жылдан бастап [[Сан-Франциско]] қаласында тұрып, шығармашылық қызметін жүзеге асырып келеді. Солист әрі [[концертмейстер]] ретінде өнер көрсетеді. Оқуын аяқтағаннан кейін [[Флорида|Флоридадағы]] «''New World Symphony'' ''Orchestra''» (Жаңа Әлем Симфониялық Оркестрі) оркестрінде жеті жыл бойы скрипкашылар тобының [[Концертмейстер|концертмейстері]] және солисті қызметін атқарған. Осы кезеңде [[Майами]] қаласында ішекті квартет құрып, онда бірінші скрипкашы (концертмейстер) ретінде өнер көрсеткен. [[Квартет]] әр жылдары АҚШ қалаларында әлемнің жетекші залдарында өнер көрсетті.Олардың қатарында Карнеги-холл сахнасы ([[Нью-Йорк]]); Корольдік Альберт-холл ([[Лондон]]); Музыкоград ([[Париж]]); Музикферайн ([[Вена]]); сондай-ақ Дэвистің симфониялық залы ([[Сан-Франциско]]) бар. Сонымен қатар [[Германия]], [[Шотландия]], [[Швейцария]], [[Болгария]], [[Испания]], [[Италия]], [[Франция]], [[Нидерланд]], [[Ұлыбритания]] және [[Коста-Рика]] елдерінде гастрольдік сапарлармен болған.<ref>{{Cite web|title=Traditional and Classical Music of Kazakhstan <nowiki>|</nowiki> New York Concert Review, Inc.|url=https://nyconcertreview.com/reviews/traditional-and-classical-music-of-kazakhstan/|accessdate=22.04.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Mendelssohn’s “Scottish” Symphony – Encore Spotlight|url=https://encorespotlight.com/event/san-francisco-symphony-mendelssohns-scottish-symphony-2024/|accessdate=22.04.2026}}</ref> 2006 жылдан бастап «San Francisco Symphony Orchestra» оркестрінің екінші скрипка тобының құрамында қызмет етеді. [[Оркестр|Оркестрлік]] қызметпен қатар [[Камералық музыка|камералық музыкамен]] айналысады, музыкалық академияда педагогикалық қызмет атқарады және әкесінің шығармалары негізінде жазылған туындыларды орындайды. Ахмедиярова «Концерттер Отанында» атты [[классикалық музыка]] фестивальіне қатысты. Аталған фестивальді «[[Әлем Арт]]<nowiki/>» қоғамдық қоры және «[[БТА Банкі|БТА Банк]]<nowiki/>» ұйымдастырған. Фестиваль шетелде табысты өнер көрсетіп жүрген қазақстандық [[Музыкант|музыканттардың]] шығармашылығын отандық көрерменге таныстыруға бағытталған. Фестиваль аясында ол [[Пианино|пианист]] [[Жібек Қожахметовамен]] бірге [[Дуэт|дуэтте]] өнер көрсетіп, [[Сазгер|композитор]] [[Феликс Мендельсон|Феликс Мендельсонның]] [[скрипка]] мен [[Фортепиано|фортепианоға]] арналған қос концерті шығармасын орындады. Бұл шығарма Ахмедиярованың репертуарында алғаш рет орындалды. Фестиваль [[Астана]] және [[Алматы]] қалаларының Конгресс-холлында және [[Қазақ мемлекеттік филармониясы|Жамбыл атындағы Қазақ мемлекеттік]] [[Қазақ мемлекеттік филармониясы|академиялық филармонияның]] сахнасында ұйымдастырылды. Жобаның [[Продюсер|продюсері]] — [[Айнұр Сәденова]]. Фестиваль көрермен тарапынан жылы қабылданып, қатысушылар мен тыңдармандарды біріктірген маңызды мәдени оқиғаға айналды.<ref>{{Cite web|title=Общественно-политическая газета Казахстана.Время.Они улетели, но мечтают вернуться|url=https://time.kz/news/archive/2008/10/16/7269|accessdate=22.04.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=На совершенном языке: звуки и образы » Новое поколение|url=https://archive.np.kz/cultura/1936-na_sovershennom_jazyke_zvuki_i_obrazy.html|accessdate=22.04.2026}}</ref> === Камералық музыка === Сан-Франциско симфониялық оркестрінде жұмыс істеген жылдары Раушан Ахмедиярова [[Камералық музыка|камералық музыкамен]] белсенді айналысады. Ол [[оркестр]] әріптесі, [[Виолончель|виолончелист]] [[Барбара Богатинмен]] бірнеше рет [[дуэт]], [[трио]] және [[квартет]] құрамында өнер көрсеткен. 2020 жылы «''Violins of Hope''» жобасы аясында (23 ақпан, Davies Symphony Hall) үш [[музыкант]] (Раушан Ахмедиярова — [[Скрипка|скрипкада]], Адам Смыла — [[Альт|альтта]], [[Барбара Богатин]] — [[Виолончель|виолончельде]]) мына шығармаларды орындады: * Гидеон Клейннің 1944 жылғы ішекті триосы; * Ханс Крастың Пассакалия мен фугасы; * «Танец» («Tánec») атты чехиялық шағын шығарма.<ref>{{Cite web|title=SF Symphony concert to spotlight 'Violins of Hope' belonging to Holocaust victims|url=https://www.yahoo.com/news/sf-symphony-concert-spotlight-violins-003342179.html|accessdate=22.04.2026}}</ref> 2019 жылы «UCSF Benioff Children's Hospital» [[Балалар ауруханасы|балалар ауруханасында]] «Music in the Wards» сериясы шеңберінде концерт берді. Көп жылдар бойы [[Сан-Франциско]] қалалық [[Кітапхана|кітапханаларында]] тегін «Community Chamber Concerts» өткізеді. Мысалы, 2026 жылдың 25 сәуірінде «Merced Branch» кітапханасында [[Барбара Богатинмен]] дуэт концертін береді.<ref>{{Cite web|title=Performance: SF Symphony Community Concert <nowiki>|</nowiki> San Francisco Public Library|url=https://sfpl.org/events/2026/04/25/performance-sf-symphony-community-concert|accessdate=22.04.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Music in the Wards — Creative Arts Therapy at UCSF|url=https://www.bchcreativearts.org/blog/music-in-the-wards|accessdate=22.04.2026}}</ref> Сондай-ақ [[Сулхан Цинцадзенің]] ішекті квартетке арналған «Миниатюралар» шығармасын орындаған.<ref>{{Cite web|title=Music - Sulkhan Tsintsadze, “Miniatures” for String Quartet|url=https://www.barbarabogatin.com/music/music-sulkhan-tsintsadze-miniatures-for-string-quartet|accessdate=22.04.2026}}</ref> == Байқаулар == Раушан Ахмедиярова бірнеше беделді [[скрипка]] байқауларының лауреаты: * Қазақстанның ұлттық скрипка байқауының бірінші сыйлығының иегері; * [[Ташкент|Ташкенттегі]] [[Азия]] халықаралық байқауының лауреаты; * [[Претория|Преториядағы]] ([[Оңтүстік Африка]]) UNISA халықаралық байқауының лауреаты (1993); * [[Женева]] халықаралық байқауының лауреаты. Бұл жеңістер оған халықаралық сахнаға шығуға және [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-та оқуға мүмкіндік ашқан.<ref name=":0" /> == Әке мұрасы == Қаршымбай Ахмедияровтың [[Күй|күйлері]] терең дәстүрлі негізге сүйенеді және оларды еуропалық аспаптарға бейімдеу оңай емес еді. 2010 жылдары Сан-Франциско симфониялық оркестрінің бас [[Дирижер|дирижері]] Майкл Тилсон Томас Қаршымбай Ахмедияровтың күйлерін тыңдап, Раушанға былай деген:<ref name=":1" /><blockquote> ''«Мынау керемет қой! Неге бұларды скрипкада ойнап көрмейсің?!»'' </blockquote>Алғашында Раушан қазаққа тән қарапайымдылықпен тақырыпты уақытша қалдырған. Алайда дирижер бірнеше рет оны жобаға оралуға шақырған. Кейін [[аранжировка]] мәселесін шешу үшін [[Йо-Йо Ма]] көмегі ұсынылған. Оның ұсынысы бойынша [[Вашингтон|Вашингтонда]] тұратын жас [[Сазгер|композитор]] [[Сэм Пост]] табылған. Сэм Пост Қаршымбай Ахмедияровтың тақырыптары негізінде «[[Sketches from Kazakhstan]]<nowiki/>» («[[Қазақстан эскиздері]]<nowiki/>») атты шығарма жазған.<ref>{{Cite web|title=Raushan Akhmedyarova – The Zach Project|url=https://thezachproject.us/index.php/tag/raushan-akhmedyarova/|accessdate=22.04.2026}}</ref> Бұл туынды алдымен ішекті квартет үшін, кейін [[скрипка]] мен [[Фортепиано|фортепианоға]], ал одан әрі камералық оркестр үшін өңделген. Раушан Ахмедиярова шығарманың премьераларында солист ретінде өнер көрсеткен. Нәтижесінде 2017 жылы желтоқсанда Сан-Франциско симфониялық оркестрінің «[[SoundBox]]<nowiki/>» («Connections») сериясында әкесінің шығармашылығына арналған арнайы камералық оркестрмен концерт ұйымдастырылған (дирижері Кристиан Рейф болды). Раушан Ахмедиярова бұл көпжылдық жобаның сәтті аяқталуына көмектескен музыканттарға, әсіресе [[Майкл Тилсон Томас]] пен [[Йо-Йо Маға]] алғыс білдірген.<ref>{{Cite web|title=SoundBox|url=https://sfsoundbox.com/show-credits-for-connections/|accessdate=22.04.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Sam Post's West Coast Tour feat. Raushan Akhmedyarova and James Jaffe - Groupmuse|url=https://www.groupmuse.com/events/4430-sam-post-s-west-coast-tour-feat-raushan-akhmedyarova-and-james-jaffe|accessdate=22.04.2026}}</ref> == Дискография == Раушан Ахмедиярова негізінен [[оркестр]] мүшесі ретінде жазбаларға қатысқан. Оның ең танымал жазбаларының бірі: «S&M2 (Metallica & San Francisco Symphony, 2020)» — оркестр құрамында. Сондай-ақ ол Сан-Франциско симфониялық оркестрінің басқа да көптеген жазбаларына қатысқан. Әкесінің күйлері негізінде композитор [[Сэм Пост]] жазған «[[Sketches from Kazakhstan]]<nowiki/>» шығармасының әртүрлі нұсқаларын (скрипкамен) орындаған және жазбаларға қатысқан.<ref>{{Cite web|title=Raushan Akhmedyarova Discography: Vinyl, CDs, & More <nowiki>|</nowiki> Discogs|url=https://www.discogs.com/ru/artist/8113541-Raushan-Akhmedyarova|accessdate=22.04.2026}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] [[Санат:Алматыда туғандар]] [[Санат:Қазақстан скрипкашылары]] [[Санат:Қазақстан музыканттары]] [[Санат:Әйел музыканттар]] [[Санат:Қазақстан академиялық музыканттары]] ct5pcpvf7dqfunwoqz7jnqfxm0jx6q0 3590671 3590664 2026-04-23T18:07:44Z Tuttiorchestra687 173049 3590671 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Раушан Ахмедиярова |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = non_vocal_instrumentalist |Туған кездегі есімі = Раушан Қаршымбайқызы Ахмедиярова |Толық аты = |Туған күні = |Туған жері = [[Алматы]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = 2003 жылдан бастап |Мемлекет = {{Байрақ|Қазақстан}} |Мамандықтары = Скрипкашы, оқытушы |Дауыс түрі = |Аспаптары = [[Скрипка]] |Жанрлары = |Лақап аттары = |Ұжымдары = Сан-Франциско симфониялық оркестрі, Бостон симфониялық оркестрі, ішекті квартет |Қызметтес болған = Дирижер – Майкл Тилсон Томас; Виолончелисттер – Йо-Йо Ма, Барбара Богатин; Композитор – Сэм Пост |Лейблдері = |Марапаттары = |Сайты = [https://www.sfsymphony.org/Data/Event-Data/Artists/A/Raushan-Akhmedyarova San Francisco Symphony - Akhmedyarova, Raushan] |Commons = }} '''Раушан Қаршымбайқызы Ахмедиярова''' [[Ағылшын тілі|(ағылш.]] ''Raushan Akhmedyarova;'' [[Алматы]], [[Қазақстан]]) – қазақстандық [[Скрипка|скрипкашы]], халықаралық байқаулардың лауреаты, [[Оқыту|оқытушы]], Сан-Франциско симфониялық оркестрінің ұзақ жылғы мүшесі (екінші [[скрипка]] тобы) және Бостон симфониялық [[Оркестр|оркестрінің]] солисті болған.<ref name=":0">{{Cite web|title=San Francisco Symphony - Akhmedyarova, Raushan|url=https://www.sfsymphony.org/Data/Event-Data/Artists/A/Raushan-Akhmedyarova|accessdate=22.04.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=ШТАТНАЯ СКРИПКА <nowiki>|</nowiki> KM.RU|url=https://www.km.ru/bsssr/2002/03/19/kultura/shtatnaya-skripka|accessdate=22.04.2026}}</ref> == Өмірбаяны == Раушан Ахмедиярова [[Алматы]] қаласында музыкалық отбасында дүниеге келген. Әкесі — белгілі [[Домбыра|домбырашы]], [[Күйші|дәулескер күйші]], [[Сазгер|композитор]], [[Дирижер|дирижёр]], [[Қазақстанның халық әртісі]] [[Қаршыға Ахмедиярұлы|Қаршыға (Қаршымбай) Ахмедияров]]. Анасы — Нұрбике Жұмағалиқызы Ахмедиярова, [[балалар дәрігері]], Алматыдағы №12 емхананың [[педиатрия]] бөлімінің меңгерушісі болған. Ағасы — Ерлан, [[инженер]]. Кіші інісі — [[Ахмедияров Ерболат Қаршымбайұлы|Ерболат Қаршымбайұлы Ахмедияров]], Қазақстанның Бірінші Президенті қорының стипендиаты, [[Қазақ ұлттық өнер университеті|К.Байсейітова атындағы Қазақ ұлттық өнер университетінің]] Еуразия студенттік симфониялық оркестрінің бас дирижёрі.<ref name=":1">{{Cite web|title=Сан-Францискодағы скрипкашы қазақ қызы <nowiki>|</nowiki> Qazaq Gazeta|url=https://ulan.kazgazeta.kz/news/17328|accessdate=22.04.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Ерболат Ахмедьяров: Дирижер в какой-то мере соавтор композитора…|url=https://kazpravda.kz/n/erbolat-ahmedyarov-dirizher-v-kakoy-to-mere-soavtor-kompozitora/|accessdate=22.04.2026}}</ref> Балалық шағынан бастап әкесінің [[Домбыра|домбырада]] [[күй]] орындауын тыңдап өскен. [[Скрипка|Скрипкаға]] құмар болған кезде әкесі оған қолдау көрсетіп, былай дегені белгілі:<ref name=":1" /><blockquote> ''«Жарайсың, қызым! Мен домбырамен Қазақстанның ішінде ғана танылсам, сен скрипкада ойнап, дүниежүзіне танымал бол!»''</blockquote> == Білімі == Алматыдағы К.Байсейітова атындағы республикалық мамандандырылған музыкалық орта мектеп-интернаты РММ-да [[скрипка]] сыныбында оқыған. Кейін [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясын]] атақты [[профессор]], ЮНЕСКО-ның әртісі, скрипкашы [[Айман Қожабекқызы Мұсақожаева]] сыныбында бітірген және П.И.Чайковский атындағы Мәскеу консерваториясында жеке сабақтар алған.<ref name=":1" /> 1993 жылы [[Оңтүстік Африка Республикасы|Оңтүстік Африка Республикасында]] ([[Претория|Преторияда]]) халықаралық байқауда өнер көрсеткен. Әділқазылар алқасында болған профессор, скрипкашы Эдуард Шмидер оны Даллас университетіне шақырған. Алматыдағы консерваторияны бітірген соң Раушан оған хабарласып, [[Кассета|кассетасын]] жіберген. Нәтижесінде 1994 жылы [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-қа кетіп, Эдуард Шмидердің сыныбында оқыған.<ref>{{Cite web|title=Американская мечта Раушан Ахмедьяровой - Караван|url=https://www.caravan.kz/gazeta/amerikanskaya-mechta-raushan-akhmedyarovojj-52608/|accessdate=22.04.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=International Violin Competition|url=http://www.eduardschmieder.com/students.html|accessdate=22.04.2026}}</ref> == Мансабы == Раушан Ахмедиярова — [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-та қызмет ететін скрипкашы. 2003 жылдан бастап [[Сан-Франциско]] қаласында тұрып, шығармашылық қызметін жүзеге асырып келеді. Солист әрі [[концертмейстер]] ретінде өнер көрсетеді. Оқуын аяқтағаннан кейін [[Флорида|Флоридадағы]] «''New World Symphony'' ''Orchestra''» (Жаңа Әлем Симфониялық Оркестрі) оркестрінде жеті жыл бойы скрипкашылар тобының [[Концертмейстер|концертмейстері]] және солисті қызметін атқарған. Осы кезеңде [[Майами]] қаласында ішекті квартет құрып, онда бірінші скрипкашы (концертмейстер) ретінде өнер көрсеткен. [[Квартет]] әр жылдары АҚШ қалаларында әлемнің жетекші залдарында өнер көрсетті.Олардың қатарында Карнеги-холл сахнасы ([[Нью-Йорк]]); Корольдік Альберт-холл ([[Лондон]]); Музыкоград ([[Париж]]); Музикферайн ([[Вена]]); сондай-ақ Дэвистің симфониялық залы ([[Сан-Франциско]]) бар. Сонымен қатар [[Германия]], [[Шотландия]], [[Швейцария]], [[Болгария]], [[Испания]], [[Италия]], [[Франция]], [[Нидерланд]], [[Ұлыбритания]] және [[Коста-Рика]] елдерінде гастрольдік сапарлармен болған.<ref>{{Cite web|title=Traditional and Classical Music of Kazakhstan <nowiki>|</nowiki> New York Concert Review, Inc.|url=https://nyconcertreview.com/reviews/traditional-and-classical-music-of-kazakhstan/|accessdate=22.04.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Mendelssohn’s “Scottish” Symphony – Encore Spotlight|url=https://encorespotlight.com/event/san-francisco-symphony-mendelssohns-scottish-symphony-2024/|accessdate=22.04.2026}}</ref> 2006 жылдан бастап «San Francisco Symphony Orchestra» оркестрінің екінші скрипка тобының құрамында қызмет етеді. [[Оркестр|Оркестрлік]] қызметпен қатар [[Камералық музыка|камералық музыкамен]] айналысады, музыкалық академияда педагогикалық қызмет атқарады және әкесінің шығармалары негізінде жазылған туындыларды орындайды. Ахмедиярова «Концерттер Отанында» атты [[классикалық музыка]] фестивальіне қатысты. Аталған фестивальді «[[Әлем Арт]]<nowiki/>» қоғамдық қоры және «[[БТА Банкі|БТА Банк]]<nowiki/>» ұйымдастырған. Фестиваль шетелде табысты өнер көрсетіп жүрген қазақстандық [[Музыкант|музыканттардың]] шығармашылығын отандық көрерменге таныстыруға бағытталған. Фестиваль аясында ол [[Пианино|пианист]] [[Жібек Қожахметовамен]] бірге [[Дуэт|дуэтте]] өнер көрсетіп, [[Сазгер|композитор]] [[Феликс Мендельсон|Феликс Мендельсонның]] [[скрипка]] мен [[Фортепиано|фортепианоға]] арналған қос концерті шығармасын орындады. Бұл шығарма Ахмедиярованың репертуарында алғаш рет орындалды. Фестиваль [[Астана]] және [[Алматы]] қалаларының Конгресс-холлында және [[Қазақ мемлекеттік филармониясы|Жамбыл атындағы Қазақ мемлекеттік]] [[Қазақ мемлекеттік филармониясы|академиялық филармонияның]] сахнасында ұйымдастырылды. Жобаның [[Продюсер|продюсері]] — [[Айнұр Сәденова]]. Фестиваль көрермен тарапынан жылы қабылданып, қатысушылар мен тыңдармандарды біріктірген маңызды мәдени оқиғаға айналды.<ref>{{Cite web|title=Общественно-политическая газета Казахстана.Время.Они улетели, но мечтают вернуться|url=https://time.kz/news/archive/2008/10/16/7269|accessdate=22.04.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=На совершенном языке: звуки и образы » Новое поколение|url=https://archive.np.kz/cultura/1936-na_sovershennom_jazyke_zvuki_i_obrazy.html|accessdate=22.04.2026}}</ref> === Камералық музыка === Сан-Франциско симфониялық оркестрінде жұмыс істеген жылдары Раушан Ахмедиярова [[Камералық музыка|камералық музыкамен]] белсенді айналысады. Ол [[оркестр]] әріптесі, [[Виолончель|виолончелист]] [[Барбара Богатинмен]] бірнеше рет [[дуэт]], [[трио]] және [[квартет]] құрамында өнер көрсеткен. 2020 жылы «''Violins of Hope''» жобасы аясында (23 ақпан, Davies Symphony Hall) үш [[музыкант]] (Раушан Ахмедиярова — [[Скрипка|скрипкада]], Адам Смыла — [[Альт|альтта]], [[Барбара Богатин]] — [[Виолончель|виолончельде]]) мына шығармаларды орындады: * Гидеон Клейннің 1944 жылғы ішекті триосы; * Ханс Крастың Пассакалия мен фугасы; * «Танец» («Tánec») атты чехиялық шағын шығарма.<ref>{{Cite web|title=SF Symphony concert to spotlight 'Violins of Hope' belonging to Holocaust victims|url=https://www.yahoo.com/news/sf-symphony-concert-spotlight-violins-003342179.html|accessdate=22.04.2026}}</ref> 2019 жылы «UCSF Benioff Children's Hospital» [[Балалар ауруханасы|балалар ауруханасында]] «Music in the Wards» сериясы шеңберінде концерт берді. Көп жылдар бойы [[Сан-Франциско]] қалалық [[Кітапхана|кітапханаларында]] тегін «Community Chamber Concerts» өткізеді. Мысалы, 2026 жылдың 25 сәуірінде «Merced Branch» кітапханасында [[Барбара Богатинмен]] дуэт концертін береді.<ref>{{Cite web|title=Performance: SF Symphony Community Concert <nowiki>|</nowiki> San Francisco Public Library|url=https://sfpl.org/events/2026/04/25/performance-sf-symphony-community-concert|accessdate=22.04.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Music in the Wards — Creative Arts Therapy at UCSF|url=https://www.bchcreativearts.org/blog/music-in-the-wards|accessdate=22.04.2026}}</ref> Сондай-ақ [[Сулхан Цинцадзенің]] ішекті квартетке арналған «Миниатюралар» шығармасын орындаған.<ref>{{Cite web|title=Music - Sulkhan Tsintsadze, “Miniatures” for String Quartet|url=https://www.barbarabogatin.com/music/music-sulkhan-tsintsadze-miniatures-for-string-quartet|accessdate=22.04.2026}}</ref> == Байқаулар == Раушан Ахмедиярова бірнеше беделді [[скрипка]] байқауларының лауреаты: * Қазақстанның ұлттық скрипка байқауының бірінші сыйлығының иегері; * [[Ташкент|Ташкенттегі]] [[Азия]] халықаралық байқауының лауреаты; * [[Претория|Преториядағы]] ([[Оңтүстік Африка]]) UNISA халықаралық байқауының лауреаты (1993); * [[Женева]] халықаралық байқауының лауреаты. Бұл жеңістер оған халықаралық сахнаға шығуға және [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-та оқуға мүмкіндік ашқан.<ref name=":0" /> == Әке мұрасы == [[Қаршыға Ахмедиярұлы|Қаршымбай Ахмедияровтың]] [[Күй|күйлері]] терең дәстүрлі негізге сүйенеді және оларды еуропалық аспаптарға бейімдеу оңай емес еді. 2010 жылдары Сан-Франциско симфониялық оркестрінің бас [[Дирижер|дирижëрі]] [[Майкл Тилсон Томас]] [[Қаршыға Ахмедиярұлы|Қаршымбай Ахмедияровтың]] күйлерін тыңдап, Раушанға былай деген:<ref name=":1" /><blockquote> ''«Мынау керемет қой! Неге бұларды скрипкада ойнап көрмейсің?!»'' </blockquote>Алғашында Раушан қазаққа тән қарапайымдылықпен тақырыпты уақытша қалдырған. Алайда дирижëр бірнеше рет оны жобаға оралуға шақырған. Кейін [[аранжировка]] мәселесін шешу үшін танымал қытайлық виолончелисттің [[Йо-Йо Ма]] көмегі ұсынылған. Оның ұсынысы бойынша [[Вашингтон|Вашингтонда]] тұратын жас [[Сазгер|композитор]] [[Сэм Пост]] табылған. Сэм Пост Қаршымбай Ахмедияровтың тақырыптары негізінде «[[Sketches from Kazakhstan]]<nowiki/>» («[[Қазақстан эскиздері]]<nowiki/>») атты шығарма жазған.<ref>{{Cite web|title=Raushan Akhmedyarova – The Zach Project|url=https://thezachproject.us/index.php/tag/raushan-akhmedyarova/|accessdate=22.04.2026}}</ref> Бұл туынды алдымен ішекті квартет үшін, кейін [[скрипка]] мен [[Фортепиано|фортепианоға]], ал одан әрі камералық оркестр үшін өңделген. Раушан Ахмедиярова шығарманың премьераларында солист ретінде өнер көрсеткен. Нәтижесінде 2017 жылы желтоқсанда Сан-Франциско симфониялық оркестрінің «[[SoundBox]]<nowiki/>» («Connections») сериясында әкесінің шығармашылығына арналған арнайы камералық оркестрмен концерт ұйымдастырылған (дирижëрі [[Кристиан Рейф]] болды). Раушан Ахмедиярова бұл көпжылдық жобаның сәтті аяқталуына көмектескен музыканттарға, әсіресе [[Майкл Тилсон Томас]] пен [[Йо-Йо Маға]] алғыс білдірген.<ref>{{Cite web|title=SoundBox|url=https://sfsoundbox.com/show-credits-for-connections/|accessdate=22.04.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Sam Post's West Coast Tour feat. Raushan Akhmedyarova and James Jaffe - Groupmuse|url=https://www.groupmuse.com/events/4430-sam-post-s-west-coast-tour-feat-raushan-akhmedyarova-and-james-jaffe|accessdate=22.04.2026}}</ref> == Дискография == Раушан Ахмедиярова негізінен [[оркестр]] мүшесі ретінде жазбаларға қатысқан. Оның ең танымал жазбаларының бірі: «S&M2 (Metallica & San Francisco Symphony, 2020)» — оркестр құрамында. Сондай-ақ ол Сан-Франциско симфониялық оркестрінің басқа да көптеген жазбаларына қатысқан. Әкесінің күйлері негізінде композитор [[Сэм Пост]] жазған «[[Sketches from Kazakhstan]]<nowiki/>» шығармасының әртүрлі нұсқаларын (скрипкамен) орындаған және жазбаларға қатысқан.<ref>{{Cite web|title=Raushan Akhmedyarova Discography: Vinyl, CDs, & More <nowiki>|</nowiki> Discogs|url=https://www.discogs.com/ru/artist/8113541-Raushan-Akhmedyarova|accessdate=22.04.2026}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] [[Санат:Алматыда туғандар]] [[Санат:Қазақстан скрипкашылары]] [[Санат:Қазақстан музыканттары]] [[Санат:Әйел музыканттар]] [[Санат:Қазақстан академиялық музыканттары]] 3gnrh2t88tqgofueeo6dmf9c34ri0tz 0 779824 3590575 3590052 2026-04-23T14:35:02Z MuratbekErkebulan 162992 3590575 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} {{Сингл |Атауы = Every End |Тыс = |Орындаушы = |Альбом = |Шығарылған = 10 мамыр 2007 ж. |Формат = mp3 |Жазылған = |Жанры = Electronic |Б жағы = |Композиторы = Dimrain47 (Клэйшн Трэммэл) |Өлең авторы = |Ұзақтығы = 7:26 |Лейблі = |Продюсері = Dimrain47 (Клэйшн Трэммэл) |Чарттар = |Шолулар = |Алдыңғы = |Жыл = |Келесі = |Басқа = }} '''Every End''' — Dimrain47 деген атпен танылған Клэйшн Трэммэл жасаған электронды трек. Бұл туынды интернетте тараған ертеректегі музыкалардың қатарына жатады. Әннің ішінде қатты синтез дыбыстары, тез ауысатын мелодиялар және эмоциялық ауырлау атмосфера бар. Басында жай басталып, кейін қарқыны өсіп, орта тұсында ең күшті бөлігіне өтеді де, соңында қайта бәсеңдейді. Көбіне бұл трек түрлі ойын видеоларында қолданылып кеткен, әсіресе Geometry Dash қауымдастығында жиі кездеседі. Сол себепті интернет қолданушылары арасында кеңінен танылған. == Әннің тарихы == Әнді [[2007 жыл]]дың [[10 мамыр]]ы күні жас композитор Клэйшн Трэммэл жасап, Newgroundsке жүктеп салған. Ол кезі ән қатты танымалдылығы болмады. [[2011 жыл]]ы [[YouTube]] арна ашып, сол жерге әнін жүктеп салады. Кейін [[2023 жыл]]ы Geometry Dash ойынында ән танымалдылыққа ие болды. Әзір осы әнді адамдардың көбі Geometry Dash арқылы тапқан. {{Stub}} ki4qammtgn811wp5nosxtkqjcxiziac 0 779839 3590649 3590366 2026-04-23T17:50:07Z Kasymov 10777 «[[Санат:Мажарстан қамалдары|Мажарстан қамалдары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3590649 wikitext text/x-wiki '''Шюмег (Сумег) қорғаны''' ({{lang-hu|Sümegi vár}}) — [[Мажарстан]]ның Орта Дунантул аймағындағы [[Балатон]] көлінен солтүстікке қарай шамамен 20 шақырым жерде орналасқан Веспрем уезіндегі аттас қаладағы биік төбеде орналасқан ортағасырлық қамал. == Тарихы == [[Сурет:A sümegi vár légi felvételen.jpg|нобай|оңға|250px|Қорғанның әуеден көрінісі]] Шюмег қорғаны XIII ғасырдың екінші жартысында король Стефан V құрды. Бастапқыда бекініс тек қорғаныс мұнарасынан, жартасты су цистернасынан және қосалқы ғимараттардан тұрды. Алғашқы жазбаша деректер 1301 жылға жатады. Бекіністі көп ұзамай қуатты Кошеги әулеті қысқа мерзімге басып алды, бірақ 1316 жылы король Чарльз Роберт оны епископтарға қайтарды. 1552 жылы Веспрем құлағаннан кейін, Шюмег епархияның негізгі орталығы және түрік экспансиясына қарсы негізгі бекініске айналды. Бірнеше рет қоршауға алынғанына қарамастан, османдықтар Шюмегке шабуыл жасай алмады. Алайда, 1664 жылы шегінген түрік әскерлері қаланың етегін өртеп жіберді, ал өрт қамалдың өзіне қатты зиян келтірді. Ракоци көтерілісі (1703–1711) кезінде қамал тағы да шайқас алаңына айналды. 1709 жылы оны империя әскерлері қайта басып алды, ал 1726 жылы шегінген көтерілісшілер негізгі қақпаны жарып, бекіністерді өртеп жіберді. Әскери маңызын жоғалтқан Шюмег кейін қалпына келтірілмеді. Епископтар төбенің етегінде жаңа сарай тұрғызды, ал екі ғасыр бойы ежелгі бекініс жергілікті тұрғындар тас таситын орын ретінде пайдаланған қараусыз қалған қирандыға айналды. XX ғасырдың ортасына қарай қамал өте нашар жағдайда болды. Жүйелі қалпына келтіру жұмыстары тек 1989 жылы басталды. Аумағы тазартылып, қабырғалар мен мұнаралар қалпына келтірілді. Бүгінде Шюмег ашық аспан астындағы мұражайға айналды, сонымен қатар рыцарлық турнирлер, тарихи фестивальдар мен концерттер өткізетін, бүкіл Еуропадан туристерді тартатын жарқын мәдени орталық болып табылады.<ref>{{citeweb|url=https://zizm.ru/neobychnoe/vengerskaja-krepost-shjumeg/|title=Венгерская крепость Шюмег|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-23|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/responses/id_22345?ysclid=moazxhc658855935399|title=Győzedelmi ének! Крепость Шюмег|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-23|lang=}}</ref> == Сипаттама == Шюмег қорғаны дұрыс емес үшбұрыштың пішініне ие. Балатон көлінен солтүстікке қарай 20 миль жердегі «Қамал төбесі» деп аталатын таудың басында солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатыр. Оның екі мұнарасы бар, ұзындығы 125 метр және ені 80 метр. Ішінде аулаға ашылатын ішкі қақпаға апаратын қабырғамен қоршалған жол бар. Үш бөліктен тұратын бекіністің негізі 1260 жылдары салынған ескі мұнараның төменгі деңгейі болып табылады. Цитадель қабырғалары бір ғасырдан кейін салынып бітті, ал XV ғасырда қорғанның алдындағы үстірт биік қорғаныс қабырғасымен қоршалған. Қамал - 10292 сәйкестендіру нөмірі бар ұлттық ескерткіш. Қорған жыл бойы туристер үшін ашық. Жазда ортағасырлық мәдени фестивальдер, рыцарьлар турнирлері, концерттер және жәрмеңкелер өткізіледі. Қорған қабырғалары мен мұнараларынан айналадағы аңғардың керемет көріністері ашылады. Ішінде мейрамхана орналасқан. Қамалдың етегінде аймақ тарихына арналған мұражай бар.<ref>{{citeweb|url=https://peopletravel.by/strany/vengriia/dostoprimechatelnosti/krepost-shiumeg?ysclid=moazzgxljg420123224|title=Крепость Шюмег|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-23|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://travelopedia.ru/sights/hungary/krepost-sumeg.html|title=Шюмегская крепость|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-23|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="140"> Sümeg, a vár légi fotón.jpg|Қорғанның батыс жағынан көрінісі Castle Sümeg.jpg|Қамалдың ішкі ауласы Hungary, Sümeg Castle.jpg|Қорған және қорған төбесі Burg sümeg-2.JPG|Бас мұнара Peter Stehlik 2009.05.09 018.JPG|Негізгі қақпаның алдындағы көпір </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мажарстан қамалдары]] rgydp5ty68cavh3erue2cb4jpm2ltop 0 779849 3590651 3590407 2026-04-23T17:53:14Z Kasymov 10777 /* Тарихы */ 3590651 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Қазақ CCР тарихы |Шынайы атауы = Қазақ КСР тарихы. Көне заманнан осы күнге дейін |Сурет = |Сурет сипаттамасы = |Жанр = Академиялық жинақ |Авторы = [[Анна Михайловна Панкратова]] |Түпнұсқа тілі = орыс тілі |Жазылды = |Жариялануы = 1943 |Жеке басылым = |Баспа = КазОГИЗ, Алматы |isbn = |Аударма = |Цикл = |Алдыңғысы = |Келесі = [[Қазақ ССР тарихы (1949)]] |Lib = |Уикикітап = }} '''Қазақ''' '''CCР тарихы''' (толық атауы: '''«Қазақ КСР тарихы.''' '''Көне заманнан осы күнге дейін,''' орысша '''«История Казахской ССР с древнейших времён до наших дней»''') — 1943 жылы [[Алматы|Алматыда]] жарық көрген алғашқы академиялық еңбек<ref>{{Cite web|title=1943 жылы «Қазақ КСР тарихы» атты еңбектің бірінші басылымы жарық көрді|url=https://e-history.kz/kz/calendar/show/26092}}</ref>. == Тарихы == Кітап [[Ұлы Отан соғысы]] жылдарында, 1942 жылы Алматыға [[Эвакуация|эвакуацияланған]] [[КСРО Ғылым Академиясы|КСРО Ғылым академиясының]] тарих институтының ғалымдары мен қазақстандық зерттеушілердің бірлескен жұмысының нәтижесінде дайындалды. Кітаптың көлемі шамамен 670 бет, 10 мың данамен шықты (КазОГИЗ баспасы, Алматы). [[Санкт-Петербург|Лениград]] пен [[Мәскеу|Мәскеуден]] соғыстың қауіп-қатеріне байланысты Алматыға он бір атақты орыс тарихшысы көшіп келді. Олардың қатарында [[Анна Михайловна Панкратова]], [[Борис Дмитриевич Греков]], [[Николай Михайлович Дружинин]], [[Михаил Порфирьевич Вяткин]] және [[Янис Янович Зутис]] секілді кеңес ғылымында кеңінен танымал ғалымдар болды. Бұл тарихшылардың Алматыға келуі Қазақстанның жан-жақты тарихи еңбегін жасау үшін таптырмас мүмкіндікке айналды. Ғалымдар [[Қазақстан тарихы (ғылым)|Қазақстан тарихын]] [[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан|көне заманнан]] бастап 1940 жылдарға дейін қамтитын көлемді еңбек жазуды көздеді. Бастаманы бірден байқаған [[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов|Бекмаханов]] осы жобада өз көзқарасын білдіру үшін [[Қазақстан Коммунистік партиясы|Қазақстан Коммунистік партиясының]] сол кезеңдегі ғылым саласына жауапты хатшысы [[Мұхамеджан Әбдіхалықов|Мұхамеджан Әбдіхалықовпен]] пікір алмасты. Бекмаханов үкіметтің өкілі ретінде тағайындалып, Қазақстан тарихын жазуға қатысқан ғалымдардың жұмысын үйлестірді. Осыған байланысты ол уақытша қызметінен босатылғанымен, жалақысы сақталды. Сөйтіп, Бекмаханов Қазақстанның ғылыми негізде жазылған алғашқы тарихын әзірлеуге мүмкіндік алды және Ресейдің жетекші тарихшыларымен тығыз жұмыс істеді. Орыс пен қазақ тарихшылары бірігіп «Қазақ КСР тарихы» атты еңбекті жазуға кірісті. Бұл кітаптың [[Кенесары хан|Кенесары Қасымұлына]] қатысты тарауын жазу міндеті Бекмахановқа жүктелді. Зерттеуге Қазақстанның белгілі тарихшы, әдебиетші және ғалымдары да қатысты. Олардың қатарында [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан|Әлкей Марғұлан]], [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]], [[Есмағамбет Самұратұлы Ысмайылов|Есмағамбет Ысмайылов]] және [[Бейсенбай Кенжебаев|Бейсембай Кенжебаев]] болды. 670 беттен тұратын «Қазақ КСР тарихы» кітабы 1943 жылдың жазында Алматыда жарық көрді. Кітаптың редакторлары – [[Анна Михайловна Панкратова|А. М. Панкратова]] мен [[Мұхамеджан Әбдіхалықов]]. Бұл еңбек [[КСРО тарихы|КСРО тарихынан]] басқа, одақтас республикалардың тарихын алғаш рет кешенді түрде жазуға жасалған алғашқы қадам еді. Сонымен бірге Қазақстан тарихын қазіргі заманғы ғылыми тұрғыдан тұтастай қарастырған алғашқы көлемді зерттеу болды. Кітап [[Сталин премиясы|Сталиндік сыйлыққа]] ұсынылып, бастапқыда жоғары бағаланды. Мысалы, [[Орталық Азия]] бойынша маман, тарихшы А. В. Пияковский 1943 жылдың маусым айында [[Правда|«Правда» газетінде]] жарық көрген шолу мақаласында кітапты «марксистік-лениндік ғылыми зерттеулерге қосылған зор үлес» деп бағалады<ref name=":0">{{Cite web|title=Ермұхан Бекмаханов қалай қуғындалды? Ермұхан Бекмаханов «Қазақ КСР тарихы» кітабының Кенесары Қасымұлына қатысты тарауын жазып, кітап баспадан 1943 жылдың жазында Алматыда жарық көрді.|url=https://aikyn.kz/280336/ermu-han-bekmahanov-k-alay-k-ug-yndaldy}}</ref>. Кеңес Одағы Ғылым академиясының мүшесі, профессор А. И. Яковлев әділетсіз баға беріп, бұл кітаптың орыстарға қарсы жазылған зиянды еңбек екенін мәлімдеді. Мұндай пікір Сталиндік сыйлық комитетінің соңғы отырысында мүшелерді алаңдатып, нәтижесінде кітап марапатқа ие бола алмады. Яковлевтің пайымдауынша, барлық кеңестік республикалардың тарихы ''«орыс ұлтының мүддесі тұрғысынан»'' жазылуы керек еді. Оның пікірінше, әр елдің, әрбір республиканың ұлттық тарихын жеке-жеке жазу интернационализм қағидаларына қайшы келетін және зиянды әрекет болатын. Кітапты жазу барысында түрлі пікірталастар туындады. Бірақ тарихшылар жаңа тақырып болғандықтан, өз жұмысын зор қызығушылықпен атқарды<ref name=":0" />. Жинақталған материалдарға сүйене отырып, Бекмахановқа [[кандидаттық диссертация]] жазу ұсынылды. Осы кеңеске сүйене отырып, Бекмаханов '''«Ұлттық азаттық қозғалыстағы Кенесары көтерілісі»''' тақырыбында диссертация дайындап, 1943 жылдың 28 мамырында Мәскеудегі КСРО Ғылым академиясының Тарих институтында оны сәтті қорғап шықты<ref name=":0" />. Кандидаттық диссертация тақырыбын кеңейте отырып, Ермұхан Бекмаханов кейін «1820-1840 жылдардағы Қазақстан» атты докторлық диссертациясын дайындады. 1946 жылы 14 қазанда Мәскеудегі КСРО Ғылым академиясының Тарих институтында Ермұхан Бекмаханов өзінің [[Докторлық диссертация|докторлық диссертациясын]] сәтті қорғады<ref name=":0" />. 1944 жылдың мамыр-маусым айларында [[КСРО орталық атқару комитеті|КСРО Орталық Комитетінің]] тарихшыларға арналған кеңес жиналысында «Қазақ КСР тарихы» кітабы сынға алынды. Жиналыста «идеологиялық қателіктер» көрсетілді. Кітаптағы қазақ халқының ұлттық күрестеріне қатысты мазмұнды түзету қажет деген шешім қабылданды. Аталмыш сын КСРО Коммунистік партиясының [[Большевик журналы|«Большевик» журналының]] 1945 жылғы №6 санында және Қазақстан Компартиясының [[Большевик Казахстана журналы|«Большевик Казахстана»]] журналының 1945 жылғы №6 санында жарық көрген мақалалар арқылы ресми түрде жарияланды<ref name=":0" />. «Қазақ КСР тарихы» кітабы қайта қаралып, түзетілген нұсқасы [[Қазақ ССР тарихы (1949)|«Қазақ КСР тарихы]] (Толықтырылған және өңделген басылым)» деген атаумен жарық көрді. Бұл еңбектің редакциясын І. Омаров пен А. М. Панкратова басқарды. Осылайша, 1943 жылы жарық көрген түпнұсқа нұсқа ресми түрде цензураға ұшырады. 1953 жылы Сталин қайтыс болғаннан кейін, «Қазақ КСР тарихы» қайтадан сынға ұшырады. 1957-1959 жылдары [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақстан Ғылым академиясы]] мен Археология және этнография институты аталған еңбекті екі томдық кітап ретінде қайта жазды. 1977-1980 жылдары Бекмахановтың тарих кітабы Брежнев дәуірінде [[Қазақ ССР тарихы (1977-80)|бес томдық]] басылым ретінде қайта кеңейтіліп шығарылды<ref name=":0" />. == Авторларлық құрам == === Жауапты редакторлар === * '''[[Анна Михайловна Панкратова]]''' (КСРО Ғылым академиясының мүшесі-корреспонденті, кейін академигі) — ғылыми жетекші және негізгі редакторлардың бірі. * '''[[Мұхамеджан Әбдіхалықов|Мұхаметжан Абдыкалыков]]''' (Қазақ КСР Орталық Комитетінің хатшысы, пропаганда саласы бойынша). === Авторлар === * [[Николай Михайлович Дружинин]] * [[Андрей Павлович Кучкин]] * [[Михаил Порфирьевич Вяткин]] * [[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов|Ермұхан Бекмаханов]] * [[Александр Натанович Бернштам]] * [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] * [[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов|Сәбит Мұқанов]] * [[Есмағамбет Самұратұлы Ысмайылов]] == Мазмұны == Еңбек ежелгі дәуірден (археологиялық мәдениеттер, ерте мемлекеттер) бастап, орта ғасырлар ([[Түрік қағанаты]], [[Қарахан мемлекеті]], [[Алтын Орда]]), [[Қазақ хандығы]], [[Ресей империясы|Ресей империясының]] отарлауы, 1916 жылғы көтеріліс, [[Қазан төңкерісі|Қазан революциясы]], азамат соғысы және социалистік құрылыс кезеңдерін қамтыды. '''Ең даулы бөлігі''' — 14-тарау, онда '''[[Кенесары хан|Кенесары Қасымұлы]]''' басқарған ұлт-азаттық көтеріліс (1837–1847) баяндалды. Бұл тарау авторлардың (әсіресе М. Вяткиннің) ұстанымы бойынша жазылғанымен, кейін қатты сынға ұшырады. Кейбір ғалымдар көтерілісті «бай-ұлтшылдық» деп бағалады, ал басқалары оны халықтық қозғалыс ретінде қолдады. Осы мәселе бойынша 1943–1944 жылдары ЦК-ның арнайы редакциялық кеңестерінде қызу талқылаулар болды. Кітапта қазақ халқының тарихы алғаш рет марксистік-лениндік методология негізінде, бірақ ұлттық ерекшеліктерді ескере отырып жазылды. Ол карталармен, суреттермен және иллюстрациялармен толықтырылды. === Ермұхан Бекмаханов ісі === [[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов|Ермұхан Бекмаханов]] ғылыми ұстанымы әсіресе 1943 жылы жарық көрген '''«Қазақ КСР тарихы»''' атты ұжымдық еңбектегі Кенесары қозғалысына арналған тарауынан және кейін 1947 жылы жарияланған '''«XIX ғасырдың 20–40 жылдарындағы Қазақстан»''' атты монографиясынан айқын көрінді. Бұл еңбектерінде Бекмаханов Кенесары қозғалысын отаршылдыққа қарсы ұлттық сипаттағы күрес ретінде бағалады<ref>{{Cite web|title=Ермұхан Бекмаханов қалай қуғындалды? Ермұхан Бекмаханов «Қазақ КСР тарихы» кітабының Кенесары Қасымұлына қатысты тарауын жазып, кітап баспадан 1943 жылдың жазында Алматыда жарық көрді.|url=https://aikyn.kz/280336/ermu-han-bekmahanov-k-alay-k-ug-yndaldy}}</ref>. 1948 жылдан бастап оның еңбектері Мәскеу мен Алматыдағы ғылыми мекемелерде арнайы талқыланып, Кенесары қозғалысын «феодалдық-монархиялық», «реакциялық» қозғалыс ретінде сипаттаған қарсы пікірлер күшейді. 1950 жылы 26 желтоқсанда [[Правда|«Правда» газетінде]] жарияланған '''«Қазақстан тарихы мәселелері марксистік-лениндік тұрғыдан»''' атты мақала Бекмахановты айыптау науқанының шарықтау шегі болды. Осыдан кейін ол «[[Буржуазиялық-ұлтшылдық көзқарас|буржуазиялық-ұлтшылдық көзқарасты]] дәріптеді» деген айыппен [[Коммунистік Партия|партия]] қатарынан шығарылып, университеттегі қызметінен босатылды. 1951 жылы оның [[Ғылыми дәреже|ғылыми дәрежесі]] мен атақтары да кері қайтарылды. 1952 жылы 5 қыркүйекте тұтқындалып, «антисоветтік үгіт-насихат жүргізді» деген айып тағылды. 1952 жылғы 4 желтоқсанда сот үкімімен 25 жылға еңбекпен түзеу лагеріне кесілді<ref name=":0" />. [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин]] қайтыс болғаннан кейін саяси ахуалдың өзгеруіне байланысты Бекмаханов ісі қайта қаралды. 1954 жылы 16 ақпанда ол толық ақталып, бостандыққа шықты. Ақталуына оның ғылыми жетекшісі Анна Панкратова мен бірқатар кеңес ғалымдарының араласуы ықпал етті. Кейін Бекмаханов жоғары оқу орнына қайта оралып, ғылыми-педагогикалық қызметін жалғастырды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тарихи еңбектер]] pfbkuoq0h2xrx0un36bmr8hph9a7rbr 3590652 3590651 2026-04-23T17:54:02Z Kasymov 10777 /* Тарихы */ 3590652 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Қазақ CCР тарихы |Шынайы атауы = Қазақ КСР тарихы. Көне заманнан осы күнге дейін |Сурет = |Сурет сипаттамасы = |Жанр = Академиялық жинақ |Авторы = [[Анна Михайловна Панкратова]] |Түпнұсқа тілі = орыс тілі |Жазылды = |Жариялануы = 1943 |Жеке басылым = |Баспа = КазОГИЗ, Алматы |isbn = |Аударма = |Цикл = |Алдыңғысы = |Келесі = [[Қазақ ССР тарихы (1949)]] |Lib = |Уикикітап = }} '''Қазақ''' '''CCР тарихы''' (толық атауы: '''«Қазақ КСР тарихы.''' '''Көне заманнан осы күнге дейін,''' орысша '''«История Казахской ССР с древнейших времён до наших дней»''') — 1943 жылы [[Алматы|Алматыда]] жарық көрген алғашқы академиялық еңбек<ref>{{Cite web|title=1943 жылы «Қазақ КСР тарихы» атты еңбектің бірінші басылымы жарық көрді|url=https://e-history.kz/kz/calendar/show/26092}}</ref>. == Тарихы == Кітап [[Ұлы Отан соғысы]] жылдарында, 1942 жылы Алматыға [[Эвакуация|эвакуацияланған]] [[КСРО Ғылым Академиясы|КСРО Ғылым академиясының]] тарих институтының ғалымдары мен қазақстандық зерттеушілердің бірлескен жұмысының нәтижесінде дайындалды. Кітаптың көлемі шамамен 670 бет, 10 мың данамен шықты (КазОГИЗ баспасы, Алматы). [[Санкт-Петербург|Лениград]] пен [[Мәскеу|Мәскеуден]] соғыстың қауіп-қатеріне байланысты Алматыға он бір атақты орыс тарихшысы көшіп келді. Олардың қатарында [[Анна Михайловна Панкратова]], [[Борис Дмитриевич Греков]], [[Николай Михайлович Дружинин]], [[Михаил Порфирьевич Вяткин]] және [[Янис Янович Зутис]] секілді кеңес ғылымында кеңінен танымал ғалымдар болды. Бұл тарихшылардың Алматыға келуі Қазақстанның жан-жақты тарихи еңбегін жасау үшін таптырмас мүмкіндікке айналды. Ғалымдар [[Қазақстан тарихы (ғылым)|Қазақстан тарихын]] [[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан|көне заманнан]] бастап 1940 жылдарға дейін қамтитын көлемді еңбек жазуды көздеді. Бастаманы бірден байқаған [[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов|Бекмаханов]] осы жобада өз көзқарасын білдіру үшін [[Қазақстан Коммунистік партиясы|Қазақстан Коммунистік партиясының]] сол кезеңдегі ғылым саласына жауапты хатшысы [[Мұхамеджан Әбдіхалықов|Мұхамеджан Әбдіхалықовпен]] пікір алмасты. Бекмаханов үкіметтің өкілі ретінде тағайындалып, Қазақстан тарихын жазуға қатысқан ғалымдардың жұмысын үйлестірді. Осыған байланысты ол уақытша қызметінен босатылғанымен, жалақысы сақталды. Сөйтіп, Бекмаханов Қазақстанның ғылыми негізде жазылған алғашқы тарихын әзірлеуге мүмкіндік алды және Ресейдің жетекші тарихшыларымен тығыз жұмыс істеді. Орыс пен қазақ тарихшылары бірігіп «Қазақ КСР тарихы» атты еңбекті жазуға кірісті. Бұл кітаптың [[Кенесары хан|Кенесары Қасымұлына]] қатысты тарауын жазу міндеті Бекмахановқа жүктелді. Зерттеуге Қазақстанның белгілі тарихшы, әдебиетші және ғалымдары да қатысты. Олардың қатарында [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан|Әлкей Марғұлан]], [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]], [[Есмағамбет Самұратұлы Ысмайылов|Есмағамбет Ысмайылов]] және [[Бейсенбай Кенжебаев|Бейсембай Кенжебаев]] болды. 670 беттен тұратын «Қазақ КСР тарихы» кітабы 1943 жылдың жазында Алматыда жарық көрді. Кітаптың редакторлары – [[Анна Михайловна Панкратова|А. М. Панкратова]] мен [[Мұхамеджан Әбдіхалықов]]. Бұл еңбек [[КСРО тарихы|КСРО тарихынан]] басқа, одақтас республикалардың тарихын алғаш рет кешенді түрде жазуға жасалған алғашқы қадам еді. Сонымен бірге Қазақстан тарихын қазіргі заманғы ғылыми тұрғыдан тұтастай қарастырған алғашқы көлемді зерттеу болды. Кітап [[Сталин премиясы|Сталиндік сыйлыққа]] ұсынылып, бастапқыда жоғары бағаланды. Мысалы, [[Орталық Азия]] бойынша маман, тарихшы А. В. Пияковский 1943 жылдың маусым айында [[Правда|«Правда» газетінде]] жарық көрген шолу мақаласында кітапты «марксистік-лениндік ғылыми зерттеулерге қосылған зор үлес» деп бағалады<ref name=":0">{{Cite web|title=Ермұхан Бекмаханов қалай қуғындалды? Ермұхан Бекмаханов «Қазақ КСР тарихы» кітабының Кенесары Қасымұлына қатысты тарауын жазып, кітап баспадан 1943 жылдың жазында Алматыда жарық көрді.|url=https://aikyn.kz/280336/ermu-han-bekmahanov-k-alay-k-ug-yndaldy}}</ref>. Кеңес Одағы Ғылым академиясының мүшесі, профессор А. И. Яковлев әділетсіз баға беріп, бұл кітаптың орыстарға қарсы жазылған зиянды еңбек екенін мәлімдеді. Мұндай пікір Сталиндік сыйлық комитетінің соңғы отырысында мүшелерді алаңдатып, нәтижесінде кітап марапатқа ие бола алмады. Яковлевтің пайымдауынша, барлық кеңестік республикалардың тарихы ''«орыс ұлтының мүддесі тұрғысынан»'' жазылуы керек еді. Оның пікірінше, әр елдің, әрбір республиканың ұлттық тарихын жеке-жеке жазу интернационализм қағидаларына қайшы келетін және зиянды әрекет болатын. Кітапты жазу барысында түрлі пікірталастар туындады. Бірақ тарихшылар жаңа тақырып болғандықтан, өз жұмысын зор қызығушылықпен атқарды<ref name=":0" />. Жинақталған материалдарға сүйене отырып, Бекмахановқа [[кандидаттық диссертация]] жазу ұсынылды. Осы кеңеске сүйене отырып, Бекмаханов «Ұлттық азаттық қозғалыстағы Кенесары көтерілісі» тақырыбында диссертация дайындап, 1943 жылдың 28 мамырында Мәскеудегі КСРО Ғылым академиясының Тарих институтында оны сәтті қорғап шықты<ref name=":0" />. Кандидаттық диссертация тақырыбын кеңейте отырып, Ермұхан Бекмаханов кейін «1820-1840 жылдардағы Қазақстан» атты докторлық диссертациясын дайындады. 1946 жылы 14 қазанда Мәскеудегі КСРО Ғылым академиясының Тарих институтында Ермұхан Бекмаханов өзінің [[Докторлық диссертация|докторлық диссертациясын]] сәтті қорғады<ref name=":0" />. 1944 жылдың мамыр-маусым айларында [[КСРО орталық атқару комитеті|КСРО Орталық Комитетінің]] тарихшыларға арналған кеңес жиналысында «Қазақ КСР тарихы» кітабы сынға алынды. Жиналыста «идеологиялық қателіктер» көрсетілді. Кітаптағы қазақ халқының ұлттық күрестеріне қатысты мазмұнды түзету қажет деген шешім қабылданды. Аталмыш сын КСРО Коммунистік партиясының [[Большевик журналы|«Большевик» журналының]] 1945 жылғы №6 санында және Қазақстан Компартиясының [[Большевик Казахстана журналы|«Большевик Казахстана»]] журналының 1945 жылғы №6 санында жарық көрген мақалалар арқылы ресми түрде жарияланды<ref name=":0" />. «Қазақ КСР тарихы» кітабы қайта қаралып, түзетілген нұсқасы [[Қазақ ССР тарихы (1949)|«Қазақ КСР тарихы]] (Толықтырылған және өңделген басылым)» деген атаумен жарық көрді. Бұл еңбектің редакциясын І. Омаров пен А. М. Панкратова басқарды. Осылайша, 1943 жылы жарық көрген түпнұсқа нұсқа ресми түрде цензураға ұшырады. 1953 жылы Сталин қайтыс болғаннан кейін, «Қазақ КСР тарихы» қайтадан сынға ұшырады. 1957-1959 жылдары [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақстан Ғылым академиясы]] мен Археология және этнография институты аталған еңбекті екі томдық кітап ретінде қайта жазды. 1977-1980 жылдары Бекмахановтың тарих кітабы Брежнев дәуірінде [[Қазақ ССР тарихы (1977-80)|бес томдық]] басылым ретінде қайта кеңейтіліп шығарылды<ref name=":0" />. == Авторларлық құрам == === Жауапты редакторлар === * '''[[Анна Михайловна Панкратова]]''' (КСРО Ғылым академиясының мүшесі-корреспонденті, кейін академигі) — ғылыми жетекші және негізгі редакторлардың бірі. * '''[[Мұхамеджан Әбдіхалықов|Мұхаметжан Абдыкалыков]]''' (Қазақ КСР Орталық Комитетінің хатшысы, пропаганда саласы бойынша). === Авторлар === * [[Николай Михайлович Дружинин]] * [[Андрей Павлович Кучкин]] * [[Михаил Порфирьевич Вяткин]] * [[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов|Ермұхан Бекмаханов]] * [[Александр Натанович Бернштам]] * [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] * [[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов|Сәбит Мұқанов]] * [[Есмағамбет Самұратұлы Ысмайылов]] == Мазмұны == Еңбек ежелгі дәуірден (археологиялық мәдениеттер, ерте мемлекеттер) бастап, орта ғасырлар ([[Түрік қағанаты]], [[Қарахан мемлекеті]], [[Алтын Орда]]), [[Қазақ хандығы]], [[Ресей империясы|Ресей империясының]] отарлауы, 1916 жылғы көтеріліс, [[Қазан төңкерісі|Қазан революциясы]], азамат соғысы және социалистік құрылыс кезеңдерін қамтыды. '''Ең даулы бөлігі''' — 14-тарау, онда '''[[Кенесары хан|Кенесары Қасымұлы]]''' басқарған ұлт-азаттық көтеріліс (1837–1847) баяндалды. Бұл тарау авторлардың (әсіресе М. Вяткиннің) ұстанымы бойынша жазылғанымен, кейін қатты сынға ұшырады. Кейбір ғалымдар көтерілісті «бай-ұлтшылдық» деп бағалады, ал басқалары оны халықтық қозғалыс ретінде қолдады. Осы мәселе бойынша 1943–1944 жылдары ЦК-ның арнайы редакциялық кеңестерінде қызу талқылаулар болды. Кітапта қазақ халқының тарихы алғаш рет марксистік-лениндік методология негізінде, бірақ ұлттық ерекшеліктерді ескере отырып жазылды. Ол карталармен, суреттермен және иллюстрациялармен толықтырылды. === Ермұхан Бекмаханов ісі === [[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов|Ермұхан Бекмаханов]] ғылыми ұстанымы әсіресе 1943 жылы жарық көрген '''«Қазақ КСР тарихы»''' атты ұжымдық еңбектегі Кенесары қозғалысына арналған тарауынан және кейін 1947 жылы жарияланған '''«XIX ғасырдың 20–40 жылдарындағы Қазақстан»''' атты монографиясынан айқын көрінді. Бұл еңбектерінде Бекмаханов Кенесары қозғалысын отаршылдыққа қарсы ұлттық сипаттағы күрес ретінде бағалады<ref>{{Cite web|title=Ермұхан Бекмаханов қалай қуғындалды? Ермұхан Бекмаханов «Қазақ КСР тарихы» кітабының Кенесары Қасымұлына қатысты тарауын жазып, кітап баспадан 1943 жылдың жазында Алматыда жарық көрді.|url=https://aikyn.kz/280336/ermu-han-bekmahanov-k-alay-k-ug-yndaldy}}</ref>. 1948 жылдан бастап оның еңбектері Мәскеу мен Алматыдағы ғылыми мекемелерде арнайы талқыланып, Кенесары қозғалысын «феодалдық-монархиялық», «реакциялық» қозғалыс ретінде сипаттаған қарсы пікірлер күшейді. 1950 жылы 26 желтоқсанда [[Правда|«Правда» газетінде]] жарияланған '''«Қазақстан тарихы мәселелері марксистік-лениндік тұрғыдан»''' атты мақала Бекмахановты айыптау науқанының шарықтау шегі болды. Осыдан кейін ол «[[Буржуазиялық-ұлтшылдық көзқарас|буржуазиялық-ұлтшылдық көзқарасты]] дәріптеді» деген айыппен [[Коммунистік Партия|партия]] қатарынан шығарылып, университеттегі қызметінен босатылды. 1951 жылы оның [[Ғылыми дәреже|ғылыми дәрежесі]] мен атақтары да кері қайтарылды. 1952 жылы 5 қыркүйекте тұтқындалып, «антисоветтік үгіт-насихат жүргізді» деген айып тағылды. 1952 жылғы 4 желтоқсанда сот үкімімен 25 жылға еңбекпен түзеу лагеріне кесілді<ref name=":0" />. [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин]] қайтыс болғаннан кейін саяси ахуалдың өзгеруіне байланысты Бекмаханов ісі қайта қаралды. 1954 жылы 16 ақпанда ол толық ақталып, бостандыққа шықты. Ақталуына оның ғылыми жетекшісі Анна Панкратова мен бірқатар кеңес ғалымдарының араласуы ықпал етті. Кейін Бекмаханов жоғары оқу орнына қайта оралып, ғылыми-педагогикалық қызметін жалғастырды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тарихи еңбектер]] dthtirlnsihbg9r1t5y81wcphyddwe8 3590653 3590652 2026-04-23T17:54:32Z Kasymov 10777 /* Мазмұны */ 3590653 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Қазақ CCР тарихы |Шынайы атауы = Қазақ КСР тарихы. Көне заманнан осы күнге дейін |Сурет = |Сурет сипаттамасы = |Жанр = Академиялық жинақ |Авторы = [[Анна Михайловна Панкратова]] |Түпнұсқа тілі = орыс тілі |Жазылды = |Жариялануы = 1943 |Жеке басылым = |Баспа = КазОГИЗ, Алматы |isbn = |Аударма = |Цикл = |Алдыңғысы = |Келесі = [[Қазақ ССР тарихы (1949)]] |Lib = |Уикикітап = }} '''Қазақ''' '''CCР тарихы''' (толық атауы: '''«Қазақ КСР тарихы.''' '''Көне заманнан осы күнге дейін,''' орысша '''«История Казахской ССР с древнейших времён до наших дней»''') — 1943 жылы [[Алматы|Алматыда]] жарық көрген алғашқы академиялық еңбек<ref>{{Cite web|title=1943 жылы «Қазақ КСР тарихы» атты еңбектің бірінші басылымы жарық көрді|url=https://e-history.kz/kz/calendar/show/26092}}</ref>. == Тарихы == Кітап [[Ұлы Отан соғысы]] жылдарында, 1942 жылы Алматыға [[Эвакуация|эвакуацияланған]] [[КСРО Ғылым Академиясы|КСРО Ғылым академиясының]] тарих институтының ғалымдары мен қазақстандық зерттеушілердің бірлескен жұмысының нәтижесінде дайындалды. Кітаптың көлемі шамамен 670 бет, 10 мың данамен шықты (КазОГИЗ баспасы, Алматы). [[Санкт-Петербург|Лениград]] пен [[Мәскеу|Мәскеуден]] соғыстың қауіп-қатеріне байланысты Алматыға он бір атақты орыс тарихшысы көшіп келді. Олардың қатарында [[Анна Михайловна Панкратова]], [[Борис Дмитриевич Греков]], [[Николай Михайлович Дружинин]], [[Михаил Порфирьевич Вяткин]] және [[Янис Янович Зутис]] секілді кеңес ғылымында кеңінен танымал ғалымдар болды. Бұл тарихшылардың Алматыға келуі Қазақстанның жан-жақты тарихи еңбегін жасау үшін таптырмас мүмкіндікке айналды. Ғалымдар [[Қазақстан тарихы (ғылым)|Қазақстан тарихын]] [[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан|көне заманнан]] бастап 1940 жылдарға дейін қамтитын көлемді еңбек жазуды көздеді. Бастаманы бірден байқаған [[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов|Бекмаханов]] осы жобада өз көзқарасын білдіру үшін [[Қазақстан Коммунистік партиясы|Қазақстан Коммунистік партиясының]] сол кезеңдегі ғылым саласына жауапты хатшысы [[Мұхамеджан Әбдіхалықов|Мұхамеджан Әбдіхалықовпен]] пікір алмасты. Бекмаханов үкіметтің өкілі ретінде тағайындалып, Қазақстан тарихын жазуға қатысқан ғалымдардың жұмысын үйлестірді. Осыған байланысты ол уақытша қызметінен босатылғанымен, жалақысы сақталды. Сөйтіп, Бекмаханов Қазақстанның ғылыми негізде жазылған алғашқы тарихын әзірлеуге мүмкіндік алды және Ресейдің жетекші тарихшыларымен тығыз жұмыс істеді. Орыс пен қазақ тарихшылары бірігіп «Қазақ КСР тарихы» атты еңбекті жазуға кірісті. Бұл кітаптың [[Кенесары хан|Кенесары Қасымұлына]] қатысты тарауын жазу міндеті Бекмахановқа жүктелді. Зерттеуге Қазақстанның белгілі тарихшы, әдебиетші және ғалымдары да қатысты. Олардың қатарында [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан|Әлкей Марғұлан]], [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]], [[Есмағамбет Самұратұлы Ысмайылов|Есмағамбет Ысмайылов]] және [[Бейсенбай Кенжебаев|Бейсембай Кенжебаев]] болды. 670 беттен тұратын «Қазақ КСР тарихы» кітабы 1943 жылдың жазында Алматыда жарық көрді. Кітаптың редакторлары – [[Анна Михайловна Панкратова|А. М. Панкратова]] мен [[Мұхамеджан Әбдіхалықов]]. Бұл еңбек [[КСРО тарихы|КСРО тарихынан]] басқа, одақтас республикалардың тарихын алғаш рет кешенді түрде жазуға жасалған алғашқы қадам еді. Сонымен бірге Қазақстан тарихын қазіргі заманғы ғылыми тұрғыдан тұтастай қарастырған алғашқы көлемді зерттеу болды. Кітап [[Сталин премиясы|Сталиндік сыйлыққа]] ұсынылып, бастапқыда жоғары бағаланды. Мысалы, [[Орталық Азия]] бойынша маман, тарихшы А. В. Пияковский 1943 жылдың маусым айында [[Правда|«Правда» газетінде]] жарық көрген шолу мақаласында кітапты «марксистік-лениндік ғылыми зерттеулерге қосылған зор үлес» деп бағалады<ref name=":0">{{Cite web|title=Ермұхан Бекмаханов қалай қуғындалды? Ермұхан Бекмаханов «Қазақ КСР тарихы» кітабының Кенесары Қасымұлына қатысты тарауын жазып, кітап баспадан 1943 жылдың жазында Алматыда жарық көрді.|url=https://aikyn.kz/280336/ermu-han-bekmahanov-k-alay-k-ug-yndaldy}}</ref>. Кеңес Одағы Ғылым академиясының мүшесі, профессор А. И. Яковлев әділетсіз баға беріп, бұл кітаптың орыстарға қарсы жазылған зиянды еңбек екенін мәлімдеді. Мұндай пікір Сталиндік сыйлық комитетінің соңғы отырысында мүшелерді алаңдатып, нәтижесінде кітап марапатқа ие бола алмады. Яковлевтің пайымдауынша, барлық кеңестік республикалардың тарихы ''«орыс ұлтының мүддесі тұрғысынан»'' жазылуы керек еді. Оның пікірінше, әр елдің, әрбір республиканың ұлттық тарихын жеке-жеке жазу интернационализм қағидаларына қайшы келетін және зиянды әрекет болатын. Кітапты жазу барысында түрлі пікірталастар туындады. Бірақ тарихшылар жаңа тақырып болғандықтан, өз жұмысын зор қызығушылықпен атқарды<ref name=":0" />. Жинақталған материалдарға сүйене отырып, Бекмахановқа [[кандидаттық диссертация]] жазу ұсынылды. Осы кеңеске сүйене отырып, Бекмаханов «Ұлттық азаттық қозғалыстағы Кенесары көтерілісі» тақырыбында диссертация дайындап, 1943 жылдың 28 мамырында Мәскеудегі КСРО Ғылым академиясының Тарих институтында оны сәтті қорғап шықты<ref name=":0" />. Кандидаттық диссертация тақырыбын кеңейте отырып, Ермұхан Бекмаханов кейін «1820-1840 жылдардағы Қазақстан» атты докторлық диссертациясын дайындады. 1946 жылы 14 қазанда Мәскеудегі КСРО Ғылым академиясының Тарих институтында Ермұхан Бекмаханов өзінің [[Докторлық диссертация|докторлық диссертациясын]] сәтті қорғады<ref name=":0" />. 1944 жылдың мамыр-маусым айларында [[КСРО орталық атқару комитеті|КСРО Орталық Комитетінің]] тарихшыларға арналған кеңес жиналысында «Қазақ КСР тарихы» кітабы сынға алынды. Жиналыста «идеологиялық қателіктер» көрсетілді. Кітаптағы қазақ халқының ұлттық күрестеріне қатысты мазмұнды түзету қажет деген шешім қабылданды. Аталмыш сын КСРО Коммунистік партиясының [[Большевик журналы|«Большевик» журналының]] 1945 жылғы №6 санында және Қазақстан Компартиясының [[Большевик Казахстана журналы|«Большевик Казахстана»]] журналының 1945 жылғы №6 санында жарық көрген мақалалар арқылы ресми түрде жарияланды<ref name=":0" />. «Қазақ КСР тарихы» кітабы қайта қаралып, түзетілген нұсқасы [[Қазақ ССР тарихы (1949)|«Қазақ КСР тарихы]] (Толықтырылған және өңделген басылым)» деген атаумен жарық көрді. Бұл еңбектің редакциясын І. Омаров пен А. М. Панкратова басқарды. Осылайша, 1943 жылы жарық көрген түпнұсқа нұсқа ресми түрде цензураға ұшырады. 1953 жылы Сталин қайтыс болғаннан кейін, «Қазақ КСР тарихы» қайтадан сынға ұшырады. 1957-1959 жылдары [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақстан Ғылым академиясы]] мен Археология және этнография институты аталған еңбекті екі томдық кітап ретінде қайта жазды. 1977-1980 жылдары Бекмахановтың тарих кітабы Брежнев дәуірінде [[Қазақ ССР тарихы (1977-80)|бес томдық]] басылым ретінде қайта кеңейтіліп шығарылды<ref name=":0" />. == Авторларлық құрам == === Жауапты редакторлар === * '''[[Анна Михайловна Панкратова]]''' (КСРО Ғылым академиясының мүшесі-корреспонденті, кейін академигі) — ғылыми жетекші және негізгі редакторлардың бірі. * '''[[Мұхамеджан Әбдіхалықов|Мұхаметжан Абдыкалыков]]''' (Қазақ КСР Орталық Комитетінің хатшысы, пропаганда саласы бойынша). === Авторлар === * [[Николай Михайлович Дружинин]] * [[Андрей Павлович Кучкин]] * [[Михаил Порфирьевич Вяткин]] * [[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов|Ермұхан Бекмаханов]] * [[Александр Натанович Бернштам]] * [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] * [[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов|Сәбит Мұқанов]] * [[Есмағамбет Самұратұлы Ысмайылов]] == Мазмұны == Еңбек ежелгі дәуірден (археологиялық мәдениеттер, ерте мемлекеттер) бастап, орта ғасырлар ([[Түрік қағанаты]], [[Қарахан мемлекеті]], [[Алтын Орда]]), [[Қазақ хандығы]], [[Ресей империясы|Ресей империясының]] отарлауы, 1916 жылғы көтеріліс, [[Қазан төңкерісі|Қазан революциясы]], азамат соғысы және социалистік құрылыс кезеңдерін қамтыды. '''Ең даулы бөлігі''' — 14-тарау, онда [[Кенесары хан|Кенесары Қасымұлы]] басқарған ұлт-азаттық көтеріліс (1837–1847) баяндалды. Бұл тарау авторлардың (әсіресе М. Вяткиннің) ұстанымы бойынша жазылғанымен, кейін қатты сынға ұшырады. Кейбір ғалымдар көтерілісті «бай-ұлтшылдық» деп бағалады, ал басқалары оны халықтық қозғалыс ретінде қолдады. Осы мәселе бойынша 1943–1944 жылдары ЦК-ның арнайы редакциялық кеңестерінде қызу талқылаулар болды. Кітапта қазақ халқының тарихы алғаш рет марксистік-лениндік методология негізінде, бірақ ұлттық ерекшеліктерді ескере отырып жазылды. Ол карталармен, суреттермен және иллюстрациялармен толықтырылды. === Ермұхан Бекмаханов ісі === [[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов|Ермұхан Бекмаханов]] ғылыми ұстанымы әсіресе 1943 жылы жарық көрген «Қазақ КСР тарихы» атты ұжымдық еңбектегі Кенесары қозғалысына арналған тарауынан және кейін 1947 жылы жарияланған '''«XIX ғасырдың 20–40 жылдарындағы Қазақстан»''' атты монографиясынан айқын көрінді. Бұл еңбектерінде Бекмаханов Кенесары қозғалысын отаршылдыққа қарсы ұлттық сипаттағы күрес ретінде бағалады<ref>{{Cite web|title=Ермұхан Бекмаханов қалай қуғындалды? Ермұхан Бекмаханов «Қазақ КСР тарихы» кітабының Кенесары Қасымұлына қатысты тарауын жазып, кітап баспадан 1943 жылдың жазында Алматыда жарық көрді.|url=https://aikyn.kz/280336/ermu-han-bekmahanov-k-alay-k-ug-yndaldy}}</ref>. 1948 жылдан бастап оның еңбектері Мәскеу мен Алматыдағы ғылыми мекемелерде арнайы талқыланып, Кенесары қозғалысын «феодалдық-монархиялық», «реакциялық» қозғалыс ретінде сипаттаған қарсы пікірлер күшейді. 1950 жылы 26 желтоқсанда [[Правда|«Правда» газетінде]] жарияланған «Қазақстан тарихы мәселелері марксистік-лениндік тұрғыдан» атты мақала Бекмахановты айыптау науқанының шарықтау шегі болды. Осыдан кейін ол «[[Буржуазиялық-ұлтшылдық көзқарас|буржуазиялық-ұлтшылдық көзқарасты]] дәріптеді» деген айыппен [[Коммунистік Партия|партия]] қатарынан шығарылып, университеттегі қызметінен босатылды. 1951 жылы оның [[Ғылыми дәреже|ғылыми дәрежесі]] мен атақтары да кері қайтарылды. 1952 жылы 5 қыркүйекте тұтқындалып, «антисоветтік үгіт-насихат жүргізді» деген айып тағылды. 1952 жылғы 4 желтоқсанда сот үкімімен 25 жылға еңбекпен түзеу лагеріне кесілді<ref name=":0" />. [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин]] қайтыс болғаннан кейін саяси ахуалдың өзгеруіне байланысты Бекмаханов ісі қайта қаралды. 1954 жылы 16 ақпанда ол толық ақталып, бостандыққа шықты. Ақталуына оның ғылыми жетекшісі Анна Панкратова мен бірқатар кеңес ғалымдарының араласуы ықпал етті. Кейін Бекмаханов жоғары оқу орнына қайта оралып, ғылыми-педагогикалық қызметін жалғастырды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тарихи еңбектер]] l7y6pqgrepe3otoln9jjerati7duz21 3590654 3590653 2026-04-23T17:54:45Z Kasymov 10777 /* Ермұхан Бекмаханов ісі */ 3590654 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Қазақ CCР тарихы |Шынайы атауы = Қазақ КСР тарихы. Көне заманнан осы күнге дейін |Сурет = |Сурет сипаттамасы = |Жанр = Академиялық жинақ |Авторы = [[Анна Михайловна Панкратова]] |Түпнұсқа тілі = орыс тілі |Жазылды = |Жариялануы = 1943 |Жеке басылым = |Баспа = КазОГИЗ, Алматы |isbn = |Аударма = |Цикл = |Алдыңғысы = |Келесі = [[Қазақ ССР тарихы (1949)]] |Lib = |Уикикітап = }} '''Қазақ''' '''CCР тарихы''' (толық атауы: '''«Қазақ КСР тарихы.''' '''Көне заманнан осы күнге дейін,''' орысша '''«История Казахской ССР с древнейших времён до наших дней»''') — 1943 жылы [[Алматы|Алматыда]] жарық көрген алғашқы академиялық еңбек<ref>{{Cite web|title=1943 жылы «Қазақ КСР тарихы» атты еңбектің бірінші басылымы жарық көрді|url=https://e-history.kz/kz/calendar/show/26092}}</ref>. == Тарихы == Кітап [[Ұлы Отан соғысы]] жылдарында, 1942 жылы Алматыға [[Эвакуация|эвакуацияланған]] [[КСРО Ғылым Академиясы|КСРО Ғылым академиясының]] тарих институтының ғалымдары мен қазақстандық зерттеушілердің бірлескен жұмысының нәтижесінде дайындалды. Кітаптың көлемі шамамен 670 бет, 10 мың данамен шықты (КазОГИЗ баспасы, Алматы). [[Санкт-Петербург|Лениград]] пен [[Мәскеу|Мәскеуден]] соғыстың қауіп-қатеріне байланысты Алматыға он бір атақты орыс тарихшысы көшіп келді. Олардың қатарында [[Анна Михайловна Панкратова]], [[Борис Дмитриевич Греков]], [[Николай Михайлович Дружинин]], [[Михаил Порфирьевич Вяткин]] және [[Янис Янович Зутис]] секілді кеңес ғылымында кеңінен танымал ғалымдар болды. Бұл тарихшылардың Алматыға келуі Қазақстанның жан-жақты тарихи еңбегін жасау үшін таптырмас мүмкіндікке айналды. Ғалымдар [[Қазақстан тарихы (ғылым)|Қазақстан тарихын]] [[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан|көне заманнан]] бастап 1940 жылдарға дейін қамтитын көлемді еңбек жазуды көздеді. Бастаманы бірден байқаған [[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов|Бекмаханов]] осы жобада өз көзқарасын білдіру үшін [[Қазақстан Коммунистік партиясы|Қазақстан Коммунистік партиясының]] сол кезеңдегі ғылым саласына жауапты хатшысы [[Мұхамеджан Әбдіхалықов|Мұхамеджан Әбдіхалықовпен]] пікір алмасты. Бекмаханов үкіметтің өкілі ретінде тағайындалып, Қазақстан тарихын жазуға қатысқан ғалымдардың жұмысын үйлестірді. Осыған байланысты ол уақытша қызметінен босатылғанымен, жалақысы сақталды. Сөйтіп, Бекмаханов Қазақстанның ғылыми негізде жазылған алғашқы тарихын әзірлеуге мүмкіндік алды және Ресейдің жетекші тарихшыларымен тығыз жұмыс істеді. Орыс пен қазақ тарихшылары бірігіп «Қазақ КСР тарихы» атты еңбекті жазуға кірісті. Бұл кітаптың [[Кенесары хан|Кенесары Қасымұлына]] қатысты тарауын жазу міндеті Бекмахановқа жүктелді. Зерттеуге Қазақстанның белгілі тарихшы, әдебиетші және ғалымдары да қатысты. Олардың қатарында [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан|Әлкей Марғұлан]], [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]], [[Есмағамбет Самұратұлы Ысмайылов|Есмағамбет Ысмайылов]] және [[Бейсенбай Кенжебаев|Бейсембай Кенжебаев]] болды. 670 беттен тұратын «Қазақ КСР тарихы» кітабы 1943 жылдың жазында Алматыда жарық көрді. Кітаптың редакторлары – [[Анна Михайловна Панкратова|А. М. Панкратова]] мен [[Мұхамеджан Әбдіхалықов]]. Бұл еңбек [[КСРО тарихы|КСРО тарихынан]] басқа, одақтас республикалардың тарихын алғаш рет кешенді түрде жазуға жасалған алғашқы қадам еді. Сонымен бірге Қазақстан тарихын қазіргі заманғы ғылыми тұрғыдан тұтастай қарастырған алғашқы көлемді зерттеу болды. Кітап [[Сталин премиясы|Сталиндік сыйлыққа]] ұсынылып, бастапқыда жоғары бағаланды. Мысалы, [[Орталық Азия]] бойынша маман, тарихшы А. В. Пияковский 1943 жылдың маусым айында [[Правда|«Правда» газетінде]] жарық көрген шолу мақаласында кітапты «марксистік-лениндік ғылыми зерттеулерге қосылған зор үлес» деп бағалады<ref name=":0">{{Cite web|title=Ермұхан Бекмаханов қалай қуғындалды? Ермұхан Бекмаханов «Қазақ КСР тарихы» кітабының Кенесары Қасымұлына қатысты тарауын жазып, кітап баспадан 1943 жылдың жазында Алматыда жарық көрді.|url=https://aikyn.kz/280336/ermu-han-bekmahanov-k-alay-k-ug-yndaldy}}</ref>. Кеңес Одағы Ғылым академиясының мүшесі, профессор А. И. Яковлев әділетсіз баға беріп, бұл кітаптың орыстарға қарсы жазылған зиянды еңбек екенін мәлімдеді. Мұндай пікір Сталиндік сыйлық комитетінің соңғы отырысында мүшелерді алаңдатып, нәтижесінде кітап марапатқа ие бола алмады. Яковлевтің пайымдауынша, барлық кеңестік республикалардың тарихы ''«орыс ұлтының мүддесі тұрғысынан»'' жазылуы керек еді. Оның пікірінше, әр елдің, әрбір республиканың ұлттық тарихын жеке-жеке жазу интернационализм қағидаларына қайшы келетін және зиянды әрекет болатын. Кітапты жазу барысында түрлі пікірталастар туындады. Бірақ тарихшылар жаңа тақырып болғандықтан, өз жұмысын зор қызығушылықпен атқарды<ref name=":0" />. Жинақталған материалдарға сүйене отырып, Бекмахановқа [[кандидаттық диссертация]] жазу ұсынылды. Осы кеңеске сүйене отырып, Бекмаханов «Ұлттық азаттық қозғалыстағы Кенесары көтерілісі» тақырыбында диссертация дайындап, 1943 жылдың 28 мамырында Мәскеудегі КСРО Ғылым академиясының Тарих институтында оны сәтті қорғап шықты<ref name=":0" />. Кандидаттық диссертация тақырыбын кеңейте отырып, Ермұхан Бекмаханов кейін «1820-1840 жылдардағы Қазақстан» атты докторлық диссертациясын дайындады. 1946 жылы 14 қазанда Мәскеудегі КСРО Ғылым академиясының Тарих институтында Ермұхан Бекмаханов өзінің [[Докторлық диссертация|докторлық диссертациясын]] сәтті қорғады<ref name=":0" />. 1944 жылдың мамыр-маусым айларында [[КСРО орталық атқару комитеті|КСРО Орталық Комитетінің]] тарихшыларға арналған кеңес жиналысында «Қазақ КСР тарихы» кітабы сынға алынды. Жиналыста «идеологиялық қателіктер» көрсетілді. Кітаптағы қазақ халқының ұлттық күрестеріне қатысты мазмұнды түзету қажет деген шешім қабылданды. Аталмыш сын КСРО Коммунистік партиясының [[Большевик журналы|«Большевик» журналының]] 1945 жылғы №6 санында және Қазақстан Компартиясының [[Большевик Казахстана журналы|«Большевик Казахстана»]] журналының 1945 жылғы №6 санында жарық көрген мақалалар арқылы ресми түрде жарияланды<ref name=":0" />. «Қазақ КСР тарихы» кітабы қайта қаралып, түзетілген нұсқасы [[Қазақ ССР тарихы (1949)|«Қазақ КСР тарихы]] (Толықтырылған және өңделген басылым)» деген атаумен жарық көрді. Бұл еңбектің редакциясын І. Омаров пен А. М. Панкратова басқарды. Осылайша, 1943 жылы жарық көрген түпнұсқа нұсқа ресми түрде цензураға ұшырады. 1953 жылы Сталин қайтыс болғаннан кейін, «Қазақ КСР тарихы» қайтадан сынға ұшырады. 1957-1959 жылдары [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақстан Ғылым академиясы]] мен Археология және этнография институты аталған еңбекті екі томдық кітап ретінде қайта жазды. 1977-1980 жылдары Бекмахановтың тарих кітабы Брежнев дәуірінде [[Қазақ ССР тарихы (1977-80)|бес томдық]] басылым ретінде қайта кеңейтіліп шығарылды<ref name=":0" />. == Авторларлық құрам == === Жауапты редакторлар === * '''[[Анна Михайловна Панкратова]]''' (КСРО Ғылым академиясының мүшесі-корреспонденті, кейін академигі) — ғылыми жетекші және негізгі редакторлардың бірі. * '''[[Мұхамеджан Әбдіхалықов|Мұхаметжан Абдыкалыков]]''' (Қазақ КСР Орталық Комитетінің хатшысы, пропаганда саласы бойынша). === Авторлар === * [[Николай Михайлович Дружинин]] * [[Андрей Павлович Кучкин]] * [[Михаил Порфирьевич Вяткин]] * [[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов|Ермұхан Бекмаханов]] * [[Александр Натанович Бернштам]] * [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] * [[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов|Сәбит Мұқанов]] * [[Есмағамбет Самұратұлы Ысмайылов]] == Мазмұны == Еңбек ежелгі дәуірден (археологиялық мәдениеттер, ерте мемлекеттер) бастап, орта ғасырлар ([[Түрік қағанаты]], [[Қарахан мемлекеті]], [[Алтын Орда]]), [[Қазақ хандығы]], [[Ресей империясы|Ресей империясының]] отарлауы, 1916 жылғы көтеріліс, [[Қазан төңкерісі|Қазан революциясы]], азамат соғысы және социалистік құрылыс кезеңдерін қамтыды. '''Ең даулы бөлігі''' — 14-тарау, онда [[Кенесары хан|Кенесары Қасымұлы]] басқарған ұлт-азаттық көтеріліс (1837–1847) баяндалды. Бұл тарау авторлардың (әсіресе М. Вяткиннің) ұстанымы бойынша жазылғанымен, кейін қатты сынға ұшырады. Кейбір ғалымдар көтерілісті «бай-ұлтшылдық» деп бағалады, ал басқалары оны халықтық қозғалыс ретінде қолдады. Осы мәселе бойынша 1943–1944 жылдары ЦК-ның арнайы редакциялық кеңестерінде қызу талқылаулар болды. Кітапта қазақ халқының тарихы алғаш рет марксистік-лениндік методология негізінде, бірақ ұлттық ерекшеліктерді ескере отырып жазылды. Ол карталармен, суреттермен және иллюстрациялармен толықтырылды. === Ермұхан Бекмаханов ісі === [[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов|Ермұхан Бекмаханов]] ғылыми ұстанымы әсіресе 1943 жылы жарық көрген «Қазақ КСР тарихы» атты ұжымдық еңбектегі Кенесары қозғалысына арналған тарауынан және кейін 1947 жылы жарияланған «XIX ғасырдың 20–40 жылдарындағы Қазақстан» атты монографиясынан айқын көрінді. Бұл еңбектерінде Бекмаханов Кенесары қозғалысын отаршылдыққа қарсы ұлттық сипаттағы күрес ретінде бағалады<ref>{{Cite web|title=Ермұхан Бекмаханов қалай қуғындалды? Ермұхан Бекмаханов «Қазақ КСР тарихы» кітабының Кенесары Қасымұлына қатысты тарауын жазып, кітап баспадан 1943 жылдың жазында Алматыда жарық көрді.|url=https://aikyn.kz/280336/ermu-han-bekmahanov-k-alay-k-ug-yndaldy}}</ref>. 1948 жылдан бастап оның еңбектері Мәскеу мен Алматыдағы ғылыми мекемелерде арнайы талқыланып, Кенесары қозғалысын «феодалдық-монархиялық», «реакциялық» қозғалыс ретінде сипаттаған қарсы пікірлер күшейді. 1950 жылы 26 желтоқсанда [[Правда|«Правда» газетінде]] жарияланған «Қазақстан тарихы мәселелері марксистік-лениндік тұрғыдан» атты мақала Бекмахановты айыптау науқанының шарықтау шегі болды. Осыдан кейін ол «[[Буржуазиялық-ұлтшылдық көзқарас|буржуазиялық-ұлтшылдық көзқарасты]] дәріптеді» деген айыппен [[Коммунистік Партия|партия]] қатарынан шығарылып, университеттегі қызметінен босатылды. 1951 жылы оның [[Ғылыми дәреже|ғылыми дәрежесі]] мен атақтары да кері қайтарылды. 1952 жылы 5 қыркүйекте тұтқындалып, «антисоветтік үгіт-насихат жүргізді» деген айып тағылды. 1952 жылғы 4 желтоқсанда сот үкімімен 25 жылға еңбекпен түзеу лагеріне кесілді<ref name=":0" />. [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин]] қайтыс болғаннан кейін саяси ахуалдың өзгеруіне байланысты Бекмаханов ісі қайта қаралды. 1954 жылы 16 ақпанда ол толық ақталып, бостандыққа шықты. Ақталуына оның ғылыми жетекшісі Анна Панкратова мен бірқатар кеңес ғалымдарының араласуы ықпал етті. Кейін Бекмаханов жоғары оқу орнына қайта оралып, ғылыми-педагогикалық қызметін жалғастырды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тарихи еңбектер]] iu8eu84na5kfr0luu6lyuynopp8x6j9 0 779856 3590658 3590406 2026-04-23T17:56:35Z Kasymov 10777 «[[Санат:Мажарстан мұражайлары|Мажарстан мұражайлары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3590658 wikitext text/x-wiki {{Мұражай |атауы = Будапешт геологиялық мұражайы |sort = |шынайы атауы = ({{lang-hu|Magyar Királyi Földtani Intézet}}) |логотипі = |логотип ені = |сурет = Foldtani-Intezet-P8230174.jpg |сурет ені = 250 |сурет атауы = |lat_dir =N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |құрылған уақыты = 1848 |орналасқан жері = [[Будапешт]], [[Мажарстан]] |түрі = |келушілер саны = |директоры = |аялдама = |ашылу уақыты = 1899 |сайты = |Commons = }} '''Будапешт геологиялық мұражайы''' ({{lang-hu|Magyar Királyi Földtani Intézet}}) — [[Мажарстан]]ның басты геологиялық мұражайы. Ол [[Будапешт]]тің шығыс бөлігіндегі Пешт ауданындағы Стефания көшесінде орналасқан. == Мұражай ғимараты == Будапешттегі Геологиялық мұражай — 1848 жылы құрылған, елдегі ең көне мұражайлардың бірі. Мұражай 1896 жылы салынған және мұражай тізіміне енгізілген ғимаратта орналасқан. XIX ғасырдың соңында Мажарстан геологиялық қоғамы жаңа ғимарат қажет деп шешті. 1899 жылы ресми түрде ашылған ғимаратты Өден Лехнер Қоғам (қазіргі Мажарстан геологиялық институты) үшін жобалаған. Венгрияда, Берлинде және Парижде оқыған Лехнер ашық түсті керамиканы қолданумен және заманауи үрдістердің, органикалық мотивтердің, шығыс бөлшектерінің және венгр халық өнері элементтерінің үйлесімімен сипатталатын «сецессион» деп аталатын венгрлік модерн-нуво стилінің негізін қалаушы болды. Институт ғимараты венгр модерн-нувосының ең таңғажайып үлгілерінің бірі болып табылады. Оның көгілдір-көк түсті черепица шатыры бірден көзге түседі. Шатырдың түсі мен пішіні ежелгі Тетис мұхитын бейнелейді, ал ғимараттың басқа да бөлшектері сәулет және геологиялық тақырыптарды біріктіреді. Мұражайдағы ойылған терезелер венгрлік гүлді өрнектермен безендірілген. Ғимарат глобус ұстап тұрған адамның мүсінімен безендірілген.<ref>{{citeweb|url=https://account.travel/place/the-hungarian-geological-institute-building-budapest-hungary.html?ysclid=mobaaunayf871785529|title=Здание Венгерского геологического института|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-23|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://iren-mel.livejournal.com/2444338.html|title=Удивительные и необычные туристические достопримечательности в Венгрии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-23|lang=}}</ref> == Экспонаттар == Мұражай ішінде 80 000-нан астам экспонаттар орналастырылған.<ref>{{citeweb|url=https://bukay.ru/object/vengriya/budapest-geological-museum?ysclid=mobap0my3277523698|title=Будапешт: Геологический музей|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-23|lang=}}</ref> Мұражай экспонаттарының ішінде динозаврлардың қалдықтарын, минералдарды, тастарды және тағы басқаларын көруге болады. Ең қызықты экспонаттардың бірі — салмағы 1 тоннадан асатын үлкен кварц кристалы. Сондай-ақ, мұражай келушілерге геология және оның қазіргі өмірдегі рөлі туралы көбірек ​​мүмкіндік беретін интерактивті көрмелерді ұсынады. Онда таулардың қалай пайда болғанын, жанартаулардың қалай жұмыс істейтінін және тағы басқаларды көруге болады.<ref>{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/attractions/vengriya/budapesht/geologicheskii_muzei_v_budapeshte-a|title=Геологический музей в Будапеште|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-23|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мажарстан мұражайлары]] k10ufl2pn3zagcuu4tg0htjsl4dlgpg 0 779858 3590578 3590393 2026-04-23T14:53:00Z Casserium 68287 «[[Санат:Мемлекеттік басқару|Мемлекеттік басқару]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Қазақстан президенті жанындағы кеңесші органдар|Қазақстан президенті жанындағы кеңесші органдар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3590578 wikitext text/x-wiki '''Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Ұлттық қоғамдық сенім кеңесі''' – Қазақстан Республикасының Президенті жанындағы консультативтік-кеңесші орган болып табылады. Ұлттық кеңес қызметінің негізгі мақсаты жұртшылықтың, саяси партиялардың, азаматтық қоғамның өкілдерімен кеңінен талқылау негізінде мемлекеттік саясаттың өзекті мәселелері бойынша ұсыныстар мен ұсынымдар тұжырымдау болып табылады<ref>{{Cite web|title=Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Ұлттық қоғамдық сенім кеңесінің ережесін және құрамын бекіту туралы. Қазақстан Республикасы Президентінің 2019 жылғы 17 шілдедегі № 63 Жарлығы.|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U190000063U}}</ref>. == Ұлттық кеңестің негізгі міндеттері == * тұжырымдамалардың, мемлекеттік бағдарламалардың және нормативтік құқықтық актілердің жобаларына қоғамдық сараптама жүргізу; * &nbsp; &nbsp;&nbsp; жұртшылықтың және азаматтық қоғамның пікірін ескере отырып маңызды стратегиялық проблемаларды қарау; * &nbsp; &nbsp;&nbsp; жұртшылықтың, саяси партиялардың, үкіметтік емес сектордың және мемлекеттік органдардың өкілдері арасында сындарлы диалогты қамтамасыз ету; * &nbsp; &nbsp;&nbsp; өзінің құзыреті шегінде Қазақстан Республикасының заңнамасына қайшы келмейтін өзге де қызметті жүзеге асыру болып табылады. == Ұлттық кеңестің құрамы == Ұлттық кеңес Ұлттық кеңестің төрағасынан, оның орынбасарынан және мүшелерінен тұрады. Ұлттық кеңестің төрағасы (бұдан әрі - Төраға) Қазақстан Республикасының Президенті болып табылады. Ұлттық кеңестің құрамы белгілі мемлекет және қоғам қайраткерлерінің, саяси партиялар, үкіметтік емес сектор өкілдерінің қатарынан қалыптастырылады. Қазақстан Республикасының Мемлекеттік хатшысы өз лауазымы бойынша Ұлттық кеңестің құрамына кіреді және Ұлттық кеңес төрағасының орынбасары болып табылады. Ұлттық кеңестің құрамын Қазақстан Республикасының Мемлекеттік хатшысы бекітеді. === Ұлттық кеңестің мүшелері === * &nbsp; &nbsp;&nbsp; Ұлттық кеңестің жұмыс жоспары, оның отырыстарының күн тәртібі мен мәселелерді талқылау тәртібі бойынша ұсыныстар енгізуге; * &nbsp; &nbsp;&nbsp; Ұлттық кеңестің отырыстарына материалдарды, оның шешімдерінің жобаларын дайындауға қатысуға; * &nbsp; &nbsp;&nbsp; Ұлттық кеңестің отырысында қаралатын мәселелерді қоғамда талқылауға және түсіндіруге қатысуға құқылы. * &nbsp; &nbsp;&nbsp; Ұлттық кеңестің мүшелерінде Мемлекет басшысы қол қойған, Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Ұлттық қоғамдық сенім кеңесі мүшесінің куәлігі болады. * Ұлттық кеңестің отырыстары қажеттігіне қарай өткізіледі, бірақ жылына үш реттен жиі өткізілмейді. * &nbsp; &nbsp;&nbsp; Ұлттық кеңестің отырыстары жалпы пленарлық және тақырыптық болып бөлінеді. * &nbsp; &nbsp;&nbsp; Ұлттық кеңестің отырысында мүшелерінің жалпы санының кемінде жартысы қатысса, оның құқықтық күші бар деп есептеледі. {| class="wikitable" ! № !! Аты-жөні !! Қызметі |- | 1 || Тоқаев Қасым-Жомарт Кемелұлы || Қазақстан Республикасының Президенті, төраға |- | 2 || Көшербаев Қырымбек Елеуұлы || Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің Басшысы, төраға орынбасары |- | 3 || Қарин Ерлан Тынымбайұлы || Қазақстан Республикасы Президентінің кеңесшісі, хатшы |- | 4 || Арыстанбеков Қайырбек Төлендіұлы || Экономикалық саясат институтының президенті |- | 5 || Ахметбеков Жамбыл Әужанұлы || ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты |- | 6 || Әбдіғалиұлы Берік || «Архив-2025» ғылыми-әдістемелік орталығының басшысы |- | 7 || Әбенов Мұрат Абдуләмитұлы || Қоғам қайраткері, «Серпін» палатасының төрағасы |- | 8 || Әміртаев Азаматхан Сайлауұлы || «Байтақ болашақ» экологиялық альянсының президенті |- | 9 || Әшімбаев Данияр Рахманұлы || Саясаттанушы |- | 10 || Байтасов Арманжан Мерекеұлы || Қазақстан Медиаодағының тең құрылтайшысы |- | 11 || Бұқарбай Бақытжан || Қоғам қайраткері |- | 12 || Дорофеев Михаил Викторович || «Informburo.kz» бас редакторы |- | 13 || Еспаева Дания Мәдиқызы || ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты |- | 14 || Жандосов Ораз Әлиұлы || «Ракурс» орталығының директоры |- | 15 || Жолдыбайұлы Қайрат || Дінтанушы |- | 16 || Жұмалы Расул || Саясаттанушы |- | 17 || Илеуова Гүлмира Тоқшалыққызы || Әлеуметтанушы, «Стратегия» қорының басшысы |- | 18 || Иса Қазыбек Жарылқасынұлы || «Қазақ үні» ЖШС президенті |- | 19 || Кенжеханұлы Рауан || «Ұлттық аударма бюросы» қорының атқарушы директоры |- | 20 || Қалиев Талғат Бегімұлы || «Жастар» ғылыми-зерттеу орталығының директоры |- | 21 || Қожахметов Асылбек Базарбайұлы || Азаматтық альянс президенті |- | 22 || Қожық Жәнібек || Қоғам қайраткері |- | 23 || Қуат Дәурен || «Қазақ әдебиеті» газетінің бас редакторы |- | 24 || Құттықадам Сейдахмет Рысқожаұлы || Қоғам қайраткері |- | 25 || Мусин Бағдат Батырбекұлы || Кәсіпкер, IT-маман |- | 26 || Мұқибек Ауыт || Қоғам қайраткері |- | 27 || Мырзахметов Абылай Исабекұлы || «Атамекен» ҰКП басқарма төрағасы |- | 28 || Нұрбек Саясат || «BTS Digital» білім беру жобаларының басшысы |- | 29 || Нұров Қанат Ильяұлы || Алматы жоғары басқару мектебінің президенті |- | 30 || Омарова Айман Мұратқызы || Адвокат, құқық қорғаушы |- | 31 || Орынбек Айгүл || Құқық қорғаушы |- | 32 || Ошақбаев Рахым Сәкенұлы || «Талап» орталығының директоры |- | 33 || Рақымбеков Төлеутай Сатайұлы || Ұлттық аграрлық орталық төрағасы |- | 34 || Садырбай Асхат Мұратұлы || «Team Qazaqstan» жетекшісі |- | 35 || Саиров Ерлан Бияхметұлы || Кәсіподақтар федерациясы төрағасының орынбасары |- | 36 || Сарым Айдос Әміроллаұлы || Саясаттанушы |- | 37 || Споткай Максим Александрович || ҚХА мүшесі, «Жаңғыру жолы» жетекшісі |- | 38 || Тайжан Мұхтар Болатханұлы || Экономика ғылымдарының кандидаты |- | 39 || Тұрмағамбетова Жеміс Өтегенқызы || «Адам құқықтары хартиясы» қорының директоры |- | 40 || Тұрсынов Ермек Кәрімжанұлы || Режиссер, кинематографистер одағының төрағасы |- | 41 || Тілеухан Бекболат Қанайұлы || Мәжіліс депутаты |- | 42 || Чеботарев Андрей Евгеньевич || «Альтернатива» орталығының директоры |- | 43 || Шибұтов Марат Мақсұмұлы || «Транспаренси Казахстан» кеңесінің төрағасы |- | 44 || Шораев Арман Төлегенұлы || «Қазақстан барысы» қорының төрағасы |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан президенті жанындағы кеңесші органдар]] s57949s3h83mwsqslcs1dvmjk7jl4hr 3590580 3590578 2026-04-23T14:59:03Z Casserium 68287 3590580 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Ұлттық қоғамдық сенім кеңесі |қысқартылған атауы = Ұлттық кеңес |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{байрақ|Қазақстан}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[17 шілде]] [[2019 жыл]] |ізашары1 = |ізашары2 = |таратылған жылы = [[14 маусым]] [[2022 жыл]] |ізбасары = [[Ұлттық құрылтай]] |бағынады = |тағайындайды = |штаб-пәтері = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |басшылықтың лауазымы1 = Төрағасы |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |басшылықтың есімі3 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] |басшылықтың лауазымы3 = Жұмыс органы |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Ұлттық қоғамдық сенім кеңесі''' – Қазақстан Республикасының Президенті жанындағы консультативтік-кеңесші орган болып табылады. Ұлттық кеңес қызметінің негізгі мақсаты жұртшылықтың, саяси партиялардың, азаматтық қоғамның өкілдерімен кеңінен талқылау негізінде мемлекеттік саясаттың өзекті мәселелері бойынша ұсыныстар мен ұсынымдар тұжырымдау болып табылады<ref>{{Cite web|title=Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Ұлттық қоғамдық сенім кеңесінің ережесін және құрамын бекіту туралы. Қазақстан Республикасы Президентінің 2019 жылғы 17 шілдедегі № 63 Жарлығы.|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U190000063U}}</ref>. == Ұлттық кеңестің негізгі міндеттері == * тұжырымдамалардың, мемлекеттік бағдарламалардың және нормативтік құқықтық актілердің жобаларына қоғамдық сараптама жүргізу; * &nbsp; &nbsp;&nbsp; жұртшылықтың және азаматтық қоғамның пікірін ескере отырып маңызды стратегиялық проблемаларды қарау; * &nbsp; &nbsp;&nbsp; жұртшылықтың, саяси партиялардың, үкіметтік емес сектордың және мемлекеттік органдардың өкілдері арасында сындарлы диалогты қамтамасыз ету; * &nbsp; &nbsp;&nbsp; өзінің құзыреті шегінде Қазақстан Республикасының заңнамасына қайшы келмейтін өзге де қызметті жүзеге асыру болып табылады. == Ұлттық кеңестің құрамы == Ұлттық кеңес Ұлттық кеңестің төрағасынан, оның орынбасарынан және мүшелерінен тұрады. Ұлттық кеңестің төрағасы (бұдан әрі - Төраға) Қазақстан Республикасының Президенті болып табылады. Ұлттық кеңестің құрамы белгілі мемлекет және қоғам қайраткерлерінің, саяси партиялар, үкіметтік емес сектор өкілдерінің қатарынан қалыптастырылады. Қазақстан Республикасының Мемлекеттік хатшысы өз лауазымы бойынша Ұлттық кеңестің құрамына кіреді және Ұлттық кеңес төрағасының орынбасары болып табылады. Ұлттық кеңестің құрамын Қазақстан Республикасының Мемлекеттік хатшысы бекітеді. === Ұлттық кеңестің мүшелері === * &nbsp; &nbsp;&nbsp; Ұлттық кеңестің жұмыс жоспары, оның отырыстарының күн тәртібі мен мәселелерді талқылау тәртібі бойынша ұсыныстар енгізуге; * &nbsp; &nbsp;&nbsp; Ұлттық кеңестің отырыстарына материалдарды, оның шешімдерінің жобаларын дайындауға қатысуға; * &nbsp; &nbsp;&nbsp; Ұлттық кеңестің отырысында қаралатын мәселелерді қоғамда талқылауға және түсіндіруге қатысуға құқылы. * &nbsp; &nbsp;&nbsp; Ұлттық кеңестің мүшелерінде Мемлекет басшысы қол қойған, Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Ұлттық қоғамдық сенім кеңесі мүшесінің куәлігі болады. * Ұлттық кеңестің отырыстары қажеттігіне қарай өткізіледі, бірақ жылына үш реттен жиі өткізілмейді. * &nbsp; &nbsp;&nbsp; Ұлттық кеңестің отырыстары жалпы пленарлық және тақырыптық болып бөлінеді. * &nbsp; &nbsp;&nbsp; Ұлттық кеңестің отырысында мүшелерінің жалпы санының кемінде жартысы қатысса, оның құқықтық күші бар деп есептеледі. {| class="wikitable" ! № !! Аты-жөні !! Қызметі |- | 1 || Тоқаев Қасым-Жомарт Кемелұлы || Қазақстан Республикасының Президенті, төраға |- | 2 || Көшербаев Қырымбек Елеуұлы || Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің Басшысы, төраға орынбасары |- | 3 || Қарин Ерлан Тынымбайұлы || Қазақстан Республикасы Президентінің кеңесшісі, хатшы |- | 4 || Арыстанбеков Қайырбек Төлендіұлы || Экономикалық саясат институтының президенті |- | 5 || Ахметбеков Жамбыл Әужанұлы || ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты |- | 6 || Әбдіғалиұлы Берік || «Архив-2025» ғылыми-әдістемелік орталығының басшысы |- | 7 || Әбенов Мұрат Абдуләмитұлы || Қоғам қайраткері, «Серпін» палатасының төрағасы |- | 8 || Әміртаев Азаматхан Сайлауұлы || «Байтақ болашақ» экологиялық альянсының президенті |- | 9 || Әшімбаев Данияр Рахманұлы || Саясаттанушы |- | 10 || Байтасов Арманжан Мерекеұлы || Қазақстан Медиаодағының тең құрылтайшысы |- | 11 || Бұқарбай Бақытжан || Қоғам қайраткері |- | 12 || Дорофеев Михаил Викторович || «Informburo.kz» бас редакторы |- | 13 || Еспаева Дания Мәдиқызы || ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты |- | 14 || Жандосов Ораз Әлиұлы || «Ракурс» орталығының директоры |- | 15 || Жолдыбайұлы Қайрат || Дінтанушы |- | 16 || Жұмалы Расул || Саясаттанушы |- | 17 || Илеуова Гүлмира Тоқшалыққызы || Әлеуметтанушы, «Стратегия» қорының басшысы |- | 18 || Иса Қазыбек Жарылқасынұлы || «Қазақ үні» ЖШС президенті |- | 19 || Кенжеханұлы Рауан || «Ұлттық аударма бюросы» қорының атқарушы директоры |- | 20 || Қалиев Талғат Бегімұлы || «Жастар» ғылыми-зерттеу орталығының директоры |- | 21 || Қожахметов Асылбек Базарбайұлы || Азаматтық альянс президенті |- | 22 || Қожық Жәнібек || Қоғам қайраткері |- | 23 || Қуат Дәурен || «Қазақ әдебиеті» газетінің бас редакторы |- | 24 || Құттықадам Сейдахмет Рысқожаұлы || Қоғам қайраткері |- | 25 || Мусин Бағдат Батырбекұлы || Кәсіпкер, IT-маман |- | 26 || Мұқибек Ауыт || Қоғам қайраткері |- | 27 || Мырзахметов Абылай Исабекұлы || «Атамекен» ҰКП басқарма төрағасы |- | 28 || Нұрбек Саясат || «BTS Digital» білім беру жобаларының басшысы |- | 29 || Нұров Қанат Ильяұлы || Алматы жоғары басқару мектебінің президенті |- | 30 || Омарова Айман Мұратқызы || Адвокат, құқық қорғаушы |- | 31 || Орынбек Айгүл || Құқық қорғаушы |- | 32 || Ошақбаев Рахым Сәкенұлы || «Талап» орталығының директоры |- | 33 || Рақымбеков Төлеутай Сатайұлы || Ұлттық аграрлық орталық төрағасы |- | 34 || Садырбай Асхат Мұратұлы || «Team Qazaqstan» жетекшісі |- | 35 || Саиров Ерлан Бияхметұлы || Кәсіподақтар федерациясы төрағасының орынбасары |- | 36 || Сарым Айдос Әміроллаұлы || Саясаттанушы |- | 37 || Споткай Максим Александрович || ҚХА мүшесі, «Жаңғыру жолы» жетекшісі |- | 38 || Тайжан Мұхтар Болатханұлы || Экономика ғылымдарының кандидаты |- | 39 || Тұрмағамбетова Жеміс Өтегенқызы || «Адам құқықтары хартиясы» қорының директоры |- | 40 || Тұрсынов Ермек Кәрімжанұлы || Режиссер, кинематографистер одағының төрағасы |- | 41 || Тілеухан Бекболат Қанайұлы || Мәжіліс депутаты |- | 42 || Чеботарев Андрей Евгеньевич || «Альтернатива» орталығының директоры |- | 43 || Шибұтов Марат Мақсұмұлы || «Транспаренси Казахстан» кеңесінің төрағасы |- | 44 || Шораев Арман Төлегенұлы || «Қазақстан барысы» қорының төрағасы |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан президенті жанындағы кеңесші органдар]] jqjr84e9j2lt03vz4gtrhxhnjb2ob4t 0 779859 3590412 3590411 2026-04-23T12:00:31Z Ashina 7704 /* Nazarbayev Fund */ 3590412 wikitext text/x-wiki '''Эндаумент''' ([[Ағылшын тілі|ағылш]]. ''endowment, [[Орыс тілі|орысша]]: целевой капитал'') – [[Коммерциялық емес ұйым|коммерциялық емес ұйымның]] [[Қайырымдылық көмек|қайырымдылық қаражаттары]] есебінен қалыптасқан және басқарушы компанияға [[Сенімгерлік басқару|сенімгерлік басқаруға]] берілген мүлкі. Әдетте [[Гуманитарлық білім|гуманитарлық]] ұйымның, көбінесе университеттің, ғылыми орталықтың немесе мәдени мекеменің ұзақ мерзімді қаржылық тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін құрылған арнайы мақсатты [[капитал]] қоры. Бұл капитал [[Инвестиция|инвестицияланып]], одан түскен табыс ұйымның жарғылық қызметін қаржыландыруға пайдаланылады. Негізгі капитал жұмсалмайды, тек одан түсетін кіріс қолданылады. Әлемдік тәжірибеде эндаументтер көбіне '''мәңгілік қор''' ретінде құрылады. Яғни, оның негізгі қаражаты сақталып, тек табысы ғана белгілі бір мақсаттарға жұмсалады. == Тарихы == Эндаументтің алғашқы үлгілері көне дәуірден бастау алады. * Алғашқы белгілі мақсатты капиталды '''[[Платон]]''' өзінің Академиясын қолдау үшін құрған. Бұл оқу орны 900 жылдан астам уақыт жұмыс істеп, 529 жылы [[Византия империясы|Византия]] императоры [[ІІ Юстиниан|Юстиниан]] тарапынан жабылды. * 1502 жылы Англияда '''[[Маргарет Бофорт]]''' ([[Генрих VIII|король Генрих VIII-]]<nowiki/>нің әжесі) [[Оксфорд университеті|Оксфорд]] пен [[Кембридж университеті|Кембридж]] университеттерінде теология кафедраларын құруға қаражат бөлді. * XIX ғасырда құрылған '''[[Нобель қоры]]''' — халықаралық деңгейдегі ең танымал эндаументтердің бірі. [[Альфред Нобель|Альфред Нобельдің]] өсиеті бойынша оның мүлкі инвестицияланып, табысынан ғылым мен бейбітшілік саласындағы сыйлықтар беріледі. Қазіргі уақытта ең ірі эндаументтер [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] университеттеріне тиесілі. Әлемнің жетекші университеттері – [[Гарвард университеті|Гарвард]], [[Йель университеті|Йель]], [[Оксфорд университеті|Оксфорд]] сияқты оқу орындары – өз дамуында эндаумент қорларын тиімді пайдаланып келеді. Мысалы, [[Гарвард университетінің эндаумент қоры]] ондаған миллиард долларды құрайды. Қаржы келесі бағыттар бойынша жұмсалуы мүмкін: * ғылыми зерттеулерді қаржыландыруға * студенттерге гранттар мен шәкіртақылар беруге * профессорлық құрамды қолдауға * инфрақұрылымды дамытуға Эндаумент жүйесі дамыған елдерде білім мен ғылымның тәуелсіздігін қамтамасыз ететін маңызды құрал ретінде қарастырылады. == Эндаументтің жұмыс істеу қағидаты == Эндаумент жүйесі келесі схема бойынша жұмыс істейді: # Донорлар (жеке тұлғалар немесе ұйымдар) қаражат аударады # Қаражат мақсатты капитал ретінде қалыптастырылады # Ол басқарушы компанияға сенімгерлік басқаруға беріледі # Қаражат инвестицияланады # Түскен табыс ұйым қызметін қаржыландыруға жұмсалады == Қазақстандағы эндаумент (мақсатты капитал) == Қазақстанда эндаумент (мақсатты капитал) жүйесі соңғы жылдары ғана қалыптаса бастаған жаңа қаржылық құралдардың бірі болып табылады. Ол негізінен білім беру, ғылым және қоғамдық салаларды ұзақ мерзімді қаржыландыру мақсатында қолданылады. Қазақстанда 21 нысаналы капитал қоры жұмыс істейді<ref name=":0">{{Cite web|title=Қазақстандық эндаумент-қорлар қаржыны қайдан алады, қалай жұмсайды?|url=https://kz.kursiv.media/kk/2024-11-08/qntd-endaument-qorlar-qarzhyny/|date=2024}}</ref>. Қорлардың басым бөлігі қайырымдылықтан түскен қаражатты депозиттерде ұстайды немесе бірден пайдаланады. 2022 жылғы 7 қыркүйекте Қазақстандағы эндаумент қорлардың ІІ республикалық конференциясы өтті. Конференция эндаумент қорларын дамыту мәселелерін талқылау және эндаумент қорлары туралы заңнаманы жетілдіру бойынша ұсыныстар әзірлеу мақсатында өтті<ref>{{Cite web|title=Қазақстандағы эндаумент қорлардың ІІ республикалық конференциясы өтті|url=https://korkyt.edu.kz/article/242}}</ref>. 2023 жылы Л. Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті ұйымдастырған III халықаралық эндаументтер конференциясын өткізді. Конференцияда Қазақстанда эндаументтер қауымдастығы құрылатындығы хабарланды<ref>{{Cite web|title=Қазақстанда эндаументтер қауымдастығы құрылады|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/sci/press/news/details/646852?lang=kk}}</ref>. 2025 жылы Мәжілістің жалпы отырысында эндаумент қорлардың жұмысын реттейтін «Нысаналы капитал қорлары туралы» жаңа заң бірінші оқылымда қаралды<ref>{{Cite web|title=Қазақстанға эндаумент қорлар не үшін керек|url=https://egemen.kz/article/385593-qazaqstangha-endaument-qorlar-ne-ushin-kerek}}</ref>. 2025 жылғы 30 маусым күні Мемлекет басшысы «Нысаналы капитал қорлары және эндаумент-қорлар (нысаналы капиталдар) туралы» Қазақстан Республикасының Заңына қол қойды<ref>{{Cite web|title=Мемлекет басшысы «Нысаналы капитал қорлары және эндаумент-қорлар (нысаналы капиталдар) туралы» Қазақстан Республикасының Заңына қол қойды|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-nysanaly-kapital-korlary-zhane-endaument-korlar-nysanaly-kapitaldar-turaly-kazakstan-respublikasynyn-zanyna-kol-koydy-3051546}}</ref>. 2026 жылғы 2 ақпанда жаңа заңнамалық модель бойынша Қазақстандағы алғашқы «Ғылым және білім эндаумент-қоры» мемлекеттік тіркеуден өтті<ref>{{Cite web|title=Қазақстанда ЖОО-ларды қаржыландырудың жаңа моделі мен эндаумент-қорлар жүйесі енгізілуде|url=https://primeminister.kz/news/kazakstanda-zoo-lardy-karzylandyrudyn-zana-modeli-men-endaument-korlar-zuiesi-engizilude-31180}}</ref><ref>{{Cite web|title=Қазақстанда жаңа модель бойынша алғашқы эндаумент қорға 10 млрд теңгеге дейін қаржы тарту жоспарланып отыр.|url=https://7kun.kz/ru/news/kazakstanda-zaa-formattagy-endaument-korga-10-mlrd-tege-tartylady}}</ref>. === Nazarbayev Fund === [[Назарбаев Университеті]] эндаумент қоры. Елдегі ең көне әрі ең үлкен Nazarbayev Fund әлемде қабылданған модель бойынша жұмыс істейді. Баспасөз қызметінің ақпаратына сүйенсек, қор өз қаражатын (шамамен 1 млрд АҚШ доллары)<ref name=":0" /> шетелдік өтімді нарықтарға шығарады. Портфельдің көп бөлігі (63%) мемлекеттік және корпоративтік облигацияларға, 32% – баламалы құралдарға (хедж-қорлар, жеке қорлар, тікелей инвестициялар), 5% – акцияларға және қысқа мерзімді депозиттерге салынады. 2024 жылы қор 6% долларлық кірісті күтеді<ref name=":0" />. Эндаумент-қордың ішінде қамқоршылар кеңесінен бөлек, инвестициялық комитет бар, ол қандай құралдарға қаражат салу керек екенін таңдайды. Айта кетейік, көптеген қазақстандық эндаумент-қорларда инвестициялар туралы шешімді қамқоршылар кеңесі қабылдайды<ref name=":0" />. === Heart Center Foundation === Heart Center Foundation кардиология, кардиохирургия және трансплантологияны дамытуға ықпал ететін бастамаларды қолдап, тек қазақстандық нарыққа инвестиция салады. Қордың шамамен 1,2 млрд теңге мөлшерінде активтері бар. 900 млн теңге қазақстандық банктердегі овернайттарда, 250 мың – Jusan Invest екі валюталық пифтерінде сақталады<ref name=":0" />. Сондай-ақ, эндаумент-қордың иелігінде қонақ үй бар. Кардиохирургиялық орталық және Ана мен бала орталығы пациенттерінің 97% өңірлерден келгендіктен, қор медициналық мекемелердің жанынан арзан тұрғын үй салды. Қор донорлық органдарды ұзақ уақыт сақтауға және тасымалдауға арналған құрылғылар шығаратын зауыт салу жобасын жоспарлап отыр. Қазіргі таңда зауыттың жобалау-сметалық құжаттамасы әзірленіп, қаржы іздестірілуде. Heart Center Foundation-да құрылыс 2025 жылдың көктемінде басталуы тиіс. Қор қаражатының 900 млн теңге сомасындағы бөлігі овернайттарда сақталады<ref name=":0" />. === «Қазақстан халқына» қоры === «Қазақстан халқына» қоры (ҚР-дағы нысаналы капиталдың көлемі бойынша екінші қор, 9,7 млрд теңге)<ref name=":0" />. Қордың нысаналы капиталын «Endowment Qazaqstan halqyna» компаниясы басқарады<ref name=":0" />. === Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының эндаумент қоры === 2023 жылы құрылған Qazaq Tili Endowment қорына Мемлекет басшысының алғашқы қолдауынан кейін ірі кәсіпкерлер мен компаниялардың үлес қосуы арқылы 700 миллион теңгеден аса қаражат жиналды. Қор қаражаты жұмсалмайды. Биылғы үстеме табыс мөлшері 80 миллион теңгені құрады. Бұл Қоғамның қаржылық дербестігін нығайтуға мүмкіндік берді<ref>cite{{Cite web|title=Президенттің қазақ тілі эндаумент қорына салған үлесі 100 есе өсті|url=https://www.mezgil.kz/e/action/ShowInfo.php?classid=34&id=7421}}</ref>.<ref>{{Cite web|title=Qazaq Tili Endowment Qory|url=https://til.kz/kz/endowment}}</ref> ==== Басқа қорлар ==== * [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ]] эндаумент қоры * [[Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы|Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының]] эндаумент қоры * Физмат эндаумент қоры<ref>{{Cite web|title=Физмат эндаумент қоры|url=https://lancasterholding.com/kz/social-initiatives/obshchestvennyy-fond-fizmat-endowment-fund}}</ref> * Корпоративтік Қор «KBTU Endowment»<ref>{{Cite web|title=Корпоративтік Қор «KBTU Endowment»|url=https://kbtuendowment.kz/kk/}}</ref> * KIMEP Alumni Endowment fund == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қаржылық жүйелер]] s68twkgfwiz445rag2ljkbbj2ad49ag 3590416 3590412 2026-04-23T12:04:14Z Ashina 7704 /* Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының эндаумент қоры */ 3590416 wikitext text/x-wiki '''Эндаумент''' ([[Ағылшын тілі|ағылш]]. ''endowment, [[Орыс тілі|орысша]]: целевой капитал'') – [[Коммерциялық емес ұйым|коммерциялық емес ұйымның]] [[Қайырымдылық көмек|қайырымдылық қаражаттары]] есебінен қалыптасқан және басқарушы компанияға [[Сенімгерлік басқару|сенімгерлік басқаруға]] берілген мүлкі. Әдетте [[Гуманитарлық білім|гуманитарлық]] ұйымның, көбінесе университеттің, ғылыми орталықтың немесе мәдени мекеменің ұзақ мерзімді қаржылық тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін құрылған арнайы мақсатты [[капитал]] қоры. Бұл капитал [[Инвестиция|инвестицияланып]], одан түскен табыс ұйымның жарғылық қызметін қаржыландыруға пайдаланылады. Негізгі капитал жұмсалмайды, тек одан түсетін кіріс қолданылады. Әлемдік тәжірибеде эндаументтер көбіне '''мәңгілік қор''' ретінде құрылады. Яғни, оның негізгі қаражаты сақталып, тек табысы ғана белгілі бір мақсаттарға жұмсалады. == Тарихы == Эндаументтің алғашқы үлгілері көне дәуірден бастау алады. * Алғашқы белгілі мақсатты капиталды '''[[Платон]]''' өзінің Академиясын қолдау үшін құрған. Бұл оқу орны 900 жылдан астам уақыт жұмыс істеп, 529 жылы [[Византия империясы|Византия]] императоры [[ІІ Юстиниан|Юстиниан]] тарапынан жабылды. * 1502 жылы Англияда '''[[Маргарет Бофорт]]''' ([[Генрих VIII|король Генрих VIII-]]<nowiki/>нің әжесі) [[Оксфорд университеті|Оксфорд]] пен [[Кембридж университеті|Кембридж]] университеттерінде теология кафедраларын құруға қаражат бөлді. * XIX ғасырда құрылған '''[[Нобель қоры]]''' — халықаралық деңгейдегі ең танымал эндаументтердің бірі. [[Альфред Нобель|Альфред Нобельдің]] өсиеті бойынша оның мүлкі инвестицияланып, табысынан ғылым мен бейбітшілік саласындағы сыйлықтар беріледі. Қазіргі уақытта ең ірі эндаументтер [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] университеттеріне тиесілі. Әлемнің жетекші университеттері – [[Гарвард университеті|Гарвард]], [[Йель университеті|Йель]], [[Оксфорд университеті|Оксфорд]] сияқты оқу орындары – өз дамуында эндаумент қорларын тиімді пайдаланып келеді. Мысалы, [[Гарвард университетінің эндаумент қоры]] ондаған миллиард долларды құрайды. Қаржы келесі бағыттар бойынша жұмсалуы мүмкін: * ғылыми зерттеулерді қаржыландыруға * студенттерге гранттар мен шәкіртақылар беруге * профессорлық құрамды қолдауға * инфрақұрылымды дамытуға Эндаумент жүйесі дамыған елдерде білім мен ғылымның тәуелсіздігін қамтамасыз ететін маңызды құрал ретінде қарастырылады. == Эндаументтің жұмыс істеу қағидаты == Эндаумент жүйесі келесі схема бойынша жұмыс істейді: # Донорлар (жеке тұлғалар немесе ұйымдар) қаражат аударады # Қаражат мақсатты капитал ретінде қалыптастырылады # Ол басқарушы компанияға сенімгерлік басқаруға беріледі # Қаражат инвестицияланады # Түскен табыс ұйым қызметін қаржыландыруға жұмсалады == Қазақстандағы эндаумент (мақсатты капитал) == Қазақстанда эндаумент (мақсатты капитал) жүйесі соңғы жылдары ғана қалыптаса бастаған жаңа қаржылық құралдардың бірі болып табылады. Ол негізінен білім беру, ғылым және қоғамдық салаларды ұзақ мерзімді қаржыландыру мақсатында қолданылады. Қазақстанда 21 нысаналы капитал қоры жұмыс істейді<ref name=":0">{{Cite web|title=Қазақстандық эндаумент-қорлар қаржыны қайдан алады, қалай жұмсайды?|url=https://kz.kursiv.media/kk/2024-11-08/qntd-endaument-qorlar-qarzhyny/|date=2024}}</ref>. Қорлардың басым бөлігі қайырымдылықтан түскен қаражатты депозиттерде ұстайды немесе бірден пайдаланады. 2022 жылғы 7 қыркүйекте Қазақстандағы эндаумент қорлардың ІІ республикалық конференциясы өтті. Конференция эндаумент қорларын дамыту мәселелерін талқылау және эндаумент қорлары туралы заңнаманы жетілдіру бойынша ұсыныстар әзірлеу мақсатында өтті<ref>{{Cite web|title=Қазақстандағы эндаумент қорлардың ІІ республикалық конференциясы өтті|url=https://korkyt.edu.kz/article/242}}</ref>. 2023 жылы Л. Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті ұйымдастырған III халықаралық эндаументтер конференциясын өткізді. Конференцияда Қазақстанда эндаументтер қауымдастығы құрылатындығы хабарланды<ref>{{Cite web|title=Қазақстанда эндаументтер қауымдастығы құрылады|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/sci/press/news/details/646852?lang=kk}}</ref>. 2025 жылы Мәжілістің жалпы отырысында эндаумент қорлардың жұмысын реттейтін «Нысаналы капитал қорлары туралы» жаңа заң бірінші оқылымда қаралды<ref>{{Cite web|title=Қазақстанға эндаумент қорлар не үшін керек|url=https://egemen.kz/article/385593-qazaqstangha-endaument-qorlar-ne-ushin-kerek}}</ref>. 2025 жылғы 30 маусым күні Мемлекет басшысы «Нысаналы капитал қорлары және эндаумент-қорлар (нысаналы капиталдар) туралы» Қазақстан Республикасының Заңына қол қойды<ref>{{Cite web|title=Мемлекет басшысы «Нысаналы капитал қорлары және эндаумент-қорлар (нысаналы капиталдар) туралы» Қазақстан Республикасының Заңына қол қойды|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-nysanaly-kapital-korlary-zhane-endaument-korlar-nysanaly-kapitaldar-turaly-kazakstan-respublikasynyn-zanyna-kol-koydy-3051546}}</ref>. 2026 жылғы 2 ақпанда жаңа заңнамалық модель бойынша Қазақстандағы алғашқы «Ғылым және білім эндаумент-қоры» мемлекеттік тіркеуден өтті<ref>{{Cite web|title=Қазақстанда ЖОО-ларды қаржыландырудың жаңа моделі мен эндаумент-қорлар жүйесі енгізілуде|url=https://primeminister.kz/news/kazakstanda-zoo-lardy-karzylandyrudyn-zana-modeli-men-endaument-korlar-zuiesi-engizilude-31180}}</ref><ref>{{Cite web|title=Қазақстанда жаңа модель бойынша алғашқы эндаумент қорға 10 млрд теңгеге дейін қаржы тарту жоспарланып отыр.|url=https://7kun.kz/ru/news/kazakstanda-zaa-formattagy-endaument-korga-10-mlrd-tege-tartylady}}</ref>. === Nazarbayev Fund === [[Назарбаев Университеті]] эндаумент қоры. Елдегі ең көне әрі ең үлкен Nazarbayev Fund әлемде қабылданған модель бойынша жұмыс істейді. Баспасөз қызметінің ақпаратына сүйенсек, қор өз қаражатын (шамамен 1 млрд АҚШ доллары)<ref name=":0" /> шетелдік өтімді нарықтарға шығарады. Портфельдің көп бөлігі (63%) мемлекеттік және корпоративтік облигацияларға, 32% – баламалы құралдарға (хедж-қорлар, жеке қорлар, тікелей инвестициялар), 5% – акцияларға және қысқа мерзімді депозиттерге салынады. 2024 жылы қор 6% долларлық кірісті күтеді<ref name=":0" />. Эндаумент-қордың ішінде қамқоршылар кеңесінен бөлек, инвестициялық комитет бар, ол қандай құралдарға қаражат салу керек екенін таңдайды. Айта кетейік, көптеген қазақстандық эндаумент-қорларда инвестициялар туралы шешімді қамқоршылар кеңесі қабылдайды<ref name=":0" />. === Heart Center Foundation === Heart Center Foundation кардиология, кардиохирургия және трансплантологияны дамытуға ықпал ететін бастамаларды қолдап, тек қазақстандық нарыққа инвестиция салады. Қордың шамамен 1,2 млрд теңге мөлшерінде активтері бар. 900 млн теңге қазақстандық банктердегі овернайттарда, 250 мың – Jusan Invest екі валюталық пифтерінде сақталады<ref name=":0" />. Сондай-ақ, эндаумент-қордың иелігінде қонақ үй бар. Кардиохирургиялық орталық және Ана мен бала орталығы пациенттерінің 97% өңірлерден келгендіктен, қор медициналық мекемелердің жанынан арзан тұрғын үй салды. Қор донорлық органдарды ұзақ уақыт сақтауға және тасымалдауға арналған құрылғылар шығаратын зауыт салу жобасын жоспарлап отыр. Қазіргі таңда зауыттың жобалау-сметалық құжаттамасы әзірленіп, қаржы іздестірілуде. Heart Center Foundation-да құрылыс 2025 жылдың көктемінде басталуы тиіс. Қор қаражатының 900 млн теңге сомасындағы бөлігі овернайттарда сақталады<ref name=":0" />. === «Қазақстан халқына» қоры === «Қазақстан халқына» қоры (ҚР-дағы нысаналы капиталдың көлемі бойынша екінші қор, 9,7 млрд теңге)<ref name=":0" />. Қордың нысаналы капиталын «Endowment Qazaqstan halqyna» компаниясы басқарады<ref name=":0" />. === Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының эндаумент қоры === Мемлекет басшысы «Қазақ тілі» қоғамының президенті Рауан Кенжеханұлын қабылдады. Кездесу барысында мемлекеттік тілді нығайту ісіндегі өзекті мәселелер талқыланды. Сондай-ақ Президент әлемдік тәжірибеде мәдени, гуманитарлық сипаттағы ұйымдар эндаумент қорлар арқылы жұмыс істейтінін атап өтіп, Қоғам қызметін одан әрі жандандыру үшін осы тәжірибені енгізуді ұсынды және оған өз атынан үлес қосатынын мәлімдеді<ref>{{Cite web|title=Ақорда. Мемлекет басшысы «Қазақ тілі» қоғамының президенті Рауан Кенжеханұлын қабылдады 2023 жылғы 12 қазан|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kazak-tili-kogamynyn-prezidenti-rauan-kenzhehanulyn-kabyldady-1291715}}</ref>. 2023 жылы құрылған Qazaq Tili Endowment қорына Мемлекет басшысының алғашқы қолдауынан кейін ірі кәсіпкерлер мен компаниялардың үлес қосуы арқылы 700 миллион теңгеден аса қаражат жиналды. Қор қаражаты жұмсалмайды. Биылғы үстеме табыс мөлшері 80 миллион теңгені құрады. Бұл Қоғамның қаржылық дербестігін нығайтуға мүмкіндік берді<ref>cite{{Cite web|title=Президенттің қазақ тілі эндаумент қорына салған үлесі 100 есе өсті|url=https://www.mezgil.kz/e/action/ShowInfo.php?classid=34&id=7421}}</ref>.<ref>{{Cite web|title=Qazaq Tili Endowment Qory|url=https://til.kz/kz/endowment}}</ref> ==== Басқа қорлар ==== * [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ]] эндаумент қоры * [[Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы|Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының]] эндаумент қоры * Физмат эндаумент қоры<ref>{{Cite web|title=Физмат эндаумент қоры|url=https://lancasterholding.com/kz/social-initiatives/obshchestvennyy-fond-fizmat-endowment-fund}}</ref> * Корпоративтік Қор «KBTU Endowment»<ref>{{Cite web|title=Корпоративтік Қор «KBTU Endowment»|url=https://kbtuendowment.kz/kk/}}</ref> * KIMEP Alumni Endowment fund == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қаржылық жүйелер]] 8ciprkcc7qxrspms8wn1ydhevdwc67q 0 779861 3590428 2026-04-23T12:14:43Z TheNomadEditor 120280 Жаңа бетте: '''Байдылда Сарногоев''' ([[14 қаңтар]] [[1932 жыл|1932]], Будёновка ауылы, [[Талас ауданы (Қырғызстан)|Талас ауданы]], [[Талас облысы]], [[Қырғыз Кеңестік Социалистік Республикасы|Қырғыз КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] — [[19 қараша]] [[2004 жыл|2004]], Бішке... 3590428 wikitext text/x-wiki '''Байдылда Сарногоев''' ([[14 қаңтар]] [[1932 жыл|1932]], Будёновка ауылы, [[Талас ауданы (Қырғызстан)|Талас ауданы]], [[Талас облысы]], [[Қырғыз Кеңестік Социалистік Республикасы|Қырғыз КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] — [[19 қараша]] [[2004 жыл|2004]], [[Бішкек]], [[Қырғызстан]]) — кеңестік және қырғыз ақыны. 1951 жылдан бастап Кеңес жазушылар одағы мүшесі болған. Әдебиет саласындағы еңбегі үшін Қырғыз КСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының Құрмет грамотасымен марапатталған. 1986 жылы Алыкул Осмонов атындағы Қырғызстан Жазушылар одағы сыйлығының лауреаты атанса, 2000 жылы Токтогул Сатылганов атындағы мемлекеттік сыйлыққа ие болған. == Өмірбаяны == Байдылда Сарногоев 1932 жылы [[Талас облысы]], [[Талас ауданы (Қырғызстан)|Талас ауданы]]ның Будёновка ауылында шаруа отбасында дүниеге келген. Ерте жастан жетім қалған. Өз колхозындағы 6 сыныпты бітіргеннен кейін Фрунзе қаласындағы А. С. Пушкин атындағы №5 қырғыз орта мектебіне оқуға түскен. Бала кезінен поэзияға әуес болып, өлең жазып, ән шығарған. 1945 жылы, 13 жасында, «Көктем келді» атты өлеңі «Ленинское знамя» аудандық газетінде жарияланған. Кейін жас ақынның өлеңдері республикалық баспасөзде жиі жарық көре бастады. 1951 жылы Максим Горький атындағы Әдебиет институтына (Кеңес жазушылар одағы жанынан) жіберіліп, сол жылы аталған одақтың мүшесі болды. Институтты бітіргеннен кейін 1956 жылдан бастап «Ала-Тоо» журналы редакциясында поэзия бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарды. 1959–1973 жылдары Қырғызстан Жазушылар одағында әдеби кеңесші болып жұмыс істеді. 1973 жылдан бастап шығармашылықпен айналысты, 1981 жылдан кейін шығармашылық белсенділігі төмендеді.<ref>{{кітап|тақырыбы=Литературный Киргизстан : журнал|сілтеме=https://www.google.ru/books/edition/Literaturnyĭ_Kirgizstan/FgUqAQAAIAAJ?hl=ru&gbpv=1&bsq=байдылда%20сарногоев|жауапты=под ред. Жиркова А. В., редколлегия: [[Айтматов Ч. Т.|Айтматов Ч. Т]]., [[Сальников, Анатолий Алексеевич|Сальников А. А]]., Колесников Е. Г. (отв. секретарь), [[Мураталиев, Муса|Мураталиев М. Р]]., [[Садыков, Абдыкадыр Садыкович|Садыков А. С]]. и др|орны=Фрунзе|басылым=Ала-Тоо|жыл=1981|беттері=27|тиражы=10000}}</ref> Кеңес лингвисі Дмитрий Шмелёв Сарногоевті «қабілетті авторлардың» қатарына жатқызған.<ref>{{кітап| сілтеме=https://books.google.com/books?id=_3c7AAAAMAAJ&newbks=0&hl=ru|авторы=Шмелёв Д. Н|тақырыбы=Советский Киргизистан|ответственный=под ред. Жажиева С. М|жыл=1960|орны=Фрунзе|жауапты=Киргизгосиздат|беттері=149|страниц=210|тиражы=3000|archivedate=2021-05-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210515104816/https://books.google.com/books?id=_3c7AAAAMAAJ&newbks=0&hl=ru}}</ref> Байдылда Сарногоевнің алғашқы өлеңдер жинағы «Шумкар» 1952 жылы жарық көріп, ақынды бірден танымал етті. 1956 жылы «Достарға» атты екінші жинағы басылып шықты. «Ашуудан берген отчетум» (1982, 1984) атты поэтикалық жинағы 1986 жылы [[Алыкул Осмонов]] атындағы Қырғызстан Жазушылар одағының әдеби сыйлығына ие болды. Сарногоев шығармалары жоғары поэтикалылығымен, терең лиризммен ерекшеленеді. Ақынның көптеген өлеңдері қырғыз сазгерлері тарапынан әнге айналып, тыңдармандар арасында кеңінен танымал болды. Туындылары орыс тіліне аударылып, КСРО-ның басқа республикаларының баспасөзінде де жарияланған. 2003 жылғы 19 қарашада қайтыс болды. Ала-Арча зиратында жерленген. == Жады == 2019 жылы Байдылда Сарногоев есімі Талас ауданы Бекмолдо Ишимов атындағы ауылдық округтегі мәдениет үйіне берілді. Өткен шараға [[Жоғарғы Кеңес (Қырғызстан)|Жоғарғы Кеңес]] депутаты Гулькан Молдобекова, Талас облысындағы Үкіметтің өкілетті өкілі Марат Мураталиев, Талас ауданының әкімі Замир Сыдыков, ақынның ұлы Бактыяр Сарногоев және басқа да тұлғалар қатысты. Қатысушылардың айтуынша, ақын шығармашылығы халық әндеріне жақын, оның ойлары тез есте сақталып, дәл жүрекке жетеді. Шындықты жақтаушы әрі нағыз патриот болғаны атап өтілді.<ref name="Кыргыз Туусу">{{мақала|тақырыбы=Выдающийся народный акын не будет забыт |сілтеме=https://www.gezitter.org/culture/84437 |баспасы=[[Кыргыз Туусу]] |тип=газета |жыл=2019 |месяц=декабря |число=10 |номер=95 |беттері=12 |archivedate=2021-05-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210505093719/https://www.gezitter.org/culture/84437 }}</ref> == Библиографиясы == {{refbegin|2}} ;Орыс тіліндегі * {{кітап|авторы=Сарногоев Б|тақырыбы=Баяс : Стихи и поэма |жауапты=пер. с кирг. [[Рождественский, Роберт Иванович|Рождественского Р]]|орны=Фрунзе |басылым=Киргизгосиздат |жыл=1958 |беттері=144 }} * {{кітап|авторы=Сарногоев Б|тақырыбы=Горячее озеро : Стихи |жауапты=пер. с кирг. Рождественского Р |орны=М. |басылым=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]] |жыл=1958 |беттері=149 }} * {{кітап|авторы=Сарногоев Б|тақырыбы=Счастье бессмертно : Поэмы и стихи |жауапты= |орны=Фрунзе |басылым=Мектеп |жыл=1982 |беттері=123 }} * {{кітап|авторы=Сарногоев Б|тақырыбы=Размышление на перевале : Стихи и поэмы |жауапты=худож. Исамадыров Т|орны=Фрунзе |басылым=Кыргызстан |жыл=1982 |беттері=238 }} * {{кітап|авторы=Сарногоев Б|тақырыбы=Размышление на перевале : Стихи и поэмы |жауапты=худож. Исамадыров Т|орны=Фрунзе |басылым=Кыргызстан |жыл=1984 |беттері=239 }} * {{кітап|авторы=Сарногоев Б|тақырыбы=Гнездо сокола : Стихи и поэма|жауапты=пер. с кирг. Золотцева С., худож. Шорц В|орны=М. |басылым=[[Советский писатель]] |жыл=1987 |беттері=109 }} * {{кітап|авторы=Сарногоев Б|тақырыбы=Эхо в зрачках : Стихи и поэмы|жауапты=пер. с кирг. Золотцева С., худож. Акматов А. С|орны=Фрунзе |басылым=Кыргызстан |жыл=1988 |беттері=166 |isbn=5-655-00146-2 }} * {{кітап|авторы=Сарногоев Б|тақырыбы=Размышление на перевале : Стихи и поэмы |жауапты=худож. Исамадыров Т|орны=Фрунзе |басылым=Адабият |жыл=1989 |беттері=334 |isbn=5-660-00167-X }} {{refend}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Сыртқы сілтемелер}} daylpyn8rcx9sjkzpov6udkabczwb5s 3590438 3590428 2026-04-23T12:21:43Z TheNomadEditor 120280 3590438 wikitext text/x-wiki {{Жазушы|Есімі=Байдылда Сарногоев|Шынайы есімі={{lang-ky|Байдылда Сарногоев}}|Туған күні=14.01.1932|Қайтыс болған күні=19.11.2003|Азаматтығы={{USSR}}<br />{{KGZ}}|Шығармашылық жылдары=1945—2003|Жанры=[[поэзия]]|Шығармалардың тілі=қырғызша, орысша|Туған жері=[[Талас ауданы (Қырғызстан)|Талас ауданы]], [[Талас облысы]], [[Қырғыз Кеңестік Социалистік Республикасы|Қырғыз КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]|Қайтыс болған жері=[[Бішкек]], [[Қырғызстан]]|Дебюті=«Шумкар» (1952)|Марапаттары={{Владимир Ильич Лениннің туғанына 100 жыл мерекелік медалі}} {{Еңбек ардагері медалі (КСРО)}}}} '''Байдылда Сарногоев''' ([[14 қаңтар]] [[1932 жыл|1932]], Будёновка ауылы, [[Талас ауданы (Қырғызстан)|Талас ауданы]], [[Талас облысы]], [[Қырғыз Кеңестік Социалистік Республикасы|Қырғыз КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] — [[19 қараша]] [[2004 жыл|2004]], [[Бішкек]], [[Қырғызстан]]) — кеңестік және қырғыз ақыны. 1951 жылдан бастап Кеңес жазушылар одағы мүшесі болған. Әдебиет саласындағы еңбегі үшін Қырғыз КСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының Құрмет грамотасымен марапатталған. 1986 жылы Алыкул Осмонов атындағы Қырғызстан Жазушылар одағы сыйлығының лауреаты атанса, 2000 жылы Токтогул Сатылганов атындағы мемлекеттік сыйлыққа ие болған. == Өмірбаяны == Байдылда Сарногоев 1932 жылы [[Талас облысы]], [[Талас ауданы (Қырғызстан)|Талас ауданы]]ның Будёновка ауылында шаруа отбасында дүниеге келген. Ерте жастан жетім қалған. Өз колхозындағы 6 сыныпты бітіргеннен кейін Фрунзе қаласындағы А. С. Пушкин атындағы №5 қырғыз орта мектебіне оқуға түскен. Бала кезінен поэзияға әуес болып, өлең жазып, ән шығарған. 1945 жылы, 13 жасында, «Көктем келді» атты өлеңі «Ленинское знамя» аудандық газетінде жарияланған. Кейін жас ақынның өлеңдері республикалық баспасөзде жиі жарық көре бастады. 1951 жылы Максим Горький атындағы Әдебиет институтына (Кеңес жазушылар одағы жанынан) жіберіліп, сол жылы аталған одақтың мүшесі болды. Институтты бітіргеннен кейін 1956 жылдан бастап «Ала-Тоо» журналы редакциясында поэзия бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарды. 1959–1973 жылдары Қырғызстан Жазушылар одағында әдеби кеңесші болып жұмыс істеді. 1973 жылдан бастап шығармашылықпен айналысты, 1981 жылдан кейін шығармашылық белсенділігі төмендеді.<ref>{{кітап|тақырыбы=Литературный Киргизстан : журнал|сілтеме=https://www.google.ru/books/edition/Literaturnyĭ_Kirgizstan/FgUqAQAAIAAJ?hl=ru&gbpv=1&bsq=байдылда%20сарногоев|жауапты=под ред. Жиркова А. В., редколлегия: [[Айтматов Ч. Т.|Айтматов Ч. Т]]., [[Сальников, Анатолий Алексеевич|Сальников А. А]]., Колесников Е. Г. (отв. секретарь), [[Мураталиев, Муса|Мураталиев М. Р]]., [[Садыков, Абдыкадыр Садыкович|Садыков А. С]]. и др|орны=Фрунзе|басылым=Ала-Тоо|жыл=1981|беттері=27|тиражы=10000}}</ref> Кеңес лингвисі Дмитрий Шмелёв Сарногоевті «қабілетті авторлардың» қатарына жатқызған.<ref>{{кітап| сілтеме=https://books.google.com/books?id=_3c7AAAAMAAJ&newbks=0&hl=ru|авторы=Шмелёв Д. Н|тақырыбы=Советский Киргизистан|ответственный=под ред. Жажиева С. М|жыл=1960|орны=Фрунзе|жауапты=Киргизгосиздат|беттері=149|страниц=210|тиражы=3000|archivedate=2021-05-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210515104816/https://books.google.com/books?id=_3c7AAAAMAAJ&newbks=0&hl=ru}}</ref> Байдылда Сарногоевнің алғашқы өлеңдер жинағы «Шумкар» 1952 жылы жарық көріп, ақынды бірден танымал етті. 1956 жылы «Достарға» атты екінші жинағы басылып шықты. «Ашуудан берген отчетум» (1982, 1984) атты поэтикалық жинағы 1986 жылы [[Алыкул Осмонов]] атындағы Қырғызстан Жазушылар одағының әдеби сыйлығына ие болды. Сарногоев шығармалары жоғары поэтикалылығымен, терең лиризммен ерекшеленеді. Ақынның көптеген өлеңдері қырғыз сазгерлері тарапынан әнге айналып, тыңдармандар арасында кеңінен танымал болды. Туындылары орыс тіліне аударылып, КСРО-ның басқа республикаларының баспасөзінде де жарияланған. 2003 жылғы 19 қарашада қайтыс болды. Ала-Арча зиратында жерленген. == Жады == 2019 жылы Байдылда Сарногоев есімі Талас ауданы Бекмолдо Ишимов атындағы ауылдық округтегі мәдениет үйіне берілді. Өткен шараға [[Жоғарғы Кеңес (Қырғызстан)|Жоғарғы Кеңес]] депутаты Гулькан Молдобекова, Талас облысындағы Үкіметтің өкілетті өкілі Марат Мураталиев, Талас ауданының әкімі Замир Сыдыков, ақынның ұлы Бактыяр Сарногоев және басқа да тұлғалар қатысты. Қатысушылардың айтуынша, ақын шығармашылығы халық әндеріне жақын, оның ойлары тез есте сақталып, дәл жүрекке жетеді. Шындықты жақтаушы әрі нағыз патриот болғаны атап өтілді.<ref name="Кыргыз Туусу">{{мақала|тақырыбы=Выдающийся народный акын не будет забыт |сілтеме=https://www.gezitter.org/culture/84437 |баспасы=[[Кыргыз Туусу]] |тип=газета |жыл=2019 |месяц=декабря |число=10 |номер=95 |беттері=12 |archivedate=2021-05-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210505093719/https://www.gezitter.org/culture/84437 }}</ref> == Библиографиясы == {{refbegin|2}} ;Орыс тіліндегі * {{кітап|авторы=Сарногоев Б|тақырыбы=Баяс : Стихи и поэма |жауапты=пер. с кирг. [[Рождественский, Роберт Иванович|Рождественского Р]]|орны=Фрунзе |басылым=Киргизгосиздат |жыл=1958 |беттері=144 }} * {{кітап|авторы=Сарногоев Б|тақырыбы=Горячее озеро : Стихи |жауапты=пер. с кирг. Рождественского Р |орны=М. |басылым=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]] |жыл=1958 |беттері=149 }} * {{кітап|авторы=Сарногоев Б|тақырыбы=Счастье бессмертно : Поэмы и стихи |жауапты= |орны=Фрунзе |басылым=Мектеп |жыл=1982 |беттері=123 }} * {{кітап|авторы=Сарногоев Б|тақырыбы=Размышление на перевале : Стихи и поэмы |жауапты=худож. Исамадыров Т|орны=Фрунзе |басылым=Кыргызстан |жыл=1982 |беттері=238 }} * {{кітап|авторы=Сарногоев Б|тақырыбы=Размышление на перевале : Стихи и поэмы |жауапты=худож. Исамадыров Т|орны=Фрунзе |басылым=Кыргызстан |жыл=1984 |беттері=239 }} * {{кітап|авторы=Сарногоев Б|тақырыбы=Гнездо сокола : Стихи и поэма|жауапты=пер. с кирг. Золотцева С., худож. Шорц В|орны=М. |басылым=[[Советский писатель]] |жыл=1987 |беттері=109 }} * {{кітап|авторы=Сарногоев Б|тақырыбы=Эхо в зрачках : Стихи и поэмы|жауапты=пер. с кирг. Золотцева С., худож. Акматов А. С|орны=Фрунзе |басылым=Кыргызстан |жыл=1988 |беттері=166 |isbn=5-655-00146-2 }} * {{кітап|авторы=Сарногоев Б|тақырыбы=Размышление на перевале : Стихи и поэмы |жауапты=худож. Исамадыров Т|орны=Фрунзе |басылым=Адабият |жыл=1989 |беттері=334 |isbn=5-660-00167-X }} {{refend}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Сыртқы сілтемелер}} jmbnsii63uxt39j4oalsoakuqkhca6e 3590450 3590438 2026-04-23T12:30:58Z TheNomadEditor 120280 3590450 wikitext text/x-wiki {{Жазушы|Есімі=Байдылда Сарногоев|Шынайы есімі={{lang-ky|Байдылда Сарногоев}}|Туған күні=14.01.1932|Қайтыс болған күні=19.11.2003|Азаматтығы={{USSR}}<br />{{KGZ}}|Шығармашылық жылдары=1945—2003|Жанры=[[поэзия]]|Шығармалардың тілі=қырғызша, орысша|Туған жері=[[Талас ауданы (Қырғызстан)|Талас ауданы]], [[Талас облысы]], [[Қырғыз Кеңестік Социалистік Республикасы|Қырғыз КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]|Қайтыс болған жері=[[Бішкек]], [[Қырғызстан]]|Дебюті=«Шумкар» (1952)|Марапаттары={{Қатар |{{Владимир Ильич Лениннің туғанына 100 жыл мерекелік медалі}} |{{Еңбек ардагері медалі (КСРО)}} |{{1 дәрежелі Манас ордені}} }} {{Қатар |{{Ерен еңбегі үшін медалі (КСРО)}}}}}} '''Байдылда Сарногоев''' ([[14 қаңтар]] [[1932 жыл|1932]], Будёновка ауылы, [[Талас ауданы (Қырғызстан)|Талас ауданы]], [[Талас облысы]], [[Қырғыз Кеңестік Социалистік Республикасы|Қырғыз КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] — [[19 қараша]] [[2004 жыл|2004]], [[Бішкек]], [[Қырғызстан]]) — кеңестік және қырғыз ақыны. 1951 жылдан бастап Кеңес жазушылар одағы мүшесі болған. Әдебиет саласындағы еңбегі үшін Қырғыз КСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының Құрмет грамотасымен марапатталған. 1986 жылы Алыкул Осмонов атындағы Қырғызстан Жазушылар одағы сыйлығының лауреаты атанса, 2000 жылы Токтогул Сатылганов атындағы мемлекеттік сыйлыққа ие болған. == Өмірбаяны == Байдылда Сарногоев 1932 жылы [[Талас облысы]], [[Талас ауданы (Қырғызстан)|Талас ауданы]]ның Будёновка ауылында шаруа отбасында дүниеге келген. Ерте жастан жетім қалған. Өз колхозындағы 6 сыныпты бітіргеннен кейін Фрунзе қаласындағы А. С. Пушкин атындағы №5 қырғыз орта мектебіне оқуға түскен. Бала кезінен поэзияға әуес болып, өлең жазып, ән шығарған. 1945 жылы, 13 жасында, «Көктем келді» атты өлеңі «Ленинское знамя» аудандық газетінде жарияланған. Кейін жас ақынның өлеңдері республикалық баспасөзде жиі жарық көре бастады. 1951 жылы Максим Горький атындағы Әдебиет институтына (Кеңес жазушылар одағы жанынан) жіберіліп, сол жылы аталған одақтың мүшесі болды. Институтты бітіргеннен кейін 1956 жылдан бастап «Ала-Тоо» журналы редакциясында поэзия бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарды. 1959–1973 жылдары Қырғызстан Жазушылар одағында әдеби кеңесші болып жұмыс істеді. 1973 жылдан бастап шығармашылықпен айналысты, 1981 жылдан кейін шығармашылық белсенділігі төмендеді.<ref>{{кітап|тақырыбы=Литературный Киргизстан : журнал|сілтеме=https://www.google.ru/books/edition/Literaturnyĭ_Kirgizstan/FgUqAQAAIAAJ?hl=ru&gbpv=1&bsq=байдылда%20сарногоев|жауапты=под ред. Жиркова А. В., редколлегия: [[Айтматов Ч. Т.|Айтматов Ч. Т]]., [[Сальников, Анатолий Алексеевич|Сальников А. А]]., Колесников Е. Г. (отв. секретарь), [[Мураталиев, Муса|Мураталиев М. Р]]., [[Садыков, Абдыкадыр Садыкович|Садыков А. С]]. и др|орны=Фрунзе|басылым=Ала-Тоо|жыл=1981|беттері=27|тиражы=10000}}</ref> Кеңес лингвисі Дмитрий Шмелёв Сарногоевті «қабілетті авторлардың» қатарына жатқызған.<ref>{{кітап| сілтеме=https://books.google.com/books?id=_3c7AAAAMAAJ&newbks=0&hl=ru|авторы=Шмелёв Д. Н|тақырыбы=Советский Киргизистан|ответственный=под ред. Жажиева С. М|жыл=1960|орны=Фрунзе|жауапты=Киргизгосиздат|беттері=149|страниц=210|тиражы=3000|archivedate=2021-05-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210515104816/https://books.google.com/books?id=_3c7AAAAMAAJ&newbks=0&hl=ru}}</ref> Байдылда Сарногоевнің алғашқы өлеңдер жинағы «Шумкар» 1952 жылы жарық көріп, ақынды бірден танымал етті. 1956 жылы «Достарға» атты екінші жинағы басылып шықты. «Ашуудан берген отчетум» (1982, 1984) атты поэтикалық жинағы 1986 жылы [[Алыкул Осмонов]] атындағы Қырғызстан Жазушылар одағының әдеби сыйлығына ие болды. Сарногоев шығармалары жоғары поэтикалылығымен, терең лиризммен ерекшеленеді. Ақынның көптеген өлеңдері қырғыз сазгерлері тарапынан әнге айналып, тыңдармандар арасында кеңінен танымал болды. Туындылары орыс тіліне аударылып, КСРО-ның басқа республикаларының баспасөзінде де жарияланған. 2003 жылғы 19 қарашада қайтыс болды. Ала-Арча зиратында жерленген. == Жады == 2019 жылы Байдылда Сарногоев есімі Талас ауданы Бекмолдо Ишимов атындағы ауылдық округтегі мәдениет үйіне берілді. Өткен шараға [[Жоғарғы Кеңес (Қырғызстан)|Жоғарғы Кеңес]] депутаты Гулькан Молдобекова, Талас облысындағы Үкіметтің өкілетті өкілі Марат Мураталиев, Талас ауданының әкімі Замир Сыдыков, ақынның ұлы Бактыяр Сарногоев және басқа да тұлғалар қатысты. Қатысушылардың айтуынша, ақын шығармашылығы халық әндеріне жақын, оның ойлары тез есте сақталып, дәл жүрекке жетеді. Шындықты жақтаушы әрі нағыз патриот болғаны атап өтілді.<ref name="Кыргыз Туусу">{{мақала|тақырыбы=Выдающийся народный акын не будет забыт |сілтеме=https://www.gezitter.org/culture/84437 |баспасы=[[Кыргыз Туусу]] |тип=газета |жыл=2019 |месяц=декабря |число=10 |номер=95 |беттері=12 |archivedate=2021-05-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210505093719/https://www.gezitter.org/culture/84437 }}</ref> == Библиографиясы == {{refbegin|2}} ;Орыс тіліндегі * {{кітап|авторы=Сарногоев Б|тақырыбы=Баяс : Стихи и поэма |жауапты=пер. с кирг. [[Рождественский, Роберт Иванович|Рождественского Р]]|орны=Фрунзе |басылым=Киргизгосиздат |жыл=1958 |беттері=144 }} * {{кітап|авторы=Сарногоев Б|тақырыбы=Горячее озеро : Стихи |жауапты=пер. с кирг. Рождественского Р |орны=М. |басылым=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]] |жыл=1958 |беттері=149 }} * {{кітап|авторы=Сарногоев Б|тақырыбы=Счастье бессмертно : Поэмы и стихи |жауапты= |орны=Фрунзе |басылым=Мектеп |жыл=1982 |беттері=123 }} * {{кітап|авторы=Сарногоев Б|тақырыбы=Размышление на перевале : Стихи и поэмы |жауапты=худож. Исамадыров Т|орны=Фрунзе |басылым=Кыргызстан |жыл=1982 |беттері=238 }} * {{кітап|авторы=Сарногоев Б|тақырыбы=Размышление на перевале : Стихи и поэмы |жауапты=худож. Исамадыров Т|орны=Фрунзе |басылым=Кыргызстан |жыл=1984 |беттері=239 }} * {{кітап|авторы=Сарногоев Б|тақырыбы=Гнездо сокола : Стихи и поэма|жауапты=пер. с кирг. Золотцева С., худож. Шорц В|орны=М. |басылым=[[Советский писатель]] |жыл=1987 |беттері=109 }} * {{кітап|авторы=Сарногоев Б|тақырыбы=Эхо в зрачках : Стихи и поэмы|жауапты=пер. с кирг. Золотцева С., худож. Акматов А. С|орны=Фрунзе |басылым=Кыргызстан |жыл=1988 |беттері=166 |isbn=5-655-00146-2 }} * {{кітап|авторы=Сарногоев Б|тақырыбы=Размышление на перевале : Стихи и поэмы |жауапты=худож. Исамадыров Т|орны=Фрунзе |басылым=Адабият |жыл=1989 |беттері=334 |isbn=5-660-00167-X }} {{refend}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Талас ауданында туғандар]] [[Санат:Бішкекте қайтыс болғандар]] [[Санат:КСРО ақындары]] [[Санат:Қырғызстан ақындары]] [[Санат:XX ғасыр ақындары]] bfh7o7r7fvspkglrzot7x8024xgcg2j 0 779862 3590458 2026-04-23T12:35:55Z 19642206g 179570 қайнарын құру 3590458 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Алматы облысы «Тіл» оқу-әдістемелік орталығы''' — Алматы облысында тілдерді оқыту және тіл саясатын жүзеге асырумен айналысатын коммуналдық мемлекеттік мекеме. Негізгі қызметі — қазақ тілін деңгейлік оқыту, сондай-ақ орыс және ағылшын тілдері бойынша курстар ұйымдастыру және әдістемелік қолдау көрсету. Орталықтың бас кеңсесі Қонаев қаласында орналасқан, аудандарда филиалдары жұмыс істейді.<ref>https://7sutil.kz</ref><ref>https://goszakup.gov.kz</ref<ref><ref>https://instagram.com/til_ortalyq_almobl</ref> == Дереккөздер == <references/> 7vsydh87wnecp9ao3na52tkgrrw10pp 3590462 3590458 2026-04-23T12:49:11Z 19642206g 179570 3590462 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Алматы облысы «Тіл» оқу-әдістемелік орталығы''' — [[Қазақстан]]ның Алматы облысында тілдерді оқыту, тіл саясатын іске асыру және әдістемелік қолдау көрсетумен айналысатын коммуналдық мемлекеттік мекеме. Орталық қазақ тілін деңгейлік оқытуды, сондай-ақ орыс және ағылшын тілдері бойынша курстар ұйымдастыруды жүзеге асырады. Сонымен қатар тіл оқытушыларына әдістемелік көмек көрсетіп, семинарлар мен тренингтер өткізеді.<ref name="gov1">https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl-til/press/news/details/932337</ref> Орталық Алматы облысының тілдерді дамыту жөніндегі басқармасына қарайды және өңірдің әр ауданында филиалдары жұмыс істейді.<ref name="gov2">https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl-til/press/news/details/709905</ref> Мекеме 2016 жылы мемлекеттік тіркеуден өткен.<ref name="gos">https://www.goszakup.gov.kz/kz/registry/show_supplier/57965</ref> == Дереккөздер == <references/> == Сыртқы сілтемелер == * [https://7sutil.kz Ресми сайт] [[Санат:Қазақстандағы ұйымдар]] [[Санат:Алматы облысы]] [[Санат:Білім беру ұйымдары]] qbratglbvx7aeow6nj2g9hooqxpmean 3590473 3590462 2026-04-23T13:01:54Z 19642206g 179570 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3590473 wikitext text/x-wiki Алматы облысының «Тіл» оқу-әдістемелік орталығы {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Алматы облысы «Тіл» оқу-әдістемелік орталығы''' — [[Қазақстан]]ның Алматы облысында тілдерді оқыту, тіл саясатын іске асыру және әдістемелік қолдау көрсетумен айналысатын коммуналдық мемлекеттік мекеме. Орталық қазақ тілін деңгейлік оқытуды, сондай-ақ орыс және ағылшын тілдері бойынша курстар ұйымдастыруды жүзеге асырады. Сонымен қатар тіл оқытушыларына әдістемелік көмек көрсетіп, семинарлар мен тренингтер өткізеді.<ref name="gov1">https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl-til/press/news/details/932337</ref> Орталық Алматы облысының тілдерді дамыту жөніндегі басқармасына қарайды және өңірдің әр ауданында филиалдары жұмыс істейді.<ref name="gov2">https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl-til/press/news/details/709905</ref> Мекеме 2016 жылы мемлекеттік тіркеуден өткен.<ref name="gos">https://www.goszakup.gov.kz/kz/registry/show_supplier/57965</ref> == Дереккөздер == <references/> == Сыртқы сілтемелер == * [https://7sutil.kz Ресми сайт] [[Санат:Қазақстандағы ұйымдар]] [[Санат:Алматы облысы]] [[Санат:Білім беру ұйымдары]] ns3oz6ywxt8cmhir4yuwm0rg7doh0jv 3590484 3590473 2026-04-23T13:15:06Z 19642206g 179570 Атауын түзетілді 3590484 wikitext text/x-wiki '''Алматы облысының «Тіл» оқу-әдістемелік орталығы''' {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Алматы облысы «Тіл» оқу-әдістемелік орталығы''' — [[Қазақстан]]ның Алматы облысында тілдерді оқыту, тіл саясатын іске асыру және әдістемелік қолдау көрсетумен айналысатын коммуналдық мемлекеттік мекеме. Орталық қазақ тілін деңгейлік оқытуды, сондай-ақ орыс және ағылшын тілдері бойынша курстар ұйымдастыруды жүзеге асырады. Сонымен қатар тіл оқытушыларына әдістемелік көмек көрсетіп, семинарлар мен тренингтер өткізеді.<ref name="gov1">https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl-til/press/news/details/932337</ref> Орталық Алматы облысының тілдерді дамыту жөніндегі басқармасына қарайды және өңірдің әр ауданында филиалдары жұмыс істейді.<ref name="gov2">https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl-til/press/news/details/709905</ref> Мекеме 2016 жылы мемлекеттік тіркеуден өткен.<ref name="gos">https://www.goszakup.gov.kz/kz/registry/show_supplier/57965</ref> == Дереккөздер == <references/> == Сыртқы сілтемелер == * [https://7sutil.kz Ресми сайт] [[Санат:Қазақстандағы ұйымдар]] [[Санат:Алматы облысы]] [[Санат:Білім беру ұйымдары]] mfapz8veb5lswuzyf4efmn1ulgojdam 3590534 3590484 2026-04-23T13:55:28Z 1nter pares 146705 3590534 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{cleanup}} '''Алматы облысы «Тіл» оқу-әдістемелік орталығы''' — [[Қазақстан]]ның Алматы облысында тілдерді оқыту, тіл саясатын іске асыру және әдістемелік қолдау көрсетумен айналысатын коммуналдық мемлекеттік мекеме. Орталық қазақ тілін деңгейлік оқытуды, сондай-ақ орыс және ағылшын тілдері бойынша курстар ұйымдастыруды жүзеге асырады. Сонымен қатар тіл оқытушыларына әдістемелік көмек көрсетіп, семинарлар мен тренингтер өткізеді.<ref name="gov1">https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl-til/press/news/details/932337</ref> Орталық Алматы облысының тілдерді дамыту жөніндегі басқармасына қарайды және өңірдің әр ауданында филиалдары жұмыс істейді.<ref name="gov2">https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl-til/press/news/details/709905</ref> Мекеме 2016 жылы мемлекеттік тіркеуден өткен.<ref name="gos">https://www.goszakup.gov.kz/kz/registry/show_supplier/57965</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://7sutil.kz Ресми сайт] [[Санат:Қазақстандағы ұйымдар]] [[Санат:Алматы облысы]] [[Санат:Білім беру ұйымдары]] apeel3pqwqr79xij6i97leed80rag5h 3590882 3590534 2026-04-24T06:29:54Z 19642206g 179570 Дереккөз қосылды 3590882 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{cleanup}} '''Алматы облысы «Тіл» оқу-әдістемелік орталығы''' — [[Қазақстан]]ның Алматы облысында тілдерді оқыту, тіл саясатын іске асыру және әдістемелік қолдау көрсетумен айналысатын коммуналдық мемлекеттік мекеме.<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/language/activities/directions</ref> Орталық қазақ тілін деңгейлік оқытуды, сондай-ақ орыс және ағылшын тілдері бойынша курстар ұйымдастыруды жүзеге асырады. Сонымен қатар тіл оқытушыларына әдістемелік көмек көрсетіп, семинарлар мен тренингтер өткізеді.<ref name="gov1">https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl-til/press/news/details/932337</ref> Орталық Алматы облысының тілдерді дамыту жөніндегі басқармасына қарайды және өңірдің әр ауданында филиалдары жұмыс істейді.<ref name="gov2">https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl-til/press/news/details/709905</ref><ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/language/about/structure/organization/leadership/24966/1</ref> Мекеме 2016 жылы мемлекеттік тіркеуден өткен.<ref name="gos">https://www.goszakup.gov.kz/kz/registry/show_supplier/57965</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.gov.kz/memleket/entities/language/activities/directions] * [https://7sutil.kz Ресми сайт] * [https://www.gov.kz/memleket/entities/language/about/structure/organization/leadership/24966/1] [[Санат:Қазақстандағы ұйымдар]] [[Санат:Мемлекеттік органдар]] [[Санат:Алматы облысы]] [[Санат:Білім беру ұйымдары]] 1sylz8yb3w6ysfq50fbl3dxykqvh8gy 3 779863 3590466 2026-04-23T12:53:45Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590466 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Еркежан Сейтқазы}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 17:53, 2026 ж. сәуірдің 23 (+05) anttr03w3j8c8ggtoudkc2z1b4jwhez 0 779864 3590469 2026-04-23T12:55:26Z TheNomadEditor 120280 Жаңа бетте: '''Яйра Умаровна Абдулаева''' ({{Lang-uz|Yayra Umarovna Abdullayeva}}; [[14 тамыз]] [[1930 жыл|1930]], [[Әндіжан]], [[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбек КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] — [[14 мамыр]] [[2019 жыл|2019]], [[Ташкент]], [[Өзбекстан]]) — өзбек және кеңес теат... 3590469 wikitext text/x-wiki '''Яйра Умаровна Абдулаева''' ({{Lang-uz|Yayra Umarovna Abdullayeva}}; [[14 тамыз]] [[1930 жыл|1930]], [[Әндіжан]], [[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбек КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] — [[14 мамыр]] [[2019 жыл|2019]], [[Ташкент]], [[Өзбекстан]]) — өзбек және кеңес театр әрі кино актрисасы.<ref>{{cite web|url=https://www.gazeta.uz/ru/2019/05/14/yayra-abdullayeva/|title=Ушла из жизни Яйра Абдуллаева|author=|date=2019-05-14|work=|publisher=gazeta.uz|accessdate=2026-04-23|lang=ru}}</ref> 1964 жылы Өзбек КСР-інің халық әртісі атағын алған.<ref>{{cite web|url=https://uz.sputniknews.ru/20190514/Umerla-narodnaya-artistka-Uzbekistana-Yayra-Abdullaeva-11498630.html|title=Умерла народная артистка Узбекистана Яйра Абдуллаева|author=|date=2019-05-14|work=|publisher=sputniknews.ru|accessdate=2026-04-23|lang=ru}}</ref> 1967 жылы Хамза атындағы Өзбекстан мемлекеттік сыйлығының лауреаты болған. == Өмірбаяны == Яйра Абдулаева шығармашылық жолын 1945 жылы Гавхар Рахимова жетекшілік еткен майдандық концерттік бригадада бастаған. 1950 жылы [[Өзбекстан мемлекеттік өнер институты]]н бітірген.<ref>{{cite web|url=https://fergana.agency/news/107342/|title=Скончалась народная артистка Узбекистана Яйра Абдуллаева|author=|date=2019-05-14|work=|publisher=fergana.agency|accessdate=2026-04-23|lang=ru}}</ref> Сол жылы Хамза атындағы өзбек театрының актрисасы болып қабылданып, кейін Өзбек ұлттық академиялық драма театры сахнасында өнер көрсеткен. Радиобағдарламалар жүргізген.<ref>{{cite web|url=https://www.uzreport.news/society/ushla-iz-jizni-narodnaya-artistka-uzbekistana-yayra-abdullaeva|title=Ушла из жизни народная артистка Узбекистана Яйра Абдуллаева|author=|date=2019-05-14|work=|publisher=uzreport.news|accessdate=2026-04-23|lang=ru}}</ref> Шығатай зиратында жерленген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} hakijfubd53s36l65qjv683ldpn2nty 3590474 3590469 2026-04-23T13:02:49Z TheNomadEditor 120280 3590474 wikitext text/x-wiki {{Тұлға|Есімі=Яйра Абдулаева|Шынайы есімі={{lang-uz|Yayra Umarovna Abdullayeva}}|Азаматтығы={{USSR}}<br>{{UZB}}|Туған күні=14.08.1930|Қайтыс болған күні=14.05.2019|Қайтыс болған жері=[[Ташкент]], [[Өзбекстан]]|Мамандығы=[[актриса]]|Анасы=Елизавета Артёмовна Петросова|Марапаттары={{Қатар |{{Достық ордені (Өзбекстан)}} |{{Ерен еңбегі үшін медалі (КСРО)}} |{{Хамза атындағы Өзбек КСР мемлекеттік сыйлығы}}}}}} '''Яйра Умаровна Абдулаева''' ({{Lang-uz|Yayra Umarovna Abdullayeva}}; [[14 тамыз]] [[1930 жыл|1930]], [[Әндіжан]], [[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбек КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] — [[14 мамыр]] [[2019 жыл|2019]], [[Ташкент]], [[Өзбекстан]]) — өзбек және кеңес театр әрі кино актрисасы.<ref>{{cite web|url=https://www.gazeta.uz/ru/2019/05/14/yayra-abdullayeva/|title=Ушла из жизни Яйра Абдуллаева|author=|date=2019-05-14|work=|publisher=gazeta.uz|accessdate=2026-04-23|lang=ru}}</ref> 1964 жылы Өзбек КСР-інің халық әртісі атағын алған.<ref>{{cite web|url=https://uz.sputniknews.ru/20190514/Umerla-narodnaya-artistka-Uzbekistana-Yayra-Abdullaeva-11498630.html|title=Умерла народная артистка Узбекистана Яйра Абдуллаева|author=|date=2019-05-14|work=|publisher=sputniknews.ru|accessdate=2026-04-23|lang=ru}}</ref> 1967 жылы Хамза атындағы Өзбекстан мемлекеттік сыйлығының лауреаты болған. == Өмірбаяны == Яйра Абдулаева шығармашылық жолын 1945 жылы Гавхар Рахимова жетекшілік еткен майдандық концерттік бригадада бастаған. 1950 жылы [[Өзбекстан мемлекеттік өнер институты]]н бітірген.<ref>{{cite web|url=https://fergana.agency/news/107342/|title=Скончалась народная артистка Узбекистана Яйра Абдуллаева|author=|date=2019-05-14|work=|publisher=fergana.agency|accessdate=2026-04-23|lang=ru}}</ref> Сол жылы Хамза атындағы өзбек театрының актрисасы болып қабылданып, кейін Өзбек ұлттық академиялық драма театры сахнасында өнер көрсеткен. Радиобағдарламалар жүргізген.<ref>{{cite web|url=https://www.uzreport.news/society/ushla-iz-jizni-narodnaya-artistka-uzbekistana-yayra-abdullaeva|title=Ушла из жизни народная артистка Узбекистана Яйра Абдуллаева|author=|date=2019-05-14|work=|publisher=uzreport.news|accessdate=2026-04-23|lang=ru}}</ref> Шығатай зиратында жерленген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 6bapwvjqyeuxekic0plhs7koyt22hap 3590480 3590474 2026-04-23T13:10:15Z TheNomadEditor 120280 3590480 wikitext text/x-wiki {{Тұлға|Есімі=Яйра Абдулаева|Шынайы есімі={{lang-uz|Yayra Umarovna Abdullayeva}}|Азаматтығы={{USSR}}<br>{{UZB}}|Туған күні=14.08.1930|Қайтыс болған күні=14.05.2019|Қайтыс болған жері=[[Ташкент]], [[Өзбекстан]]|Мамандығы=[[актриса]]|Анасы=Елизавета Артёмовна Петросова|Марапаттары={{Қатар |{{Достық ордені (Өзбекстан)}} |{{Ерен еңбегі үшін медалі (КСРО)}} |{{Хамза атындағы Өзбек КСР мемлекеттік сыйлығы}}}}}} '''Яйра Умаровна Абдулаева''' ({{Lang-uz|Yayra Umarovna Abdullayeva}}; [[14 тамыз]] [[1930 жыл|1930]], [[Әндіжан]], [[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбек КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] — [[14 мамыр]] [[2019 жыл|2019]], [[Ташкент]], [[Өзбекстан]]) — өзбек және кеңес театр әрі кино актрисасы.<ref>{{cite web|url=https://www.gazeta.uz/ru/2019/05/14/yayra-abdullayeva/|title=Ушла из жизни Яйра Абдуллаева|author=|date=2019-05-14|work=|publisher=gazeta.uz|accessdate=2026-04-23|lang=ru}}</ref> 1964 жылы Өзбек КСР-інің халық әртісі атағын алған.<ref>{{cite web|url=https://uz.sputniknews.ru/20190514/Umerla-narodnaya-artistka-Uzbekistana-Yayra-Abdullaeva-11498630.html|title=Умерла народная артистка Узбекистана Яйра Абдуллаева|author=|date=2019-05-14|work=|publisher=sputniknews.ru|accessdate=2026-04-23|lang=ru}}</ref> 1967 жылы Хамза атындағы Өзбекстан мемлекеттік сыйлығының лауреаты болған. == Өмірбаяны == Яйра Абдулаева шығармашылық жолын 1945 жылы Гавхар Рахимова жетекшілік еткен майдандық концерттік бригадада бастаған. 1950 жылы [[Өзбекстан мемлекеттік өнер институты]]н бітірген.<ref>{{cite web|url=https://fergana.agency/news/107342/|title=Скончалась народная артистка Узбекистана Яйра Абдуллаева|author=|date=2019-05-14|work=|publisher=fergana.agency|accessdate=2026-04-23|lang=ru}}</ref> Сол жылы Хамза атындағы өзбек театрының актрисасы болып қабылданып, кейін Өзбек ұлттық академиялық драма театры сахнасында өнер көрсеткен. Радиобағдарламалар жүргізген.<ref>{{cite web|url=https://www.uzreport.news/society/ushla-iz-jizni-narodnaya-artistka-uzbekistana-yayra-abdullaeva|title=Ушла из жизни народная артистка Узбекистана Яйра Абдуллаева|author=|date=2019-05-14|work=|publisher=uzreport.news|accessdate=2026-04-23|lang=ru}}</ref> Шығатай зиратында жерленген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әндіжанда туғандар]] [[Санат:Ташкентте қайтыс болғандар]] [[Санат:Эл-юрт хурмати орденінің иегерлері]] [[Санат:КСРО актрисалары]] [[Санат:Өзбекстан актрисалары]] [[Санат:Хамза атындағы Өзбек драма театры тұлғалары]] [[Санат:Өзбекстан мемлекеттік өнер және мәдениет институты түлектері]] [[Санат:Өзбекфильм тұлғалары]] [[Санат:Өзбекстан киноактрисалары]] [[Санат:Шығатай зиратында жерленгендер]] 158ldl16v35lbw446cvqs4lwrosgvy5 3590481 3590480 2026-04-23T13:13:14Z TheNomadEditor 120280 3590481 wikitext text/x-wiki {{Тұлға|Есімі=Яйра Абдулаева|Шынайы есімі={{lang-uz|Yayra Umarovna Abdullayeva}}|Азаматтығы={{USSR}}<br>{{UZB}}|Туған күні=14.08.1930|Қайтыс болған күні=14.05.2019|Қайтыс болған жері=[[Ташкент]], [[Өзбекстан]]|Мамандығы=[[актриса]]|Анасы=Елизавета Артёмовна Петросова|Марапаттары={{Қатар |{{Достық ордені (Өзбекстан)}} |{{Ерен еңбегі үшін медалі (КСРО)}} |{{Хамза атындағы Өзбек КСР мемлекеттік сыйлығы}}}}|Туған жері=[[Әндіжан]], [[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбек КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]}} '''Яйра Умаровна Абдулаева''' ({{Lang-uz|Yayra Umarovna Abdullayeva}}; [[14 тамыз]] [[1930 жыл|1930]], [[Әндіжан]], [[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбек КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] — [[14 мамыр]] [[2019 жыл|2019]], [[Ташкент]], [[Өзбекстан]]) — өзбек және кеңес театр әрі кино актрисасы.<ref name=":0">{{cite web|url=https://www.gazeta.uz/ru/2019/05/14/yayra-abdullayeva/|title=Ушла из жизни Яйра Абдуллаева|author=|date=2019-05-14|work=|publisher=gazeta.uz|accessdate=2026-04-23|lang=ru}}</ref> 1964 жылы Өзбек КСР-інің халық әртісі атағын алған.<ref>{{cite web|url=https://uz.sputniknews.ru/20190514/Umerla-narodnaya-artistka-Uzbekistana-Yayra-Abdullaeva-11498630.html|title=Умерла народная артистка Узбекистана Яйра Абдуллаева|author=|date=2019-05-14|work=|publisher=sputniknews.ru|accessdate=2026-04-23|lang=ru}}</ref> 1967 жылы Хамза атындағы Өзбекстан мемлекеттік сыйлығының лауреаты болған. == Өмірбаяны == Яйра Абдулаева шығармашылық жолын 1945 жылы Гавхар Рахимова жетекшілік еткен майдандық концерттік бригадада бастаған. 1950 жылы [[Өзбекстан мемлекеттік өнер институты]]н бітірген.<ref>{{cite web|url=https://fergana.agency/news/107342/|title=Скончалась народная артистка Узбекистана Яйра Абдуллаева|author=|date=2019-05-14|work=|publisher=fergana.agency|accessdate=2026-04-23|lang=ru}}</ref> Сол жылы Хамза атындағы өзбек театрының актрисасы болып қабылданып, кейін Өзбек ұлттық академиялық драма театры сахнасында өнер көрсеткен. Радиобағдарламалар жүргізген.<ref>{{cite web|url=https://www.uzreport.news/society/ushla-iz-jizni-narodnaya-artistka-uzbekistana-yayra-abdullaeva|title=Ушла из жизни народная артистка Узбекистана Яйра Абдуллаева|author=|date=2019-05-14|work=|publisher=uzreport.news|accessdate=2026-04-23|lang=ru}}</ref> 2019 жылғы 14 мамырда 89 жасында Ташкент қаласында қайтыс болды. Актриса 1-орталық клиникалық аурухана реанимация бөлімінде қайтыс болды. Шығатай зиратында жерленген.<ref name=":0" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әндіжанда туғандар]] [[Санат:Ташкентте қайтыс болғандар]] [[Санат:Эл-юрт хурмати орденінің иегерлері]] [[Санат:КСРО актрисалары]] [[Санат:Өзбекстан актрисалары]] [[Санат:Хамза атындағы Өзбек драма театры тұлғалары]] [[Санат:Өзбекстан мемлекеттік өнер және мәдениет институты түлектері]] [[Санат:Өзбекфильм тұлғалары]] [[Санат:Өзбекстан киноактрисалары]] [[Санат:Шығатай зиратында жерленгендер]] cgl89w7flbhlol32kb9ec3efbdnh1k9 3590485 3590481 2026-04-23T13:15:42Z TheNomadEditor 120280 3590485 wikitext text/x-wiki {{Тұлға|Есімі=Яйра Абдулаева|Шынайы есімі={{lang-uz|Yayra Umarovna Abdullayeva}}|Азаматтығы={{USSR}}<br>{{UZB}}|Туған күні=14.08.1930|Қайтыс болған күні=14.05.2019|Қайтыс болған жері=[[Ташкент]], [[Өзбекстан]]|Мамандығы=[[Актёр|актриса]]|Анасы=Елизавета Артёмовна Петросова|Марапаттары={{Қатар |{{Достық ордені (Өзбекстан)}} |{{Ерен еңбегі үшін медалі (КСРО)}} |{{Хамза атындағы Өзбек КСР мемлекеттік сыйлығы}}}}|Туған жері=[[Әндіжан]], [[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбек КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]}} '''Яйра Умаровна Абдулаева''' ({{Lang-uz|Yayra Umarovna Abdullayeva}}; [[14 тамыз]] [[1930 жыл|1930]], [[Әндіжан]], [[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбек КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] — [[14 мамыр]] [[2019 жыл|2019]], [[Ташкент]], [[Өзбекстан]]) — өзбек және кеңес театр әрі кино актрисасы.<ref name=":0">{{cite web|url=https://www.gazeta.uz/ru/2019/05/14/yayra-abdullayeva/|title=Ушла из жизни Яйра Абдуллаева|author=|date=2019-05-14|work=|publisher=gazeta.uz|accessdate=2026-04-23|lang=ru}}</ref> 1964 жылы Өзбек КСР-інің халық әртісі атағын алған.<ref>{{cite web|url=https://uz.sputniknews.ru/20190514/Umerla-narodnaya-artistka-Uzbekistana-Yayra-Abdullaeva-11498630.html|title=Умерла народная артистка Узбекистана Яйра Абдуллаева|author=|date=2019-05-14|work=|publisher=sputniknews.ru|accessdate=2026-04-23|lang=ru}}</ref> 1967 жылы Хамза атындағы Өзбекстан мемлекеттік сыйлығының лауреаты болған. == Өмірбаяны == Яйра Абдулаева шығармашылық жолын 1945 жылы Гавхар Рахимова жетекшілік еткен майдандық концерттік бригадада бастаған. 1950 жылы [[Өзбекстан мемлекеттік өнер институты]]н бітірген.<ref>{{cite web|url=https://fergana.agency/news/107342/|title=Скончалась народная артистка Узбекистана Яйра Абдуллаева|author=|date=2019-05-14|work=|publisher=fergana.agency|accessdate=2026-04-23|lang=ru}}</ref> Сол жылы Хамза атындағы өзбек театрының актрисасы болып қабылданып, кейін Өзбек ұлттық академиялық драма театры сахнасында өнер көрсеткен. Радиобағдарламалар жүргізген.<ref>{{cite web|url=https://www.uzreport.news/society/ushla-iz-jizni-narodnaya-artistka-uzbekistana-yayra-abdullaeva|title=Ушла из жизни народная артистка Узбекистана Яйра Абдуллаева|author=|date=2019-05-14|work=|publisher=uzreport.news|accessdate=2026-04-23|lang=ru}}</ref> 2019 жылғы 14 мамырда 89 жасында Ташкент қаласында қайтыс болды. Актриса 1-орталық клиникалық аурухана реанимация бөлімінде қайтыс болды. Шығатай зиратында жерленген.<ref name=":0" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әндіжанда туғандар]] [[Санат:Ташкентте қайтыс болғандар]] [[Санат:Эл-юрт хурмати орденінің иегерлері]] [[Санат:КСРО актрисалары]] [[Санат:Өзбекстан актрисалары]] [[Санат:Хамза атындағы Өзбек драма театры тұлғалары]] [[Санат:Өзбекстан мемлекеттік өнер және мәдениет институты түлектері]] [[Санат:Өзбекфильм тұлғалары]] [[Санат:Өзбекстан киноактрисалары]] [[Санат:Шығатай зиратында жерленгендер]] svt2yg275eke5szdwui1ssbb5zrd4m9 3 779865 3590477 2026-04-23T13:06:35Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590477 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Vikatos}} -- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 18:06, 2026 ж. сәуірдің 23 (+05) 4tjdj0kwp718u0ihormnse387qwmoln 0 779866 3590497 2026-04-23T13:32:09Z TheNomadEditor 120280 Жаңа бетте: '''Дильбар Сабитовна Абдулазизова''' ({{Lang-uz|Dilbar Sobit qizi Abdulazizova}}; [[12 қыркүйек]] [[1951 жыл|1951]], Дурмон, [[Ташкент облысы]], [[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбек КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] — [[15 наурыз]] [[2019 жыл|2019]], [[Ташкент]], Өзбекс... 3590497 wikitext text/x-wiki '''Дильбар Сабитовна Абдулазизова''' ({{Lang-uz|Dilbar Sobit qizi Abdulazizova}}; [[12 қыркүйек]] [[1951 жыл|1951]], Дурмон, [[Ташкент облысы]], [[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбек КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] — [[15 наурыз]] [[2019 жыл|2019]], [[Ташкент]], [[Өзбекстан]]) — өзбек театр және кино актрисасы. 2013 жылы Өзбекстан Республикасының халық әртісі атағына ие болған. == Өмірбаяны == Дильбар Абдулазизова 1972 жылы [[Өзбекстан мемлекеттік өнер институты|Ташкент мемлекеттік театр-көркемөнер институты]]н (А. Н. Островский атындағы, қазіргі Өнер және мәдениет институты) бітірген. Сол жылы Хамид Алимжан атындағы Самарқан облыстық музыкалық драма театрында жұмыс істей бастады. 1973 жылы Өзбекстан республикалық жас көрермендер театрының актрисасы болды.<ref name=":0" /> Дильбар Абдулазизова 2000 жылы «Өзбекстанның еңбек сіңірген әртісі» атағына ие болды, 2013 жылы «Өзбекстан Республикасының халық әртісі» атағы берілді.<ref>{{Cite web|url=https://vkratce.uz/aktrisa-teatra-i-kino-dilbar-abdulazizova-umerla-v-vozraste-68-let/|title=Актриса театра и кино Дильбар Абдулазизова умерла в возрасте 68 лет|author=Редактор|date=2019-03-15|publisher=vkratce.uz|lang=ru|accessdate=2020-01-24|archivedate=2021-11-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211115081021/https://vkratce.uz/aktrisa-teatra-i-kino-dilbar-abdulazizova-umerla-v-vozraste-68-let/|url-status=live}}</ref> == Театрлық шығармалар == Дильбар Абдулазизова оннан астам спектакльде ойнаған. Оның негізгі рөлдері төмендегі қойылымдарда болған: * «Қар ханшайымы» * «Қоңыраулы алдамшы» * «Менің әкем — батыр» * «Жылқылар жылағанда» * «Қызыл телпек»<ref>{{Cite web|url=http://uz24.uz/society/uz24.uzda-16-mart-tonggi-habarlari|title=Uz24.uzда 16 март тонгги хабарлари|publisher=http://uz24.uz/|accessdate=2020-01-24|lang=uz|archivedate=2021-11-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211115081028/https://uz24.uz/society/uz24.uzda-16-mart-tonggi-habarlari|url-status=live}}</ref> == Кинодағы рөлдері == Дильбар Абдулазизова өзбек фильмдерінде де түскен. Кино саласындағы негізгі рөлдері: * «Көктем қайтпайды» — Лобар рөлі (1970)<ref name=":0">{{Cite web|url=http://madaniyat.uz/post/view/5086|title=Ўзбекистон Республикаси халқ артисти Дилбар Абдулазизова 68 ёшида вафот этди|publisher=madaniyat.uz|accessdate=2020-01-24|lang=uz|url-status=dead}}</ref> * «Сарвиноз» — Ильхамның анасының жас кезіндегі рөлі (2004) * «Сиқыршы» — тәте рөлі (2011) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 7zg84v10k2bid8eefsqfwft11xax0g0 3590507 3590497 2026-04-23T13:38:45Z TheNomadEditor 120280 3590507 wikitext text/x-wiki {{Театр қайраткері|Есімі=Дильбар Абдулазизова|Шынайы есімі={{Lang-uz|Dilbar Sobit qizi Abdulazizova}}|Туған жері=Дурмон, [[Ташкент облысы]], [[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбек КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]|Қайтыс болған жері=[[Ташкент]], [[Өзбекстан]]|Туған күні=12.09.1951|Қайтыс болған күні=15.03.2019|Азаматтығы={{USSR}}<br />{{UZB}}|Мансабы=театр актрисасы, кино актрисасы|Белсенді жылдары=1972 — 2019|Театр=Өзбекстан республикалық жас көрермендер театры|Марапаттары={{Өзбекстанның еңбек сіңірген әртісі}}}} '''Дильбар Сабитовна Абдулазизова''' ({{Lang-uz|Dilbar Sobit qizi Abdulazizova}}; [[12 қыркүйек]] [[1951 жыл|1951]], Дурмон, [[Ташкент облысы]], [[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбек КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] — [[15 наурыз]] [[2019 жыл|2019]], [[Ташкент]], [[Өзбекстан]]) — өзбек театр және кино актрисасы. 2013 жылы Өзбекстан Республикасының халық әртісі атағына ие болған. == Өмірбаяны == Дильбар Абдулазизова 1972 жылы [[Өзбекстан мемлекеттік өнер институты|Ташкент мемлекеттік театр-көркемөнер институты]]н (А. Н. Островский атындағы, қазіргі Өнер және мәдениет институты) бітірген. Сол жылы Хамид Алимжан атындағы Самарқан облыстық музыкалық драма театрында жұмыс істей бастады. 1973 жылы Өзбекстан республикалық жас көрермендер театрының актрисасы болды.<ref name=":0" /> Дильбар Абдулазизова 2000 жылы «Өзбекстанның еңбек сіңірген әртісі» атағына ие болды, 2013 жылы «Өзбекстан Республикасының халық әртісі» атағы берілді.<ref>{{Cite web|url=https://vkratce.uz/aktrisa-teatra-i-kino-dilbar-abdulazizova-umerla-v-vozraste-68-let/|title=Актриса театра и кино Дильбар Абдулазизова умерла в возрасте 68 лет|author=Редактор|date=2019-03-15|publisher=vkratce.uz|lang=ru|accessdate=2020-01-24|archivedate=2021-11-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211115081021/https://vkratce.uz/aktrisa-teatra-i-kino-dilbar-abdulazizova-umerla-v-vozraste-68-let/|url-status=live}}</ref> == Театрлық шығармалар == Дильбар Абдулазизова оннан астам спектакльде ойнаған. Оның негізгі рөлдері төмендегі қойылымдарда болған: * «Қар ханшайымы» * «Қоңыраулы алдамшы» * «Менің әкем — батыр» * «Жылқылар жылағанда» * «Қызыл телпек»<ref>{{Cite web|url=http://uz24.uz/society/uz24.uzda-16-mart-tonggi-habarlari|title=Uz24.uzда 16 март тонгги хабарлари|publisher=http://uz24.uz/|accessdate=2020-01-24|lang=uz|archivedate=2021-11-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211115081028/https://uz24.uz/society/uz24.uzda-16-mart-tonggi-habarlari|url-status=live}}</ref> == Кинодағы рөлдері == Дильбар Абдулазизова өзбек фильмдерінде де түскен. Кино саласындағы негізгі рөлдері: * «Көктем қайтпайды» — Лобар рөлі (1970)<ref name=":0">{{Cite web|url=http://madaniyat.uz/post/view/5086|title=Ўзбекистон Республикаси халқ артисти Дилбар Абдулазизова 68 ёшида вафот этди|publisher=madaniyat.uz|accessdate=2020-01-24|lang=uz|url-status=dead}}</ref> * «Сарвиноз» — Ильхамның анасының жас кезіндегі рөлі (2004) * «Сиқыршы» — тәте рөлі (2011) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ovqhqqiook8qktkogjkfz5mcn7f8c3c 3590514 3590507 2026-04-23T13:44:34Z TheNomadEditor 120280 3590514 wikitext text/x-wiki {{Театр қайраткері|Есімі=Дильбар Абдулазизова|Шынайы есімі={{Lang-uz|Dilbar Sobit qizi Abdulazizova}}|Туған жері=Дурмон, [[Ташкент облысы]], [[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбек КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]|Қайтыс болған жері=[[Ташкент]], [[Өзбекстан]]|Туған күні=12.09.1951|Қайтыс болған күні=15.03.2019|Азаматтығы={{USSR}}<br />{{UZB}}|Мансабы=театр актрисасы, кино актрисасы|Белсенді жылдары=1972 — 2019|Театр=Өзбекстан республикалық жас көрермендер театры|Марапаттары={{Өзбекстанның еңбек сіңірген әртісі}}}} '''Дильбар Сабитовна Абдулазизова''' ({{Lang-uz|Dilbar Sobit qizi Abdulazizova}}; [[12 қыркүйек]] [[1951 жыл|1951]], Дурмон, [[Ташкент облысы]], [[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбек КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] — [[15 наурыз]] [[2019 жыл|2019]], [[Ташкент]], [[Өзбекстан]]) — өзбек театр және кино актрисасы. 2013 жылы Өзбекстан Республикасының халық әртісі атағына ие болған. == Өмірбаяны == Дильбар Абдулазизова 1972 жылы [[Өзбекстан мемлекеттік өнер институты|Ташкент мемлекеттік театр-көркемөнер институты]]н (А. Н. Островский атындағы, қазіргі Өнер және мәдениет институты) бітірген. Сол жылы Хамид Алимжан атындағы Самарқан облыстық музыкалық драма театрында жұмыс істей бастады. 1973 жылы Өзбекстан республикалық жас көрермендер театрының актрисасы болды.<ref name=":0" /> Дильбар Абдулазизова 2000 жылы «Өзбекстанның еңбек сіңірген әртісі» атағына ие болды, 2013 жылы «Өзбекстан Республикасының халық әртісі» атағы берілді.<ref>{{Cite web|url=https://vkratce.uz/aktrisa-teatra-i-kino-dilbar-abdulazizova-umerla-v-vozraste-68-let/|title=Актриса театра и кино Дильбар Абдулазизова умерла в возрасте 68 лет|author=Редактор|date=2019-03-15|publisher=vkratce.uz|lang=ru|accessdate=2020-01-24|archivedate=2021-11-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211115081021/https://vkratce.uz/aktrisa-teatra-i-kino-dilbar-abdulazizova-umerla-v-vozraste-68-let/|url-status=live}}</ref> == Театрлық шығармалар == Дильбар Абдулазизова оннан астам спектакльде ойнаған. Оның негізгі рөлдері төмендегі қойылымдарда болған: * «Қар ханшайымы» * «Қоңыраулы алдамшы» * «Менің әкем — батыр» * «Жылқылар жылағанда» * «Қызыл телпек»<ref>{{Cite web|url=http://uz24.uz/society/uz24.uzda-16-mart-tonggi-habarlari|title=Uz24.uzда 16 март тонгги хабарлари|publisher=http://uz24.uz/|accessdate=2020-01-24|lang=uz|archivedate=2021-11-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211115081028/https://uz24.uz/society/uz24.uzda-16-mart-tonggi-habarlari|url-status=live}}</ref> == Кинодағы рөлдері == Дильбар Абдулазизова өзбек фильмдерінде де түскен. Кино саласындағы негізгі рөлдері: * «Көктем қайтпайды» — Лобар рөлі (1970)<ref name=":0">{{Cite web|url=http://madaniyat.uz/post/view/5086|title=Ўзбекистон Республикаси халқ артисти Дилбар Абдулазизова 68 ёшида вафот этди|publisher=madaniyat.uz|accessdate=2020-01-24|lang=uz|url-status=dead}}</ref> * «Сарвиноз» — Ильхамның анасының жас кезіндегі рөлі (2004) * «Сиқыршы» — тәте рөлі (2011) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қыбрай ауданында туғандар]] [[Санат:Ташкентте қайтыс болғандар]] [[Санат:Өзбекстан халық әртістері]] [[Санат:КСРО актрисалары]] [[Санат:Өзбекстан актрисалары]] [[Санат:XXI ғасыр актрисалары]] [[Санат:Өзбекфильм тұлғалары]] [[Санат:Өзбекстан мемлекеттік өнер және мәдениет институты түлектері]] [[Санат:Өзбекстан киноактрисалары]] 6c3pipymeg0pyi2ru41x0ux177wrh18 0 779867 3590499 2026-04-23T13:32:17Z Esetok 19375 Esetok [[Әл-Харақи]] бетін [[Әл-Хирақи]] бетіне жылжытты 3590499 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Әл-Хирақи]] 763eqocw3uhorewl7q5yh28kfn5umld 0 779868 3590512 2026-04-23T13:42:33Z TalgatSnow 143530 Жаңа бетте: [[Сурет:Johannes JJ Pietsch - Federal Chancellery - 2025-05-19 - SRO6120-ARW (cropped 2).jpg|thumb|Аустрия атынан қатысып, 2025 жылғы байқауда жеңіске жеткен JJ]] [[Еуропалық хабар тарату одағы]] (EBU) жыл сайын ұйымдастыратын халықаралық ән байқауы — [[Eurovision ән байқауы]]нда осы уақытқа дейін 150 автор жазған... 3590512 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Johannes JJ Pietsch - Federal Chancellery - 2025-05-19 - SRO6120-ARW (cropped 2).jpg|thumb|Аустрия атынан қатысып, 2025 жылғы байқауда жеңіске жеткен JJ]] [[Еуропалық хабар тарату одағы]] (EBU) жыл сайын ұйымдастыратын халықаралық ән байқауы — [[Eurovision ән байқауы]]нда осы уақытқа дейін 150 автор жазған 72 ән жеңіске жетті. 1956 жылы алғаш рет экранға шыққаннан бері жыл сайын үзіліссіз көрсетіліп келе жатқан бұл жоба әлемдегі ең ұзақ уақыт бойы жалғасып келе жатқан теленұсқалардың бірі болып табылады. Байқау тарихында жеңімпаздарды анықтаудың көптеген дауыс беру әдістері қолданылды; олардың негізі — қазылар алқасы немесе телекөрермендердің ұпай беруі. Қазіргі уақытта аралас дауыс беру жүйесі қолданылады: 50 % қазылар алқасы және 50 % телекөрермендер. Өз еліңнің өкіліне дауыс беруге болмайды. Тек 1956 жылғы алғашқы байқау ғана ерекшелік болды: ол кезде «Refrain» әнімен жеңіске жеткен Швейцария өкілі [[Лиз Ассиа]]ға өз елінің қазылар алқасы дауыс бере алған. Алғашқы байқауда жеңімпаз ұпайлармен емес, дауыс беру арқылы (әр елге екі дауыстан) анықталды және тек жеңімпаздың есімі ғана жарияланды.<ref>{{Cite web |title=Eurovision Winners |url=https://www.esc-history.com/winners.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20240221094501/https://www.esc-history.com/winners.php |archive-date=21 February 2024 |access-date= |website=www.esc-history.com |url-status=live }}</ref> Осы уақытқа дейін 69 байқау өтті, оның ішінде төрт ел жеңімпаз атанған 1969 жылғы байқауды есептемегенде, жыл сайын бір жеңімпаздан анықталып отырды. Байқауда 27 елдің атынан қатысқан әндер жеңіске жетті, ал 1956 жылғы алғашқы байқауда Швейцария жеңімпаз атанды. Жеңіс саны бойынша көш бастап тұрған елдер — жеті жеңістен иеленген [[Ирландия]] мен [[Швеция]]. Орындаушы ретінде байқауда бірнеше рет жеңіске жеткен екі адам бар: олар — 1980 жылы «What's Another Year» және 1987 жылы «Hold Me Now» әндерін орындаған ирландиялық [[Джонни Логан]], сондай-ақ 2012 жылы «Euphoria» және 2023 жылы «Tattoo» әндерін орындаған швециялық [[Лорин]]. Логан сонымен қатар бірнеше жеңімпаз ән жазған жеті автордың бірі («Hold Me Now» және 1992 жылы Линда Мартин орындаған «Why Me?»). Ол Eurovision тарихында әнші әрі автор ретінде үш бірдей жеңісті қанжығасына байлаған жалғыз тұлға. Eurovision ән байқауының жеңімпаздары арасында музыка индустриясында үлкен жетістікке жеткендері өте аз. Халықаралық деңгейдегі жұлдызға айналған ең танымал жеңімпаздар — 1974 жылы [[Швеция]] атынан «Waterloo» әнімен қатысқан [[ABBA]]<ref>{{Cite news|publisher=[[BBC News]]|date=6 December 2005|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/4502670.stm|title=ABBA's Bjorn says no to reunion|access-date=15 March 2008|archive-date=8 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150908035936/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/4502670.stm|url-status=live}}</ref> тобы және 1988 жылы [[Швейцария]] атынан «Ne partez pas sans moi» әнімен жеңіске жеткен [[Селин Дион]].<ref>{{Cite web |last=Dillon |first=Brian |date=2022-05-11 |title=The moment a young Celine Dion was launched from Dublin stage to global stardom |url=https://www.dublinlive.ie/lifestyle/eurovision-moment-young-celine-dion-23924555 |access-date=2022-05-24 |website=DublinLive |language=en |archive-date=22 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522164654/https://www.dublinlive.ie/lifestyle/eurovision-moment-young-celine-dion-23924555 |url-status=live }}</ref> Сондай-ақ, 2021 жылы [[Италия]] атынан «Zitti e buoni» әнімен жеңіске жеткен [[Måneskin]] тобы да байқаудан кейінгі айларда дүниежүзілік танымалдылыққа ие болды.<ref>{{Cite web |last=Garl |first=Emma |title=How Måneskin revived rock 'n' roll for Gen Z |url=https://www.altpress.com/maneskin-rush-interview/ |access-date=2023-01-28 |website=Alternative Press Magazine |language=en |archive-date=28 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230128045634/https://www.altpress.com/maneskin-rush-interview/ |url-status=live }}</ref> == Жеңімпаздар тізімі == {| class="wikitable sortable" style="width: 100%;" ! scope="col" style="width: 10%;" | Жыл ! scope="col" style="width: 15%;" | Мемлекет ! scope="col" style="width: 25%;" | Ән ! scope="col" style="width: 20%;" | Орындаушы ! scope="col" class="unsortable" style="width: 20%;" | Ән авторлары ! scope="col" class="unsortable" style="width: 10%;" | {{abbr|Дер.|Дереккөз}} |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1956|1956]] | {{ESC|Швейцария||h}} | {{lang-fr|[[Refrain]]}} | [[Лиз Ассиа]] | {{Hlist|Жео Вумар|Эмиль Гардаз}} | <ref>{{cite web |title=Lugano 1956 / Participants – Lys Assia – Refrain |url=https://eurovision.tv/participant/lys-assia-3 |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408000304/https://eurovision.tv/participant/lys-assia-3 |archive-date=8 April 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1957|1957]] | {{ESC|Нидерланд||h}} | {{lang-nl|[[Net als toen]]}} | [[Корри Броккен]] | {{Hlist|Гус Янсен|Вилли ван Хемерт}} | <ref>{{cite web |title=Frankfurt 1957 / Participants – Corry Brokken – Net Als Toen |url=https://eurovision.tv/participant/corry-brokken-1 |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422094423/https://eurovision.tv/participant/corry-brokken-1 |archive-date=22 April 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1958|1958]] | {{ESC|Франция|1830|h}} | {{lang-fr|[[Dors, mon amour]]}} | [[Андре Клаво]] | {{Hlist|Юбер Жиро|Пьер Деланоэ}} | <ref>{{cite web |title=Hilversum 1958 / Participants – André Claveau – Dors Mon Amour |url=https://eurovision.tv/participant/andre-claveau |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422094420/https://eurovision.tv/participant/andre-claveau |archive-date=22 April 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1959|1959]] | {{ESC|Нидерланд||h}} | {{lang-nl|[['n Beetje|Een beetje]]}} | [[Тедди Схолтен]] | {{Hlist|Дик Скаллис|Вилли ван Хемерт}} | <ref>{{cite web |title=Cannes 1959 / Participants – Teddy Scholten – Een Beetje |url=https://eurovision.tv/participant/teddy-scholten |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211227022901/https://eurovision.tv/participant/teddy-scholten |archive-date=27 December 2021 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1960|1960]] | {{ESC|Франция||h}} | {{lang-fr|[[Tom Pillibi]]}} | [[Жаклин Буайе]] | {{Hlist|Андре Попп|Пьер Кур}} | <ref>{{cite web |title=London 1960 / Participants – Jacqueline Boyer – Tom Pillibi |url=https://eurovision.tv/participant/jacqueline-boyer |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220524195633/https://eurovision.tv/participant/jacqueline-boyer |archive-date=24 May 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1961|1961]] | {{ESC|Люксембург||h}} | {{lang-fr|[[Nous les amoureux]]}} | [[Жан-Клод Паскаль]] | {{Hlist|Жак Датен|Морис Видален}} | <ref>{{cite web |title=Cannes 1961 / Participants – Jean-Claude Pascal – Nous Les Amoureux |url=https://eurovision.tv/participant/jean-claude-pascal |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220415162900/https://eurovision.tv/participant/jean-claude-pascal |archive-date=15 April 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1962|1962]] | {{ESC|Франция||h}} | {{lang-fr|[[Un premier amour]]}} | [[Изабель Обре]] | {{Hlist|Клод-Анри Вик|Ролан Валад}} | <ref>{{cite web |title=Luxembourg 1962 / Participants – Isabelle Aubret – Un Premier Amour |url=https://eurovision.tv/participant/isabelle-aubret |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211107202328/https://eurovision.tv/participant/isabelle-aubret |archive-date=7 November 2021 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1963|1963]] | {{ESC|Дания||h}} | {{lang-da|[[Dansevise]]}} | [[Грета мен Йорген Ингманн]] | {{Hlist|Отто Франкер|Сейр Вольмер-Сёренсен}} | <ref>{{cite web |title=London 1963 / Participants – Grethe and Jørgen Ingmann – Dansevise |url=https://eurovision.tv/participant/grethe-and-joergen-ingmann |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211107202332/https://eurovision.tv/participant/grethe-and-joergen-ingmann |archive-date=7 November 2021 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1964|1964]] | {{ESC|Италия||h}} | {{lang-it|[[Non ho l'età]]}} | [[Джильола Чинкветти]] | {{Hlist|Никола Салерно|Марио Панцери}} | <ref>{{cite web |title=Copenhagen 1964 / Participants – Gigliola Cinquetti – Non Ho L'étà |url=https://eurovision.tv/participant/gigliola-cinquetti |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220410063725/https://eurovision.tv/participant/gigliola-cinquetti |archive-date=10 April 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1965|1965]] | {{ESC|Люксембург||h}} | {{lang-fr|[[Poupée de cire, poupée de son]]}} | [[Франс Галль]] | Серж Генсбур | <ref>{{cite web |title=Naples 1965 / Participants – France Gall – Poupée De Cire, Poupée De Son |url=https://eurovision.tv/participant/france-gall |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407170336/https://eurovision.tv/participant/france-gall |archive-date=7 April 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1966|1966]] | {{ESC|Аустрия||h}} | {{lang-fr|[[Merci, Chérie]]}} | [[Удо Юргенс]] | {{Hlist|Удо Юргенс|Томас Хёрбигер}} | <ref>{{cite web |title=Luxembourg 1966 / Participants – Udo Jürgens – Merci Chérie |url=https://eurovision.tv/participant/udo-juergens-2 |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422094432/https://eurovision.tv/participant/udo-juergens-2 |archive-date=22 April 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1967|1967]] | {{ESC|Ұлыбритания||h}} | {{lang-en|[[Puppet on a String (Сэнди Шоу әні)|Puppet on a String]]}} | [[Сэнди Шоу]] | {{Hlist|Билл Мартин|Фил Коултер}} | <ref>{{cite web |title=Vienna 1967 / Participants – Sandie Shaw – Puppet On A String |url=https://eurovision.tv/participant/sandie-shaw |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211123021253/https://eurovision.tv/participant/sandie-shaw |archive-date=23 November 2021 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1968|1968]] | {{ESC|Испания|1945|h}} | {{lang-es|[[La La La (Массиель әні)|La La La]]}} | [[Массиель]] | {{Hlist|Мануэль де ла Кальва|Рамон Аркуса}} | <ref>{{cite web |title=London 1968 / Participants – Massiel – La, La, La... |url=https://eurovision.tv/participant/massiel |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211130075019/https://eurovision.tv/participant/massiel |archive-date=30 November 2021 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="4" scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1969|1969]] | {{ESC|Испания|1945|h}} | {{lang-es|[[Vivo cantando]]}} | [[Саломе (әнші)|Саломе]] | {{Hlist|Мария Хосе де Серато|Аниано Алькайде}} | <ref>{{cite web |title=Madrid 1969 / Participants – Salomé – Vivo Cantando |url=https://eurovision.tv/participant/salome |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211008192604/https://eurovision.tv/participant/salome |archive-date=8 October 2021 |language=en |url-status=live}}</ref> |- | {{ESC|Ұлыбритания||h}} | {{lang-en|[[Boom Bang-a-Bang]]}} | [[Лулу (әнші)|Лулу]] | {{Hlist|Алан Мурхаус|Питер Уорн}} | <ref>{{cite web |title=Madrid 1969 / Participants – Lulu – Boom Bang-a-bang |url=https://eurovision.tv/participant/lulu |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211121195602/https://eurovision.tv/participant/lulu |archive-date=21 November 2021 |language=en |url-status=live}}</ref> |- | {{ESC|Нидерланд||h}} | {{lang-nl|[[De troubadour]]}} | [[Ленни Кюр]] | {{Hlist|Давид Хартсема|Ленни Кюр}} | <ref>{{cite web |title=Madrid 1969 / Participants – Lenny Kuhr – De Troubadour |url=https://eurovision.tv/participant/lenny-kuhr |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220216105420/https://eurovision.tv/participant/lenny-kuhr |archive-date=16 February 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- | {{ESC|Франция||h}} | {{lang-fr|[[Un jour, un enfant]]}} | [[Фрида Боккара]] | {{Hlist|Эмиль Стерн|Эдди Марне}} | <ref>{{cite web |title=Madrid 1969 / Participants – Frida Boccara – Un Jour, Un Enfant |url=https://eurovision.tv/participant/frida-boccara |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211107074729/https://eurovision.tv/participant/frida-boccara |archive-date=7 November 2021 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1970|1970]] | {{ESC|Ирландия||h}} | {{lang-en|[[All Kinds of Everything]]}} | [[Дана (әнші)|Дана]] | {{Hlist|Дерри Линдси|Джеки Смит}} | <ref>{{cite web |title=Amsterdam 1970 / Participants – Dana – All Kinds Of Everything |url=https://eurovision.tv/participant/dana |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422094503/https://eurovision.tv/participant/dana |archive-date=22 April 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1971|1971]] | {{ESC|Монако||h}} | {{lang-fr|[[Un banc, un arbre, une rue]]}} | [[Северин (әнші)|Северин]] | {{Hlist|Жан-Пьер Буртер|Ив Десска}} | <ref>{{cite web |title=Dublin 1971 / Participants – Séverine – Un Banc, Un Arbre, Une Rue |url=https://eurovision.tv/participant/severine |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211130074940/https://eurovision.tv/participant/severine |archive-date=30 November 2021 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1972|1972]] | {{ESC|Люксембург||h}} | {{lang-fr|[[Après toi]]}} | [[Вики Леандрос]] | {{Hlist|Лео Леандрос|Клаус Мунро|Ив Десска}} | <ref>{{cite web |title=Edinburgh 1972 / Participants – Vicky Leandros – Après Toi |url=https://eurovision.tv/participant/vicky-leandros |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117182716/https://eurovision.tv/participant/vicky-leandros |archive-date=17 November 2021 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1973|1973]] | {{ESC|Люксембург||h}} | {{lang-fr|[[Tu te reconnaîtras]]}} | [[Анн-Мари Давид]] | {{Hlist|Клод Морган|Влайн Багги}} | <ref>{{cite web |title=Luxembourg 1973 / Participants – Anne-Marie David – Tu Te Reconnaîtras |url=https://eurovision.tv/participant/anne-marie-david |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211211132003/https://eurovision.tv/participant/anne-marie-david |archive-date=11 December 2021 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1974|1974]] | {{ESC|Швеция||h}} | {{lang-en|[[Waterloo (ән)|Waterloo]]}} | [[ABBA]] | {{Hlist|Бенни Андерссон|Бьорн Ульвеус|Стиг Андерсон}} | <ref>{{cite web |title=Brighton 1974 / Participants – ABBA – Waterloo |url=https://eurovision.tv/participant/abba |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211107074735/https://eurovision.tv/participant/abba |archive-date=7 November 2021 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1975|1975]] | {{ESC|Нидерланд||h}} | {{lang-en|[[Ding-a-dong]]}} | [[Teach-In]] | {{Hlist|Дик Баккер|Вилл Луикинга|Эдди Увенс}} | <ref>{{cite web |title=Stockholm 1975 / Participants – Teach-In – Ding-A-Dong |url=https://eurovision.tv/participant/teach-in |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220621203846/https://eurovision.tv/participant/teach-in |archive-date=21 June 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1976|1976]] | {{ESC|Ұлыбритания||h}} | {{lang-en|[[Save Your Kisses for Me]]}} | [[Brotherhood of Man]] | {{Hlist|Тони Хиллер|Ли Шериден|Мартин Ли}} | <ref>{{cite web |title=The Hague 1976 / Participants – Brotherhood of Man – Save Your Kisses For Me |url=https://eurovision.tv/participant/brotherhood-of-man |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117182722/https://eurovision.tv/participant/brotherhood-of-man |archive-date=17 November 2021 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1977|1977]] | {{ESC|Франция||h}} | {{lang-fr|[[L'Oiseau et l'Enfant]]}} | [[Мари Мириам]] | {{Hlist|Жан-Поль Кара|Джо Грейси}} | <ref>{{cite web |title=London 1977 / Participants – Marie Myriam – L'oiseau Et L'enfant |url=https://eurovision.tv/participant/marie-myriam |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211121054032/https://eurovision.tv/participant/marie-myriam |archive-date=21 November 2021 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1978|1978]] | {{ESC|Израиль||h}} | {{lang-he|[[A-Ba-Ni-Bi]]}} | [[Изхар Коэн]] және [[Alphabeta]] | {{Hlist|Нурит Хирш|Эхуд Манор}} | <ref>{{cite web |title=Paris 1978 / Participants – Izhar Cohen and the Alphabeta – Abanibi |url=https://eurovision.tv/participant/izhar-cohen-and-the-alphabeta |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211118032749/https://eurovision.tv/participant/izhar-cohen-and-the-alphabeta |archive-date=18 November 2021 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1979|1979]] | {{ESC|Израиль||h}} | {{lang-he|[[Hallelujah (Milk and Honey әні)|Hallelujah]]}} | [[Milk and Honey]] | {{Hlist|Коби Ошрат|Шимрит Орр}} | <ref>{{cite web |title=Jerusalem 1979 / Participants – Milk and Honey – Hallelujah |url=https://eurovision.tv/participant/milk-and-honey |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211107030437/https://eurovision.tv/participant/milk-and-honey |archive-date=7 November 2021 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1980|1980]] | {{ESC|Ирландия||h}} | {{lang-en|[[What's Another Year]]}} | [[Джонни Логан]] | Shay Healy | <ref>{{cite web |title=The Hague 1980 / Participants – Johnny Logan – What's Another Year |url=https://eurovision.tv/participant/johnny-logan |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422094434/https://eurovision.tv/participant/johnny-logan |archive-date=22 April 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1981|1981]] | {{ESC|Ұлыбритания||h}} | {{lang-en|[[Making Your Mind Up]]}} | [[Bucks Fizz]] | {{Hlist|Анди Хилл|Джон Дантер}} | <ref>{{cite web |title=Dublin 1981 / Participants – Bucks Fizz – Making Your Mind Up |url=https://eurovision.tv/participant/bucks-fizz |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211118185717/https://eurovision.tv/participant/bucks-fizz |archive-date=18 November 2021 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1982|1982]] | {{ESC|Германия||h}} | {{lang-de|[[Ein bißchen Frieden]]}} | [[Николь (неміс әншісі)|Николь]] | {{Hlist|Ральф Зигель|Бернд Майнунгер}} | <ref>{{cite web |title=Harrogate 1982 / Participants – Nicole – Ein Bißchen Frieden |url=https://eurovision.tv/participant/nicole |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211130075000/https://eurovision.tv/participant/nicole |archive-date=30 November 2021 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1983|1983]] | {{ESC|Люксембург||h}} | {{lang-fr|[[Si la vie est cadeau]]}} | [[Корин Эрме]] | {{Hlist|Жан-Пьер Миллерс|Ален Гарсия}} | <ref>{{cite web |title=Munich 1983 / Participants – Corinne Hermès – Si La Vie Est Cadeau |url=https://eurovision.tv/participant/corinne-hermes |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211121054031/https://eurovision.tv/participant/corinne-hermes |archive-date=21 November 2021 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1984|1984]] | {{ESC|Швеция||h}} | {{lang-sv|[[Diggi-Loo Diggi-Ley]]}} | [[Herreys]] | {{Hlist|Торгни Сёдерберг|Бритт Линдеборг}} | <ref>{{cite web |title=Luxembourg 1984 / Participants – Herrey's – Diggi-loo Diggy-ley |url=https://eurovision.tv/participant/herrey-s |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220424152116/https://eurovision.tv/participant/herrey-s |archive-date=24 April 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1985|1985]] | {{ESC|Норвегия||h}} | {{lang-no|[[La det swinge]]}} | [[Bobbysocks!]] | Рольф Лёвланд | <ref>{{cite web |title=Gothenburg 1985 / Participants – Bobbysocks – La Det Swinge |url=https://eurovision.tv/participant/bobbysocks |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422094435/https://eurovision.tv/participant/bobbysocks |archive-date=22 April 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1986|1986]] | {{ESC|Бельгия||h}} | {{lang-fr|[[J'aime la vie]]}} | [[Сандра Ким]] | {{Hlist|Жан-Поль Фюрнемон|Анджело Криши|Розарио Марино Атриа}} | <ref>{{cite web |title=Bergen 1986 / Participants – Sandra Kim – J'aime La Vie |url=https://eurovision.tv/participant/sandra-kim |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220216124542/https://eurovision.tv/participant/sandra-kim |archive-date=16 February 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1987|1987]] | {{ESC|Ирландия||h}} | {{lang-en|[[Hold Me Now (Джонни Логан әні)|Hold Me Now]]}} | [[Джонни Логан]] | Джонни Логан | <ref>{{cite web |title=Brussels 1987 / Participants – Johnny Logan – Hold Me Now |url=https://eurovision.tv/participant/johnny-logan-1 |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220606195241/https://eurovision.tv/participant/johnny-logan-1 |archive-date=6 June 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1988|1988]] | {{ESC|Швейцария||h}} | {{lang-fr|[[Ne partez pas sans moi]]}} | [[Селин Дион]] | {{Hlist|Нелла Мартинетти|Атилла Шерефтуг}} | <ref>{{cite web |title=Dublin 1988 / Participants – Céline Dion – Ne Partez Pas Sans Moi |url=https://eurovision.tv/participant/celine-dion |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220512060707/https://eurovision.tv/participant/celine-dion |archive-date=12 May 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1989|1989]] | {{ESC|Югославия||h}} | {{lang-en|[[Rock Me (Riva әні)|Rock Me]]}} | [[Riva]] | {{Hlist|Райко Дуймич|Стево Цвикич}} | <ref>{{cite web |title=Lausanne 1989 / Participants – Riva – Rock Me |url=https://eurovision.tv/participant/riva |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220511171925/https://eurovision.tv/participant/riva |archive-date=11 May 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1990|1990]] | {{ESC|Италия||h}} | {{lang-it|[[Insieme: 1992]]}} | [[Тото Кутуньо]] | Тото Кутуньо | <ref>{{cite web |title=Zagreb 1990 / Participants – Toto Cutugno – Insieme: 1992 |url=https://eurovision.tv/participant/toto-cutugno |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422094417/https://eurovision.tv/participant/toto-cutugno |archive-date=22 April 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1991|1991]] | {{ESC|Швеция||h}} | {{lang-sv|[[Fångad av en stormvind]]}} | [[Карола (әнші)|Карола]] | Стефан Берг | <ref>{{cite web |title=Rome 1991 / Participants – Carola – Fångad Av En Stormvind |url=https://eurovision.tv/participant/carola |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422094420/https://eurovision.tv/participant/carola |archive-date=22 April 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1992|1992]] | {{ESC|Ирландия||h}} | {{lang-en|[[Why Me? (Линда Мартин әні)|Why Me?]]}} | [[Линда Мартин]] | Джонни Логан | <ref>{{cite web |title=Malmö 1992 / Participants – Linda Martin – Why Me |url=https://eurovision.tv/participant/linda-martin-1 |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220621203741/https://eurovision.tv/participant/linda-martin-1 |archive-date=21 June 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1993|1993]] | {{ESC|Ирландия||h}} | {{lang-en|[[In Your Eyes (Нив Кавана әні)|In Your Eyes]]}} | [[Нив Кавана]] | Джимми Уолш | <ref>{{cite web |title=Millstreet 1993 / Participants – Niamh Kavanagh – In Your Eyes |url=https://eurovision.tv/participant/niamh-kavanagh |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422094514/https://eurovision.tv/participant/niamh-kavanagh |archive-date=22 April 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1994|1994]] | {{ESC|Ирландия||h}} | {{lang-en|[[Rock 'n' Roll Kids]]}} | [[Пол Харрингтон]] және [[Чарли Макгеттиган]] | Брендан Грэм | <ref>{{cite web |title=Dublin 1994 / Participants – Paul Harrington and Charlie McGettigan – Rock 'n' Roll Kids |url=https://eurovision.tv/participant/paul-harrington-and-charlie-mcgettigan |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211211132004/https://eurovision.tv/participant/paul-harrington-and-charlie-mcgettigan |archive-date=11 December 2021 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1995|1995]] | {{ESC|Норвегия||h}} | {{lang-no|[[Nocturne (Secret Garden әні)|Nocturne]]}} | [[Secret Garden]] | {{Hlist|Рольф Лёвланд|Петтер Скавлан}} | <ref>{{cite web |title=Dublin 1995 / Participants – Secret Garden – Nocturne |url=https://eurovision.tv/participant/secret-garden |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220512193636/https://eurovision.tv/participant/secret-garden |archive-date=12 May 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1996|1996]] | {{ESC|Ирландия||h}} | {{lang-en|[[The Voice (Имар Куинн әні)|The Voice]]}} | [[Имар Куинн]] | Брендан Грэм | <ref>{{cite web |title=Oslo 1996 / Participants – Eimear Quinn – The Voice |url=https://eurovision.tv/participant/eimear-quinn |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211109033645/https://eurovision.tv/participant/eimear-quinn |archive-date=9 November 2021 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1997|1997]] | {{ESC|Ұлыбритания||h}} | {{lang-en|[[Love Shine a Light]]}} | [[Katrina and the Waves]] | Кимберли Рю | <ref>{{cite web |title=Dublin 1997 / Participants – Katrina and The Waves – Love Shine A Light |url=https://eurovision.tv/participant/katrina-and-the-waves |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220629212204/https://eurovision.tv/participant/katrina-and-the-waves |archive-date=29 June 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1998|1998]] | {{ESC|Израиль||h}} | {{lang-he|[[Diva (Дана Интернешнл әні)|Diva]]}} | [[Дана Интернешнл]] | {{Hlist|Цвика Пик|Йоав Гинай}} | <ref>{{cite web |title=Birmingham 1998 / Participants – Dana International – Diva |url=https://eurovision.tv/participant/dana-international |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220617121523/https://eurovision.tv/participant/dana-international |archive-date=17 June 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 1999|1999]] | {{ESC|Швеция||h}} | {{lang-en|[[Take Me to Your Heaven]]}} | [[Шарлотта Перелли]] | {{Hlist|Ларс Дидрихсон|Герт Ленгстранд|Маркос Убеда}} | <ref>{{cite web |title=Jerusalem 1999 / Participants – Charlotte Nilsson – Take Me To Your Heaven |url=https://eurovision.tv/participant/charlotte-nilsson |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220705191154/https://eurovision.tv/participant/charlotte-nilsson |archive-date=5 July 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 2000|2000]] | {{ESC|Дания||h}} | {{lang-en|[[Fly on the Wings of Love]]}} | [[Olsen Brothers]] | Йорген Олсен | <ref>{{cite web |title=Stockholm 2000 / Participants – Olsen brothers – Fly On The Wings Of Love |url=https://eurovision.tv/participant/olsen-brothers |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211008190021/https://eurovision.tv/participant/olsen-brothers |archive-date=8 October 2021 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 2001|2001]] | {{ESC|Эстония||h}} | {{lang-en|[[Everybody (Танель Падар мен Дэйв Бентон әні)|Everybody]]}} | [[Танель Падар]], [[Дэйв Бентон]] және [[Soul Militia|2XL]] | {{Hlist|Ивар Муст|Майан-Анна Кярмас}} | <ref>{{cite web |title=Copenhagen 2001 / Participants – Tanel Padar, Dave Benton & 2XL – Everybody |url=https://eurovision.tv/participant/tanel-padar-dave-benton-2xl |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220621202249/https://eurovision.tv/participant/tanel-padar-dave-benton-2xl |archive-date=21 June 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 2002|2002]] | {{ESC|Латвия||h}} | {{lang-en|[[I Wanna (Мария Наумова әні)|I Wanna]]}} | [[Мария Наумова]] | {{Hlist|Мария Наумова|Маратс Самаускис}} | <ref>{{cite web |title=Tallinn 2002 / Participants – Marie N – I Wanna |url=https://eurovision.tv/participant/marie-n |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422094423/https://eurovision.tv/participant/marie-n |archive-date=22 April 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 2003|2003]] | {{ESC|Түркия||h}} | {{lang-en|[[Everyway That I Can]]}} | [[Сертаб Эренер]] | {{Hlist|Демир Демиркан|Сертаб Эренер}} | <ref>{{cite web |title=Riga 2003 / Participants – Sertab Erener – Everyway That I Can |url=https://eurovision.tv/participant/sertab-erener |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211109033642/https://eurovision.tv/participant/sertab-erener |archive-date=9 November 2021 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 2004|2004]] | {{ESC|Украина||h}} | {{lang-en|[[Wild Dances]]}} | [[Руслана]] | {{Hlist|Руслана Лыжичко|Александр Ксенофонтов}} | <ref>{{cite web |title=Istanbul 2004 / Participants – Ruslana – Wild Dances |url=https://eurovision.tv/participant/ruslana |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117182734/https://eurovision.tv/participant/ruslana |archive-date=17 November 2021 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 2005|2005]] | {{ESC|Грекия||h}} | {{lang-en|[[My Number One]]}} | [[Елена Папаризу]] | {{Hlist|Манос Псальтакис|Христос Дантис|Наталия Герману}} | <ref>{{cite web |title=Kyiv 2005 / Participants – Helena Paparizou – My Number One |url=https://eurovision.tv/participant/helena-paparizou |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422094421/https://eurovision.tv/participant/helena-paparizou |archive-date=22 April 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 2006|2006]] | {{ESC|Финляндия||h}} | {{lang-en|[[Hard Rock Hallelujah]]}} | [[Lordi]] | Мистер Лорди | <ref>{{cite web |title=Athens 2006 / Participants – Lordi – Hard Rock Hallelujah |url=https://eurovision.tv/participant/lordi |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220514104240/https://eurovision.tv/participant/lordi |archive-date=14 May 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 2007|2007]] | {{ESC|Сербия|2004|h}} | {{lang-sr|[[Molitva]]}} | [[Мария Шерифович]] | {{Hlist|Владимир Граич|Саша Милошевич Маре}} | <ref>{{cite web |title=Helsinki 2007 / Participants – Marija Šerifović – Molitva |url=https://eurovision.tv/participant/marija-serifovic |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211107074738/https://eurovision.tv/participant/marija-serifovic |archive-date=7 November 2021 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 2008|2008]] | {{ESC|Ресей||h}} | {{lang-en|[[Believe (Дима Билан әні)|Believe]]}} | [[Дима Билан]] | {{Hlist|Джим Бинз|Дима Билан}} | <ref>{{cite web |title=Belgrade 2008 / Participants – Dima Bilan – Believe |url=https://eurovision.tv/participant/dima-bilan-1 |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211107074731/https://eurovision.tv/participant/dima-bilan-1 |archive-date=7 November 2021 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 2009|2009]] | {{ESC|Норвегия||h}} | {{lang-en|[[Fairytale (Александр Рыбак әні)|Fairytale]]}} | [[Александр Рыбак]] | Александр Рыбак | <ref>{{cite web |title=Moscow 2009 / Participants – Alexander Rybak – Fairytale |url=https://eurovision.tv/participant/alexander-rybak |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220526063504/https://eurovision.tv/participant/alexander-rybak |archive-date=26 May 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 2010|2010]] | {{ESC|Германия||h}} | {{lang-en|[[Satellite (Лена Майер-Ландрут әні)|Satellite]]}} | [[Лена Майер-Ландрут]] | {{Hlist|Джули Фрост|Джон Гордон}} | <ref>{{cite web |title=Oslo 2010 / Participants – Lena – Satellite |url=https://eurovision.tv/participant/lena |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422094416/https://eurovision.tv/participant/lena |archive-date=22 April 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 2011|2011]] | {{ESC|Әзербайжан||h}} | {{lang-en|[[Running Scared (Ell & Nikki әні)|Running Scared]]}} | [[Эльдар Гасымов|Элл]] және [[Нигяр Джамал|Никки]] | {{Hlist|Стефан Өрн|Сандра Бьюрман|Иэн Джеймс Фаркухарсон}} | <ref>{{cite web |title=Düsseldorf 2011 / Participants – Ell/Nikki – Running Scared |url=https://eurovision.tv/participant/ell-nikki |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220412093614/https://eurovision.tv/participant/ell-nikki |archive-date=12 April 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 2012|2012]] | {{ESC|Швеция||h}} | {{lang-en|[[Euphoria (Loreen әні)|Euphoria]]}} | [[Лорин]] | {{Hlist|Томас Г:сон|Петер Бострём}} | <ref>{{cite web |title=Baku 2012 / Participants – Loreen – Euphoria |url=https://eurovision.tv/participant/loreen |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220512175201/https://eurovision.tv/participant/loreen |archive-date=12 May 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 2013|2013]] | {{ESC|Дания||h}} | {{lang-en|[[Only Teardrops]]}} | [[Эммили де Форест]] | {{Hlist|Лиза Каббл|Юлия Фабрин Якобсен|Томас Стенгаард}} | <ref>{{cite web |title=Malmö 2013 / Participants – Emmelie de Forest – Only Teardrops |url=https://eurovision.tv/participant/emmelie-de-forest |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220412093617/https://eurovision.tv/participant/emmelie-de-forest |archive-date=12 April 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 2014|2014]] | {{ESC|Аустрия||h}} | {{lang-en|[[Rise Like a Phoenix]]}} | [[Кончита Вурст]] | {{Hlist|Чарли Мейсон|Джои Патулка|Али Цуковски|Юлиан Маас}} | <ref>{{cite web |title=Copenhagen 2014 / Participants – Conchita Wurst – Rise Like a Phoenix |url=https://eurovision.tv/participant/conchita-wurst |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220514104245/https://eurovision.tv/participant/conchita-wurst |archive-date=14 May 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 2015|2015]] | {{ESC|Швеция||h}} | {{lang-en|[[Heroes (Монс Сельмерлёв әні)|Heroes]]}} | [[Монс Сельмерлёв]] | {{Hlist|Антон Хорд аф Сегерстад|Джой Деб|Линнеа Деб}} | <ref>{{cite web |title=Vienna 2015 / Participants – Måns Zelmerlöw – Heroes |url=https://eurovision.tv/participant/mans-zelmerlow |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124143626/https://eurovision.tv/participant/mans-zelmerlow |archive-date=24 January 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 2016|2016]] | {{ESC|Украина||h}} | {{lang-en|[[1944 (әні)|1944]]}} | [[Жамала]] | Жамала | <ref>{{cite web |title=Stockholm 2016 / Participants – Jamala – 1944 |url=https://eurovision.tv/participant/jamala |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303060802/https://eurovision.tv/participant/jamala |archive-date=3 March 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 2017|2017]] | {{ESC|Португалия||h}} | {{lang-pt|[[Amar pelos dois]]}} | [[Салвадор Собрал]] | Луиза Собрал | <ref>{{cite web |title=Kyiv 2017 / Participants – Salvador Sobral – Amar Pelos Dois |url=https://eurovision.tv/participant/salvador-sobral |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616153816/https://eurovision.tv/participant/salvador-sobral |archive-date=16 June 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 2018|2018]] | {{ESC|Израиль||h}} | {{lang-en|[[Toy (әні)|Toy]]}} | [[Нетта Барзилай|Нетта]] | {{Hlist|Дорон Медали|Став Бегер}} | <ref>{{cite web |title=Lisbon 2018 / Participants – Netta – TOY |url=https://eurovision.tv/participant/netta-barzilai |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220710130309/https://eurovision.tv/participant/netta-barzilai |archive-date=10 July 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 2019|2019]] | {{ESC|Нидерланд||h}} | {{lang-en|[[Arcade (әні)|Arcade]]}} | [[Дункан Лоуренс]] | {{Hlist|Дункан Лоуренс|Йоэль Шё|Воутер Харди|Уилл Нокс}} | <ref>{{cite web |title=Tel Aviv 2019 / Participants – Duncan Laurence – Arcade |url=https://eurovision.tv/participant/duncan-laurence |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220621202344/https://eurovision.tv/participant/duncan-laurence |archive-date=21 June 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- class="sortbottom" ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 2020|2020]] | colspan="4" {{N/A|''COVID-19 пандемиясына байланысты байқау тоқтатылды''}} | <ref>{{cite web |title=Rotterdam 2020 |url=https://eurovision.tv/event/rotterdam-2020 |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531111901/https://eurovision.tv/event/rotterdam-2020 |archive-date=31 May 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 2021|2021]] | {{ESC|Италия||h}} | {{lang-it|[[Zitti e buoni]]}} | [[Måneskin]] | {{Hlist|Дамиано Давид|Итан Торкио|Томас Раджи|Виктория Де Анджелис}} | <ref>{{cite web |title=Rotterdam 2021 / Participants – Måneskin – Zitti E Buoni |url=https://eurovision.tv/participant/maneskin-2021 |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523070142/https://eurovision.tv/participant/maneskin-2021 |archive-date=23 May 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 2022|2022]] | {{ESC|Украина||h}} | {{lang-uk|[[Stefania (әні)|Stefania]]}} | [[Kalush Orchestra]] | {{Hlist|Игорь Диденчук|Иван Клименко|Олег Псюк|Тимофей Музычук|Виталий Дужик}} | <ref>{{cite web |title=Turin 2022 / Participants – Kalush Orchestra – Stefania |url=https://eurovision.tv/participant/kalush-orchestra-22 |publisher=European Broadcasting Union |access-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220711124450/https://eurovision.tv/participant/kalush-orchestra-22 |archive-date=11 July 2022 |language=en |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 2023|2023]] | {{ESC|Швеция||h}} | {{lang-en|[[Tattoo (Loreen әні)|Tattoo]]}} | [[Лорин]] | {{Hlist|Джимми Торнфельдт|Джимми Янссон|Лорин Талхауи|Моа Карлебекер|Петер Бострём|Томас Г:сон}} |<ref>{{Cite web |title=Liverpool 2023 / Participants – Loreen – Tattoo |url=https://eurovision.tv/participant/loreen-2023 |access-date=2023-05-26 |website= |publisher=European Broadcasting Union |language=en |archive-date=11 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220711124450/https://eurovision.tv/participant/loreen-2023 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 2024|2024]] | {{ESC|Швейцария||h}} | {{lang-en|[[The Code (Nemo әні)|The Code]]}} | [[Nemo (әнші)|Nemo]] | {{Hlist|Бенджамин Аласу|Лассе Мидтсиан Нюманн|Линда Дейл|Немо Меттлер}} |<ref>{{Cite web |title=Malmö 2024 / Participants – Nemo – The Code |url=https://eurovision.tv/participant/nemo-2024 |access-date=2024-05-15 |website= |publisher=European Broadcasting Union |language=en |archive-date=5 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240405211607/https://eurovision.tv/participant/nemo-2024 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | [[Eurovision ән байқауы 2025|2025]] | {{ESC|Аустрия||h}} | {{lang-en|[[Wasted Love (JJ әні)|Wasted Love]]}} | [[JJ (әнші)|JJ]] | {{Hlist|Йоханнес Пич|Теодора Шпирич|Томас Турнер}} |<ref>{{Cite web |title=Basel 2025 / Participants – JJ – Wasted Love |url=https://eurovision.tv/participant/jj-2025 |access-date=2025-05-18 |website= |publisher=European Broadcasting Union |language=en |archive-date=15 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250415183345/http://eurovision.tv/participant/jj-2025 |url-status=live }}</ref> |} == Елдер бойынша Eurovision ән байқауындағы жеңістер == [[Сурет:Eurovision winners map.svg|thumb|2025 жылды қоса алғандағы әр елдің Eurovision байқауындағы жеңістерінің санын көрсететін карта.|350px|right]] {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="font-size:95%" |- ! scope="col" | Жеңістер ! scope="col" | Мемлекет ! scope="col" | Жылдар ! scope="col" class="unsortable" | {{abbr|Дер.|Дереккөз}} |- ! scope="row" rowspan="2"| 7 | {{ESC|Ирландия||h}} | [[1970 жыл|1970]], [[1980 жыл|1980]], [[1987 жыл|1987]], [[1992 жыл|1992]], [[1993 жыл|1993]], [[1994 жыл|1994]], [[1996 жыл|1996]] | <ref>{{cite web |title=Countries – Ireland |url=https://eurovision.tv/country/ireland |publisher=European Broadcasting Union}}</ref> |- | {{ESC|Швеция||h}} | [[1974 жыл|1974]], [[1984 жыл|1984]], [[1991 жыл|1991]], [[1999 жыл|1999]], [[2012 жыл|2012]], [[2015 жыл|2015]], [[2023 жыл|2023]] | <ref>{{cite web |title=Countries – Sweden |url=https://eurovision.tv/country/sweden |publisher=European Broadcasting Union}}</ref> |- ! scope="rowgroup" rowspan="4" | 5 | {{ESC|Франция||h}} | [[1958 жыл|1958]], [[1960 жыл|1960]], [[1962 жыл|1962]], ''[[1969 жыл|1969]]'', [[1977 жыл|1977]] | <ref>{{cite web |title=Countries – France |url=https://eurovision.tv/country/france |publisher=European Broadcasting Union}}</ref> |- | {{ESC|Люксембург||h}} | [[1961 жыл|1961]], [[1965 жыл|1965]], [[1972 жыл|1972]], [[1973 жыл|1973]], [[1983 жыл|1983]] | <ref>{{cite web |title=Countries – Luxembourg |url=https://eurovision.tv/country/luxembourg |publisher=European Broadcasting Union}}</ref> |- | {{ESC|Ұлыбритания||h}} | [[1967 жыл|1967]], ''[[1969 жыл|1969]]'', [[1976 жыл|1976]], [[1981 жыл|1981]], [[1997 жыл|1997]] | <ref>{{cite web |title=Countries – United Kingdom |url=https://eurovision.tv/country/united-kingdom |publisher=European Broadcasting Union}}</ref> |- | {{ESC|Нидерланд||h}} | [[1957 жыл|1957]], [[1959 жыл|1959]], ''[[1969 жыл|1969]]'', [[1975 жыл|1975]], [[2019 жыл|2019]] | <ref>{{cite web |title=Countries – Netherlands |url=https://eurovision.tv/country/the-netherlands |publisher=European Broadcasting Union}}</ref> |- ! scope="rowgroup" rowspan="1" | 4 | {{ESC|Израиль||h}} | [[1978 жыл|1978]], [[1979 жыл|1979]], [[1998 жыл|1998]], [[2018 жыл|2018]] | <ref>{{cite web |title=Countries – Israel |url=https://eurovision.tv/country/israel |publisher=European Broadcasting Union}}</ref> |- ! scope="rowgroup" rowspan="6" | 3 | {{ESC|Норвегия||h}} | [[1985 жыл|1985]], [[1995 жыл|1995]], [[2009 жыл|2009]] | <ref>{{cite web |title=Countries – Norway |url=https://eurovision.tv/country/norway |publisher=European Broadcasting Union}}</ref> |- | {{ESC|Дания||h}} | [[1963 жыл|1963]], [[2000 жыл|2000]], [[2013 жыл|2013]] | <ref>{{cite web |title=Countries – Denmark |url=https://eurovision.tv/country/denmark |publisher=European Broadcasting Union}}</ref> |- | {{ESC|Италия||h}} | [[1964 жыл|1964]], [[1990 жыл|1990]], [[2021 жыл|2021]] | <ref>{{cite web |title=Countries – Italy |url=https://eurovision.tv/country/italy |publisher=European Broadcasting Union}}</ref> |- | {{ESC|Украина||h}} | [[2004 жыл|2004]], [[2016 жыл|2016]], [[2022 жыл|2022]] | <ref>{{cite web |title=Countries – Ukraine |url=https://eurovision.tv/country/ukraine |publisher=European Broadcasting Union}}</ref> |- | {{ESC|Швейцария||h}} | [[1956 жыл|1956]], [[1988 жыл|1988]], [[2024 жыл|2024]] | <ref>{{cite web |title=Countries – Switzerland |url=https://eurovision.tv/country/switzerland |publisher=European Broadcasting Union}}</ref> |- | {{ESC|Аустрия||h}} | [[1966 жыл|1966]], [[2014 жыл|2014]], [[2025 жыл|2025]] | <ref>{{cite web |title=Countries – Austria |url=https://eurovision.tv/country/austria |publisher=European Broadcasting Union}}</ref> |- ! scope="rowgroup" rowspan="2" | 2 | {{ESC|Испания||h}} | [[1968 жыл|1968]], ''[[1969 жыл|1969]]'' | <ref>{{cite web |title=Countries – Spain |url=https://eurovision.tv/country/spain |publisher=European Broadcasting Union}}</ref> |- | {{ESC|Германия||h}} | [[1982 жыл|1982]], [[2010 жыл|2010]] | <ref>{{cite web |title=Countries – Germany |url=https://eurovision.tv/country/germany |publisher=European Broadcasting Union}}</ref> |- ! scope="rowgroup" rowspan="13" | 1 | {{ESC|Монако||h}} | [[1971 жыл|1971]] | <ref>{{cite web |title=Countries – Monaco |url=https://eurovision.tv/country/monaco |publisher=European Broadcasting Union}}</ref> |- | {{ESC|Бельгия||h}} | [[1986 жыл|1986]] | <ref>{{cite web |title=Countries – Belgium |url=https://eurovision.tv/country/belgium |publisher=European Broadcasting Union}}</ref> |- | {{ESC|Югославия||h}} | [[1989 жыл|1989]] | <ref>{{cite web |title=Countries – Yugoslavia |url=https://eurovision.tv/country/yugoslavia |publisher=European Broadcasting Union}}</ref> |- | {{ESC|Эстония||h}} | [[2001 жыл|2001]] | <ref>{{cite web |title=Countries – Estonia |url=https://eurovision.tv/country/estonia |publisher=European Broadcasting Union}}</ref> |- | {{ESC|Латвия||h}} | [[2002 жыл|2002]] | <ref>{{cite web |title=Countries – Latvia |url=https://eurovision.tv/country/latvia |publisher=European Broadcasting Union}}</ref> |- | {{ESC|Түркия||h}} | [[2003 жыл|2003]] | <ref>{{cite web |title=Countries – Türkiye |url=https://eurovision.tv/country/turkiye |publisher=European Broadcasting Union}}</ref> |- | {{ESC|Грекия||h}} | [[2005 жыл|2005]] | <ref>{{cite web |title=Countries – Greece |url=https://eurovision.tv/country/greece |publisher=European Broadcasting Union}}</ref> |- | {{ESC|Финляндия||h}} | [[2006 жыл|2006]] | <ref>{{cite web |title=Countries – Finland |url=https://eurovision.tv/country/finland |publisher=European Broadcasting Union}}</ref> |- | {{ESC|Сербия||h}} | [[2007 жыл|2007]] | <ref>{{cite web |title=Countries – Serbia |url=https://eurovision.tv/country/serbia |publisher=European Broadcasting Union}}</ref> |- | {{ESC|Ресей||h}} | [[2008 жыл|2008]] | <ref>{{cite web |title=Countries – Russia |url=https://eurovision.tv/country/russia |publisher=European Broadcasting Union}}</ref> |- | {{ESC|Әзербайжан||h}} | [[2011 жыл|2011]] | <ref>{{cite web |title=Countries – Azerbaijan |url=https://eurovision.tv/country/azerbaijan |publisher=European Broadcasting Union}}</ref> |- | {{ESC|Португалия||h}} | [[2017 жыл|2017]] | <ref>{{cite web |title=Countries – Portugal |url=https://eurovision.tv/country/portugal |publisher=European Broadcasting Union}}</ref> |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Commonscat-inline|Winners of the Eurovision Song Contest}} * [https://eurovision.tv/events Eurovision Song Contest: History by events] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170825083217/https://eurovision.tv/events |date=25 August 2017 }} {{Eurovision ән байқауының жеңімпаздары}} {{Үлгі:Eurovision ән байқауы}} [[Санат:Eurovision ән байқауының жеңімпаздары]] n056mrha1d81yr8m9jb1f3r9h8blogj 0 779869 3590515 2026-04-23T13:44:46Z TalgatSnow 143530 «[[Eurovision ән байқауы жеңімпаздарының тізімі]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3590515 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Eurovision ән байқауы жеңімпаздарының тізімі]] dtg7epflhm2qzuxpl4me9clrcgqbt8g 0 779870 3590548 2026-04-23T14:02:23Z Tecumseh*1301 150323 + 3590548 wikitext text/x-wiki '''Аврелий мен Наталья''' (өл. [[852]]) — христиандық ерлі-зайыптылар Абд ар-Рахман II., Кордоба әмірі сенімінен бас тартпағаны үшін өлім жазасына кесілген. Оларды [[Католик шіркеуі]] және [[Православ шіркеуі]] шейіт және әулие деп санайды. == Өмір == Аврелий Севильяда ауқатты отбасында дүниеге келген. Оның әкесі мұсылман араб, ал анасы Испаниядан келген христиан болған. Бала кезінде жетім қалған ол нағашы апасының қолында өсті, ол жасырын түрде христиан болса керек. Ол кезде Испанияның мавр патшалықтарында христиандар қуғынға ұшырады.<ref>[https://www.saintforaminute.com/saints/saint_aurelius_of_cordoba Өмірбаян, (ағылшынша), Әулие бір сәтке, 2025 жылдың 18 шілдесінде қол жеткізілді.]</ref>. Аурелиус мұсылман отбасынан шыққан Сабигото деген қызға үйленді. Үйлену тойынан кейін Сабигото христиан дінін қабылдауға шешім қабылдады және Наталья есімін алды. Ерлі-зайыптылар Кордова әмірлігінде тұрып, қызы болды және христиан ретінде жасырын өмір сүрді. Ол кезде исламнан христиандықты қабылдау өлім жазасына кесілетін қылмыс болатын.<ref>[https://catholicexchange.com/saints-natalia-aurelius-liliosa-felix-and-george-martyrs Аврелий мен Натальяның жазасы (ағылшынша)]</ref>. Бір күні Аврелий өзінің Мәсіхке сенетінін жария еткен христиан саудагерін көпшілік алдында қамшымен ұрғанын көрді. Бұл оқиғадан таң қалған Аврелий мен Наталья енді сенімдерін жасыра алмайтынын шешті. Олар қызына ақша бөліп, қалған жиған-тергенін кедейлерге таратқан. Содан кейін олар өздерінің сенімдерін ашық жариялап, түрмедегі мәсіхшілерге қамқорлық жасай бастады. == Құрмет == Аврелий мен Натальяның мерекесі 27 шілдеге сәйкес келеді. Олар Кордова шейіттерінің қатарында, 850-859 жылдар аралығында осы қалада өлім жазасына кесілген 48 христиан. Аврелийдің [[релик|Реликтері]] [[Панама (қала)|Панама]]дағы Санта-Мария ла Антигуа Митрополиттік соборының насыбайгүліндегі құрбандық үстелінде сақталған.<ref>[https://www.vaticannews.va/es/papa/news/2019-01/papa-francisco-panama-jmj-2019-misa-dedicacion-altar-catedral.html Реликтерге (испанша)]</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} akhryfbyah6x58we3o0n537xpmh54xr 3590549 3590548 2026-04-23T14:03:24Z Tecumseh*1301 150323 /* Дереккөздер */ 3590549 wikitext text/x-wiki '''Аврелий мен Наталья''' (өл. [[852]]) — христиандық ерлі-зайыптылар Абд ар-Рахман II., Кордоба әмірі сенімінен бас тартпағаны үшін өлім жазасына кесілген. Оларды [[Католик шіркеуі]] және [[Православ шіркеуі]] шейіт және әулие деп санайды. == Өмір == Аврелий Севильяда ауқатты отбасында дүниеге келген. Оның әкесі мұсылман араб, ал анасы Испаниядан келген христиан болған. Бала кезінде жетім қалған ол нағашы апасының қолында өсті, ол жасырын түрде христиан болса керек. Ол кезде Испанияның мавр патшалықтарында христиандар қуғынға ұшырады.<ref>[https://www.saintforaminute.com/saints/saint_aurelius_of_cordoba Өмірбаян, (ағылшынша), Әулие бір сәтке, 2025 жылдың 18 шілдесінде қол жеткізілді.]</ref>. Аурелиус мұсылман отбасынан шыққан Сабигото деген қызға үйленді. Үйлену тойынан кейін Сабигото христиан дінін қабылдауға шешім қабылдады және Наталья есімін алды. Ерлі-зайыптылар Кордова әмірлігінде тұрып, қызы болды және христиан ретінде жасырын өмір сүрді. Ол кезде исламнан христиандықты қабылдау өлім жазасына кесілетін қылмыс болатын.<ref>[https://catholicexchange.com/saints-natalia-aurelius-liliosa-felix-and-george-martyrs Аврелий мен Натальяның жазасы (ағылшынша)]</ref>. Бір күні Аврелий өзінің Мәсіхке сенетінін жария еткен христиан саудагерін көпшілік алдында қамшымен ұрғанын көрді. Бұл оқиғадан таң қалған Аврелий мен Наталья енді сенімдерін жасыра алмайтынын шешті. Олар қызына ақша бөліп, қалған жиған-тергенін кедейлерге таратқан. Содан кейін олар өздерінің сенімдерін ашық жариялап, түрмедегі мәсіхшілерге қамқорлық жасай бастады. == Құрмет == Аврелий мен Натальяның мерекесі 27 шілдеге сәйкес келеді. Олар Кордова шейіттерінің қатарында, 850-859 жылдар аралығында осы қалада өлім жазасына кесілген 48 христиан. Аврелийдің [[релик|Реликтері]] [[Панама (қала)|Панама]]дағы Санта-Мария ла Антигуа Митрополиттік соборының насыбайгүліндегі құрбандық үстелінде сақталған.<ref>[https://www.vaticannews.va/es/papa/news/2019-01/papa-francisco-panama-jmj-2019-misa-dedicacion-altar-catedral.html Реликтерге (испанша)]</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=309 Қасиетті Аврелий мен Наталья catholic.org сайтында] * [http://www.santopedia.com/santos/santa-liliosa-de-cordoba Santa Liliosa de Córdoba, Mártir] gpgnchtesjalubh7u1jx5m1olfit9qi 3590683 3590549 2026-04-23T18:35:18Z Kasymov 10777 3590683 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} '''Аврелий мен Наталья''' (өл. [[852]]) — христиандық ерлі-зайыптылар Абд ар-Рахман II., Кордоба әмірі сенімінен бас тартпағаны үшін өлім жазасына кесілген. Оларды [[Католик шіркеуі]] және [[Православ шіркеуі]] шейіт және әулие деп санайды. == Өмір == Аврелий Севильяда ауқатты отбасында дүниеге келген. Оның әкесі мұсылман араб, ал анасы Испаниядан келген христиан болған. Бала кезінде жетім қалған ол нағашы апасының қолында өсті, ол жасырын түрде христиан болса керек. Ол кезде Испанияның мавр патшалықтарында христиандар қуғынға ұшырады.<ref>[https://www.saintforaminute.com/saints/saint_aurelius_of_cordoba Өмірбаян, (ағылшынша), Әулие бір сәтке, 2025 жылдың 18 шілдесінде қол жеткізілді.]</ref>. Аурелиус мұсылман отбасынан шыққан Сабигото деген қызға үйленді. Үйлену тойынан кейін Сабигото христиан дінін қабылдауға шешім қабылдады және Наталья есімін алды. Ерлі-зайыптылар Кордова әмірлігінде тұрып, қызы болды және христиан ретінде жасырын өмір сүрді. Ол кезде исламнан христиандықты қабылдау өлім жазасына кесілетін қылмыс болатын.<ref>[https://catholicexchange.com/saints-natalia-aurelius-liliosa-felix-and-george-martyrs Аврелий мен Натальяның жазасы (ағылшынша)]</ref>. Бір күні Аврелий өзінің Мәсіхке сенетінін жария еткен христиан саудагерін көпшілік алдында қамшымен ұрғанын көрді. Бұл оқиғадан таң қалған Аврелий мен Наталья енді сенімдерін жасыра алмайтынын шешті. Олар қызына ақша бөліп, қалған жиған-тергенін кедейлерге таратқан. Содан кейін олар өздерінің сенімдерін ашық жариялап, түрмедегі мәсіхшілерге қамқорлық жасай бастады. == Құрмет == Аврелий мен Натальяның мерекесі 27 шілдеге сәйкес келеді. Олар Кордова шейіттерінің қатарында, 850-859 жылдар аралығында осы қалада өлім жазасына кесілген 48 христиан. Аврелийдің [[релик|Реликтері]] [[Панама (қала)|Панама]]дағы Санта-Мария ла Антигуа Митрополиттік соборының насыбайгүліндегі құрбандық үстелінде сақталған.<ref>[https://www.vaticannews.va/es/papa/news/2019-01/papa-francisco-panama-jmj-2019-misa-dedicacion-altar-catedral.html Реликтерге (испанша)]</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=309 Қасиетті Аврелий мен Наталья catholic.org сайтында] * [http://www.santopedia.com/santos/santa-liliosa-de-cordoba Santa Liliosa de Córdoba, Mártir] ger8xk07qw8s803r1yz4hize0i8eydb 10 779871 3590569 2026-04-23T14:23:09Z TalgatSnow 143530 Жаңа бетте: {{Навигациялық кесте | аты = Eurovision ән байқауының жеңімпаздары | тақырып = [[Eurovision ән байқауы жеңімпаздарының тізімі|Eurovision жеңімпаздары]] | state = {{{state|autocollapsed}}} | bodyclass = hlist | nowrapitems = yes | бөлім1 = 1956–1959 | тізім1 = * {{Ту|Швейцария||15px}} [[Лиз Ассиа]] (Eurovision ән бай... 3590569 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте | аты = Eurovision ән байқауының жеңімпаздары | тақырып = [[Eurovision ән байқауы жеңімпаздарының тізімі|Eurovision жеңімпаздары]] | state = {{{state|autocollapsed}}} | bodyclass = hlist | nowrapitems = yes | бөлім1 = 1956–1959 | тізім1 = * {{Ту|Швейцария||15px}} [[Лиз Ассиа]] ([[Eurovision ән байқауы 1956|1956]]) * {{Ту|Нидерланд||15px}} [[Корри Броккен]] ([[Eurovision ән байқауы 1957|1957]]) * {{Ту|Франция||15px}} [[Андре Клаво]] ([[Eurovision ән байқауы 1958|1958]]) * {{Ту|Нидерланд||15px}} [[Тедди Схолтен]] ([[Eurovision ән байқауы 1959|1959]]) | бөлім2 = 1960–1969 | тізім2 = * {{Ту|Франция||15px}} [[Жаклин Буайе]] ([[Eurovision ән байқауы 1960|1960]]) * {{Ту|Люксембург||15px}} [[Жан-Клод Паскаль]] ([[Eurovision ән байқауы 1961|1961]]) * {{Ту|Франция||15px}} [[Изабель Обре]] ([[Eurovision ән байқауы 1962|1962]]) * {{Ту|Дания||15px}} [[Грета мен Йорген Ингманн]] ([[Eurovision ән байқауы 1963|1963]]) * {{Ту|Италия||15px}} [[Джильола Чинкветти]] ([[Eurovision ән байқауы 1964|1964]]) * {{Ту|Люксембург||15px}} [[Франс Галль]] ([[Eurovision ән байқауы 1965|1965]]) * {{Ту|Аустрия||15px}} [[Удо Юргенс]] ([[Eurovision ән байқауы 1966|1966]]) * {{Ту|Ұлыбритания||15px}} [[Сэнди Шоу]] ([[Eurovision ән байқауы 1967|1967]]) * {{Ту|Испания||15px}} [[Массиэль]] ([[Eurovision ән байқауы 1968|1968]]) * {{Ту|Франция||15px}} [[Фрида Боккара]] ([[Eurovision ән байқауы 1969|1969]]) * {{Ту|Нидерланд||15px}} [[Ленни Кюр]] (1969) * {{Ту|Ұлыбритания||15px}} [[Лулу (әнші)|Лулу]] (1969) * {{Ту|Испания||15px}} [[Саломе (әнші)|Саломе]] (1969) | бөлім3 = 1970–1979 | тізім3 = * {{Ту|Ирландия||15px}} [[Дана (әнші)|Дана]] ([[Eurovision ән байқауы 1970|1970]]) * {{Ту|Монако||15px}} [[Северин (әнші)|Северин]] ([[Eurovision ән байқауы 1971|1971]]) * {{Ту|Люксембург||15px}} [[Вики Леандрос]] ([[Eurovision ән байқауы 1972|1972]]) * {{Ту|Люксембург||15px}} [[Анна-Мария Давид]] ([[Eurovision ән байқауы 1973|1973]]) * {{Ту|Швеция||15px}} [[ABBA]] ([[Eurovision ән байқауы 1974|1974]]) * {{Ту|Нидерланд||15px}} [[Teach-In]] ([[Eurovision ән байқауы 1975|1975]]) * {{Ту|Ұлыбритания||15px}} [[Brotherhood of Man]] ([[Eurovision ән байқауы 1976|1976]]) * {{Ту|Франция||15px}} [[Мари Мириам]] ([[Eurovision ән байқауы 1977|1977]]) * {{Ту|Израиль||15px}} [[Изхар Коэн]] және [[Alphabeta]] ([[Eurovision ән байқауы 1978|1978]]) * {{Ту|Израиль||15px}} [[Гали Атари]] және [[Milk and Honey]] ([[Eurovision ән байқауы 1979|1979]]) | бөлім4 = 1980–1989 | тізім4 = * {{Ту|Ирландия||15px}} [[Джонни Логан]] ([[Eurovision ән байқауы 1980|1980]]) * {{Ту|Ұлыбритания||15px}} [[Bucks Fizz]] ([[Eurovision ән байқауы 1981|1981]]) * {{Ту|Германия||15px}} [[Николь (неміс әншісі)|Николь]] ([[Eurovision ән байқауы 1982|1982]]) * {{Ту|Люксембург||15px}} [[Корин Эрме]] ([[Eurovision ән байқауы 1983|1983]]) * {{Ту|Швеция||15px}} [[Herreys]] ([[Eurovision ән байқауы 1984|1984]]) * {{Ту|Норвегия||15px}} [[Bobbysocks]] ([[Eurovision ән байқауы 1985|1985]]) * {{Ту|Бельгия||15px}} [[Сандра Ким]] ([[Eurovision ән байқауы 1986|1986]]) * {{Ту|Ирландия||15px}} [[Джонни Логан]] ([[Eurovision ән байқауы 1987|1987]]) * {{Ту|Швейцария||15px}} [[Селин Дион]] ([[Eurovision ән байқауы 1988|1988]]) * {{Ту|Югославия||15px}} [[Riva (топ)|Riva]] ([[Eurovision ән байқауы 1989|1989]]) | бөлім5 = 1990–1999 | тізім5 = * {{Ту|Италия||15px}} [[Тото Кутуньо]] ([[Eurovision ән байқауы 1990|1990]]) * {{Ту|Швеция||15px}} [[Карола Хеггквист|Карола]] ([[Eurovision ән байқауы 1991|1991]]) * {{Ту|Ирландия||15px}} [[Линда Мартин]] ([[Eurovision ән байқауы 1992|1992]]) * {{Ту|Ирландия||15px}} [[Нив Кавана]] ([[Eurovision ән байқауы 1993|1993]]) * {{Ту|Ирландия||15px}} [[Пол Харрингтон]] және [[Чарли Макгеттиган]] ([[Eurovision ән байқауы 1994|1994]]) * {{Ту|Норвегия||15px}} [[Secret Garden (топ)|Secret Garden]] ([[Eurovision ән байқауы 1995|1995]]) * {{Ту|Ирландия||15px}} [[Эймар Куинн]] ([[Eurovision ән байқауы 1996|1996]]) * {{Ту|Ұлыбритания||15px}} [[Katrina and the Waves]] ([[Eurovision ән байқауы 1997|1997]]) * {{Ту|Израиль||15px}} [[Дана Интернешнл]] ([[Eurovision ән байқауы 1998|1998]]) * {{Ту|Швеция||15px}} [[Шарлотта Перелли]] ([[Eurovision ән байқауы 1999|1999]]) | бөлім6 = 2000–2009 | тізім6 = * {{Ту|Дания||15px}} [[Olsen Brothers]] ([[Eurovision ән байқауы 2000|2000]]) * {{Ту|Эстония||15px}} [[Танель Падар]], [[Дэйв Бентон]] және [[Soul Militia|2XL]] ([[Eurovision ән байқауы 2001|2001]]) * {{Ту|Латвия||15px}} [[Мари Н]] ([[Eurovision ән байқауы 2002|2002]]) * {{Ту|Түркия||15px}} [[Сертаб Эренер]] ([[Eurovision ән байқауы 2003|2003]]) * {{Ту|Украина||15px}} [[Руслана]] ([[Eurovision ән байқауы 2004|2004]]) * {{Ту|Грекия||15px}} [[Елена Папаризу]] ([[Eurovision ән байқауы 2005|2005]]) * {{Ту|Финляндия||15px}} [[Lordi]] ([[Eurovision ән байқауы 2006|2006]]) * {{Ту|Сербия||15px}} [[Мария Шерифович]] ([[Eurovision ән байқауы 2007|2007]]) * {{Ту|Ресей||15px}} [[Дима Билан]] ([[Eurovision ән байқауы 2008|2008]]) * {{Ту|Норвегия||15px}} [[Александр Рыбак]] ([[Eurovision ән байқауы 2009|2009]]) | бөлім7 = 2010–2019 | тізім7 = * {{Ту|Германия||15px}} [[Лена Майер-Ландрут|Лена]] ([[Eurovision ән байқауы 2010|2010]]) * {{Ту|Әзербайжан||15px}} [[Эл мен Никки]] ([[Eurovision ән байқауы 2011|2011]]) * {{Ту|Швеция||15px}} [[Лорин]] ([[Eurovision ән байқауы 2012|2012]]) * {{Ту|Дания||15px}} [[Эммили де Форест]] ([[Eurovision ән байқауы 2013|2013]]) * {{Ту|Аустрия||15px}} [[Кончита Вурст]] ([[Eurovision ән байқауы 2014|2014]]) * {{Ту|Швеция||15px}} [[Монс Сельмерлёв]] ([[Eurovision ән байқауы 2015|2015]]) * {{Ту|Украина||15px}} [[Жамала]] ([[Eurovision ән байқауы 2016|2016]]) * {{Ту|Португалия||15px}} [[Салвадор Собрал]] ([[Eurovision ән байқауы 2017|2017]]) * {{Ту|Израиль||15px}} [[Нетта]] ([[Eurovision ән байқауы 2018|2018]]) * {{Ту|Нидерланд||15px}} [[Дункан Лоуренс]] ([[Eurovision ән байқауы 2019|2019]]) | бөлім8 = 2021– | тізім8 = * {{Ту|Италия||15px}} [[Måneskin]] ([[Eurovision ән байқауы 2021|2021]]) * {{Ту|Украина||15px}} [[Kalush Orchestra]] ([[Eurovision ән байқауы 2022|2022]]) * {{Ту|Швеция||15px}} [[Лорин]] ([[Eurovision ән байқауы 2023|2023]]) * {{Ту|Швейцария||15px}} [[Nemo (әнші)|Немо]] ([[Eurovision ән байқауы 2024|2024]]) * {{Ту|Аустрия||15px}} [[JJ (әнші)|JJ]] ([[Eurovision ән байқауы 2025|2025]]) }} <noinclude> [[Санат:Үлгілер:Eurovision ән байқауы]] [[Санат:Навигациялық үлгілер:Eurovision ән байқауы]] </noinclude> ai3k6ve96d5j302xqe89d17r0l2f6lv 0 779872 3590573 2026-04-23T14:32:08Z Casserium 68287 Жаңа бетте: {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Абай Айдарханұлы Бисембаев | Шынайы есімі = | Суреті = Бисембаев Абай Айдарханович.jpg | Сурет ені = | Атауы = Бисембаев, 2012 жыл | Титулы = Тұңғыш Президент — Елбасының... 3590573 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Абай Айдарханұлы Бисембаев | Шынайы есімі = | Суреті = Бисембаев Абай Айдарханович.jpg | Сурет ені = | Атауы = Бисембаев, 2012 жыл | Титулы = Тұңғыш Президент — Елбасының көмекшісі | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 19 наурыз 2019 | Басқаруын аяқтады = 2022 | тақырыпша1 = Елбасы | мәтін1 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]] | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 21 қыркүйек 2012 | Басқаруын аяқтады_2 = 19 наурыз 2019 | Ізашары_2 = [[Серік Әбікенұлы Үмбетов|Серік Үмбетов]] | Ізбасары_2 = [[Ерлан Еркінұлы Баттақов|Ерлан Баттақов]] | Президент_2 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Туған күні = 21.5.1967 | Туған жері = [[Зареченское]], {{туғанжері|Көкшетау облысы|Көкшетау облысында}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті]]<br> [[Нархоз университеті|Т. Рысқұлов атындағы Қазақ мемлекеттік басқару академиясы]] | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = саясаттанушы, қаржыгер | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар| {{Құрмет ордені}} | {{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}} }} }} '''Абай Айдарханұлы Бисембаев''' ([[21 мамыр]] [[1967 жыл]], [[Зареченское]], [[Көкшетау облысы]]) — қазақстандық саясаткер, саясаттанушы, 2012-2019 жылдары [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]] және 2019-2022 жылдары Тұңғыш Президент — Елбасының көмекшісі. Саясаттану ғылымдарының кандидаты. == Білімі == 1992 жылы [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетін]] «әлеуметтік-саяси қатынастар теориясы» саласы бойынша саясаттанушы мамандығын, 1996 жылы [[Нархоз университеті|Т. Рысқұлов атындағы Қазақ мемлекеттік басқару академиясының]] жанындағы нарық институтын «қаржы және несие» мамандығы бойынша бітірген. Саясаттану ғылымдарының кандидаты, диссертация тақырыбы: «Ресейдің Орталық Азиядағы геостратегиясы (саяси сараптама)» (2000 жыл).<ref name="bei">[https://prg.kz/document/?doc_id=31255467 Бисембаев Абай Айдарханович (персональная справка)]</ref> == Мансабы == Еңбек жолын 1992 жылы Қазақстан Ғылым академиясы Сыртқы экономика орталығының кіші ғылыми қызметкері болып бастаған. 1992-1994 жылдары Мемлекеттік мүлік жөніндегі мемлекеттік комитеттің жаппай жекешелендіру басқармасында жетекші маман, бөлім меңгерушісі, басқарма бастығы болып қызмет атқарды. 1994 жылы Министрлер кабинетінің іс басқармасы аумақтық даму бөлімінің бас инспекторы, 1994-1995 жылдары Президент жанындағы Экономикалық консультанттар кеңесінің консультанты, 1995-1996 жылдары Бағалы қағаздар жөніндегі ұлттық комиссия мүшесі болды. 1996-2006 жылдары [[Азық-түлік келісімшарт корпорациясы]]нда вице-президент, президент, бірінші вице-президент лауазымдарын атқарды. 2006 жылы Президент іс басқарушысының орынбасары болып тағайындалды. 2012 жылдан бастап 2019 жылға дейін [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің іс басқармасын]] басқарды. 2019 жылғы 19 наурызда Тұңғыш Президент — Елбасының көмекшісі және Президент іс басқарушысының бірінші орынбасары болып тағайындалды. Бұл лауазымдарды 2022 жылға дейін атқарды.<ref name="bei" /> == Отбасы == Үйленген, жұбайы — Бисембаева Бағила Мүбәракқызы (қыз кезінде Қозбағарова, 1964 жылы туған). Балалары: ұлы — Арслан (1989 жылы туған), қызы — Анель (1993 жылы туған).<ref name="bei" /> * Жұбайы Бағила Бисембаева — ірі кәсіпкер, «Ақниет» қайырымдылық қорының қамқоршылық кеңесінің төрағасы.<ref>[https://www.inform.kz/ru/4-dekabrya-kalendar-kazinforma-dni-rozhdeniya-5bf678 4 декабря. Календарь Казинформа «Дни рождения»]</ref> 1998-2014 жылдары Парламент пен Үкімет аппаратында жұмыс істеген. 2014 жылдан бастап ол «Fortunata» ЖШС басқарады.<ref>[https://prg.kz/document/?doc_id=31351826 Бисембаева Багила Мубараковна (персональная справка)]</ref> Інісі Жамбыл Бисембаев (1969 жылы туған) — ірі кәсіпкер.<ref>[https://www.goszakup.gov.kz/ru/registry/show_supplier/217313 ТОО "Барс 2030"]</ref> == Марапаттары == «Құрмет», «Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев» (12.2019) ордендерімен, «Ерен еңбегі үшін», «Еуразиялық экономикалық одақтың дамуына қосқан үлесі үшін» (29.05.2019) медальдарымен марапатталған.<ref name="bei" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Президентінің Іс басқарушылары]] [[Санат:Жаңа экономикалық университеті тұлғалары]] clf68cyt4m4gftx4ogwo7kywde1mxzn 3590584 3590573 2026-04-23T15:06:14Z Casserium 68287 3590584 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Абай Айдарханұлы Бисембаев | Шынайы есімі = | Суреті = Бисембаев Абай Айдарханович.jpg | Сурет ені = | Атауы = Бисембаев, 2012 жыл | Титулы = Тұңғыш Президент — Елбасының көмекшісі | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 19 наурыз 2019 | Басқаруын аяқтады = 2022 | тақырыпша1 = Елбасы | мәтін1 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]] | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 21 қыркүйек 2012 | Басқаруын аяқтады_2 = 19 наурыз 2019 | Ізашары_2 = [[Серік Әбікенұлы Үмбетов|Серік Үмбетов]] | Ізбасары_2 = [[Ерлан Еркінұлы Баттақов|Ерлан Баттақов]] | Президент_2 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Туған күні = 21.5.1967 | Туған жері = [[Зареченское]], {{туғанжері|Көкшетау облысы|Көкшетау облысында}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = Бағила Мүбәракқызы Бисембаева | Балалары = 2 | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті]]<br> [[Нархоз университеті|Т. Рысқұлов атындағы Қазақ мемлекеттік басқару академиясы]] | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = саясаттанушы, қаржыгер | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар| {{Құрмет ордені}} | {{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}} }} }} '''Абай Айдарханұлы Бисембаев''' ([[21 мамыр]] [[1967 жыл]], [[Зареченское]], [[Көкшетау облысы]]) — қазақстандық саясаткер, саясаттанушы, 2012-2019 жылдары [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]] және 2019-2022 жылдары Тұңғыш Президент — Елбасының көмекшісі. Саясаттану ғылымдарының кандидаты. == Білімі == 1992 жылы [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетін]] «әлеуметтік-саяси қатынастар теориясы» саласы бойынша саясаттанушы мамандығын, 1996 жылы [[Нархоз университеті|Т. Рысқұлов атындағы Қазақ мемлекеттік басқару академиясының]] жанындағы нарық институтын «қаржы және несие» мамандығы бойынша бітірген. Саясаттану ғылымдарының кандидаты, диссертация тақырыбы: «Ресейдің Орталық Азиядағы геостратегиясы (саяси сараптама)» (2000 жыл).<ref name="bei">[https://prg.kz/document/?doc_id=31255467 Бисембаев Абай Айдарханович (персональная справка)]</ref> == Мансабы == Еңбек жолын 1992 жылы Қазақстан Ғылым академиясы Сыртқы экономика орталығының кіші ғылыми қызметкері болып бастаған. 1992-1994 жылдары Мемлекеттік мүлік жөніндегі мемлекеттік комитеттің жаппай жекешелендіру басқармасында жетекші маман, бөлім меңгерушісі, басқарма бастығы болып қызмет атқарды. 1994 жылы Министрлер кабинетінің іс басқармасы аумақтық даму бөлімінің бас инспекторы, 1994-1995 жылдары Президент жанындағы Экономикалық консультанттар кеңесінің консультанты, 1995-1996 жылдары Бағалы қағаздар жөніндегі ұлттық комиссия мүшесі болды. 1996-2006 жылдары [[Азық-түлік келісімшарт корпорациясы]]нда вице-президент, президент, бірінші вице-президент лауазымдарын атқарды. 2006 жылы Президент іс басқарушысының орынбасары болып тағайындалды. 2012 жылдан бастап 2019 жылға дейін [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің іс басқармасын]] басқарды. 2019 жылғы 19 наурызда Тұңғыш Президент — Елбасының көмекшісі және Президент іс басқарушысының бірінші орынбасары болып тағайындалды. Бұл лауазымдарды 2022 жылға дейін атқарды.<ref name="bei" /> == Отбасы == Үйленген, жұбайы — Бисембаева Бағила Мүбәракқызы (қыз кезінде Қозбағарова, 1964 жылы туған). Балалары: ұлы — Арслан (1989 жылы туған), қызы — Анель (1993 жылы туған).<ref name="bei" /> * Жұбайы Бағила Бисембаева — ірі кәсіпкер, «Ақниет» қайырымдылық қорының қамқоршылық кеңесінің төрағасы.<ref>[https://www.inform.kz/ru/4-dekabrya-kalendar-kazinforma-dni-rozhdeniya-5bf678 4 декабря. Календарь Казинформа «Дни рождения»]</ref> 1998-2014 жылдары Парламент пен Үкімет аппаратында жұмыс істеген. 2014 жылдан бастап ол «Fortunata» ЖШС басқарады.<ref>[https://prg.kz/document/?doc_id=31351826 Бисембаева Багила Мубараковна (персональная справка)]</ref> Інісі Жамбыл Бисембаев (1969 жылы туған) — ірі кәсіпкер.<ref>[https://www.goszakup.gov.kz/ru/registry/show_supplier/217313 ТОО "Барс 2030"]</ref> == Марапаттары == «Құрмет», «Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев» (12.2019) ордендерімен, «Ерен еңбегі үшін», «Еуразиялық экономикалық одақтың дамуына қосқан үлесі үшін» (29.05.2019) медальдарымен марапатталған.<ref name="bei" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Президентінің Іс басқарушылары]] [[Санат:Жаңа экономикалық университеті тұлғалары]] lvuzyp5wqrdbz7jrkt0jywj5ggg4ti0 3590587 3590584 2026-04-23T15:09:22Z Casserium 68287 «[[Санат:Жаңа экономикалық университеті тұлғалары|Жаңа экономикалық университеті тұлғалары]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Жаңа экономикалық университеті түлектері|Жаңа экономикалық университеті түлектері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3590587 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Абай Айдарханұлы Бисембаев | Шынайы есімі = | Суреті = Бисембаев Абай Айдарханович.jpg | Сурет ені = | Атауы = Бисембаев, 2012 жыл | Титулы = Тұңғыш Президент — Елбасының көмекшісі | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 19 наурыз 2019 | Басқаруын аяқтады = 2022 | тақырыпша1 = Елбасы | мәтін1 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]] | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 21 қыркүйек 2012 | Басқаруын аяқтады_2 = 19 наурыз 2019 | Ізашары_2 = [[Серік Әбікенұлы Үмбетов|Серік Үмбетов]] | Ізбасары_2 = [[Ерлан Еркінұлы Баттақов|Ерлан Баттақов]] | Президент_2 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Туған күні = 21.5.1967 | Туған жері = [[Зареченское]], {{туғанжері|Көкшетау облысы|Көкшетау облысында}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = Бағила Мүбәракқызы Бисембаева | Балалары = 2 | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті]]<br> [[Нархоз университеті|Т. Рысқұлов атындағы Қазақ мемлекеттік басқару академиясы]] | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = саясаттанушы, қаржыгер | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар| {{Құрмет ордені}} | {{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}} }} }} '''Абай Айдарханұлы Бисембаев''' ([[21 мамыр]] [[1967 жыл]], [[Зареченское]], [[Көкшетау облысы]]) — қазақстандық саясаткер, саясаттанушы, 2012-2019 жылдары [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]] және 2019-2022 жылдары Тұңғыш Президент — Елбасының көмекшісі. Саясаттану ғылымдарының кандидаты. == Білімі == 1992 жылы [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетін]] «әлеуметтік-саяси қатынастар теориясы» саласы бойынша саясаттанушы мамандығын, 1996 жылы [[Нархоз университеті|Т. Рысқұлов атындағы Қазақ мемлекеттік басқару академиясының]] жанындағы нарық институтын «қаржы және несие» мамандығы бойынша бітірген. Саясаттану ғылымдарының кандидаты, диссертация тақырыбы: «Ресейдің Орталық Азиядағы геостратегиясы (саяси сараптама)» (2000 жыл).<ref name="bei">[https://prg.kz/document/?doc_id=31255467 Бисембаев Абай Айдарханович (персональная справка)]</ref> == Мансабы == Еңбек жолын 1992 жылы Қазақстан Ғылым академиясы Сыртқы экономика орталығының кіші ғылыми қызметкері болып бастаған. 1992-1994 жылдары Мемлекеттік мүлік жөніндегі мемлекеттік комитеттің жаппай жекешелендіру басқармасында жетекші маман, бөлім меңгерушісі, басқарма бастығы болып қызмет атқарды. 1994 жылы Министрлер кабинетінің іс басқармасы аумақтық даму бөлімінің бас инспекторы, 1994-1995 жылдары Президент жанындағы Экономикалық консультанттар кеңесінің консультанты, 1995-1996 жылдары Бағалы қағаздар жөніндегі ұлттық комиссия мүшесі болды. 1996-2006 жылдары [[Азық-түлік келісімшарт корпорациясы]]нда вице-президент, президент, бірінші вице-президент лауазымдарын атқарды. 2006 жылы Президент іс басқарушысының орынбасары болып тағайындалды. 2012 жылдан бастап 2019 жылға дейін [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің іс басқармасын]] басқарды. 2019 жылғы 19 наурызда Тұңғыш Президент — Елбасының көмекшісі және Президент іс басқарушысының бірінші орынбасары болып тағайындалды. Бұл лауазымдарды 2022 жылға дейін атқарды.<ref name="bei" /> == Отбасы == Үйленген, жұбайы — Бисембаева Бағила Мүбәракқызы (қыз кезінде Қозбағарова, 1964 жылы туған). Балалары: ұлы — Арслан (1989 жылы туған), қызы — Анель (1993 жылы туған).<ref name="bei" /> * Жұбайы Бағила Бисембаева — ірі кәсіпкер, «Ақниет» қайырымдылық қорының қамқоршылық кеңесінің төрағасы.<ref>[https://www.inform.kz/ru/4-dekabrya-kalendar-kazinforma-dni-rozhdeniya-5bf678 4 декабря. Календарь Казинформа «Дни рождения»]</ref> 1998-2014 жылдары Парламент пен Үкімет аппаратында жұмыс істеген. 2014 жылдан бастап ол «Fortunata» ЖШС басқарады.<ref>[https://prg.kz/document/?doc_id=31351826 Бисембаева Багила Мубараковна (персональная справка)]</ref> Інісі Жамбыл Бисембаев (1969 жылы туған) — ірі кәсіпкер.<ref>[https://www.goszakup.gov.kz/ru/registry/show_supplier/217313 ТОО "Барс 2030"]</ref> == Марапаттары == «Құрмет», «Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев» (12.2019) ордендерімен, «Ерен еңбегі үшін», «Еуразиялық экономикалық одақтың дамуына қосқан үлесі үшін» (29.05.2019) медальдарымен марапатталған.<ref name="bei" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Президентінің Іс басқарушылары]] [[Санат:Жаңа экономикалық университеті түлектері]] qz5acvg8bbeny25nvvrzfgitx35qash 0 779873 3590597 2026-04-23T15:32:59Z Салиха 17167 Жаңа бетте: {{Ғалым |Есімі = Анар Абайханқызы Мұқашева |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 11.09.1973 |Туған жері = {{туғанжері|Семей|Семейде}} қаласы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығ... 3590597 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Анар Абайханқызы Мұқашева |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 11.09.1973 |Туған жері = {{туғанжері|Семей|Семейде}} қаласы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Заң |Жұмыс орны = [[Еуразия ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Заң ғылымының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор |Альма-матер = [[Қазақ ұлттық университеті]]. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері (2009); * Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы. |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Анар Абайханқызы Мұқашева''' — заң хылымының докторы ([[2010 жыл|2010]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1973 жыл|1973]] жылы 11 қыркүйекте [[Семей]] қаласында туған.<br> [[Қазақ ұлттық университеті]]н ([[1995 жыл|1995]]) жылы бітірген.<br> [[2004 жыл|2004]]-[[2010 жыл|10]] жылдары [[Шәкәрім университеті|Семей мемлекеттік педагогикалық институты]]нда доцент, [[Қазақ гуманитарлық заң университеті|Қазақ гуманитарлы-заң инновациялық университеті]]нің кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. 2010 жылдан [[Еуразия ұлттық университеті]]нде кафедра меңгерушісі. == Ғылыми бағыты, еңбектері == Негізгі ғылыми бағыты – Қазақстандағы су мәселесін зерттеу.<br> "Теоретические и методологические проблемы водного права Республика Казахстан в современных условиях" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.<br> 50-ден астам ғылыми еңбектің, 6 оқулық және оқу-әдістемелік құралдың авторы. == Марапаттары == * ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері (2009); * Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы.<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Заң ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Профессорлар]] njfvhis4xpdlhmagug0ri7xi8u2urg0 3590600 3590597 2026-04-23T15:35:30Z Салиха 17167 «[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3590600 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Анар Абайханқызы Мұқашева |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 11.09.1973 |Туған жері = {{туғанжері|Семей|Семейде}} қаласы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Заң |Жұмыс орны = [[Еуразия ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Заң ғылымының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор |Альма-матер = [[Қазақ ұлттық университеті]]. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері (2009); * Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы. |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Анар Абайханқызы Мұқашева''' — заң хылымының докторы ([[2010 жыл|2010]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1973 жыл|1973]] жылы 11 қыркүйекте [[Семей]] қаласында туған.<br> [[Қазақ ұлттық университеті]]н ([[1995 жыл|1995]]) жылы бітірген.<br> [[2004 жыл|2004]]-[[2010 жыл|10]] жылдары [[Шәкәрім университеті|Семей мемлекеттік педагогикалық институты]]нда доцент, [[Қазақ гуманитарлық заң университеті|Қазақ гуманитарлы-заң инновациялық университеті]]нің кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. 2010 жылдан [[Еуразия ұлттық университеті]]нде кафедра меңгерушісі. == Ғылыми бағыты, еңбектері == Негізгі ғылыми бағыты – Қазақстандағы су мәселесін зерттеу.<br> "Теоретические и методологические проблемы водного права Республика Казахстан в современных условиях" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.<br> 50-ден астам ғылыми еңбектің, 6 оқулық және оқу-әдістемелік құралдың авторы. == Марапаттары == * ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері (2009); * Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы.<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Заң ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Профессорлар]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] m63uan30jlpsta8rxilqkfp7na99e9g 3590887 3590600 2026-04-24T06:40:52Z Салиха 17167 3590887 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Анар Абайханқызы Мұқашева |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 11.09.1973 |Туған жері = {{туғанжері|Семей|Семейде}} қаласы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Заң |Жұмыс орны = [[Еуразия ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Заң ғылымының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор |Альма-матер = [[Қазақ ұлттық университеті]]. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * {{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}} (2009); * Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы. |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Анар Абайханқызы Мұқашева''' — заң хылымының докторы ([[2010 жыл|2010]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1973 жыл|1973]] жылы 11 қыркүйекте [[Семей]] қаласында туған.<br> [[Қазақ ұлттық университеті]]н ([[1995 жыл|1995]]) жылы бітірген.<br> [[2004 жыл|2004]]-[[2010 жыл|10]] жылдары [[Шәкәрім университеті|Семей мемлекеттік педагогикалық институты]]нда доцент, [[Қазақ гуманитарлық заң университеті|Қазақ гуманитарлы-заң инновациялық университеті]]нің кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. 2010 жылдан [[Еуразия ұлттық университеті]]нде кафедра меңгерушісі. == Ғылыми бағыты, еңбектері == Негізгі ғылыми бағыты – Қазақстандағы су мәселесін зерттеу.<br> "Теоретические и методологические проблемы водного права Республика Казахстан в современных условиях" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.<br> 50-ден астам ғылыми еңбектің, 6 оқулық және оқу-әдістемелік құралдың авторы. == Марапаттары == * [[Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері]] (2009); * Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы.<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Заң ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Профессорлар]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] trv0cg360wcbi8uym5jso5wm9fkajsz 3 779874 3590599 2026-04-23T15:35:13Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590599 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Ludo Games-T}} -- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 20:35, 2026 ж. сәуірдің 23 (+05) mjhynl87nryy9q6dwnpihk96ukssnll 0 779876 3590603 2026-04-23T15:43:10Z Casserium 68287 Жаңа бетте: {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Ерлан Еркінұлы Баттақов | Шынайы есімі = | Суреті = Battakov (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = Баттақов, 2022 жыл | Титулы = Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқарма... 3590603 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Ерлан Еркінұлы Баттақов | Шынайы есімі = | Суреті = Battakov (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = Баттақов, 2022 жыл | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 21 наурыз 2019 | Басқаруын аяқтады = 11 қаңтар 2022 | Ізашары = [[Абай Айдарханұлы Бисембаев|Абай Бисембаев]] | Ізбасары = [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Туған күні = 9.10.1969 | Туған жері = {{туғанжері|Қарағанды|Қарағандыда}}, [[Қарағанды облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті|Қарағанды политехникалық институтын]] | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = құрылысшы, есепші | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар| {{Құрмет ордені}} }} }} '''Ерлан Еркінұлы Баттақов''' ([[9 қазан]] [[1969 жыл]], [[Қарағанды]]) — қазақстандық саясаткер, құрылысшы, есепші, 2019-2022 жылдары [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]]. == Білімі == 1992 жылы [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті|Қарағанды политехникалық институтын]] «құрылыс бұйымдары мен конструкциялар өндірісі» мамандығы бойынша, 1997 жылы Мемлекеттік статистика комитеті мен Еңбек министрлігінің Республикалық салааралық біліктілікті жоғарылату институтын «бухгалтерлік есеп және аудит» мамандығы бойынша бітірген.<ref name="bat" /> == Мансабы == Еңбек жолын 1992-1995 жылдары [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті|Қарағанды политехникалық институтында]] құрылыс бұйымдары мен конструкциялар өндірісі кафедрасының зерттеуші қызметкері болып бастаған. 1995-1996 жылдары — «Алатау Инвест» инвестициялық жекешелендiру қорының бас маманы, бас директордың инвестиция жөніндегі орынбасары. 1996 жылы Бағалы қағаздар жөніндегі ұлттық комиссияның Бағалы қағаздар нарығын реттеу басқармасының маманы, бағалы қағаздар нарығындағы кәсіби қызметті лицензиялау бөлімінің бастығы лауазымын атқарған. 1996-2007 жылдары [[Азық-түлік келісімшарт корпорациясы]]ның бас маманы, бөлім бастығы, басқарма бастығы, қаржылық директоры болып қызмет атқарды. 2007-2012 жылдары — [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президент Іс Басқармасының]] бюджеттік бағдарламаларды жоспарлау және қаржыландыру бөлімінің қаржы-талдау секторының меңгерушісі, бөлім меңгерушісі. 2012-2019 жылдары — Президент Іс басқарушысының орынбасары, бірінші орынбасары. 2019 жылғы 21 наурыздан бастап 2022 жылғы 11 қаңтарға дейін [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президент іс басқармасын]] басқарды.<ref name="bat">[https://inbusiness.kz/kz/appointment/battakov-erlan-erkinuly Баттақов Ерлан Еркінұлы. Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқарушысы]</ref> 2022 жылғы 13 қаңтарда [[Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі|Сауда және интеграция бірінші вице-министрі]] болып тағайындалды.<ref>[https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/erlan-battakov-kr-sauda-zhane-integraciya-birinshi-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-1305640 Ерлан Баттақов ҚР сауда және интеграция бірінші вице-министрі болып тағайындалды]</ref> Бұл лауазымды сол жылдың 11 қазанына дейін атқарды.<ref>[https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/arman-shakkaliev-kr-sauda-zhane-integraciya-birinshi-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-1192638 Арман Шаққалиев ҚР сауда және интеграция бірінші вице-министрі болып тағайындалды]</ref> == Отбасы == Қарындасы Жәмила Баттақова (1973 ж. туған) — дәрігер, медицина ғылымдарының докторы. Ұлттық балаларды оңалту орталығының басқарма төрағасы (2023—2024).<ref>[https://online.zakon.kz/document/?doc_id=30461657 Баттакова Жамиля Еркинович (персональная справка)]</ref> == Марапаттары == «Құрмет» орденімен марапатталған.<ref name="bat" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Президентінің Іс басқарушылары]] [[Санат:Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті түлектері]] onrm9vharr8q1z82t4j10l4tkpes5dg 3590608 3590603 2026-04-23T15:56:27Z Casserium 68287 3590608 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Ерлан Еркінұлы Баттақов | Шынайы есімі = | Суреті = Battakov (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = Баттақов, 2022 жыл | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 21 наурыз 2019 | Басқаруын аяқтады = 11 қаңтар 2022 | Ізашары = [[Абай Айдарханұлы Бисембаев|Абай Бисембаев]] | Ізбасары = [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Туған күні = 9.10.1969 | Туған жері = {{туғанжері|Қарағанды|Қарағандыда}}, [[Қарағанды облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті|Қарағанды политехникалық институты]] | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = құрылысшы, есепші | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар| {{Құрмет ордені}} }} }} '''Ерлан Еркінұлы Баттақов''' ([[9 қазан]] [[1969 жыл]], [[Қарағанды]]) — қазақстандық саясаткер, құрылысшы, есепші, 2019-2022 жылдары [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]]. == Білімі == 1992 жылы [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті|Қарағанды политехникалық институтын]] «құрылыс бұйымдары мен конструкциялар өндірісі» мамандығы бойынша, 1997 жылы Мемлекеттік статистика комитеті мен Еңбек министрлігінің Республикалық салааралық біліктілікті жоғарылату институтын «бухгалтерлік есеп және аудит» мамандығы бойынша бітірген.<ref name="bat" /> == Мансабы == Еңбек жолын 1992-1995 жылдары [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті|Қарағанды политехникалық институтында]] құрылыс бұйымдары мен конструкциялар өндірісі кафедрасының зерттеуші қызметкері болып бастаған. 1995-1996 жылдары — «Алатау Инвест» инвестициялық жекешелендiру қорының бас маманы, бас директордың инвестиция жөніндегі орынбасары. 1996 жылы Бағалы қағаздар жөніндегі ұлттық комиссияның Бағалы қағаздар нарығын реттеу басқармасының маманы, бағалы қағаздар нарығындағы кәсіби қызметті лицензиялау бөлімінің бастығы лауазымын атқарған. 1996-2007 жылдары [[Азық-түлік келісімшарт корпорациясы]]ның бас маманы, бөлім бастығы, басқарма бастығы, қаржылық директоры болып қызмет атқарды. 2007-2012 жылдары — [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президент Іс Басқармасының]] бюджеттік бағдарламаларды жоспарлау және қаржыландыру бөлімінің қаржы-талдау секторының меңгерушісі, бөлім меңгерушісі. 2012-2019 жылдары — Президент Іс басқарушысының орынбасары, бірінші орынбасары. 2019 жылғы 21 наурыздан бастап 2022 жылғы 11 қаңтарға дейін [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президент іс басқармасын]] басқарды.<ref name="bat">[https://inbusiness.kz/kz/appointment/battakov-erlan-erkinuly Баттақов Ерлан Еркінұлы. Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқарушысы]</ref> 2022 жылғы 13 қаңтарда [[Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі|Сауда және интеграция бірінші вице-министрі]] болып тағайындалды.<ref>[https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/erlan-battakov-kr-sauda-zhane-integraciya-birinshi-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-1305640 Ерлан Баттақов ҚР сауда және интеграция бірінші вице-министрі болып тағайындалды]</ref> Бұл лауазымды сол жылдың 11 қазанына дейін атқарды.<ref>[https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/arman-shakkaliev-kr-sauda-zhane-integraciya-birinshi-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-1192638 Арман Шаққалиев ҚР сауда және интеграция бірінші вице-министрі болып тағайындалды]</ref> == Отбасы == Қарындасы Жәмила Баттақова (1973 ж. туған) — дәрігер, медицина ғылымдарының докторы. Ұлттық балаларды оңалту орталығының басқарма төрағасы (2023—2024).<ref>[https://online.zakon.kz/document/?doc_id=30461657 Баттакова Жамиля Еркинович (персональная справка)]</ref> == Марапаттары == «Құрмет» орденімен марапатталған.<ref name="bat" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Президентінің Іс басқарушылары]] [[Санат:Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті түлектері]] iz4zgoiomt8loliuvrjdyrdne5nb0c9 0 779878 3590618 2026-04-23T16:36:25Z Салиха 17167 Жаңа бетте: {{Ғалым |Есімі = Манар Әлдешқызы Мұқашева |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 19.04.1960 |Туған жері = {{туғанжері|Қарағанды|Қарағандыда}} қаласы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Аз... 3590618 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Манар Әлдешқызы Мұқашева |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 19.04.1960 |Туған жері = {{туғанжері|Қарағанды|Қарағандыда}} қаласы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Биология |Жұмыс орны = [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Биология ғылымының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор |Альма-матер = Қарағанды мемлекеттік университеті (қазіргі [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]; Қазақстан фармацевтика академиясы. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * Н.И. Вавилов атындағы медаль (2010). |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Манар Әлдешқызы Мұқашева''' — биология ғылымының докторы ([[2007 жыл|2007]]), Ресей, Еуропа жаратылыстану академияларының корреспондент мүшесі. == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1960 жыл|1960]] жылы 19 сәуірде [[Қарағанды]] қаласында туған.<br> Қарағанды мемлекеттік университетін ([[1982 жыл|1982]], қазіргі [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]], Қазақстан фармацевтика академиясын ([[2005 жыл|2005]]) бітірген.<br> [[1984 жыл|1984]]-[[1991 жыл|91]] жылдары Оңтүстік Қазақстан техникалық университетінде оқытушы, 1991-[[2007 жыл|2007]] жылдары [[Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі]]нің Еңбек гигиенасы және кәсіби аурулар ұлттық орталығында кіші ғылыми, ғылыми, аға ғылыми қызметкер болды. [[2008 жыл|2008]] жылдан Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университетінің профессоры. == Ғылыми бағыты, еңбектері == "Өнеркәсіптік аймақ жағдайында халықтың қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін медициналық-биологиялық мониторингтің гигиеналық негіздері" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.<br> 135 ғылыми еңбектің, оның ішінде 1 монография, 12 әдістемелік нұсқаулық пен 2 патенттің авторы. == Марапаттары == * Н.И. Вавилов атындағы медаль (2010).<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://famous-scientists.ru/anketa/mukasheva-manara-aldeshevna-15685 Известные учёные.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Биология ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Профессорлар]] fyf9o9bt544x2gd85exs6pl67az4urb 3 779879 3590624 2026-04-23T16:56:01Z J ansari 73009 J ansari [[Қатысушы талқылауы:Ранко Николић]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Ран-кан]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Ранко Николић|Ранко Николић]]" to "[[Special:CentralAuth/Ран-кан|Ран-кан]]" 3590624 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Қатысушы талқылауы:Ран-кан]] g8cr0fjeu6ppidink10rtwcprlxkw27 3 779880 3590628 2026-04-23T17:07:39Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590628 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Pato Lukassss}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:07, 2026 ж. сәуірдің 23 (+05) fd13fyy1rqov9y5nv672twdza58d7yf 3 779881 3590630 2026-04-23T17:27:24Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590630 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Dan mg 15}} -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 22:27, 2026 ж. сәуірдің 23 (+05) kpbb4sn4xh12wyq3cdlihp3ksg5h3lp 3 779882 3590640 2026-04-23T17:36:03Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590640 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Wikibashi}} -- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 22:36, 2026 ж. сәуірдің 23 (+05) d8ygy7dsz7nyxm01h3bxzt8fzpdzhrj 3 779883 3590643 2026-04-23T17:37:51Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590643 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Takys Shaqshaq}} -- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 22:37, 2026 ж. сәуірдің 23 (+05) n6oj2aqrdkrhjzeeel7rmu159y9eusn 0 779884 3590656 2026-04-23T17:55:37Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Обсерватория | Атауы = Гарвард обсерваториясы | Сурет = [[Сурет:Harvard-Observatory-1899.jpg|220px|]] | Сипаттама = | Шын атауы = Harvard College Observatory | Ұйым = [[Гарвард университеті]] | Код = 802 | Орналасуы = [[Кембридж (Массачусетс)|Кембридж]], [[Массачусетс]] | Коо... 3590656 wikitext text/x-wiki {{Обсерватория | Атауы = Гарвард обсерваториясы | Сурет = [[Сурет:Harvard-Observatory-1899.jpg|220px|]] | Сипаттама = | Шын атауы = Harvard College Observatory | Ұйым = [[Гарвард университеті]] | Код = 802 | Орналасуы = [[Кембридж (Массачусетс)|Кембридж]], [[Массачусетс]] | Координаттары = {{coord|42|22|53|N|71|07|42|W}} | Биіктігі = 24 м | Ауа райы = | Негізі қаланды = 1839 жыл | Ашылды = | Жабылды = | Сайты = http://www.cfa.harvard.edu/hco/ | Телескоп_1_аты = Ұлы рефрактор | Телескоп_1_тип = 15-дюймдік телескоп | Телескоп_2_аты = | Телескоп_2_тип = | Телескоп_3_аты = | Телескоп_3_тип = | Қосымша = }}[[Сурет:Great Refractor.jpg|нобай|Ұлы рефрактордың көрінісі]] '''Гарвард колледжінің обсерваториясы''' — [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-тағы]] [[астрономия]]лық [[обсерватория]]. Оның негізі 1839 жылы қаланды. 1847 жылы мұнда Ұлы рефрактор деп аталған [[телескоп]] қойылды. Ол 20 жыл бойына АҚШ-тың ең қуатты телескобы болып саналды.<ref>{{Cite web |url=http://amazing-space.stsci.edu/resources/explorations//groundup/lesson/scopes/harvard/index.php |title=Harvard 15-inch Refractor |access-date=2011-01-16 |archive-date=2012-07-07 |archive-url=https://archive.today/20120707040418/http://amazing-space.stsci.edu/resources/explorations//groundup/lesson/scopes/harvard/index.php |url-status=live }}</ref> == Директорлары == * 1839—1859 — [[Уильям Крэнч Бонд]] * 1859—1865 — [[Джордж Филлипс Бонд]] * 1866—1875 — [[Джозеф Уинлок]] * 1877—1919 — [[Эдуард Чарлз Пикеринг]] * 1919—1921 — [[Солон Ирвинг Бейли]] * 1921—1952 — [[Харлоу Шепли]] * 1952—1966 — [[Дональд Говард Мензел]] * 1966—1971 — [[Лео Голдберг]] * 1971—1972 — [[Александр Далгарно]] (міндеттерін атқарушы) * 1973—1982 — [[Джордж Филд|Джордж Б. Филд]] ([[Гарвард-Смитсон астрофизика орталығы]] негізін қалады) * 1982—2004 — Ирвин Шапиро * 2004—2022 — Чарльз Р. Элкок * 2022 жылдан бастап — Лиза Кьюли == Тағы қараңыз == * [[Обсерваториялар тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:АҚШ астрономиялық обсерваториялары]] [[Санат:Кембридж (Массачусетс) ғимараттары]] 21omfkid2k8pnz8ugi0dy9luie3dd0m 3590669 3590656 2026-04-23T18:04:30Z Kasymov 10777 3590669 wikitext text/x-wiki {{Обсерватория | Атауы = Гарвард обсерваториясы | Сурет = Harvard-Observatory-1899.jpg | Сипаттама = | Шын атауы = Harvard College Observatory | Ұйым = [[Гарвард университеті]] | Код = 802 | Орналасуы = [[Кембридж (Массачусетс)|Кембридж]], [[Массачусетс]] | Координаттары = {{coord|42|22|53|N|71|07|42|W}} | Биіктігі = 24 м | Ауа райы = | Негізі қаланды = 1839 жыл | Ашылды = | Жабылды = | Сайты = http://www.cfa.harvard.edu/hco/ | Телескоп_1_аты = Ұлы рефрактор | Телескоп_1_тип = 15-дюймдік телескоп | Телескоп_2_аты = | Телескоп_2_тип = | Телескоп_3_аты = | Телескоп_3_тип = | Қосымша = }}[[Сурет:Great Refractor.jpg|нобай|Ұлы рефрактордың көрінісі]] '''Гарвард колледжінің обсерваториясы''' — [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-тағы]] [[астрономия]]лық [[обсерватория]]. Оның негізі 1839 жылы қаланды. 1847 жылы мұнда Ұлы рефрактор деп аталған [[телескоп]] қойылды. Ол 20 жыл бойына АҚШ-тың ең қуатты телескобы болып саналды.<ref>{{Cite web |url=http://amazing-space.stsci.edu/resources/explorations//groundup/lesson/scopes/harvard/index.php |title=Harvard 15-inch Refractor |access-date=2011-01-16 |archive-date=2012-07-07 |archive-url=https://archive.today/20120707040418/http://amazing-space.stsci.edu/resources/explorations//groundup/lesson/scopes/harvard/index.php |url-status=live }}</ref> == Директорлары == * 1839—1859 — [[Уильям Крэнч Бонд]] * 1859—1865 — [[Джордж Филлипс Бонд]] * 1866—1875 — [[Джозеф Уинлок]] * 1877—1919 — [[Эдуард Чарлз Пикеринг]] * 1919—1921 — [[Солон Ирвинг Бейли]] * 1921—1952 — [[Харлоу Шепли]] * 1952—1966 — [[Дональд Говард Мензел]] * 1966—1971 — [[Лео Голдберг]] * 1971—1972 — [[Александр Далгарно]] (міндеттерін атқарушы) * 1973—1982 — [[Джордж Филд|Джордж Б. Филд]] ([[Гарвард-Смитсон астрофизика орталығы]] негізін қалады) * 1982—2004 — Ирвин Шапиро * 2004—2022 — Чарльз Р. Элкок * 2022 жылдан бастап — Лиза Кьюли == Тағы қараңыз == * [[Обсерваториялар тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:АҚШ астрономиялық обсерваториялары]] [[Санат:Кембридж (Массачусетс) ғимараттары]] nbb82chlhxrlyrpzwctm1xmsb6wbym1 10 779885 3590663 2026-04-23T18:00:48Z ArystanbekBot 33174 [[commons:Template:Potd/2026-04-24|POTD 2026-04-24]]: filename only 3590663 wikitext text/x-wiki Rapanui Rock during sunset, Sumner, Christchurch, New Zealand.jpg<noinclude>[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]</noinclude> o9iqeo10nf37wggmle2vhvhb0pgrn4h 3 779886 3590675 2026-04-23T18:20:58Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590675 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Solo Nava}} -- <font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылауы)</font></span>]] 23:20, 2026 ж. сәуірдің 23 (+05) h0a7js3739zoufgjd0ptcrv1ljjxqea 2 779887 3590678 2026-04-23T18:28:47Z Shynar.aytmaganbetova 179369 Мен бұл мәтінді өңдеу барысында оның мазмұнын сақтай отырып, ғылыми тұрғыдан толықтырып және жүйелеп шықтым. Ең алдымен, мәтіннің ғылыми стилін күшейту мақсатында кейбір қарапайым сөздер мен сөйлемдер академиялық терминдермен алмастырылды. Бұл мәтіннің ресми әрі ғылыми деңгейін арттыруға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, бастапқы мәтінде айтылған ойлар кеңейтіліп, тереңірек түсіндірілді. 3590678 wikitext text/x-wiki {{Қатысушы зертханасы}} <!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ --> = Бастауыш сыныптағы жаратылыстану пәнінде жасанды интеллектті қолдану = '''Бастауыш сыныптағы жаратылыстану пәнінде жасанды интеллектті қолдану''' – білім беру үдерісін цифрландыру жағдайында оқытудың тиімділігін арттыруға бағытталған заманауи педагогикалық бағыттардың бірі. Бұл тәсіл оқушылардың танымдық қабілеттерін дамытуға, оқу үдерісін дараландыруға және білім мазмұнын меңгеруді жеңілдетуге мүмкіндік береді. == Жалпы сипаттама == Жасанды интеллект (ЖИ) – адамның ойлау, талдау, шешім қабылдау сияқты зияткерлік әрекеттерін модельдейтін технология. Білім беру саласында ЖИ оқыту үдерісін автоматтандыруға, дербестендіруге және интерактивті етуге мүмкіндік береді. Бастауыш сыныптағы жаратылыстану пәні оқушылардың қоршаған орта туралы алғашқы ғылыми түсініктерін қалыптастыруға бағытталған. Осы кезеңде ЖИ технологияларын қолдану күрделі табиғи құбылыстарды көрнекі түрде түсіндіруге және оқушылардың пәнге деген қызығушылығын арттыруға ықпал етеді. == Оқытудағы қолданылу бағыттары == Жаратылыстану пәнінде жасанды интеллект бірнеше негізгі бағытта қолданылады. Визуализация құралдары арқылы табиғи құбылыстар анимация және модельдеу негізінде көрсетіледі, бұл абстрактілі ұғымдарды түсінуді жеңілдетеді. Интерактивті тапсырмалар мен цифрлық тренажерлар оқушылардың білімін бекітуге және тексеруге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, виртуалды зертханалар тәжірибелік жұмыстарды қауіпсіз ортада жүргізуге жағдай жасайды. Чат-боттар мен мәтіндік көмекшілер оқушылардың сұрақтарына жедел жауап беріп, өзіндік білім алу дағдыларын қалыптастырады. Оқу нәтижелерін талдау жүйелері оқушылардың үлгерімін бақылауға және жеке оқыту траекториясын анықтауға мүмкіндік береді. == Оқыту әдістері == Жасанды интеллектті қолдану барысында әртүрлі педагогикалық әдістер жүзеге асырылады. Сұрақ-жауап әдісі оқушылардың білімін нақтылап, кері байланыс алуға мүмкіндік береді. Цифрлық тренажерлар оқу материалын қайталау мен бекітуді қамтамасыз етеді. Виртуалды тәжірибелер зерттеушілік дағдыларды дамытуға бағытталған. Бейнематериалдарды талдау ақпаратты көрнекі түрде қабылдауды жеңілдетеді. Ойын технологиялары оқыту үдерісін қызықты етіп, оқушылардың белсенділігін арттырады. == Артықшылықтары == Жасанды интеллектті қолдану оқушылардың оқу процесіне деген қызығушылығын арттырады және білімді меңгеруді жеңілдетеді. Сонымен қатар, оқыту уақытын тиімді пайдалануға мүмкіндік береді және әр оқушының жеке ерекшеліктеріне бейімделген тапсырмалар ұсынады.Білім беру саласында жасанды интеллекттің басты артықшылығы – оқытуды дараландыру мүмкіндігі. Дәстүрлі оқытуда мұғалім барлық оқушыға бірдей материал ұсынса, ЖИ әр оқушының білім деңгейін, қабылдау жылдамдығын, қызығушылығын ескере отырып, жеке оқу траекториясын қалыптастырады. Бұл әсіресе бастауыш сынып оқушылары үшін өте маңызды, себебі олардың танымдық ерекшеліктері әртүрлі болады. Сонымен қатар, жасанды интеллект оқушылардың танымдық белсенділігін арттыруда ерекше рөл атқарады. Интерактивті тапсырмалар, ойын элементтері, визуалды материалдар арқылы оқушылар сабаққа белсенді қатысады. Бұл олардың пәнге деген қызығушылығын арттырып қана қоймай, білімді терең меңгеруіне ықпал етеді. ЖИ технологиялары оқушылардың өзіндік жұмыс дағдыларын қалыптастырып, олардың логикалық ойлау және талдау қабілеттерін дамытуға ықпал етеді. == Қиындықтары == Жасанды интеллектті қолдануда бірқатар қиындықтар кездеседі. Олардың қатарында техникалық құралдардың жеткіліксіздігі, интернетке тәуелділік және мұғалімдердің цифрлық құзыреттілігінің жеткіліксіздігі бар. Бұл факторлар ЖИ технологияларын толыққанды қолдануға кедергі келтіруі мүмкін.Жасанды интеллектті білім беру үдерісінде, соның ішінде бастауыш сыныптағы жаратылыстану пәнінде қолдану барысында бірқатар жүйелі және әдістемелік қиындықтар туындайды. Бұл қиындықтар технологияның толыққанды әрі тиімді енгізілуіне кедергі келтіруі мүмкін. Ең алдымен, техникалық инфрақұрылымның жеткіліксіздігі маңызды мәселе болып табылады. Көптеген білім беру ұйымдарында заманауи компьютерлік құрылғылар, интерактивті тақталар немесе қажетті бағдарламалық қамтамасыз ету құралдары толық деңгейде қамтамасыз етілмеген. Сонымен қатар, құрылғылардың сапасы мен олардың тұрақты жұмыс істеуі де маңызды рөл атқарады. Техникалық ақаулар немесе құралдардың жетіспеушілігі сабақ барысында ЖИ технологияларын қолдануды шектейді. Екінші маңызды мәселе – интернетке тәуелділік. Жасанды интеллект негізіндегі көптеген платформалар мен ресурстар тұрақты және жылдам интернет байланысын талап етеді. Алайда кейбір аймақтарда интернеттің жылдамдығы төмен немесе тұрақсыз болуы мүмкін. Бұл жағдай сабақтың үздіксіз өтуіне кедергі келтіріп, оқыту сапасына әсер етеді. Әсіресе онлайн режимде жұмыс істейтін құралдар үшін бұл мәселе өзекті болып табылады. Үшінші мәселе – мұғалімдердің цифрлық құзыреттілігінің жеткіліксіздігі. Жасанды интеллект технологияларын тиімді қолдану үшін педагог тек пәндік біліммен шектелмей, цифрлық құралдарды меңгеруі қажет. Алайда барлық мұғалімдерде ЖИ құралдарын қолдану дағдылары бірдей деңгейде қалыптаспаған. Бұл жағдай технологияның әлеуетін толық пайдалануға мүмкіндік бермейді. Сондықтан педагогтардың біліктілігін арттыру, арнайы курстар мен тренингтер ұйымдастыру қажеттілігі туындайды. Сонымен қатар, әдістемелік қамтамасыз етудің жеткіліксіздігі де қиындықтардың бірі болып табылады. ЖИ технологияларын сабақта қолдануға арналған нақты әдістемелік нұсқаулықтар мен оқу-әдістемелік кешендердің аздығы мұғалімдерге қиындық туғызады. Бұл педагогтардың жаңа технологияларды қолдануда сенімсіздік танытуына себеп болуы мүмкін. Тағы бір маңызды аспект – оқушылардың жас ерекшеліктеріне байланысты шектеулер. Бастауыш сынып оқушыларының цифрлық құралдарды ұзақ уақыт пайдалануына байланысты денсаулыққа әсер етуі мүмкін, мысалы, көздің шаршауы немесе зейіннің төмендеуі. Сондықтан ЖИ құралдарын қолдануда уақытты дұрыс жоспарлау және санитарлық талаптарды сақтау қажет. Қауіпсіздік және этикалық мәселелер де назар аударуды талап етеді. Жасанды интеллектті қолдану барысында оқушылардың жеке деректерін қорғау, ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету және дұрыс контентті таңдау маңызды болып табылады. Бұл әсіресе жас оқушылармен жұмыс істегенде ерекше мәнге ие.Осы аталған қиындықтарды шешу үшін білім беру жүйесінде кешенді шаралар қажет. Оларға мектептердің материалдық-техникалық базасын нығайту, интернет инфрақұрылымын жақсарту, мұғалімдердің цифрлық құзыреттілігін арттыру және әдістемелік қолдауды күшейту жатады. Сонымен қатар, ЖИ технологияларын оқу үдерісіне енгізу кезең-кезеңімен және жүйелі түрде жүзеге асырылуы тиіс. Жалпы алғанда, аталған қиындықтарға қарамастан, жасанды интеллекттің білім беру саласындағы мүмкіндіктері жоғары болып табылады. Оларды тиімді шешу арқылы ЖИ технологияларын оқу үдерісінде толыққанды қолдануға жол ашылады. == Маңызы == Жаратылыстану пәнінде жасанды интеллектті қолдану білім беру сапасын арттыруға ықпал етеді. Бұл технология оқыту үдерісін жаңғыртып, оқушылардың танымдық белсенділігін арттырады және олардың ғылыми дүниетанымын қалыптастыруға мүмкіндік береді.Жаратылыстану пәнінде жасанды интеллектті қолдану білім беру сапасын арттыруға елеулі ықпал ететін инновациялық бағыттардың бірі болып табылады. Бұл технологиялар оқыту үдерісін дәстүрлі репродуктивті сипаттан зерттеушілік және интерактивті сипатқа көшіруге мүмкіндік береді. Соның нәтижесінде оқушылар тек дайын ақпаратты қабылдаушы емес, білімді өз бетімен іздейтін, талдайтын және қолданатын белсенді субъект ретінде қалыптасады. Жасанды интеллект құралдарын қолдану оқу үдерісін жаңғыртып қана қоймай, оның мазмұнын да байытады. Әсіресе жаратылыстану пәнінде табиғи құбылыстарды модельдеу, визуализациялау және тәжірибелік тұрғыда көрсету арқылы оқушылардың абстрактілі ойлау қабілеті нақты түсініктермен ұштасады. Бұл олардың ғылыми дүниетанымының қалыптасуына негіз болады. Сонымен қатар, ЖИ технологиялары арқылы алынған білім жүйелі, құрылымдалған және ұзақ мерзімді есте сақталатын сипатқа ие болады.Оқушылардың танымдық белсенділігін арттыруда ЖИ ерекше рөл атқарады. Интерактивті тапсырмалар, бейімделген оқу жүйелері және жедел кері байланыс беру механизмдері оқушының оқу үдерісіне тұрақты қызығушылығын қалыптастырады. Мұндай ортада оқушы өз білім деңгейін бақылап, өздігінен жетілдіруге ұмтылады. Бұл өз кезегінде оқу мотивациясының ішкі түрінің дамуына әкеледі.Сонымен қатар, жасанды интеллектті қолдану білім берудің дараландырылған моделін жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Әр оқушының қабілеті, оқу қарқыны және танымдық ерекшеліктері ескеріле отырып, жеке оқу траекториясы құрылады. Бұл тәсіл білім алудағы теңсіздікті азайтып, әрбір оқушының әлеуетін толық ашуға жағдай жасайды. Жасанды интеллекттің тағы бір маңызды қыры – оқу нәтижелерін талдау және болжау мүмкіндігі. Оқушылардың білім деңгейі туралы деректерді жүйелі түрде өңдеу арқылы мұғалім оқу процесін тиімді жоспарлап, дер кезінде түзету жұмыстарын жүргізе алады. Бұл оқыту сапасының артуына және білім нәтижелерінің тұрақтылығына оң әсер етеді. Осы тұрғыдан алғанда, жасанды интеллектті тиімді пайдалану қазіргі заман мұғалімінің кәсіби құзыреттілігінің маңызды көрсеткіштерінің бірі болып табылады. Мұғалім тек білім беруші ғана емес, сонымен қатар цифрлық технологияларды меңгерген, оларды оқу үдерісіне орынды енгізе алатын ұйымдастырушы рөлін атқарады. ЖИ құралдарын тиімді қолдану педагогтың әдістемелік шеберлігімен, цифрлық сауаттылығымен және инновациялық ойлау қабілетімен тығыз байланысты. ЖИ-ды тиімді пайдалану қазіргі заман мұғалімінің кәсіби құзыреттілігінің маңызды көрсеткіштерінің бірі болып саналады. == Пайдаланылған әдебиеттер == # Смағұлова Г. Н. Бастауыш сыныпта цифрлық технологияларды қолдану әдістемесі. — Алматы: Мектеп, 2022. — 192 б. # Бектұрғанова А. К. Бастауыш білім беруде цифрлық педагогиканы іске асыру жолдары. — Алматы: Өрлеу, 2022. — 216 б. # Әлімқұлова Ж. А. Бастауыш сыныпта ақпараттық-коммуникациялық технологияларды тиімді қолдану. — Алматы: Білім, 2023. — 184 б. # Қалиева С. Қ. Бастауыш сынып оқушыларының оқу мотивациясын арттырудағы цифрлық ресурстардың рөлі. — Алматы: Мектеп, 2023. — 176 б. # Сейілханова Г. Т. Бастауыш білім беру үдерісінде жасанды интеллектті педагогикалық тұрғыда қолдану. — Астана: Дарын, 2024. — 196 б. # Сейітова А. Н. Бастауыш білім беру жүйесінде цифрлық білім беру ортасын қалыптастыру. — Астана: Дарын, 2022. — 212 б. lqbbw2b8lgsqb60tp9q945en9e16jgl 3 779888 3590691 2026-04-23T19:10:19Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590691 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=AizereLeskhan}} -- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 00:10, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) rofivab6hrrguusxoyxn9c0i0m4fvmy 3 779889 3590695 2026-04-23T19:26:52Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590695 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Lagewi}} -- <font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылауы)</font></span>]] 00:26, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) fwy8i4dkpcbm99htg4h9r24kovla8ck 14 779890 3590699 2026-04-23T19:46:59Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Монархтардың жұбайлары]] [[Санат:Испания патша әулеті]] [[Санат:Қызметі бойынша Испания тұлғалары]] [[Санат:Испания ақсүйек әйелдері]] 3590699 wikitext text/x-wiki [[Санат:Монархтардың жұбайлары]] [[Санат:Испания патша әулеті]] [[Санат:Қызметі бойынша Испания тұлғалары]] [[Санат:Испания ақсүйек әйелдері]] ff2z5sxhpviroln3dfooxmh0r113bap 3590705 3590699 2026-04-23T20:13:42Z 1nter pares 146705 3590705 wikitext text/x-wiki [[Санат:Патшалардың жұбайлары]] [[Санат:Испания патша әулеті]] [[Санат:Қызметі бойынша Испания тұлғалары]] [[Санат:Испания ақсүйек әйелдері]] 6sqqrb9wbld51atj6nwu0vh95d247xw 14 779891 3590700 2026-04-23T19:50:07Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Елдер бойынша тележаңалықтар жүргізушілері]] [[Санат:Испания тележурналистері]] [[Санат:Испания тележүргізушілері]] 3590700 wikitext text/x-wiki [[Санат:Елдер бойынша тележаңалықтар жүргізушілері]] [[Санат:Испания тележурналистері]] [[Санат:Испания тележүргізушілері]] gzpc0yg7wqzec90xui9bv31u981quei 14 779892 3590701 2026-04-23T19:55:01Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Елдер бойынша тележүргізуші әйелдер]] [[Санат:Испания тележүргізушілері]] 3590701 wikitext text/x-wiki [[Санат:Елдер бойынша тележүргізуші әйелдер]] [[Санат:Испания тележүргізушілері]] lc31qwut9eh44htpsawu4xjplh95206 14 779893 3590702 2026-04-23T19:57:50Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Испания журналистері]] [[Санат:Испанияның деректі проза жазушы әйелдері]] [[Санат:Елдер бойынша журналист әйелдер]] 3590702 wikitext text/x-wiki [[Санат:Испания журналистері]] [[Санат:Испанияның деректі проза жазушы әйелдері]] [[Санат:Елдер бойынша журналист әйелдер]] hapc1e5t83kwcguqxrsyw0iohu3cg4g 14 779894 3590703 2026-04-23T20:00:10Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Испания ханшайымдары]] [[Санат:Лауазымы бойынша Испания ақсүйектері]] [[Санат:Наварра тұлғалары]] 3590703 wikitext text/x-wiki [[Санат:Испания ханшайымдары]] [[Санат:Лауазымы бойынша Испания ақсүйектері]] [[Санат:Наварра тұлғалары]] q546a64mkpfz7j8siezggw8ryja3g7z 14 779895 3590704 2026-04-23T20:02:41Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:XXI ғасырдағы Испания монархтары]] [[Санат:Олимпиада орденінің иегерлері]] 3590704 wikitext text/x-wiki [[Санат:XXI ғасырдағы Испания монархтары]] [[Санат:Олимпиада орденінің иегерлері]] l9dckfjfh16azo3jmqpjwepevirbm9q 14 779896 3590706 2026-04-23T20:14:05Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Патша әулеті]] [[Санат:Монархтардың жұбайлары]] 3590706 wikitext text/x-wiki [[Санат:Патша әулеті]] [[Санат:Монархтардың жұбайлары]] 61b4xyjf3jtyh16w0wxgkr65e2zzrvr 14 779897 3590708 2026-04-23T20:15:57Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Монархия]] [[Санат:Лауазымды тұлғалар]] 3590708 wikitext text/x-wiki [[Санат:Монархия]] [[Санат:Лауазымды тұлғалар]] 18nq6i8xygr27f59kbam7d8digelbe8 14 779898 3590710 2026-04-23T20:18:11Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Монархтар]] [[Санат:Мемлекет басшыларының жұбайлары]] 3590710 wikitext text/x-wiki [[Санат:Монархтар]] [[Санат:Мемлекет басшыларының жұбайлары]] gk0y4gcgv6k1ivm47l3ig51wxjj7ey6 14 779899 3590711 2026-04-23T20:20:17Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Саясаткерлердің жұбайлары]] [[Санат:Мемлекет басшыларының ресми серіктері]] 3590711 wikitext text/x-wiki [[Санат:Саясаткерлердің жұбайлары]] [[Санат:Мемлекет басшыларының ресми серіктері]] 18up52sfloqi35z3tb1zuj6xegvnl8h 3 779900 3590713 2026-04-23T20:22:51Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590713 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Skrenox}} -- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 01:22, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) r7kwo2058s8zoxdoa4hut0rvkauuyp7 3 779901 3590732 2026-04-23T23:26:34Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590732 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Wiki man 01795}} -- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 04:26, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) 2uty214afk3ujio6pk1d6b02fndr1yy 3 779903 3590765 2026-04-24T03:33:27Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590765 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Theayanov1ch}} -- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 08:33, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) 6luka1nd1u9i6fgczhrrsko6i5hd8nq 3 779904 3590773 2026-04-24T04:51:32Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590773 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Нургуль Утарова}} -- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 09:51, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) bt2ue4fbv2spz07wxxuf953l3r6ge9s 3 779905 3590775 2026-04-24T05:10:27Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590775 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Ayazhan10}} -- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 10:10, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) 1l5unm62f37xezkvfakuf49du11mp8a 3 779906 3590776 2026-04-24T05:11:23Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590776 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=ZerekM}} -- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 10:11, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) 29n8f0zkjbhubz9ib9hs0dz4wk7c4fm 0 779907 3590779 2026-04-24T05:20:31Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Косово климаты''' — салыстырмалы түрде шағын ел. Климатына және күрделі жер бедеріне байланысты әртүрлі климаттық жүйелерге ие. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 3590779 wikitext text/x-wiki '''Косово климаты''' — салыстырмалы түрде шағын ел. Климатына және күрделі жер бедеріне байланысты әртүрлі климаттық жүйелерге ие. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} mhdzmsvfi15iyfjn9i982mz3t0cznps 3590781 3590779 2026-04-24T05:22:55Z Мағыпар 100137 «[[Санат:Косово географиясы|Косово географиясы]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3590781 wikitext text/x-wiki '''Косово климаты''' — салыстырмалы түрде шағын ел. Климатына және күрделі жер бедеріне байланысты әртүрлі климаттық жүйелерге ие. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Косово географиясы]] fa47d6q9drv072l9pq7g3ww2xi3ymsi 3590782 3590781 2026-04-24T05:23:29Z Мағыпар 100137 «[[Санат:Еуропа климаты|Еуропа климаты]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3590782 wikitext text/x-wiki '''Косово климаты''' — салыстырмалы түрде шағын ел. Климатына және күрделі жер бедеріне байланысты әртүрлі климаттық жүйелерге ие. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Косово географиясы]] [[Санат:Еуропа климаты]] 8ajtx0mbk02aiterz80ws9yg1w5li6l 3590783 3590782 2026-04-24T05:23:50Z Мағыпар 100137 «[[Санат:Елдер бойынша климат|Елдер бойынша климат]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3590783 wikitext text/x-wiki '''Косово климаты''' — салыстырмалы түрде шағын ел. Климатына және күрделі жер бедеріне байланысты әртүрлі климаттық жүйелерге ие. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Косово географиясы]] [[Санат:Еуропа климаты]] [[Санат:Елдер бойынша климат]] 3tgb5yhgom3nkqrifxmjk2q7ppd75jg 3590789 3590783 2026-04-24T05:27:24Z Мағыпар 100137 толықтыру 3590789 wikitext text/x-wiki '''Косово климаты''' — салыстырмалы түрде шағын ел. Климатына және күрделі жер бедеріне байланысты әртүрлі климаттық жүйелерге ие. Косово Солтүстік жарты шардың оңтүстік-орталық бөлігінде орналасқан. Оның климатына Жерорта теңізі және континенттік климат қатты әсер етеді. Басқа әсерлерге оның Еуразияға, Африкаға және Атлант мұхитына бірдей жақын орналасуы жатады. Аз дәрежеде топография, жазықтар және өсімдіктер климатқа әсер етеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Косово географиясы]] [[Санат:Еуропа климаты]] [[Санат:Елдер бойынша климат]] ivogh4zzaftusg10utxj6pbbv2n8xke 3590801 3590789 2026-04-24T05:32:19Z Мағыпар 100137 толықтыру 3590801 wikitext text/x-wiki '''Косово климаты''' — салыстырмалы түрде шағын ел. Климатына және күрделі жер бедеріне байланысты әртүрлі климаттық жүйелерге ие. Косово Солтүстік жарты шардың оңтүстік-орталық бөлігінде орналасқан. Оның климатына Жерорта теңізі және континенттік климат қатты әсер етеді. Басқа әсерлерге оның Еуразияға, Африкаға және Атлант мұхитына бірдей жақын орналасуы жатады. Аз дәрежеде жер бедері, гидрографиясы, жазығы және өсімдіктері климатқа әсер етеді. == Температура == Косово климаты ылғалды континенталды болып саналады, жылы жаз және суық, қарлы қыспен сипатталады. Жерорта теңізі мен Оңтүстік-Шығыс Еуропаның таулы аймақтарының арасында орналасқан Косово Балқан түбегінде орналасқан. Бұл географиялық орналасу елге жыл сайынғы үлкен температура диапазонын береді. Жазғы температура максимумдары +30°C-қа, ал қысқы температура -10°C-қа дейін жетуі мүмкін. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Косово географиясы]] [[Санат:Еуропа климаты]] [[Санат:Елдер бойынша климат]] t9k0tp9tene0joqcmhpc7a58h8ryw5z 3590817 3590801 2026-04-24T05:36:00Z Мағыпар 100137 /* Температура */ толықтыру 3590817 wikitext text/x-wiki '''Косово климаты''' — салыстырмалы түрде шағын ел. Климатына және күрделі жер бедеріне байланысты әртүрлі климаттық жүйелерге ие. Косово Солтүстік жарты шардың оңтүстік-орталық бөлігінде орналасқан. Оның климатына Жерорта теңізі және континенттік климат қатты әсер етеді. Басқа әсерлерге оның Еуразияға, Африкаға және Атлант мұхитына бірдей жақын орналасуы жатады. Аз дәрежеде жер бедері, гидрографиясы, жазығы және өсімдіктері климатқа әсер етеді. == Температура == Косово климаты ылғалды континенталды болып саналады, жылы жаз және суық, қарлы қыспен сипатталады. Жерорта теңізі мен Оңтүстік-Шығыс Еуропаның таулы аймақтарының арасында орналасқан Косово Балқан түбегінде орналасқан. Бұл географиялық орналасу елге жыл сайынғы үлкен температура диапазонын береді. Жазғы температура максимумдары +30°C-қа, ал қысқы температура -10°C-қа дейін жетуі мүмкін. '''Қаңтар''' — жылдың ең суық айы. Орташа температура күндіз +3°C-тан түнде -3°C-қа дейін өзгереді. Қаңтарда бұлтты және шуақты күндер бірдей жиі болады, сондықтан олар кезектесіп, бұлтты ауа райының бұзуына жол бермейді. Жауын-шашын 50 мм-ден астамға жетуі мүмкін. Жарық уақыт тәулігіне 9-дан 10 сағатқа дейін созылады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Косово географиясы]] [[Санат:Еуропа климаты]] [[Санат:Елдер бойынша климат]] lsd62z04qmxovm1ybseto4uzeziyzka 3590828 3590817 2026-04-24T05:38:20Z Мағыпар 100137 /* Температура */ толықтыру 3590828 wikitext text/x-wiki '''Косово климаты''' — салыстырмалы түрде шағын ел. Климатына және күрделі жер бедеріне байланысты әртүрлі климаттық жүйелерге ие. Косово Солтүстік жарты шардың оңтүстік-орталық бөлігінде орналасқан. Оның климатына Жерорта теңізі және континенттік климат қатты әсер етеді. Басқа әсерлерге оның Еуразияға, Африкаға және Атлант мұхитына бірдей жақын орналасуы жатады. Аз дәрежеде жер бедері, гидрографиясы, жазығы және өсімдіктері климатқа әсер етеді. == Температура == Косово климаты ылғалды континенталды болып саналады, жылы жаз және суық, қарлы қыспен сипатталады. Жерорта теңізі мен Оңтүстік-Шығыс Еуропаның таулы аймақтарының арасында орналасқан Косово Балқан түбегінде орналасқан. Бұл географиялық орналасу елге жыл сайынғы үлкен температура диапазонын береді. Жазғы температура максимумдары +30°C-қа, ал қысқы температура -10°C-қа дейін жетуі мүмкін. '''Қаңтар''' — жылдың ең суық айы. Орташа температура күндіз +3°C-тан түнде -3°C-қа дейін өзгереді. Қаңтарда бұлтты және шуақты күндер бірдей жиі болады, сондықтан олар кезектесіп, бұлтты ауа райының бұзуына жол бермейді. Жауын-шашын 50 мм-ден астамға жетуі мүмкін. Жарық уақыт тәулігіне 9-дан 10 сағатқа дейін созылады. '''Ақпан''' айында ауа райы қолайлы болып, температура біртіндеп көтеріледі. Ауа массалары күндіз 7°C дейін жылынады, ал түнде температура -1°C дейін төмендеуі мүмкін. Жауын-шашын 40 мм-ге жетуі мүмкін. Күндізгі уақыт ұзарып, осы айда 10-11 сағатқа созылады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Косово географиясы]] [[Санат:Еуропа климаты]] [[Санат:Елдер бойынша климат]] rnvmwp6o7u2evu5a4j34igtvkx2r3tx 3590838 3590828 2026-04-24T05:41:07Z Мағыпар 100137 /* Температура */ толықтыру 3590838 wikitext text/x-wiki '''Косово климаты''' — салыстырмалы түрде шағын ел. Климатына және күрделі жер бедеріне байланысты әртүрлі климаттық жүйелерге ие. Косово Солтүстік жарты шардың оңтүстік-орталық бөлігінде орналасқан. Оның климатына Жерорта теңізі және континенттік климат қатты әсер етеді. Басқа әсерлерге оның Еуразияға, Африкаға және Атлант мұхитына бірдей жақын орналасуы жатады. Аз дәрежеде жер бедері, гидрографиясы, жазығы және өсімдіктері климатқа әсер етеді. == Температура == Косово климаты ылғалды континенталды болып саналады, жылы жаз және суық, қарлы қыспен сипатталады. Жерорта теңізі мен Оңтүстік-Шығыс Еуропаның таулы аймақтарының арасында орналасқан Косово Балқан түбегінде орналасқан. Бұл географиялық орналасу елге жыл сайынғы үлкен температура диапазонын береді. Жазғы температура максимумдары +30°C-қа, ал қысқы температура -10°C-қа дейін жетуі мүмкін. '''Қаңтар''' жылдың ең суық айы. Орташа температура күндіз +3°C-тан түнде -3°C-қа дейін өзгереді. Қаңтарда бұлтты және шуақты күндер бірдей жиі болады, сондықтан олар кезектесіп, бұлтты ауа райының бұзуына жол бермейді. Жауын-шашын 50 мм-ден астамға жетуі мүмкін. Жарық уақыт тәулігіне 9-дан 10 сағатқа дейін созылады. '''Ақпан''' айында ауа райы қолайлы болып, температура біртіндеп көтеріледі. Ауа массалары күндіз 7°C дейін жылынады, ал түнде температура -1°C дейін төмендеуі мүмкін. Жауын-шашын 40 мм-ге жетуі мүмкін. Күндізгі уақыт ұзарып, осы айда 10-11 сағатқа созылады. '''Наурыз''' айында көктемнің басталуы сезіле бастайды. Орташа күндізгі температура 12°C-тан 13°C-қа дейін, күн батқаннан кейін 3°C-қа дейін төмендейді. Жауын-шашын (Косово стандарттары бойынша), айына кемінде 5-6 күн, жауын-шашын мөлшері 60-70 мм аралығында ауытқиды. Көктемнің келуімен шуақты күндер саны 17-ге дейін артады, ал жарық уақыты 12 сағатқа жетеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Косово географиясы]] [[Санат:Еуропа климаты]] [[Санат:Елдер бойынша климат]] rno8d6l3mef8vxvd70e6ieqh2nsa1tr 3590848 3590838 2026-04-24T05:57:16Z Мағыпар 100137 /* Температура */ толықтыру 3590848 wikitext text/x-wiki '''Косово климаты''' — салыстырмалы түрде шағын ел. Климатына және күрделі жер бедеріне байланысты әртүрлі климаттық жүйелерге ие. Косово Солтүстік жарты шардың оңтүстік-орталық бөлігінде орналасқан. Оның климатына Жерорта теңізі және континенттік климат қатты әсер етеді. Басқа әсерлерге оның Еуразияға, Африкаға және Атлант мұхитына бірдей жақын орналасуы жатады. Аз дәрежеде жер бедері, гидрографиясы, жазығы және өсімдіктері климатқа әсер етеді. == Температура == Косово климаты ылғалды континенталды болып саналады, жылы жаз және суық, қарлы қыспен сипатталады. Жерорта теңізі мен Оңтүстік-Шығыс Еуропаның таулы аймақтарының арасында орналасқан Косово Балқан түбегінде орналасқан. Бұл географиялық орналасу елге жыл сайынғы үлкен температура диапазонын береді. Жазғы температура максимумдары +30°C-қа, ал қысқы температура -10°C-қа дейін жетуі мүмкін. '''Қаңтар''' жылдың ең суық айы. Орташа температура күндіз +3°C-тан түнде -3°C-қа дейін өзгереді. Қаңтарда бұлтты және шуақты күндер бірдей жиі болады, сондықтан олар кезектесіп, бұлтты ауа райының бұзуына жол бермейді. Жауын-шашын 50 мм-ден астамға жетуі мүмкін. Жарық уақыт тәулігіне 9-дан 10 сағатқа дейін созылады. '''Ақпан''' айында ауа райы қолайлы болып, температура біртіндеп көтеріледі. Ауа массалары күндіз 7°C дейін жылынады, ал түнде температура -1°C дейін төмендеуі мүмкін. Жауын-шашын 40 мм-ге жетуі мүмкін. Күндізгі уақыт ұзарып, осы айда 10-11 сағатқа созылады. '''Наурыз''' айында көктемнің басталуы сезіле бастайды. Орташа күндізгі температура 12°C-тан 13°C-қа дейін, күн батқаннан кейін 3°C-қа дейін төмендейді. Жауын-шашын (Косово стандарттары бойынша), айына кемінде 5-6 күн, жауын-шашын мөлшері 60-70 мм аралығында ауытқиды. Көктемнің келуімен шуақты күндер саны 17-ге дейін артады, ал жарық уақыты 12 сағатқа жетеді. '''Сәуір''' айында күндізгі температура орташа есеппен 17°C-тан 18°C-қа дейін. Әсіресе шуақты күндері түскі температура 20°C-тан 21°C-қа дейін жылынады. Дегенмен, кешке температура айтарлықтай салқындайды, 6°C-тан 7°C-қа дейін өзгереді. Айына 19 шуақты күн болады, ал күндізгі уақыт 14 сағатқа дейін ұзарады. Жаңбырлы күндер аз, жауын-шашын мөлшері орташа, 55 мм-ге жетеді. Таулы аудандарда жаңбыр жауу ықтималдығы артады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Косово географиясы]] [[Санат:Еуропа климаты]] [[Санат:Елдер бойынша климат]] oi16rk8kd5tnbdwq29eqwnvb9djw0z2 3590852 3590848 2026-04-24T06:00:04Z Мағыпар 100137 /* Температура */ толықтыру 3590852 wikitext text/x-wiki '''Косово климаты''' — салыстырмалы түрде шағын ел. Климатына және күрделі жер бедеріне байланысты әртүрлі климаттық жүйелерге ие. Косово Солтүстік жарты шардың оңтүстік-орталық бөлігінде орналасқан. Оның климатына Жерорта теңізі және континенттік климат қатты әсер етеді. Басқа әсерлерге оның Еуразияға, Африкаға және Атлант мұхитына бірдей жақын орналасуы жатады. Аз дәрежеде жер бедері, гидрографиясы, жазығы және өсімдіктері климатқа әсер етеді. == Температура == Косово климаты ылғалды континенталды болып саналады, жылы жаз және суық, қарлы қыспен сипатталады. Жерорта теңізі мен Оңтүстік-Шығыс Еуропаның таулы аймақтарының арасында орналасқан Косово Балқан түбегінде орналасқан. Бұл географиялық орналасу елге жыл сайынғы үлкен температура диапазонын береді. Жазғы температура максимумдары +30°C-қа, ал қысқы температура -10°C-қа дейін жетуі мүмкін. '''Қаңтар''' жылдың ең суық айы. Орташа температура күндіз +3°C-тан түнде -3°C-қа дейін өзгереді. Қаңтарда бұлтты және шуақты күндер бірдей жиі болады, сондықтан олар кезектесіп, бұлтты ауа райының бұзуына жол бермейді. Жауын-шашын 50 мм-ден астамға жетуі мүмкін. Жарық уақыт тәулігіне 9-дан 10 сағатқа дейін созылады. '''Ақпан''' айында ауа райы қолайлы болып, температура біртіндеп көтеріледі. Ауа массалары күндіз 7°C дейін жылынады, ал түнде температура -1°C дейін төмендеуі мүмкін. Жауын-шашын 40 мм-ге жетуі мүмкін. Күндізгі уақыт ұзарып, осы айда 10-11 сағатқа созылады. '''Наурыз''' айында көктемнің басталуы сезіле бастайды. Орташа күндізгі температура 12°C-тан 13°C-қа дейін, күн батқаннан кейін 3°C-қа дейін төмендейді. Жауын-шашын (Косово стандарттары бойынша), айына кемінде 5-6 күн, жауын-шашын мөлшері 60-70 мм аралығында ауытқиды. Көктемнің келуімен шуақты күндер саны 17-ге дейін артады, ал жарық уақыты 12 сағатқа жетеді. '''Сәуір''' айында күндізгі температура орташа есеппен 17°C-тан 18°C-қа дейін. Әсіресе шуақты күндері түскі температура 20°C-тан 21°C-қа дейін жылынады. Дегенмен, кешке температура айтарлықтай салқындайды, 6°C-тан 7°C-қа дейін өзгереді. Айына 19 шуақты күн болады, ал күндізгі уақыт 14 сағатқа дейін ұзарады. Жаңбырлы күндер аз, жауын-шашын мөлшері орташа, 55 мм-ге жетеді. Таулы аудандарда жаңбыр жауу ықтималдығы артады. '''Мамыр''' айында аздап жаңбыр жаууы мүмкін. Бұл айда жаңбырлы күндер саны 6 ға дейін артады, жауын-шашын мөлшері шамамен 70-75 мм-ге жетеді. Күндізгі температура 24°C-тан 25°C-қа дейін, түнде температура 8°C-тан 9°C-қа дейін төмендейді. Күндізгі уақыт 14-15 сағатқа созылады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Косово географиясы]] [[Санат:Еуропа климаты]] [[Санат:Елдер бойынша климат]] hb502psvccsurxrx4b20szoqtxc7wz5 3590859 3590852 2026-04-24T06:02:10Z Мағыпар 100137 /* Температура */ толықтыру 3590859 wikitext text/x-wiki '''Косово климаты''' — салыстырмалы түрде шағын ел. Климатына және күрделі жер бедеріне байланысты әртүрлі климаттық жүйелерге ие. Косово Солтүстік жарты шардың оңтүстік-орталық бөлігінде орналасқан. Оның климатына Жерорта теңізі және континенттік климат қатты әсер етеді. Басқа әсерлерге оның Еуразияға, Африкаға және Атлант мұхитына бірдей жақын орналасуы жатады. Аз дәрежеде жер бедері, гидрографиясы, жазығы және өсімдіктері климатқа әсер етеді. == Температура == Косово климаты ылғалды континенталды болып саналады, жылы жаз және суық, қарлы қыспен сипатталады. Жерорта теңізі мен Оңтүстік-Шығыс Еуропаның таулы аймақтарының арасында орналасқан Косово Балқан түбегінде орналасқан. Бұл географиялық орналасу елге жыл сайынғы үлкен температура диапазонын береді. Жазғы температура максимумдары +30°C-қа, ал қысқы температура -10°C-қа дейін жетуі мүмкін. '''Қаңтар''' жылдың ең суық айы. Орташа температура күндіз +3°C-тан түнде -3°C-қа дейін өзгереді. Қаңтарда бұлтты және шуақты күндер бірдей жиі болады, сондықтан олар кезектесіп, бұлтты ауа райының бұзуына жол бермейді. Жауын-шашын 50 мм-ден астамға жетуі мүмкін. Жарық уақыт тәулігіне 9-дан 10 сағатқа дейін созылады. '''Ақпан''' айында ауа райы қолайлы болып, температура біртіндеп көтеріледі. Ауа массалары күндіз 7°C дейін жылынады, ал түнде температура -1°C дейін төмендеуі мүмкін. Жауын-шашын 40 мм-ге жетуі мүмкін. Күндізгі уақыт ұзарып, осы айда 10-11 сағатқа созылады. '''Наурыз''' айында көктемнің басталуы сезіле бастайды. Орташа күндізгі температура 12°C-тан 13°C-қа дейін, күн батқаннан кейін 3°C-қа дейін төмендейді. Жауын-шашын (Косово стандарттары бойынша), айына кемінде 5-6 күн, жауын-шашын мөлшері 60-70 мм аралығында ауытқиды. Көктемнің келуімен шуақты күндер саны 17-ге дейін артады, ал жарық уақыты 12 сағатқа жетеді. '''Сәуір''' айында күндізгі температура орташа есеппен 17°C-тан 18°C-қа дейін. Әсіресе шуақты күндері түскі температура 20°C-тан 21°C-қа дейін жылынады. Дегенмен, кешке температура айтарлықтай салқындайды, 6°C-тан 7°C-қа дейін өзгереді. Айына 19 шуақты күн болады, ал күндізгі уақыт 14 сағатқа дейін ұзарады. Жаңбырлы күндер аз, жауын-шашын мөлшері орташа, 55 мм-ге жетеді. Таулы аудандарда жаңбыр жауу ықтималдығы артады. '''Мамыр''' айында аздап жаңбыр жаууы мүмкін. Бұл айда жаңбырлы күндер саны 6 ға дейін артады, жауын-шашын мөлшері шамамен 70-75 мм-ге жетеді. Күндізгі температура 24°C-тан 25°C-қа дейін, түнде температура 8°C-тан 9°C-қа дейін төмендейді. Күндізгі уақыт 14-15 сағатқа созылады. '''Маусым''' айындағы ауа райы жаз мезгіліне толығымен сәйкес келеді. Күндізгі температура 28°C-тан 29°C-қа дейін, түнде 12°C-қа дейін төмендейді. Елде бес жаңбырлы күнде орташа есеппен 60-65 мм жауын-шашын түседі. Күндізгі уақыттың ең жоғары ұзақтығы 15-16 сағатта болады және келесі айдан бастап азая бастайды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Косово географиясы]] [[Санат:Еуропа климаты]] [[Санат:Елдер бойынша климат]] sa15akt9wwqz4iscxlium4z0375dj06 3590871 3590859 2026-04-24T06:09:39Z Мағыпар 100137 /* Температура */ толықтыру 3590871 wikitext text/x-wiki '''Косово климаты''' — салыстырмалы түрде шағын ел. Климатына және күрделі жер бедеріне байланысты әртүрлі климаттық жүйелерге ие. Косово Солтүстік жарты шардың оңтүстік-орталық бөлігінде орналасқан. Оның климатына Жерорта теңізі және континенттік климат қатты әсер етеді. Басқа әсерлерге оның Еуразияға, Африкаға және Атлант мұхитына бірдей жақын орналасуы жатады. Аз дәрежеде жер бедері, гидрографиясы, жазығы және өсімдіктері климатқа әсер етеді. == Температура == Косово климаты ылғалды континенталды болып саналады, жылы жаз және суық, қарлы қыспен сипатталады. Жерорта теңізі мен Оңтүстік-Шығыс Еуропаның таулы аймақтарының арасында орналасқан Косово Балқан түбегінде орналасқан. Бұл географиялық орналасу елге жыл сайынғы үлкен температура диапазонын береді. Жазғы температура максимумдары +30°C-қа, ал қысқы температура -10°C-қа дейін жетуі мүмкін. '''Қаңтар''' жылдың ең суық айы. Орташа температура күндіз +3°C-тан түнде -3°C-қа дейін өзгереді. Қаңтарда бұлтты және шуақты күндер бірдей жиі болады, сондықтан олар кезектесіп, бұлтты ауа райының бұзуына жол бермейді. Жауын-шашын 50 мм-ден астамға жетуі мүмкін. Жарық уақыт тәулігіне 9-дан 10 сағатқа дейін созылады. '''Ақпан''' айында ауа райы қолайлы болып, температура біртіндеп көтеріледі. Ауа массалары күндіз 7°C дейін жылынады, ал түнде температура -1°C дейін төмендеуі мүмкін. Жауын-шашын 40 мм-ге жетуі мүмкін. Күндізгі уақыт ұзарып, осы айда 10-11 сағатқа созылады. '''Наурыз''' айында көктемнің басталуы сезіле бастайды. Орташа күндізгі температура 12°C-тан 13°C-қа дейін, күн батқаннан кейін 3°C-қа дейін төмендейді. Жауын-шашын (Косово стандарттары бойынша), айына кемінде 5-6 күн, жауын-шашын мөлшері 60-70 мм аралығында ауытқиды. Көктемнің келуімен шуақты күндер саны 17-ге дейін артады, ал жарық уақыты 12 сағатқа жетеді. '''Сәуір''' айында күндізгі температура орташа есеппен 17°C-тан 18°C-қа дейін. Әсіресе шуақты күндері түскі температура 20°C-тан 21°C-қа дейін жылынады. Дегенмен, кешке температура айтарлықтай салқындайды, 6°C-тан 7°C-қа дейін өзгереді. Айына 19 шуақты күн болады, ал күндізгі уақыт 14 сағатқа дейін ұзарады. Жаңбырлы күндер аз, жауын-шашын мөлшері орташа, 55 мм-ге жетеді. Таулы аудандарда жаңбыр жауу ықтималдығы артады. '''Мамыр''' айында аздап жаңбыр жаууы мүмкін. Бұл айда жаңбырлы күндер саны 6 ға дейін артады, жауын-шашын мөлшері шамамен 70-75 мм-ге жетеді. Күндізгі температура 24°C-тан 25°C-қа дейін, түнде температура 8°C-тан 9°C-қа дейін төмендейді. Күндізгі уақыт 14-15 сағатқа созылады. '''Маусым''' айындағы ауа райы жаз мезгіліне толығымен сәйкес келеді. Күндізгі температура 28°C-тан 29°C-қа дейін, түнде 12°C-қа дейін төмендейді. Елде бес жаңбырлы күнде орташа есеппен 60-65 мм жауын-шашын түседі. Күндізгі уақыттың ең жоғары ұзақтығы 15-16 сағатта болады және келесі айдан бастап азая бастайды. '''Шілде''' айы жылдың ең жылы және шуақты айы. Күндізгі температура әдетте 31°C-тан асады, ал күн батқаннан кейін температура 14°C-қа жетеді. Шілдеде жылдың ең шуақты күндері 30 күн, күндізгі жарық 14-15 сағат. Бұл айда жаңбыр жауу ықтималдығы нөлге жақын. Елге тұман түрінде шамамен 10 мм жауын-шашын түседі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Косово географиясы]] [[Санат:Еуропа климаты]] [[Санат:Елдер бойынша климат]] 8z2ipqvb5e038qvjzjqpfcrku8bm1nw 3590875 3590871 2026-04-24T06:17:32Z Мағыпар 100137 /* Температура */ толықтыру 3590875 wikitext text/x-wiki '''Косово климаты''' — салыстырмалы түрде шағын ел. Климатына және күрделі жер бедеріне байланысты әртүрлі климаттық жүйелерге ие. Косово Солтүстік жарты шардың оңтүстік-орталық бөлігінде орналасқан. Оның климатына Жерорта теңізі және континенттік климат қатты әсер етеді. Басқа әсерлерге оның Еуразияға, Африкаға және Атлант мұхитына бірдей жақын орналасуы жатады. Аз дәрежеде жер бедері, гидрографиясы, жазығы және өсімдіктері климатқа әсер етеді. == Температура == Косово климаты ылғалды континенталды болып саналады, жылы жаз және суық, қарлы қыспен сипатталады. Жерорта теңізі мен Оңтүстік-Шығыс Еуропаның таулы аймақтарының арасында орналасқан Косово Балқан түбегінде орналасқан. Бұл географиялық орналасу елге жыл сайынғы үлкен температура диапазонын береді. Жазғы температура максимумдары +30°C-қа, ал қысқы температура -10°C-қа дейін жетуі мүмкін. '''Қаңтар''' жылдың ең суық айы. Орташа температура күндіз +3°C-тан түнде -3°C-қа дейін өзгереді. Қаңтарда бұлтты және шуақты күндер бірдей жиі болады, сондықтан олар кезектесіп, бұлтты ауа райының бұзуына жол бермейді. Жауын-шашын 50 мм-ден астамға жетуі мүмкін. Жарық уақыт тәулігіне 9-дан 10 сағатқа дейін созылады. '''Ақпан''' айында ауа райы қолайлы болып, температура біртіндеп көтеріледі. Ауа массалары күндіз 7°C дейін жылынады, ал түнде температура -1°C дейін төмендеуі мүмкін. Жауын-шашын 40 мм-ге жетуі мүмкін. Күндізгі уақыт ұзарып, осы айда 10-11 сағатқа созылады. '''Наурыз''' айында көктемнің басталуы сезіле бастайды. Орташа күндізгі температура 12°C-тан 13°C-қа дейін, күн батқаннан кейін 3°C-қа дейін төмендейді. Жауын-шашын (Косово стандарттары бойынша), айына кемінде 5-6 күн, жауын-шашын мөлшері 60-70 мм аралығында ауытқиды. Көктемнің келуімен шуақты күндер саны 17-ге дейін артады, ал жарық уақыты 12 сағатқа жетеді. '''Сәуір''' айында күндізгі температура орташа есеппен 17°C-тан 18°C-қа дейін. Әсіресе шуақты күндері түскі температура 20°C-тан 21°C-қа дейін жылынады. Дегенмен, кешке температура айтарлықтай салқындайды, 6°C-тан 7°C-қа дейін өзгереді. Айына 19 шуақты күн болады, ал күндізгі уақыт 14 сағатқа дейін ұзарады. Жаңбырлы күндер аз, жауын-шашын мөлшері орташа, 55 мм-ге жетеді. Таулы аудандарда жаңбыр жауу ықтималдығы артады. '''Мамыр''' айында аздап жаңбыр жаууы мүмкін. Бұл айда жаңбырлы күндер саны 6 ға дейін артады, жауын-шашын мөлшері шамамен 70-75 мм-ге жетеді. Күндізгі температура 24°C-тан 25°C-қа дейін, түнде температура 8°C-тан 9°C-қа дейін төмендейді. Күндізгі уақыт 14-15 сағатқа созылады. '''Маусым''' айындағы ауа райы жаз мезгіліне толығымен сәйкес келеді. Күндізгі температура 28°C-тан 29°C-қа дейін, түнде 12°C-қа дейін төмендейді. Елде бес жаңбырлы күнде орташа есеппен 60-65 мм жауын-шашын түседі. Күндізгі уақыттың ең жоғары ұзақтығы 15-16 сағатта болады және келесі айдан бастап азая бастайды. '''Шілде''' айы жылдың ең жылы және шуақты айы. Күндізгі температура әдетте 31°C-тан асады, ал күн батқаннан кейін температура 14°C-қа жетеді. Шілдеде жылдың ең шуақты күндері 30 күн, күндізгі жарық 14-15 сағат. Бұл айда жаңбыр жауу ықтималдығы нөлге жақын. Елге тұман түрінде шамамен 10 мм жауын-шашын түседі. '''Тамыз''' айында Косоводағы орташа күндізгі температура 30°C-тан 31°C-қа дейін, түнде 14°C-тан 15°C-қа дейін төмендейді. Тамыз өте шуақты ай, ай бойы 28 шуақты күн және күндізгі сағат 15-тен 13 сағатқа дейін қысқарады. Жауын-шашын орташа есеппен 30-35 мм, жаңбыр екі күннен аспайды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Косово географиясы]] [[Санат:Еуропа климаты]] [[Санат:Елдер бойынша климат]] 6jq9h9n8jyorj4x3qh0cux24ov6oho5 3590876 3590875 2026-04-24T06:19:15Z Мағыпар 100137 /* Температура */ толықтыру 3590876 wikitext text/x-wiki '''Косово климаты''' — салыстырмалы түрде шағын ел. Климатына және күрделі жер бедеріне байланысты әртүрлі климаттық жүйелерге ие. Косово Солтүстік жарты шардың оңтүстік-орталық бөлігінде орналасқан. Оның климатына Жерорта теңізі және континенттік климат қатты әсер етеді. Басқа әсерлерге оның Еуразияға, Африкаға және Атлант мұхитына бірдей жақын орналасуы жатады. Аз дәрежеде жер бедері, гидрографиясы, жазығы және өсімдіктері климатқа әсер етеді. == Температура == Косово климаты ылғалды континенталды болып саналады, жылы жаз және суық, қарлы қыспен сипатталады. Жерорта теңізі мен Оңтүстік-Шығыс Еуропаның таулы аймақтарының арасында орналасқан Косово Балқан түбегінде орналасқан. Бұл географиялық орналасу елге жыл сайынғы үлкен температура диапазонын береді. Жазғы температура максимумдары +30°C-қа, ал қысқы температура -10°C-қа дейін жетуі мүмкін. '''Қаңтар''' жылдың ең суық айы. Орташа температура күндіз +3°C-тан түнде -3°C-қа дейін өзгереді. Қаңтарда бұлтты және шуақты күндер бірдей жиі болады, сондықтан олар кезектесіп, бұлтты ауа райының бұзуына жол бермейді. Жауын-шашын 50 мм-ден астамға жетуі мүмкін. Жарық уақыт тәулігіне 9-дан 10 сағатқа дейін созылады. '''Ақпан''' айында ауа райы қолайлы болып, температура біртіндеп көтеріледі. Ауа массалары күндіз 7°C дейін жылынады, ал түнде температура -1°C дейін төмендеуі мүмкін. Жауын-шашын 40 мм-ге жетуі мүмкін. Күндізгі уақыт ұзарып, осы айда 10-11 сағатқа созылады. '''Наурыз''' айында көктемнің басталуы сезіле бастайды. Орташа күндізгі температура 12°C-тан 13°C-қа дейін, күн батқаннан кейін 3°C-қа дейін төмендейді. Жауын-шашын (Косово стандарттары бойынша), айына кемінде 5-6 күн, жауын-шашын мөлшері 60-70 мм аралығында ауытқиды. Көктемнің келуімен шуақты күндер саны 17-ге дейін артады, ал жарық уақыты 12 сағатқа жетеді. '''Сәуір''' айында күндізгі температура орташа есеппен 17°C-тан 18°C-қа дейін. Әсіресе шуақты күндері түскі температура 20°C-тан 21°C-қа дейін жылынады. Дегенмен, кешке температура айтарлықтай салқындайды, 6°C-тан 7°C-қа дейін өзгереді. Айына 19 шуақты күн болады, ал күндізгі уақыт 14 сағатқа дейін ұзарады. Жаңбырлы күндер аз, жауын-шашын мөлшері орташа, 55 мм-ге жетеді. Таулы аудандарда жаңбыр жауу ықтималдығы артады. '''Мамыр''' айында аздап жаңбыр жаууы мүмкін. Бұл айда жаңбырлы күндер саны 6 ға дейін артады, жауын-шашын мөлшері шамамен 70-75 мм-ге жетеді. Күндізгі температура 24°C-тан 25°C-қа дейін, түнде температура 8°C-тан 9°C-қа дейін төмендейді. Күндізгі уақыт 14-15 сағатқа созылады. '''Маусым''' айындағы ауа райы жаз мезгіліне толығымен сәйкес келеді. Күндізгі температура 28°C-тан 29°C-қа дейін, түнде 12°C-қа дейін төмендейді. Елде бес жаңбырлы күнде орташа есеппен 60-65 мм жауын-шашын түседі. Күндізгі уақыттың ең жоғары ұзақтығы 15-16 сағатта болады және келесі айдан бастап азая бастайды. '''Шілде''' айы жылдың ең жылы және шуақты айы. Күндізгі температура әдетте 31°C-тан асады, ал күн батқаннан кейін температура 14°C-қа жетеді. Шілдеде жылдың ең шуақты күндері 30 күн, күндізгі жарық 14-15 сағат. Бұл айда жаңбыр жауу ықтималдығы нөлге жақын. Елге тұман түрінде шамамен 10 мм жауын-шашын түседі. '''Тамыз''' айында Косоводағы орташа күндізгі температура 30°C-тан 31°C-қа дейін, түнде 14°C-тан 15°C-қа дейін төмендейді. Тамыз өте шуақты ай, ай бойы 28 шуақты күн және күндізгі сағат 15-тен 13 сағатқа дейін қысқарады. Жауын-шашын орташа есеппен 30-35 мм, жаңбыр екі күннен аспайды. '''Қыркүйек''' айында күндізгі температура 25°C-тан 26°C-қа дейін жетеді. Түнгі температура 13°C-қа дейін жетеді, айдың соңына қарай 10°C-қа дейін төмендейді. Суық ауа райының жақындауы айқынырақ болады. Жаз айларымен салыстырғанда жауын-шашын көп, шамамен 50-60 мм. Бұл ай өте жылы және ашық, 23 күн шуақты күн. Ай бойы күндізгі сағат 13-тен 11,5-ке дейін қысқарады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Косово географиясы]] [[Санат:Еуропа климаты]] [[Санат:Елдер бойынша климат]] 7h3sghc64d50zsz5ou7dsmn6vq7o2dt 3590877 3590876 2026-04-24T06:21:09Z Мағыпар 100137 /* Температура */ толықтыру 3590877 wikitext text/x-wiki '''Косово климаты''' — салыстырмалы түрде шағын ел. Климатына және күрделі жер бедеріне байланысты әртүрлі климаттық жүйелерге ие. Косово Солтүстік жарты шардың оңтүстік-орталық бөлігінде орналасқан. Оның климатына Жерорта теңізі және континенттік климат қатты әсер етеді. Басқа әсерлерге оның Еуразияға, Африкаға және Атлант мұхитына бірдей жақын орналасуы жатады. Аз дәрежеде жер бедері, гидрографиясы, жазығы және өсімдіктері климатқа әсер етеді. == Температура == Косово климаты ылғалды континенталды болып саналады, жылы жаз және суық, қарлы қыспен сипатталады. Жерорта теңізі мен Оңтүстік-Шығыс Еуропаның таулы аймақтарының арасында орналасқан Косово Балқан түбегінде орналасқан. Бұл географиялық орналасу елге жыл сайынғы үлкен температура диапазонын береді. Жазғы температура максимумдары +30°C-қа, ал қысқы температура -10°C-қа дейін жетуі мүмкін. '''Қаңтар''' жылдың ең суық айы. Орташа температура күндіз +3°C-тан түнде -3°C-қа дейін өзгереді. Қаңтарда бұлтты және шуақты күндер бірдей жиі болады, сондықтан олар кезектесіп, бұлтты ауа райының бұзуына жол бермейді. Жауын-шашын 50 мм-ден астамға жетуі мүмкін. Жарық уақыт тәулігіне 9-дан 10 сағатқа дейін созылады. '''Ақпан''' айында ауа райы қолайлы болып, температура біртіндеп көтеріледі. Ауа массалары күндіз 7°C дейін жылынады, ал түнде температура -1°C дейін төмендеуі мүмкін. Жауын-шашын 40 мм-ге жетуі мүмкін. Күндізгі уақыт ұзарып, осы айда 10-11 сағатқа созылады. '''Наурыз''' айында көктемнің басталуы сезіле бастайды. Орташа күндізгі температура 12°C-тан 13°C-қа дейін, күн батқаннан кейін 3°C-қа дейін төмендейді. Жауын-шашын (Косово стандарттары бойынша), айына кемінде 5-6 күн, жауын-шашын мөлшері 60-70 мм аралығында ауытқиды. Көктемнің келуімен шуақты күндер саны 17-ге дейін артады, ал жарық уақыты 12 сағатқа жетеді. '''Сәуір''' айында күндізгі температура орташа есеппен 17°C-тан 18°C-қа дейін. Әсіресе шуақты күндері түскі температура 20°C-тан 21°C-қа дейін жылынады. Дегенмен, кешке температура айтарлықтай салқындайды, 6°C-тан 7°C-қа дейін өзгереді. Айына 19 шуақты күн болады, ал күндізгі уақыт 14 сағатқа дейін ұзарады. Жаңбырлы күндер аз, жауын-шашын мөлшері орташа, 55 мм-ге жетеді. Таулы аудандарда жаңбыр жауу ықтималдығы артады. '''Мамыр''' айында аздап жаңбыр жаууы мүмкін. Бұл айда жаңбырлы күндер саны 6 ға дейін артады, жауын-шашын мөлшері шамамен 70-75 мм-ге жетеді. Күндізгі температура 24°C-тан 25°C-қа дейін, түнде температура 8°C-тан 9°C-қа дейін төмендейді. Күндізгі уақыт 14-15 сағатқа созылады. '''Маусым''' айындағы ауа райы жаз мезгіліне толығымен сәйкес келеді. Күндізгі температура 28°C-тан 29°C-қа дейін, түнде 12°C-қа дейін төмендейді. Елде бес жаңбырлы күнде орташа есеппен 60-65 мм жауын-шашын түседі. Күндізгі уақыттың ең жоғары ұзақтығы 15-16 сағатта болады және келесі айдан бастап азая бастайды. '''Шілде''' айы жылдың ең жылы және шуақты айы. Күндізгі температура әдетте 31°C-тан асады, ал күн батқаннан кейін температура 14°C-қа жетеді. Шілдеде жылдың ең шуақты күндері 30 күн, күндізгі жарық 14-15 сағат. Бұл айда жаңбыр жауу ықтималдығы нөлге жақын. Елге тұман түрінде шамамен 10 мм жауын-шашын түседі. '''Тамыз''' айында Косоводағы орташа күндізгі температура 30°C-тан 31°C-қа дейін, түнде 14°C-тан 15°C-қа дейін төмендейді. Тамыз өте шуақты ай, ай бойы 28 шуақты күн және күндізгі сағат 15-тен 13 сағатқа дейін қысқарады. Жауын-шашын орташа есеппен 30-35 мм, жаңбыр екі күннен аспайды. '''Қыркүйек''' айында күндізгі температура 25°C-тан 26°C-қа дейін жетеді. Түнгі температура 13°C-қа дейін жетеді, айдың соңына қарай 10°C-қа дейін төмендейді. Суық ауа райының жақындауы айқынырақ болады. Жаз айларымен салыстырғанда жауын-шашын көп, шамамен 50-60 мм. Бұл ай өте жылы және ашық, 23 күн шуақты күн. Ай бойы күндізгі сағат 13-тен 11,5-ке дейін қысқарады. '''Қазан''' айында орташа температура жазғы аптап ыстыққа қарағанда әлдеқайда жағымды болады. Орташа температура күндіз 17°C-тан 20°C-қа дейін, ал түнде 7°C-тан 9°C-қа дейін болады. Бір немесе екі жаңбырлы күн 30 мм-ге дейін жауын-шашын әкелуі мүмкін. Шуақты күндер саны 20-ға дейін, ал күндізгі сағат 10 сағатқа дейін азаяды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Косово географиясы]] [[Санат:Еуропа климаты]] [[Санат:Елдер бойынша климат]] r57ivr1nkyiezq9sez1y18llcur8mcz 3590878 3590877 2026-04-24T06:23:21Z Мағыпар 100137 /* Температура */ толықтыру 3590878 wikitext text/x-wiki '''Косово климаты''' — салыстырмалы түрде шағын ел. Климатына және күрделі жер бедеріне байланысты әртүрлі климаттық жүйелерге ие. Косово Солтүстік жарты шардың оңтүстік-орталық бөлігінде орналасқан. Оның климатына Жерорта теңізі және континенттік климат қатты әсер етеді. Басқа әсерлерге оның Еуразияға, Африкаға және Атлант мұхитына бірдей жақын орналасуы жатады. Аз дәрежеде жер бедері, гидрографиясы, жазығы және өсімдіктері климатқа әсер етеді. == Температура == Косово климаты ылғалды континенталды болып саналады, жылы жаз және суық, қарлы қыспен сипатталады. Жерорта теңізі мен Оңтүстік-Шығыс Еуропаның таулы аймақтарының арасында орналасқан Косово Балқан түбегінде орналасқан. Бұл географиялық орналасу елге жыл сайынғы үлкен температура диапазонын береді. Жазғы температура максимумдары +30°C-қа, ал қысқы температура -10°C-қа дейін жетуі мүмкін. '''Қаңтар''' жылдың ең суық айы. Орташа температура күндіз +3°C-тан түнде -3°C-қа дейін өзгереді. Қаңтарда бұлтты және шуақты күндер бірдей жиі болады, сондықтан олар кезектесіп, бұлтты ауа райының бұзуына жол бермейді. Жауын-шашын 50 мм-ден астамға жетуі мүмкін. Жарық уақыт тәулігіне 9-дан 10 сағатқа дейін созылады. '''Ақпан''' айында ауа райы қолайлы болып, температура біртіндеп көтеріледі. Ауа массалары күндіз 7°C дейін жылынады, ал түнде температура -1°C дейін төмендеуі мүмкін. Жауын-шашын 40 мм-ге жетуі мүмкін. Күндізгі уақыт ұзарып, осы айда 10-11 сағатқа созылады. '''Наурыз''' айында көктемнің басталуы сезіле бастайды. Орташа күндізгі температура 12°C-тан 13°C-қа дейін, күн батқаннан кейін 3°C-қа дейін төмендейді. Жауын-шашын (Косово стандарттары бойынша), айына кемінде 5-6 күн, жауын-шашын мөлшері 60-70 мм аралығында ауытқиды. Көктемнің келуімен шуақты күндер саны 17-ге дейін артады, ал жарық уақыты 12 сағатқа жетеді. '''Сәуір''' айында күндізгі температура орташа есеппен 17°C-тан 18°C-қа дейін. Әсіресе шуақты күндері түскі температура 20°C-тан 21°C-қа дейін жылынады. Дегенмен, кешке температура айтарлықтай салқындайды, 6°C-тан 7°C-қа дейін өзгереді. Айына 19 шуақты күн болады, ал күндізгі уақыт 14 сағатқа дейін ұзарады. Жаңбырлы күндер аз, жауын-шашын мөлшері орташа, 55 мм-ге жетеді. Таулы аудандарда жаңбыр жауу ықтималдығы артады. '''Мамыр''' айында аздап жаңбыр жаууы мүмкін. Бұл айда жаңбырлы күндер саны 6 ға дейін артады, жауын-шашын мөлшері шамамен 70-75 мм-ге жетеді. Күндізгі температура 24°C-тан 25°C-қа дейін, түнде температура 8°C-тан 9°C-қа дейін төмендейді. Күндізгі уақыт 14-15 сағатқа созылады. '''Маусым''' айындағы ауа райы жаз мезгіліне толығымен сәйкес келеді. Күндізгі температура 28°C-тан 29°C-қа дейін, түнде 12°C-қа дейін төмендейді. Елде бес жаңбырлы күнде орташа есеппен 60-65 мм жауын-шашын түседі. Күндізгі уақыттың ең жоғары ұзақтығы 15-16 сағатта болады және келесі айдан бастап азая бастайды. '''Шілде''' айы жылдың ең жылы және шуақты айы. Күндізгі температура әдетте 31°C-тан асады, ал күн батқаннан кейін температура 14°C-қа жетеді. Шілдеде жылдың ең шуақты күндері 30 күн, күндізгі жарық 14-15 сағат. Бұл айда жаңбыр жауу ықтималдығы нөлге жақын. Елге тұман түрінде шамамен 10 мм жауын-шашын түседі. '''Тамыз''' айында Косоводағы орташа күндізгі температура 30°C-тан 31°C-қа дейін, түнде 14°C-тан 15°C-қа дейін төмендейді. Тамыз өте шуақты ай, ай бойы 28 шуақты күн және күндізгі сағат 15-тен 13 сағатқа дейін қысқарады. Жауын-шашын орташа есеппен 30-35 мм, жаңбыр екі күннен аспайды. '''Қыркүйек''' айында күндізгі температура 25°C-тан 26°C-қа дейін жетеді. Түнгі температура 13°C-қа дейін жетеді, айдың соңына қарай 10°C-қа дейін төмендейді. Суық ауа райының жақындауы айқынырақ болады. Жаз айларымен салыстырғанда жауын-шашын көп, шамамен 50-60 мм. Бұл ай өте жылы және ашық, 23 күн шуақты күн. Ай бойы күндізгі сағат 13-тен 11,5-ке дейін қысқарады. '''Қазан''' айында орташа температура жазғы аптап ыстыққа қарағанда әлдеқайда жағымды болады. Орташа температура күндіз 17°C-тан 20°C-қа дейін, ал түнде 7°C-тан 9°C-қа дейін болады. Бір немесе екі жаңбырлы күн 30 мм-ге дейін жауын-шашын әкелуі мүмкін. Шуақты күндер саны 20-ға дейін, ал күндізгі сағат 10 сағатқа дейін азаяды. '''Қараша''' айында Косовода күндізгі температура 13°C-қа дейін жетеді, ал күн батқаннан кейін сынап бағанасы 5°C-қа дейін төмендейді. Қараша айында тек 20 күн ашық күн сәулесі түсіп, 2-3 күн жаңбыр жауады. Ай сайынғы жауын-шашын мөлшері 30 мм құрайды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Косово географиясы]] [[Санат:Еуропа климаты]] [[Санат:Елдер бойынша климат]] 6fsg5siy4973xheqvnn0o59or08n8qk 3590879 3590878 2026-04-24T06:25:13Z Мағыпар 100137 /* Температура */ толықтыру 3590879 wikitext text/x-wiki '''Косово климаты''' — салыстырмалы түрде шағын ел. Климатына және күрделі жер бедеріне байланысты әртүрлі климаттық жүйелерге ие. Косово Солтүстік жарты шардың оңтүстік-орталық бөлігінде орналасқан. Оның климатына Жерорта теңізі және континенттік климат қатты әсер етеді. Басқа әсерлерге оның Еуразияға, Африкаға және Атлант мұхитына бірдей жақын орналасуы жатады. Аз дәрежеде жер бедері, гидрографиясы, жазығы және өсімдіктері климатқа әсер етеді. == Температура == Косово климаты ылғалды континенталды болып саналады, жылы жаз және суық, қарлы қыспен сипатталады. Жерорта теңізі мен Оңтүстік-Шығыс Еуропаның таулы аймақтарының арасында орналасқан Косово Балқан түбегінде орналасқан. Бұл географиялық орналасу елге жыл сайынғы үлкен температура диапазонын береді. Жазғы температура максимумдары +30°C-қа, ал қысқы температура -10°C-қа дейін жетуі мүмкін. '''Қаңтар''' жылдың ең суық айы. Орташа температура күндіз +3°C-тан түнде -3°C-қа дейін өзгереді. Қаңтарда бұлтты және шуақты күндер бірдей жиі болады, сондықтан олар кезектесіп, бұлтты ауа райының бұзуына жол бермейді. Жауын-шашын 50 мм-ден астамға жетуі мүмкін. Жарық уақыт тәулігіне 9-дан 10 сағатқа дейін созылады. '''Ақпан''' айында ауа райы қолайлы болып, температура біртіндеп көтеріледі. Ауа массалары күндіз 7°C дейін жылынады, ал түнде температура -1°C дейін төмендеуі мүмкін. Жауын-шашын 40 мм-ге жетуі мүмкін. Күндізгі уақыт ұзарып, осы айда 10-11 сағатқа созылады. '''Наурыз''' айында көктемнің басталуы сезіле бастайды. Орташа күндізгі температура 12°C-тан 13°C-қа дейін, күн батқаннан кейін 3°C-қа дейін төмендейді. Жауын-шашын (Косово стандарттары бойынша), айына кемінде 5-6 күн, жауын-шашын мөлшері 60-70 мм аралығында ауытқиды. Көктемнің келуімен шуақты күндер саны 17-ге дейін артады, ал жарық уақыты 12 сағатқа жетеді. '''Сәуір''' айында күндізгі температура орташа есеппен 17°C-тан 18°C-қа дейін. Әсіресе шуақты күндері түскі температура 20°C-тан 21°C-қа дейін жылынады. Дегенмен, кешке температура айтарлықтай салқындайды, 6°C-тан 7°C-қа дейін өзгереді. Айына 19 шуақты күн болады, ал күндізгі уақыт 14 сағатқа дейін ұзарады. Жаңбырлы күндер аз, жауын-шашын мөлшері орташа, 55 мм-ге жетеді. Таулы аудандарда жаңбыр жауу ықтималдығы артады. '''Мамыр''' айында аздап жаңбыр жаууы мүмкін. Бұл айда жаңбырлы күндер саны 6 ға дейін артады, жауын-шашын мөлшері шамамен 70-75 мм-ге жетеді. Күндізгі температура 24°C-тан 25°C-қа дейін, түнде температура 8°C-тан 9°C-қа дейін төмендейді. Күндізгі уақыт 14-15 сағатқа созылады. '''Маусым''' айындағы ауа райы жаз мезгіліне толығымен сәйкес келеді. Күндізгі температура 28°C-тан 29°C-қа дейін, түнде 12°C-қа дейін төмендейді. Елде бес жаңбырлы күнде орташа есеппен 60-65 мм жауын-шашын түседі. Күндізгі уақыттың ең жоғары ұзақтығы 15-16 сағатта болады және келесі айдан бастап азая бастайды. '''Шілде''' айы жылдың ең жылы және шуақты айы. Күндізгі температура әдетте 31°C-тан асады, ал күн батқаннан кейін температура 14°C-қа жетеді. Шілдеде жылдың ең шуақты күндері 30 күн, күндізгі жарық 14-15 сағат. Бұл айда жаңбыр жауу ықтималдығы нөлге жақын. Елге тұман түрінде шамамен 10 мм жауын-шашын түседі. '''Тамыз''' айында Косоводағы орташа күндізгі температура 30°C-тан 31°C-қа дейін, түнде 14°C-тан 15°C-қа дейін төмендейді. Тамыз өте шуақты ай, ай бойы 28 шуақты күн және күндізгі сағат 15-тен 13 сағатқа дейін қысқарады. Жауын-шашын орташа есеппен 30-35 мм, жаңбыр екі күннен аспайды. '''Қыркүйек''' айында күндізгі температура 25°C-тан 26°C-қа дейін жетеді. Түнгі температура 13°C-қа дейін жетеді, айдың соңына қарай 10°C-қа дейін төмендейді. Суық ауа райының жақындауы айқынырақ болады. Жаз айларымен салыстырғанда жауын-шашын көп, шамамен 50-60 мм. Бұл ай өте жылы және ашық, 23 күн шуақты күн. Ай бойы күндізгі сағат 13-тен 11,5-ке дейін қысқарады. '''Қазан''' айында орташа температура жазғы аптап ыстыққа қарағанда әлдеқайда жағымды болады. Орташа температура күндіз 17°C-тан 20°C-қа дейін, ал түнде 7°C-тан 9°C-қа дейін болады. Бір немесе екі жаңбырлы күн 30 мм-ге дейін жауын-шашын әкелуі мүмкін. Шуақты күндер саны 20-ға дейін, ал күндізгі сағат 10 сағатқа дейін азаяды. '''Қараша''' айында Косовода күндізгі температура 13°C-қа дейін жетеді, ал күн батқаннан кейін сынап бағанасы 5°C-қа дейін төмендейді. Қараша айында тек 20 күн ашық күн сәулесі түсіп, 2-3 күн жаңбыр жауады. Ай сайынғы жауын-шашын мөлшері 30 мм құрайды. '''Желтоқсанда''' температура салқындап орташа тәуліктік температура +6°C төмендейді. Түнгі орташа температура -1°C-қа жетеді. Шуақты күндер саны өзгеріссіз қалады (20 күн), бірақ күндізгі уақыт 9 сағатқа дейін қысқарады. Шамамен екі күн бойы жаңбыр жауып, жауын-шашын мөлшері 30 мм-ге жетеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Косово географиясы]] [[Санат:Еуропа климаты]] [[Санат:Елдер бойынша климат]] 5govwz4sriwpjrkwhnjdiw8raxmyff5 3590880 3590879 2026-04-24T06:28:09Z Мағыпар 100137 /* Температура */ дереккөз 3590880 wikitext text/x-wiki '''Косово климаты''' — салыстырмалы түрде шағын ел. Климатына және күрделі жер бедеріне байланысты әртүрлі климаттық жүйелерге ие. Косово Солтүстік жарты шардың оңтүстік-орталық бөлігінде орналасқан. Оның климатына Жерорта теңізі және континенттік климат қатты әсер етеді. Басқа әсерлерге оның Еуразияға, Африкаға және Атлант мұхитына бірдей жақын орналасуы жатады. Аз дәрежеде жер бедері, гидрографиясы, жазығы және өсімдіктері климатқа әсер етеді. == Температура == Косово климаты ылғалды континенталды болып саналады, жылы жаз және суық, қарлы қыспен сипатталады. Жерорта теңізі мен Оңтүстік-Шығыс Еуропаның таулы аймақтарының арасында орналасқан Косово Балқан түбегінде орналасқан. Бұл географиялық орналасу елге жыл сайынғы үлкен температура диапазонын береді. Жазғы температура максимумдары +30°C-қа, ал қысқы температура -10°C-қа дейін жетуі мүмкін. '''Қаңтар''' жылдың ең суық айы. Орташа температура күндіз +3°C-тан түнде -3°C-қа дейін өзгереді. Қаңтарда бұлтты және шуақты күндер бірдей жиі болады, сондықтан олар кезектесіп, бұлтты ауа райының бұзуына жол бермейді. Жауын-шашын 50 мм-ден астамға жетуі мүмкін. Жарық уақыт тәулігіне 9-дан 10 сағатқа дейін созылады. '''Ақпан''' айында ауа райы қолайлы болып, температура біртіндеп көтеріледі. Ауа массалары күндіз 7°C дейін жылынады, ал түнде температура -1°C дейін төмендеуі мүмкін. Жауын-шашын 40 мм-ге жетуі мүмкін. Күндізгі уақыт ұзарып, осы айда 10-11 сағатқа созылады. '''Наурыз''' айында көктемнің басталуы сезіле бастайды. Орташа күндізгі температура 12°C-тан 13°C-қа дейін, күн батқаннан кейін 3°C-қа дейін төмендейді. Жауын-шашын (Косово стандарттары бойынша), айына кемінде 5-6 күн, жауын-шашын мөлшері 60-70 мм аралығында ауытқиды. Көктемнің келуімен шуақты күндер саны 17-ге дейін артады, ал жарық уақыты 12 сағатқа жетеді. '''Сәуір''' айында күндізгі температура орташа есеппен 17°C-тан 18°C-қа дейін. Әсіресе шуақты күндері түскі температура 20°C-тан 21°C-қа дейін жылынады. Дегенмен, кешке температура айтарлықтай салқындайды, 6°C-тан 7°C-қа дейін өзгереді. Айына 19 шуақты күн болады, ал күндізгі уақыт 14 сағатқа дейін ұзарады. Жаңбырлы күндер аз, жауын-шашын мөлшері орташа, 55 мм-ге жетеді. Таулы аудандарда жаңбыр жауу ықтималдығы артады. '''Мамыр''' айында аздап жаңбыр жаууы мүмкін. Бұл айда жаңбырлы күндер саны 6 ға дейін артады, жауын-шашын мөлшері шамамен 70-75 мм-ге жетеді. Күндізгі температура 24°C-тан 25°C-қа дейін, түнде температура 8°C-тан 9°C-қа дейін төмендейді. Күндізгі уақыт 14-15 сағатқа созылады. '''Маусым''' айындағы ауа райы жаз мезгіліне толығымен сәйкес келеді. Күндізгі температура 28°C-тан 29°C-қа дейін, түнде 12°C-қа дейін төмендейді. Елде бес жаңбырлы күнде орташа есеппен 60-65 мм жауын-шашын түседі. Күндізгі уақыттың ең жоғары ұзақтығы 15-16 сағатта болады және келесі айдан бастап азая бастайды. '''Шілде''' айы жылдың ең жылы және шуақты айы. Күндізгі температура әдетте 31°C-тан асады, ал күн батқаннан кейін температура 14°C-қа жетеді. Шілдеде жылдың ең шуақты күндері 30 күн, күндізгі жарық 14-15 сағат. Бұл айда жаңбыр жауу ықтималдығы нөлге жақын. Елге тұман түрінде шамамен 10 мм жауын-шашын түседі. '''Тамыз''' айында Косоводағы орташа күндізгі температура 30°C-тан 31°C-қа дейін, түнде 14°C-тан 15°C-қа дейін төмендейді. Тамыз өте шуақты ай, ай бойы 28 шуақты күн және күндізгі сағат 15-тен 13 сағатқа дейін қысқарады. Жауын-шашын орташа есеппен 30-35 мм, жаңбыр екі күннен аспайды. '''Қыркүйек''' айында күндізгі температура 25°C-тан 26°C-қа дейін жетеді. Түнгі температура 13°C-қа дейін жетеді, айдың соңына қарай 10°C-қа дейін төмендейді. Суық ауа райының жақындауы айқынырақ болады. Жаз айларымен салыстырғанда жауын-шашын көп, шамамен 50-60 мм. Бұл ай өте жылы және ашық, 23 күн шуақты күн. Ай бойы күндізгі сағат 13-тен 11,5-ке дейін қысқарады. '''Қазан''' айында орташа температура жазғы аптап ыстыққа қарағанда әлдеқайда жағымды болады. Орташа температура күндіз 17°C-тан 20°C-қа дейін, ал түнде 7°C-тан 9°C-қа дейін болады. Бір немесе екі жаңбырлы күн 30 мм-ге дейін жауын-шашын әкелуі мүмкін. Шуақты күндер саны 20-ға дейін, ал күндізгі сағат 10 сағатқа дейін азаяды. '''Қараша''' айында Косовода күндізгі температура 13°C-қа дейін жетеді, ал күн батқаннан кейін сынап бағанасы 5°C-қа дейін төмендейді. Қараша айында тек 20 күн ашық күн сәулесі түсіп, 2-3 күн жаңбыр жауады. Ай сайынғы жауын-шашын мөлшері 30 мм құрайды. '''Желтоқсанда''' температура салқындап орташа тәуліктік температура +6°C төмендейді. Түнгі орташа температура -1°C-қа жетеді. Шуақты күндер саны өзгеріссіз қалады (20 күн), бірақ күндізгі уақыт 9 сағатқа дейін қысқарады. Шамамен екі күн бойы жаңбыр жауып, жауын-шашын мөлшері 30 мм-ге жетеді.<ref>{{citeweb|url=http://www.world-globe.ru/countries/kosovo/geography/?ysclid=mocg2o8iw4326182252|title=География Косова. Географическое описание Косова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Косово географиясы]] [[Санат:Еуропа климаты]] [[Санат:Елдер бойынша климат]] 808xwim0v4289ubwja8jobshabjyolt 3590881 3590880 2026-04-24T06:29:47Z Мағыпар 100137 /* Температура */ дереккөз 3590881 wikitext text/x-wiki '''Косово климаты''' — салыстырмалы түрде шағын ел. Климатына және күрделі жер бедеріне байланысты әртүрлі климаттық жүйелерге ие. Косово Солтүстік жарты шардың оңтүстік-орталық бөлігінде орналасқан. Оның климатына Жерорта теңізі және континенттік климат қатты әсер етеді. Басқа әсерлерге оның Еуразияға, Африкаға және Атлант мұхитына бірдей жақын орналасуы жатады. Аз дәрежеде жер бедері, гидрографиясы, жазығы және өсімдіктері климатқа әсер етеді. == Температура == Косово климаты ылғалды континенталды болып саналады, жылы жаз және суық, қарлы қыспен сипатталады. Жерорта теңізі мен Оңтүстік-Шығыс Еуропаның таулы аймақтарының арасында орналасқан Косово Балқан түбегінде орналасқан. Бұл географиялық орналасу елге жыл сайынғы үлкен температура диапазонын береді. Жазғы температура максимумдары +30°C-қа, ал қысқы температура -10°C-қа дейін жетуі мүмкін. '''Қаңтар''' жылдың ең суық айы. Орташа температура күндіз +3°C-тан түнде -3°C-қа дейін өзгереді. Қаңтарда бұлтты және шуақты күндер бірдей жиі болады, сондықтан олар кезектесіп, бұлтты ауа райының бұзуына жол бермейді. Жауын-шашын 50 мм-ден астамға жетуі мүмкін. Жарық уақыт тәулігіне 9-дан 10 сағатқа дейін созылады. '''Ақпан''' айында ауа райы қолайлы болып, температура біртіндеп көтеріледі. Ауа массалары күндіз 7°C дейін жылынады, ал түнде температура -1°C дейін төмендеуі мүмкін. Жауын-шашын 40 мм-ге жетуі мүмкін. Күндізгі уақыт ұзарып, осы айда 10-11 сағатқа созылады. '''Наурыз''' айында көктемнің басталуы сезіле бастайды. Орташа күндізгі температура 12°C-тан 13°C-қа дейін, күн батқаннан кейін 3°C-қа дейін төмендейді. Жауын-шашын (Косово стандарттары бойынша), айына кемінде 5-6 күн, жауын-шашын мөлшері 60-70 мм аралығында ауытқиды. Көктемнің келуімен шуақты күндер саны 17-ге дейін артады, ал жарық уақыты 12 сағатқа жетеді. '''Сәуір''' айында күндізгі температура орташа есеппен 17°C-тан 18°C-қа дейін. Әсіресе шуақты күндері түскі температура 20°C-тан 21°C-қа дейін жылынады. Дегенмен, кешке температура айтарлықтай салқындайды, 6°C-тан 7°C-қа дейін өзгереді. Айына 19 шуақты күн болады, ал күндізгі уақыт 14 сағатқа дейін ұзарады. Жаңбырлы күндер аз, жауын-шашын мөлшері орташа, 55 мм-ге жетеді. Таулы аудандарда жаңбыр жауу ықтималдығы артады. '''Мамыр''' айында аздап жаңбыр жаууы мүмкін. Бұл айда жаңбырлы күндер саны 6 ға дейін артады, жауын-шашын мөлшері шамамен 70-75 мм-ге жетеді. Күндізгі температура 24°C-тан 25°C-қа дейін, түнде температура 8°C-тан 9°C-қа дейін төмендейді. Күндізгі уақыт 14-15 сағатқа созылады. '''Маусым''' айындағы ауа райы жаз мезгіліне толығымен сәйкес келеді. Күндізгі температура 28°C-тан 29°C-қа дейін, түнде 12°C-қа дейін төмендейді. Елде бес жаңбырлы күнде орташа есеппен 60-65 мм жауын-шашын түседі. Күндізгі уақыттың ең жоғары ұзақтығы 15-16 сағатта болады және келесі айдан бастап азая бастайды. '''Шілде''' айы жылдың ең жылы және шуақты айы. Күндізгі температура әдетте 31°C-тан асады, ал күн батқаннан кейін температура 14°C-қа жетеді. Шілдеде жылдың ең шуақты күндері 30 күн, күндізгі жарық 14-15 сағат. Бұл айда жаңбыр жауу ықтималдығы нөлге жақын. Елге тұман түрінде шамамен 10 мм жауын-шашын түседі. '''Тамыз''' айында Косоводағы орташа күндізгі температура 30°C-тан 31°C-қа дейін, түнде 14°C-тан 15°C-қа дейін төмендейді. Тамыз өте шуақты ай, ай бойы 28 шуақты күн және күндізгі сағат 15-тен 13 сағатқа дейін қысқарады. Жауын-шашын орташа есеппен 30-35 мм, жаңбыр екі күннен аспайды. '''Қыркүйек''' айында күндізгі температура 25°C-тан 26°C-қа дейін жетеді. Түнгі температура 13°C-қа дейін жетеді, айдың соңына қарай 10°C-қа дейін төмендейді. Суық ауа райының жақындауы айқынырақ болады. Жаз айларымен салыстырғанда жауын-шашын көп, шамамен 50-60 мм. Бұл ай өте жылы және ашық, 23 күн шуақты күн. Ай бойы күндізгі сағат 13-тен 11,5-ке дейін қысқарады. '''Қазан''' айында орташа температура жазғы аптап ыстыққа қарағанда әлдеқайда жағымды болады. Орташа температура күндіз 17°C-тан 20°C-қа дейін, ал түнде 7°C-тан 9°C-қа дейін болады. Бір немесе екі жаңбырлы күн 30 мм-ге дейін жауын-шашын әкелуі мүмкін. Шуақты күндер саны 20-ға дейін, ал күндізгі сағат 10 сағатқа дейін азаяды. '''Қараша''' айында Косовода күндізгі температура 13°C-қа дейін жетеді, ал күн батқаннан кейін сынап бағанасы 5°C-қа дейін төмендейді. Қараша айында тек 20 күн ашық күн сәулесі түсіп, 2-3 күн жаңбыр жауады. Ай сайынғы жауын-шашын мөлшері 30 мм құрайды. '''Желтоқсанда''' температура салқындап орташа тәуліктік температура +6°C төмендейді. Түнгі орташа температура -1°C-қа жетеді. Шуақты күндер саны өзгеріссіз қалады (20 күн), бірақ күндізгі уақыт 9 сағатқа дейін қысқарады. Шамамен екі күн бойы жаңбыр жауып, жауын-шашын мөлшері 30 мм-ге жетеді.<ref>{{citeweb|url=http://www.world-globe.ru/countries/kosovo/geography/?ysclid=mocg2o8iw4326182252|title=География Косова. Географическое описание Косова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://www.lenturist.ru/strany/kosovo?ysclid=mocg3jg2t6670849843|title=Путешествия по Европе - Косово. |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Косово географиясы]] [[Санат:Еуропа климаты]] [[Санат:Елдер бойынша климат]] 83dif2r1ood7bz0q7nabp55mstlhbam 3590884 3590881 2026-04-24T06:32:08Z Мағыпар 100137 сурет қою 3590884 wikitext text/x-wiki '''Косово климаты''' — салыстырмалы түрде шағын ел. Климатына және күрделі жер бедеріне байланысты әртүрлі климаттық жүйелерге ие. Косово Солтүстік жарты шардың оңтүстік-орталық бөлігінде орналасқан. Оның климатына Жерорта теңізі және континенттік климат қатты әсер етеді. Басқа әсерлерге оның Еуразияға, Африкаға және Атлант мұхитына бірдей жақын орналасуы жатады. Аз дәрежеде жер бедері, гидрографиясы, жазығы және өсімдіктері климатқа әсер етеді. == Температура == [[Сурет:Precipitation kosovo.jpg|нобай|оңға|200px|Жылдық жауын-шашын картасы]] Косово климаты ылғалды континенталды болып саналады, жылы жаз және суық, қарлы қыспен сипатталады. Жерорта теңізі мен Оңтүстік-Шығыс Еуропаның таулы аймақтарының арасында орналасқан Косово Балқан түбегінде орналасқан. Бұл географиялық орналасу елге жыл сайынғы үлкен температура диапазонын береді. Жазғы температура максимумдары +30°C-қа, ал қысқы температура -10°C-қа дейін жетуі мүмкін. '''Қаңтар''' жылдың ең суық айы. Орташа температура күндіз +3°C-тан түнде -3°C-қа дейін өзгереді. Қаңтарда бұлтты және шуақты күндер бірдей жиі болады, сондықтан олар кезектесіп, бұлтты ауа райының бұзуына жол бермейді. Жауын-шашын 50 мм-ден астамға жетуі мүмкін. Жарық уақыт тәулігіне 9-дан 10 сағатқа дейін созылады. '''Ақпан''' айында ауа райы қолайлы болып, температура біртіндеп көтеріледі. Ауа массалары күндіз 7°C дейін жылынады, ал түнде температура -1°C дейін төмендеуі мүмкін. Жауын-шашын 40 мм-ге жетуі мүмкін. Күндізгі уақыт ұзарып, осы айда 10-11 сағатқа созылады. '''Наурыз''' айында көктемнің басталуы сезіле бастайды. Орташа күндізгі температура 12°C-тан 13°C-қа дейін, күн батқаннан кейін 3°C-қа дейін төмендейді. Жауын-шашын (Косово стандарттары бойынша), айына кемінде 5-6 күн, жауын-шашын мөлшері 60-70 мм аралығында ауытқиды. Көктемнің келуімен шуақты күндер саны 17-ге дейін артады, ал жарық уақыты 12 сағатқа жетеді. '''Сәуір''' айында күндізгі температура орташа есеппен 17°C-тан 18°C-қа дейін. Әсіресе шуақты күндері түскі температура 20°C-тан 21°C-қа дейін жылынады. Дегенмен, кешке температура айтарлықтай салқындайды, 6°C-тан 7°C-қа дейін өзгереді. Айына 19 шуақты күн болады, ал күндізгі уақыт 14 сағатқа дейін ұзарады. Жаңбырлы күндер аз, жауын-шашын мөлшері орташа, 55 мм-ге жетеді. Таулы аудандарда жаңбыр жауу ықтималдығы артады. '''Мамыр''' айында аздап жаңбыр жаууы мүмкін. Бұл айда жаңбырлы күндер саны 6 ға дейін артады, жауын-шашын мөлшері шамамен 70-75 мм-ге жетеді. Күндізгі температура 24°C-тан 25°C-қа дейін, түнде температура 8°C-тан 9°C-қа дейін төмендейді. Күндізгі уақыт 14-15 сағатқа созылады. '''Маусым''' айындағы ауа райы жаз мезгіліне толығымен сәйкес келеді. Күндізгі температура 28°C-тан 29°C-қа дейін, түнде 12°C-қа дейін төмендейді. Елде бес жаңбырлы күнде орташа есеппен 60-65 мм жауын-шашын түседі. Күндізгі уақыттың ең жоғары ұзақтығы 15-16 сағатта болады және келесі айдан бастап азая бастайды. '''Шілде''' айы жылдың ең жылы және шуақты айы. Күндізгі температура әдетте 31°C-тан асады, ал күн батқаннан кейін температура 14°C-қа жетеді. Шілдеде жылдың ең шуақты күндері 30 күн, күндізгі жарық 14-15 сағат. Бұл айда жаңбыр жауу ықтималдығы нөлге жақын. Елге тұман түрінде шамамен 10 мм жауын-шашын түседі. '''Тамыз''' айында Косоводағы орташа күндізгі температура 30°C-тан 31°C-қа дейін, түнде 14°C-тан 15°C-қа дейін төмендейді. Тамыз өте шуақты ай, ай бойы 28 шуақты күн және күндізгі сағат 15-тен 13 сағатқа дейін қысқарады. Жауын-шашын орташа есеппен 30-35 мм, жаңбыр екі күннен аспайды. '''Қыркүйек''' айында күндізгі температура 25°C-тан 26°C-қа дейін жетеді. Түнгі температура 13°C-қа дейін жетеді, айдың соңына қарай 10°C-қа дейін төмендейді. Суық ауа райының жақындауы айқынырақ болады. Жаз айларымен салыстырғанда жауын-шашын көп, шамамен 50-60 мм. Бұл ай өте жылы және ашық, 23 күн шуақты күн. Ай бойы күндізгі сағат 13-тен 11,5-ке дейін қысқарады. '''Қазан''' айында орташа температура жазғы аптап ыстыққа қарағанда әлдеқайда жағымды болады. Орташа температура күндіз 17°C-тан 20°C-қа дейін, ал түнде 7°C-тан 9°C-қа дейін болады. Бір немесе екі жаңбырлы күн 30 мм-ге дейін жауын-шашын әкелуі мүмкін. Шуақты күндер саны 20-ға дейін, ал күндізгі сағат 10 сағатқа дейін азаяды. '''Қараша''' айында Косовода күндізгі температура 13°C-қа дейін жетеді, ал күн батқаннан кейін сынап бағанасы 5°C-қа дейін төмендейді. Қараша айында тек 20 күн ашық күн сәулесі түсіп, 2-3 күн жаңбыр жауады. Ай сайынғы жауын-шашын мөлшері 30 мм құрайды. '''Желтоқсанда''' температура салқындап орташа тәуліктік температура +6°C төмендейді. Түнгі орташа температура -1°C-қа жетеді. Шуақты күндер саны өзгеріссіз қалады (20 күн), бірақ күндізгі уақыт 9 сағатқа дейін қысқарады. Шамамен екі күн бойы жаңбыр жауып, жауын-шашын мөлшері 30 мм-ге жетеді.<ref>{{citeweb|url=http://www.world-globe.ru/countries/kosovo/geography/?ysclid=mocg2o8iw4326182252|title=География Косова. Географическое описание Косова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://www.lenturist.ru/strany/kosovo?ysclid=mocg3jg2t6670849843|title=Путешествия по Европе - Косово. |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Косово географиясы]] [[Санат:Еуропа климаты]] [[Санат:Елдер бойынша климат]] 8dao39znc7pf8jx0rf8yrf436nnbhz4 3590885 3590884 2026-04-24T06:36:38Z Мағыпар 100137 толықтыру 3590885 wikitext text/x-wiki '''Косово климаты''' — салыстырмалы түрде шағын ел. Климатына және күрделі жер бедеріне байланысты әртүрлі климаттық жүйелерге ие. Косово Солтүстік жарты шардың оңтүстік-орталық бөлігінде орналасқан. Оның климатына Жерорта теңізі және континенттік климат қатты әсер етеді. Басқа әсерлерге оның Еуразияға, Африкаға және Атлант мұхитына бірдей жақын орналасуы жатады. Аз дәрежеде жер бедері, гидрографиясы, жазығы және өсімдіктері климатқа әсер етеді. == Температура == [[Сурет:Precipitation kosovo.jpg|нобай|оңға|200px|Жылдық жауын-шашын картасы]] Косово климаты ылғалды континенталды болып саналады, жылы жаз және суық, қарлы қыспен сипатталады. Жерорта теңізі мен Оңтүстік-Шығыс Еуропаның таулы аймақтарының арасында орналасқан Косово Балқан түбегінде орналасқан. Бұл географиялық орналасу елге жыл сайынғы үлкен температура диапазонын береді. Жазғы температура максимумдары +30°C-қа, ал қысқы температура -10°C-қа дейін жетуі мүмкін. '''Қаңтар''' жылдың ең суық айы. Орташа температура күндіз +3°C-тан түнде -3°C-қа дейін өзгереді. Қаңтарда бұлтты және шуақты күндер бірдей жиі болады, сондықтан олар кезектесіп, бұлтты ауа райының бұзуына жол бермейді. Жауын-шашын 50 мм-ден астамға жетуі мүмкін. Жарық уақыт тәулігіне 9-дан 10 сағатқа дейін созылады. '''Ақпан''' айында ауа райы қолайлы болып, температура біртіндеп көтеріледі. Ауа массалары күндіз 7°C дейін жылынады, ал түнде температура -1°C дейін төмендеуі мүмкін. Жауын-шашын 40 мм-ге жетуі мүмкін. Күндізгі уақыт ұзарып, осы айда 10-11 сағатқа созылады. '''Наурыз''' айында көктемнің басталуы сезіле бастайды. Орташа күндізгі температура 12°C-тан 13°C-қа дейін, күн батқаннан кейін 3°C-қа дейін төмендейді. Жауын-шашын (Косово стандарттары бойынша), айына кемінде 5-6 күн, жауын-шашын мөлшері 60-70 мм аралығында ауытқиды. Көктемнің келуімен шуақты күндер саны 17-ге дейін артады, ал жарық уақыты 12 сағатқа жетеді. '''Сәуір''' айында күндізгі температура орташа есеппен 17°C-тан 18°C-қа дейін. Әсіресе шуақты күндері түскі температура 20°C-тан 21°C-қа дейін жылынады. Дегенмен, кешке температура айтарлықтай салқындайды, 6°C-тан 7°C-қа дейін өзгереді. Айына 19 шуақты күн болады, ал күндізгі уақыт 14 сағатқа дейін ұзарады. Жаңбырлы күндер аз, жауын-шашын мөлшері орташа, 55 мм-ге жетеді. Таулы аудандарда жаңбыр жауу ықтималдығы артады. '''Мамыр''' айында аздап жаңбыр жаууы мүмкін. Бұл айда жаңбырлы күндер саны 6 ға дейін артады, жауын-шашын мөлшері шамамен 70-75 мм-ге жетеді. Күндізгі температура 24°C-тан 25°C-қа дейін, түнде температура 8°C-тан 9°C-қа дейін төмендейді. Күндізгі уақыт 14-15 сағатқа созылады. '''Маусым''' айындағы ауа райы жаз мезгіліне толығымен сәйкес келеді. Күндізгі температура 28°C-тан 29°C-қа дейін, түнде 12°C-қа дейін төмендейді. Елде бес жаңбырлы күнде орташа есеппен 60-65 мм жауын-шашын түседі. Күндізгі уақыттың ең жоғары ұзақтығы 15-16 сағатта болады және келесі айдан бастап азая бастайды. '''Шілде''' айы жылдың ең жылы және шуақты айы. Күндізгі температура әдетте 31°C-тан асады, ал күн батқаннан кейін температура 14°C-қа жетеді. Шілдеде жылдың ең шуақты күндері 30 күн, күндізгі жарық 14-15 сағат. Бұл айда жаңбыр жауу ықтималдығы нөлге жақын. Елге тұман түрінде шамамен 10 мм жауын-шашын түседі. '''Тамыз''' айында Косоводағы орташа күндізгі температура 30°C-тан 31°C-қа дейін, түнде 14°C-тан 15°C-қа дейін төмендейді. Тамыз өте шуақты ай, ай бойы 28 шуақты күн және күндізгі сағат 15-тен 13 сағатқа дейін қысқарады. Жауын-шашын орташа есеппен 30-35 мм, жаңбыр екі күннен аспайды. '''Қыркүйек''' айында күндізгі температура 25°C-тан 26°C-қа дейін жетеді. Түнгі температура 13°C-қа дейін жетеді, айдың соңына қарай 10°C-қа дейін төмендейді. Суық ауа райының жақындауы айқынырақ болады. Жаз айларымен салыстырғанда жауын-шашын көп, шамамен 50-60 мм. Бұл ай өте жылы және ашық, 23 күн шуақты күн. Ай бойы күндізгі сағат 13-тен 11,5-ке дейін қысқарады. '''Қазан''' айында орташа температура жазғы аптап ыстыққа қарағанда әлдеқайда жағымды болады. Орташа температура күндіз 17°C-тан 20°C-қа дейін, ал түнде 7°C-тан 9°C-қа дейін болады. Бір немесе екі жаңбырлы күн 30 мм-ге дейін жауын-шашын әкелуі мүмкін. Шуақты күндер саны 20-ға дейін, ал күндізгі сағат 10 сағатқа дейін азаяды. '''Қараша''' айында Косовода күндізгі температура 13°C-қа дейін жетеді, ал күн батқаннан кейін сынап бағанасы 5°C-қа дейін төмендейді. Қараша айында тек 20 күн ашық күн сәулесі түсіп, 2-3 күн жаңбыр жауады. Ай сайынғы жауын-шашын мөлшері 30 мм құрайды. '''Желтоқсанда''' температура салқындап орташа тәуліктік температура +6°C төмендейді. Түнгі орташа температура -1°C-қа жетеді. Шуақты күндер саны өзгеріссіз қалады (20 күн), бірақ күндізгі уақыт 9 сағатқа дейін қысқарады. Шамамен екі күн бойы жаңбыр жауып, жауын-шашын мөлшері 30 мм-ге жетеді.<ref>{{citeweb|url=http://www.world-globe.ru/countries/kosovo/geography/?ysclid=mocg2o8iw4326182252|title=География Косова. Географическое описание Косова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://www.lenturist.ru/strany/kosovo?ysclid=mocg3jg2t6670849843|title=Путешествия по Европе - Косово. |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref> == Желдер == Косоводағы желдің орташа жылдамдығы 1,3 м/с, ал Печтегі жел 2,4 м/с дейін жетеді. Желдің максималды жылдамдығы, шамамен 31 м/с, наурыз және сәуір айларында тіркелген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Косово географиясы]] [[Санат:Еуропа климаты]] [[Санат:Елдер бойынша климат]] 4399smwwpiq2oiafwx1w5ag4dcpaqpz 3590886 3590885 2026-04-24T06:38:47Z Мағыпар 100137 толықтыру 3590886 wikitext text/x-wiki '''Косово климаты''' — салыстырмалы түрде шағын ел. Климатына және күрделі жер бедеріне байланысты әртүрлі климаттық жүйелерге ие. Косово Солтүстік жарты шардың оңтүстік-орталық бөлігінде орналасқан. Оның климатына Жерорта теңізі және континенттік климат қатты әсер етеді. Басқа әсерлерге оның Еуразияға, Африкаға және Атлант мұхитына бірдей жақын орналасуы жатады. Аз дәрежеде жер бедері, гидрографиясы, жазығы және өсімдіктері климатқа әсер етеді. == Температура == [[Сурет:Precipitation kosovo.jpg|нобай|оңға|200px|Жылдық жауын-шашын картасы]] Косово климаты ылғалды континенталды болып саналады, жылы жаз және суық, қарлы қыспен сипатталады. Жерорта теңізі мен Оңтүстік-Шығыс Еуропаның таулы аймақтарының арасында орналасқан Косово Балқан түбегінде орналасқан. Бұл географиялық орналасу елге жыл сайынғы үлкен температура диапазонын береді. Жазғы температура максимумдары +30°C-қа, ал қысқы температура -10°C-қа дейін жетуі мүмкін. '''Қаңтар''' жылдың ең суық айы. Орташа температура күндіз +3°C-тан түнде -3°C-қа дейін өзгереді. Қаңтарда бұлтты және шуақты күндер бірдей жиі болады, сондықтан олар кезектесіп, бұлтты ауа райының бұзуына жол бермейді. Жауын-шашын 50 мм-ден астамға жетуі мүмкін. Жарық уақыт тәулігіне 9-дан 10 сағатқа дейін созылады. '''Ақпан''' айында ауа райы қолайлы болып, температура біртіндеп көтеріледі. Ауа массалары күндіз 7°C дейін жылынады, ал түнде температура -1°C дейін төмендеуі мүмкін. Жауын-шашын 40 мм-ге жетуі мүмкін. Күндізгі уақыт ұзарып, осы айда 10-11 сағатқа созылады. '''Наурыз''' айында көктемнің басталуы сезіле бастайды. Орташа күндізгі температура 12°C-тан 13°C-қа дейін, күн батқаннан кейін 3°C-қа дейін төмендейді. Жауын-шашын (Косово стандарттары бойынша), айына кемінде 5-6 күн, жауын-шашын мөлшері 60-70 мм аралығында ауытқиды. Көктемнің келуімен шуақты күндер саны 17-ге дейін артады, ал жарық уақыты 12 сағатқа жетеді. '''Сәуір''' айында күндізгі температура орташа есеппен 17°C-тан 18°C-қа дейін. Әсіресе шуақты күндері түскі температура 20°C-тан 21°C-қа дейін жылынады. Дегенмен, кешке температура айтарлықтай салқындайды, 6°C-тан 7°C-қа дейін өзгереді. Айына 19 шуақты күн болады, ал күндізгі уақыт 14 сағатқа дейін ұзарады. Жаңбырлы күндер аз, жауын-шашын мөлшері орташа, 55 мм-ге жетеді. Таулы аудандарда жаңбыр жауу ықтималдығы артады. '''Мамыр''' айында аздап жаңбыр жаууы мүмкін. Бұл айда жаңбырлы күндер саны 6 ға дейін артады, жауын-шашын мөлшері шамамен 70-75 мм-ге жетеді. Күндізгі температура 24°C-тан 25°C-қа дейін, түнде температура 8°C-тан 9°C-қа дейін төмендейді. Күндізгі уақыт 14-15 сағатқа созылады. '''Маусым''' айындағы ауа райы жаз мезгіліне толығымен сәйкес келеді. Күндізгі температура 28°C-тан 29°C-қа дейін, түнде 12°C-қа дейін төмендейді. Елде бес жаңбырлы күнде орташа есеппен 60-65 мм жауын-шашын түседі. Күндізгі уақыттың ең жоғары ұзақтығы 15-16 сағатта болады және келесі айдан бастап азая бастайды. '''Шілде''' айы жылдың ең жылы және шуақты айы. Күндізгі температура әдетте 31°C-тан асады, ал күн батқаннан кейін температура 14°C-қа жетеді. Шілдеде жылдың ең шуақты күндері 30 күн, күндізгі жарық 14-15 сағат. Бұл айда жаңбыр жауу ықтималдығы нөлге жақын. Елге тұман түрінде шамамен 10 мм жауын-шашын түседі. '''Тамыз''' айында Косоводағы орташа күндізгі температура 30°C-тан 31°C-қа дейін, түнде 14°C-тан 15°C-қа дейін төмендейді. Тамыз өте шуақты ай, ай бойы 28 шуақты күн және күндізгі сағат 15-тен 13 сағатқа дейін қысқарады. Жауын-шашын орташа есеппен 30-35 мм, жаңбыр екі күннен аспайды. '''Қыркүйек''' айында күндізгі температура 25°C-тан 26°C-қа дейін жетеді. Түнгі температура 13°C-қа дейін жетеді, айдың соңына қарай 10°C-қа дейін төмендейді. Суық ауа райының жақындауы айқынырақ болады. Жаз айларымен салыстырғанда жауын-шашын көп, шамамен 50-60 мм. Бұл ай өте жылы және ашық, 23 күн шуақты күн. Ай бойы күндізгі сағат 13-тен 11,5-ке дейін қысқарады. '''Қазан''' айында орташа температура жазғы аптап ыстыққа қарағанда әлдеқайда жағымды болады. Орташа температура күндіз 17°C-тан 20°C-қа дейін, ал түнде 7°C-тан 9°C-қа дейін болады. Бір немесе екі жаңбырлы күн 30 мм-ге дейін жауын-шашын әкелуі мүмкін. Шуақты күндер саны 20-ға дейін, ал күндізгі сағат 10 сағатқа дейін азаяды. '''Қараша''' айында Косовода күндізгі температура 13°C-қа дейін жетеді, ал күн батқаннан кейін сынап бағанасы 5°C-қа дейін төмендейді. Қараша айында тек 20 күн ашық күн сәулесі түсіп, 2-3 күн жаңбыр жауады. Ай сайынғы жауын-шашын мөлшері 30 мм құрайды. '''Желтоқсанда''' температура салқындап орташа тәуліктік температура +6°C төмендейді. Түнгі орташа температура -1°C-қа жетеді. Шуақты күндер саны өзгеріссіз қалады (20 күн), бірақ күндізгі уақыт 9 сағатқа дейін қысқарады. Шамамен екі күн бойы жаңбыр жауып, жауын-шашын мөлшері 30 мм-ге жетеді.<ref>{{citeweb|url=http://www.world-globe.ru/countries/kosovo/geography/?ysclid=mocg2o8iw4326182252|title=География Косова. Географическое описание Косова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://www.lenturist.ru/strany/kosovo?ysclid=mocg3jg2t6670849843|title=Путешествия по Европе - Косово. |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref> == Желдер == Косоводағы желдің орташа жылдамдығы 1,3 м/с, ал Печтегі жел 2,4 м/с дейін жетеді. Желдің максималды жылдамдығы, шамамен 31 м/с, наурыз және сәуір айларында тіркелген. == Жауын-шашын == Косовода барлық жауын-шашын түрлері болады. Мұнда байқалатын бұршақ ауыл шаруашылығына айтарлықтай әсер етеді. Жауын-шашынның бұл түрі негізінен шілде және тамыз айларында түседі. Косово шағын болғанымен, жауын-шашынның айқын құрылымымен ерекшеленеді. Қар жазық жерлерде 26 күнге, ал тауларда 100 күнге созылады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Косово географиясы]] [[Санат:Еуропа климаты]] [[Санат:Елдер бойынша климат]] o4hcbx9sjtdoopcbc1xpx4hpnrqtcx0 3 779908 3590780 2026-04-24T05:21:24Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590780 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=MeiramgulU}} -- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 10:21, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) b1xwb6x0v14wcn351214far88bjclc2 2 779909 3590788 2026-04-24T05:26:55Z 19642206g 179570 уикилендіру 3590788 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> == Қазақ тіліндегі ғылыми стильдің қалыптасуы мен даму ерекшеліктері == '''Қазақ тіліндегі ғылыми стиль''' — ғылыми ақпаратты жүйелі, дәл және объективті түрде жеткізетін тілдік жүйе болып табылады<ref>Қазіргі қазақ тілінің стилистикасы</ref>. Оның қалыптасуы ұлттық ғылымның дамуымен тығыз байланысты және ХХ ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының еңбектерімен сабақтас өрбіді<ref>[[Ахмет Байтұрсынұлы]]. Тіл тағылымы</ref>. Алғашқы ғылыми мәтіндерде публицистикалық және ауызекі элементтер аралас қолданылғанымен, уақыт өте келе ғылыми стильдің өзіндік нормалары қалыптасты<ref>[[Құдайберген Жұбанов]]. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер</ref>. == Ғылыми стильдің қазіргі даму үрдістері == Қазіргі кезеңде қазақ тіліндегі ғылыми мәтіндерде стильдік талаптардың толық сақталмауы байқалады<ref>Әбілқасымов Б. Ғылыми стиль негіздері</ref>. Атап айтқанда, терминологиялық бірізділіктің әлсіздігі, шет тілдерінен калька жасау, сөйлем құрылымының күрделілігі сияқты мәселелер жиі кездеседі<ref>Қалиев Ғ. Қазақ тіл білімінің мәселелері</ref>. Бұл ғылыми коммуникацияның сапасына әсер етіп, ақпараттың түсініктілігін төмендетеді<ref>Қазіргі қазақ ғылыми тілінің мәселелері</ref>. == Ғылыми стильдің негізгі белгілері == Ғылыми стильдің негізгі белгілеріне мыналар жатады: * Дәлдік; * Логикалық жүйелілік; * Объективтілік; * Терминдердің тұрақты қолданылуы. Осы талаптардың сақталуы ғылыми мәтін сапасының басты көрсеткіші болып саналады. == Ғылыми стильді жетілдіру жолдары == Қазіргі таңда ғылыми стильді жетілдіру бағытында мынадай жұмыстар жүргізілуде: # Терминологиялық қорды жүйелеу; # Академиялық жазу мәдениетін дамыту; # Халықаралық стандарттарға бейімделу. == Дереккөздер == <references /> [[Санат:Тіл білімі]] [[Санат:Қазіргі қазақ тілінің стилистикасы]] __INDEX__ __ЖАҢАБӨЛІМСІЛТЕМЕСІ__ sd8kb4epwwbrfz8bvby2fj2818v8yu2 3 779910 3590793 2026-04-24T05:28:46Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590793 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Нұргүл Т}} -- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 10:28, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) pfrtt4q79vlx5kz882t40jmkkewegpr 3 779911 3590798 2026-04-24T05:31:15Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590798 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=FiruzaAkhmetova}} -- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 10:31, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) 8cg1fchzxpqi1lcr6j8r2uvjk9gqnf3 3 779912 3590800 2026-04-24T05:32:11Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590800 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Сагидуллиева Сандугаш}} -- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 10:32, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) pojntecj7fms39oveylenz9t0zl8yvp 3 779913 3590803 2026-04-24T05:33:40Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590803 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Гауһар Сегізбаева}} -- <font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылауы)</font></span>]] 10:33, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) jiqs1q68q2rqkk3ie4hbcdfqedpyqqm 3 779914 3590804 2026-04-24T05:33:56Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590804 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Серікқалиева Зарина Нұрболатқызы}} -- [[Қатысушы:Erboldilyara|Сариев Ербол]] ([[Қатысушы талқылауы:Erboldilyara|талқылауы]] 10:33, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) a4ayama2q2aqpebcqc64ujhcjbrtis1 3 779915 3590805 2026-04-24T05:34:25Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590805 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Баигубенова}} -- ''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 10:34, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) bxd1ccgnq55zufqanj7ugh31w09kbbn 3 779916 3590806 2026-04-24T05:34:36Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590806 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=ZhainaBirzhanqyzy}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 10:34, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) rfv6adnp09b5tldopovtg9am2dqo0z5 3 779917 3590807 2026-04-24T05:34:36Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590807 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Сарсенова Айнур Жексенбаевна}} -- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 10:34, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) 7rc96vdhl8we6fx1i9a5efq4jwr8j27 3 779918 3590808 2026-04-24T05:34:46Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590808 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Гауһар Сегізбаева Берікқызы}} -- [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|талқылауы]]) 10:34, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) eld3q7uemsr8d88jrjtqycxty0488ei 3 779919 3590809 2026-04-24T05:35:07Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590809 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Жангалиев Ринат Жумагельдиевич}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 10:35, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) lfwj6aenxiawbjg6ti0ajmhmarusd3p 3 779920 3590810 2026-04-24T05:35:10Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590810 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Aliyaexpert}} -- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 10:35, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) fqqetpvwiadg9vhvb8zu4jggxye498v 3 779921 3590811 2026-04-24T05:35:10Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590811 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Шуланбаева Лаура Таргыновна}} -- ''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 10:35, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) 6araz1l7dgq2468a99cix3wpep80dyf 3 779922 3590812 2026-04-24T05:35:12Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590812 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Tureshova Arailym}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 10:35, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) sh1pcfem1eahttogpm7zxqq3w2sd27z 3 779923 3590813 2026-04-24T05:35:12Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590813 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Albert Bekzhan}} -- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 10:35, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) e9ywuog76tt69oo7i26k3scvi4etplw 3 779924 3590814 2026-04-24T05:35:13Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590814 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Анжела Ижановна}} -- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 10:35, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) 7f8q9qq45eznuuimpcbxv8rd2z7hxcl 3 779925 3590816 2026-04-24T05:35:24Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590816 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Алтынбек Әбутәліұлы}} -- ''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 10:35, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) impz1o4vo1f15qlpqo1modfgfa9uiyd 3 779926 3590818 2026-04-24T05:36:26Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590818 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Қамажай Қайратқызы}} -- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 10:36, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) n9utgdipyd820xcv1sbfg98ci48cci7 3 779927 3590819 2026-04-24T05:36:57Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590819 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Sadykova Manshuk Bulatovna}} -- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 10:36, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) 4vwpq4pk0gz30ib1hdfwv3y74pykyiw 3 779928 3590820 2026-04-24T05:37:09Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590820 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Adelina Mergen}} -- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 10:37, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) 4yfj79ls9hk791sp68uxtd80hq1jmd2 3 779929 3590821 2026-04-24T05:37:13Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590821 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Гульназ Гаиндиновна}} -- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 10:37, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) 8hfshzlx96g4r0e3k2xdvyzjy4lbvg2 3 779930 3590822 2026-04-24T05:37:18Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590822 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Зейінова Әсемгүл Қаржауқызы}} -- ''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 10:37, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) jqd8q5k6q3rbmohprq4sxakah74fcwg 3 779931 3590823 2026-04-24T05:37:22Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590823 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Байгалиева Лунара Есболатовна}} -- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 10:37, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) duoellglbn5yo4nfcdl0cezh83gzzun 3 779932 3590824 2026-04-24T05:37:40Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590824 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Саргужиева Бибигуль}} -- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 10:37, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) 1kzush3hr3izattbuel2zt0q19m7tbb 3 779933 3590825 2026-04-24T05:37:41Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590825 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Қазиева Ардақ}} -- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 10:37, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) 1xb62bz2lrl3lgozgans6x1607mvwy1 3 779934 3590826 2026-04-24T05:37:54Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590826 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Raman Mameshov}} -- [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|талқылауы]]) 10:37, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) 0uh4aox2z7ojv91eqxdmvp2bhgpezsq 3 779935 3590827 2026-04-24T05:38:18Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590827 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Barshyn07}} -- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 10:38, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) 10gqo808fdl1mlleogaws1ki7ladthr 3 779936 3590829 2026-04-24T05:38:31Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590829 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Баюш Нұрсұлтанқызы}} -- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 10:38, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) gag4mo5a0ak17as4ivo4j5flw797kff 3 779937 3590830 2026-04-24T05:38:36Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590830 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Kazhimova Aidana Zhaskairatovna}} -- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 10:38, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) jlvsg3kzvd8wo2lnkljk9f2kwmb3smr 3 779938 3590831 2026-04-24T05:38:40Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590831 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Байгалиева Жадыра}} -- [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|талқылауы]]) 10:38, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) 9djzvrs401ciot9b786y0u032bv93h9 3 779939 3590832 2026-04-24T05:38:42Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590832 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Жансултан Нурмуханов}} -- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 10:38, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) nb9d6wdey2gftuvsomnsfgs7z4413lj 3 779940 3590833 2026-04-24T05:38:51Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590833 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Шынар Датқызы Капаева}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 10:38, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) alwyswaz54ps57uveah45sdf16obtz1 3 779941 3590834 2026-04-24T05:39:02Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590834 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Қызғалдақ 1986}} -- [[Қатысушы:Erboldilyara|Сариев Ербол]] ([[Қатысушы талқылауы:Erboldilyara|талқылауы]] 10:39, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) d2gkzjlxrdompojhbgz25txm06mdds5 3 779942 3590835 2026-04-24T05:39:02Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590835 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Сапарова Аягөз Ерназарқызы}} -- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 10:39, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) j8dcskb450ulp3z6wlzx305sofen2d7 3 779943 3590836 2026-04-24T05:40:05Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590836 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Бибинур Карловна}} -- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 10:40, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) hcngl5sa1co597rmqukcbr6c5cahfir 3 779944 3590837 2026-04-24T05:40:05Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590837 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Әмірғали Айнара}} -- [[Қатысушы:Erboldilyara|Сариев Ербол]] ([[Қатысушы талқылауы:Erboldilyara|талқылауы]] 10:40, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) n5qgehc1hqa1wmoy3o2xt5yhrmo9ovw 3 779945 3590839 2026-04-24T05:41:13Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590839 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Нұралин Асыланбек Жұмамұратұлы}} -- [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|талқылауы]]) 10:41, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) 5w3e3urpiay54ko7jnqwwu0yhmpc422 3 779946 3590840 2026-04-24T05:41:17Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590840 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Санди Муратовна}} -- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 10:41, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) 1lashovzpr2m3vlebtiymd29r57yb8z 3 779947 3590841 2026-04-24T05:42:56Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590841 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Омаров Акылбек Нурлыбекович}} -- <font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылауы)</font></span>]] 10:42, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) pvlc4qf8ktsq76armswt1xtn10f97ge 3 779948 3590842 2026-04-24T05:43:45Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590842 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Таудаева Айнура Амангалиевна}} -- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 10:43, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) p9tu1rofgzllrxv8l6swwz3y22sntuk 3 779949 3590843 2026-04-24T05:44:27Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590843 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Staraction}} -- [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|талқылауы]]) 10:44, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) qnua0thv9f8rwhrj1klaxwotwnstkbt 3 779950 3590844 2026-04-24T05:45:55Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590844 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Светлана Маратовна}} -- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 10:45, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) ovthjuec2que499hz3fg1x4uyzt2n4t 3 779951 3590845 2026-04-24T05:47:59Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590845 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Әділет Құрмекеш}} -- [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|талқылауы]]) 10:47, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) qaqnds9obwxh1c68dzmr6k5h507948e 3 779952 3590846 2026-04-24T05:53:24Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590846 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Нұрсұлу Жармаганбетова}} -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 10:53, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) gom7rhiijln16xu2offke879cmcwq6g 3 779953 3590847 2026-04-24T05:55:44Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590847 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Gabdelova87}} -- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 10:55, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) ro86ldslukm6lmnghlwzt6prjsfi0zg 3 779954 3590849 2026-04-24T05:58:41Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590849 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Darya Kurokhtina}} -- <font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылауы)</font></span>]] 10:58, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) f6pn9i2980ezyleisuc6ornu38ls98i 0 779955 3590850 2026-04-24T05:58:45Z Салиха 17167 ймақ тарихы. 3590850 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Гүлнәр Төлеуғазықызы Мұсабалина |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 19.04.1960 |Туған жері = {{туғанжері|Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан облысында}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Тарих |Жұмыс орны = [[Еуразия ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Тарих ғылымының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор |Альма-матер = Семей мемлекеттік педагогикалық иснтитуты (қазіргі [[Шәкәрім университеті]]);"[[Қайнар (университет)|Қайнар]]" университеті. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * {{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}} (2007); * Қазақстан Республикасының {{Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі}} (2024). |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Гүлнәр Төлеуғазықызы Мұсабалина''' — тарих ғылымының докторы ([[2011 жыл|2011]]), профессор == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1964 жыл|1964]] жылы 23 мамырда [[Шығыс Қазақстан облысы]]нда туған.<br> Семей мемлекеттік педагогикалық иснтитутын ([[1986 жыл|1986]], қазіргі [[Шәкәрім университеті]]), "[[Қайнар (университет)|Қайнар]]" университетін ([[2005 жыл|2005]]) бітірген.<br> [[1986 жыл|1986]]-[[1995 жыл|95]] жылдары Семей педагогикалық колледжінде, [[1996 жыл|1996]]-[[2004 жыл|2004]] жылдары Семей мемлекеттік университетінде, 2004-[[2011 жыл|11]] жылдары Семей мемлекеттік педагогикалық иснтитутында, 2011 жылдан [[Еуразия ұлттық университеті]]нде педагогикалық-ғылыми жұмыспен айналысады. == Ғылыми бағыты, еңбектері == Негізгі ғылыми бағыты – Қазақстанды отарлау тарихы, аймақ тарихы.<br> "Общественно-политическая жизнь Восточного Казахстана в XIX веке: исторический анализ" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.<br> 60-тан астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 1 монография, 2 оқу құралының авторы. == Марапаттары == * [[Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері]] (2007);<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref> * Қазақстан Республикасының "[[Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі]]" (2024).<ref>[https://enu.kz/kz/news/1939 Қазақстан Ғылым күніне орай ЕҰУ-дың бірқатар қызметкерлері марапатқа ие болды.]</ref> * == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://enu.kz/kz/portfolio/323d1026231be4d7fa7e873ec447a26d5f86b6a1134c Гүлнәр Төлеуғазықызы Мұсабалина.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Тарих ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Профессорлар]] pw8gq4i4a6j1s1w7pic74du8tok52eh 3590851 3590850 2026-04-24T05:59:40Z Салиха 17167 «[[Санат:Еуразия ұлттық университетінің профессорлары|Еуразия ұлттық университетінің профессорлары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3590851 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Гүлнәр Төлеуғазықызы Мұсабалина |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 19.04.1960 |Туған жері = {{туғанжері|Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан облысында}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Тарих |Жұмыс орны = [[Еуразия ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Тарих ғылымының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор |Альма-матер = Семей мемлекеттік педагогикалық иснтитуты (қазіргі [[Шәкәрім университеті]]);"[[Қайнар (университет)|Қайнар]]" университеті. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * {{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}} (2007); * Қазақстан Республикасының {{Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі}} (2024). |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Гүлнәр Төлеуғазықызы Мұсабалина''' — тарих ғылымының докторы ([[2011 жыл|2011]]), профессор == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1964 жыл|1964]] жылы 23 мамырда [[Шығыс Қазақстан облысы]]нда туған.<br> Семей мемлекеттік педагогикалық иснтитутын ([[1986 жыл|1986]], қазіргі [[Шәкәрім университеті]]), "[[Қайнар (университет)|Қайнар]]" университетін ([[2005 жыл|2005]]) бітірген.<br> [[1986 жыл|1986]]-[[1995 жыл|95]] жылдары Семей педагогикалық колледжінде, [[1996 жыл|1996]]-[[2004 жыл|2004]] жылдары Семей мемлекеттік университетінде, 2004-[[2011 жыл|11]] жылдары Семей мемлекеттік педагогикалық иснтитутында, 2011 жылдан [[Еуразия ұлттық университеті]]нде педагогикалық-ғылыми жұмыспен айналысады. == Ғылыми бағыты, еңбектері == Негізгі ғылыми бағыты – Қазақстанды отарлау тарихы, аймақ тарихы.<br> "Общественно-политическая жизнь Восточного Казахстана в XIX веке: исторический анализ" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.<br> 60-тан астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 1 монография, 2 оқу құралының авторы. == Марапаттары == * [[Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері]] (2007);<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref> * Қазақстан Республикасының "[[Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі]]" (2024).<ref>[https://enu.kz/kz/news/1939 Қазақстан Ғылым күніне орай ЕҰУ-дың бірқатар қызметкерлері марапатқа ие болды.]</ref> * == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://enu.kz/kz/portfolio/323d1026231be4d7fa7e873ec447a26d5f86b6a1134c Гүлнәр Төлеуғазықызы Мұсабалина.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Тарих ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Профессорлар]] [[Санат:Еуразия ұлттық университетінің профессорлары]] frkmhwm94madh7al09cbpi6exu2rnb0 3590853 3590851 2026-04-24T06:00:29Z Салиха 17167 3590853 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Гүлнәр Төлеуғазықызы Мұсабалина |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 23.05.1964 |Туған жері = {{туғанжері|Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан облысында}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Тарих |Жұмыс орны = [[Еуразия ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Тарих ғылымының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор |Альма-матер = Семей мемлекеттік педагогикалық иснтитуты (қазіргі [[Шәкәрім университеті]]);"[[Қайнар (университет)|Қайнар]]" университеті. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * {{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}} (2007); * Қазақстан Республикасының {{Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі}} (2024). |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Гүлнәр Төлеуғазықызы Мұсабалина''' — тарих ғылымының докторы ([[2011 жыл|2011]]), профессор == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1964 жыл|1964]] жылы 23 мамырда [[Шығыс Қазақстан облысы]]нда туған.<br> Семей мемлекеттік педагогикалық иснтитутын ([[1986 жыл|1986]], қазіргі [[Шәкәрім университеті]]), "[[Қайнар (университет)|Қайнар]]" университетін ([[2005 жыл|2005]]) бітірген.<br> [[1986 жыл|1986]]-[[1995 жыл|95]] жылдары Семей педагогикалық колледжінде, [[1996 жыл|1996]]-[[2004 жыл|2004]] жылдары Семей мемлекеттік университетінде, 2004-[[2011 жыл|11]] жылдары Семей мемлекеттік педагогикалық иснтитутында, 2011 жылдан [[Еуразия ұлттық университеті]]нде педагогикалық-ғылыми жұмыспен айналысады. == Ғылыми бағыты, еңбектері == Негізгі ғылыми бағыты – Қазақстанды отарлау тарихы, аймақ тарихы.<br> "Общественно-политическая жизнь Восточного Казахстана в XIX веке: исторический анализ" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.<br> 60-тан астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 1 монография, 2 оқу құралының авторы. == Марапаттары == * [[Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері]] (2007);<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref> * Қазақстан Республикасының "[[Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі]]" (2024).<ref>[https://enu.kz/kz/news/1939 Қазақстан Ғылым күніне орай ЕҰУ-дың бірқатар қызметкерлері марапатқа ие болды.]</ref> * == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://enu.kz/kz/portfolio/323d1026231be4d7fa7e873ec447a26d5f86b6a1134c Гүлнәр Төлеуғазықызы Мұсабалина.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Тарих ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Профессорлар]] [[Санат:Еуразия ұлттық университетінің профессорлары]] 30lmv737cargl4v8875sgmv7qelntmk 3 779956 3590862 2026-04-24T06:03:55Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590862 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=MeiramgulMind}} -- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 11:03, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) ru20cjo69e1sipk9vxmeryyjwl4ucjz 3 779958 3590889 2026-04-24T06:48:06Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590889 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Abiba3}} -- [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|талқылауы]]) 11:48, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) l0d0s76kdzqxq11sptl8m87q35eiaue 0 779959 3590894 2026-04-24T07:01:56Z Дауткулова Ақмарал 158647 Жаңа бетте: Қазақстанның инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университеті Батыс Қазақстан облысы, Орал қаласында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://kazuits.edu.kz/kz/zhoo-turaly|title=Қазақстанның инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=... 3590894 wikitext text/x-wiki Қазақстанның инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университеті Батыс Қазақстан облысы, Орал қаласында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://kazuits.edu.kz/kz/zhoo-turaly|title=Қазақстанның инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref> == Университет тарихы == Университет 1999 жылы ашылды. == Кафедралар == Университетте 5 кафедра бар. «Жалпы техникалық пәндер» «Экономика және менеджмент» Техникалық пәндер кафедрасы Құқықтану кафедрасы «Экология және тіршілік қауіпсіздігі» == Ғылыми-зерттеу институттары == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} dak9q0l7ua08ntlphz9uabj31t96z22 3590896 3590894 2026-04-24T07:05:02Z Байгалиева Лунара Есболатовна 180314 3590896 wikitext text/x-wiki Қазақстанның инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университеті Батыс Қазақстан облысы, Орал қаласында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://kazuits.edu.kz/kz/zhoo-turaly|title=Қазақстанның инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref> == Университет тарихы == Университет 1999 жылы ашылды. == Кафедралар == Университетте 5 кафедра бар. «Жалпы техникалық пәндер» «Экономика және менеджмент» Техникалық пәндер кафедрасы Құқықтану кафедрасы «Құрылыс және техносфералық қауіпсіздік» == Ғылыми-зерттеу институттары == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 98bofzx8h6pxlqxxgeg6i93b9zzilxz 3590900 3590896 2026-04-24T07:09:08Z Таудаева Айнура Амангалиевна 180331 3590900 wikitext text/x-wiki Қазақстанның инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университеті Батыс Қазақстан облысы, Орал қаласында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://kazuits.edu.kz/kz/zhoo-turaly|title=Қазақстанның инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref> == Университет тарихы == Университет 1999 жылы ашылды. == Кафедралар == Университетте 5 кафедра бар. «Жалпы техникалық пәндер» «Экономика және менеджмент» Техникалық пәндер кафедрасы Құқықтану кафедрасы «Құрылыс және техносфералық қауіпсіздік» == Ғылыми-зерттеу институттары == "ЭкоЖерЖоба" ҒЗИ == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 7mztllf40us6oazq86k5d6demwfbnze 3590905 3590900 2026-04-24T07:12:03Z Adelina Mergen 180311 3590905 wikitext text/x-wiki Қазақстанның инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университеті Батыс Қазақстан облысы, Орал қаласында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://kazuits.edu.kz/kz/zhoo-turaly|title=Қазақстанның инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref> == Университет тарихы == Университет 1999 жылы ашылды. == Кафедралар == Университетте 5 кафедра бар. «Жалпы техникалық пәндер» «Экономика және менеджмент» Техникалық пәндер кафедрасы Құқықтану кафедрасы «Құрылыс және техносфералық қауіпсіздік» == Білім беру бағдарламалары == Математика — География 6B04105 Менеджмент 6B04106 Мемлекеттік қызмет және жергілікті басқару 6B04107 Экономика және бизнес 6B04108 Бухгалтерлік есеп және аудит 6В04109 Бағалау 6B04110 Қаржы және несие 6В07318 Кадастр 6B07319 Жерге орналастыру == Ғылыми-зерттеу институттары == "ЭкоЖерЖоба" ҒЗИ == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 9ygyoji6parnyh6ni1n1xhnvfb7qdv1 3590906 3590905 2026-04-24T07:12:05Z Ayazhan10 180289 3590906 wikitext text/x-wiki Қазақстанның инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университеті Батыс Қазақстан облысы, Орал қаласында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://kazuits.edu.kz/kz/zhoo-turaly|title=Қазақстанның инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref> == Университет тарихы == Университет 1999 жылы ашылды. == Кафедралар == Университетте 5 кафедра бар. «Жалпы техникалық пәндер» «Экономика және менеджмент» Техникалық пәндер кафедрасы Құқықтану кафедрасы «Құрылыс және техносфералық қауіпсіздік» == Жалпы техникалық пәндердің кафедра меңгерушісі == Амрешов Нурлан Жангелдиевич - академиялық доцент, ехника ғылымдарының магистрі == Білім беру бағдарламалары == Математика — География 6B04105 Менеджмент 6B04106 Мемлекеттік қызмет және жергілікті басқару 6B04107 Экономика және бизнес 6B04108 Бухгалтерлік есеп және аудит 6В04109 Бағалау 6B04110 Қаржы және несие 6В07318 Кадастр 6B07319 Жерге орналастыру == Ғылыми-зерттеу институттары == "ЭкоЖерЖоба" ҒЗИ == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 7gugzitffh51zkoa062xvtnf1z8w7ky 3590907 3590906 2026-04-24T07:12:35Z Ayazhan10 180289 3590907 wikitext text/x-wiki Қазақстанның инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университеті Батыс Қазақстан облысы, Орал қаласында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://kazuits.edu.kz/kz/zhoo-turaly|title=Қазақстанның инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref> == Университет тарихы == Университет 1999 жылы ашылды. == Кафедралар == Университетте 5 кафедра бар. «Жалпы техникалық пәндер» «Экономика және менеджмент» Техникалық пәндер кафедрасы Құқықтану кафедрасы «Құрылыс және техносфералық қауіпсіздік» == Жалпы техникалық пәндердің кафедра меңгерушісі == Амрешов Нурлан Жангелдиевич - академиялық доцент, техника ғылымдарының магистрі == Білім беру бағдарламалары == Математика — География 6B04105 Менеджмент 6B04106 Мемлекеттік қызмет және жергілікті басқару 6B04107 Экономика және бизнес 6B04108 Бухгалтерлік есеп және аудит 6В04109 Бағалау 6B04110 Қаржы және несие 6В07318 Кадастр 6B07319 Жерге орналастыру == Ғылыми-зерттеу институттары == "ЭкоЖерЖоба" ҒЗИ == Дереккөздер == {{дереккөздер}} hrx3kpsuilacc1owe577xfhk8e8ry78 3590908 3590907 2026-04-24T07:12:54Z Adelina Mergen 180311 /* Білім беру бағдарламалары */ 3590908 wikitext text/x-wiki Қазақстанның инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университеті Батыс Қазақстан облысы, Орал қаласында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://kazuits.edu.kz/kz/zhoo-turaly|title=Қазақстанның инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref> == Университет тарихы == Университет 1999 жылы ашылды. == Кафедралар == Университетте 5 кафедра бар. «Жалпы техникалық пәндер» «Экономика және менеджмент» Техникалық пәндер кафедрасы Құқықтану кафедрасы «Құрылыс және техносфералық қауіпсіздік» == Жалпы техникалық пәндердің кафедра меңгерушісі == Амрешов Нурлан Жангелдиевич - академиялық доцент, техника ғылымдарының магистрі == Білім беру бағдарламалары == Математика — География 6B04105 Менеджмент 6B04106 Мемлекеттік қызмет және жергілікті басқару 6B04107 Экономика және бизнес 6B04108 Бухгалтерлік есеп және аудит 6В04109 Бағалау 6B04110 Қаржы және несие 6В07318 Кадастр 6B07319 Жерге орналастыру == Ғылыми-зерттеу институттары == "ЭкоЖерЖоба" ҒЗИ == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 06dktwyn3obu3st95nyuwfiosf4lbu9 3590911 3590908 2026-04-24T07:15:04Z Әділет Құрмекеш 180334 /* Кафедралар */ 3590911 wikitext text/x-wiki Қазақстанның инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университеті Батыс Қазақстан облысы, Орал қаласында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://kazuits.edu.kz/kz/zhoo-turaly|title=Қазақстанның инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref> == Университет тарихы == Университет 1999 жылы ашылды. == Кафедралар және БББ == Университетте 5 кафедра бар. «Жалпы техникалық пәндер» «Экономика және менеджмент» Техникалық пәндер кафедрасы Құқықтану кафедрасы «Құрылыс және техносфералық қауіпсіздік» == Жалпы техникалық пәндердің кафедра меңгерушісі == Амрешов Нурлан Жангелдиевич - академиялық доцент, техника ғылымдарының магистрі == Білім беру бағдарламалары == Математика — География 6B04105 Менеджмент 6B04106 Мемлекеттік қызмет және жергілікті басқару 6B04107 Экономика және бизнес 6B04108 Бухгалтерлік есеп және аудит 6В04109 Бағалау 6B04110 Қаржы және несие 6В07318 Кадастр 6B07319 Жерге орналастыру == Ғылыми-зерттеу институттары == "ЭкоЖерЖоба" ҒЗИ == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 9b8nvprpjl8nke5mvwx2tiybhlao6m3 3590916 3590911 2026-04-24T07:16:56Z Қазиева Ардақ 180316 3590916 wikitext text/x-wiki == "Экономика және менеджмент" кафедрасының тарихы == Кафедраның миссиясы — ақпараттық экономиканың талаптарына сай жаңа сападағы адами капиталды қалыптастыруға ықпал ету, сондай-ақ барлық білім беру бағыттары бойынша студенттердің экономикалық ойлауын дамыту. Кафедраның мақсаты — қазіргі заманғы экономика үшін жоғары білікті, жеке және корпоративтік кәсіпкерлік, шағын және орта бизнес, қаржы-несие және есеп-талдау қызметі салаларында табысты кәсіби қызмет атқара алатын, заманауи экономикалық, қаржылық және есеп-талдау технологияларын меңгерген, жаһандану жағдайында кәсіби білімдері мен құралдарын тиімді қолдана алатын, халықаралық еңбек нарығында бәсекеге қабілетті мамандар даярлау. Қазақстанның инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университеті Батыс Қазақстан облысы, Орал қаласында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://kazuits.edu.kz/kz/zhoo-turaly|title=Қазақстанның инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref> == Университет тарихы == Университет 1999 жылы ашылды. == Кафедралар және БББ == Университетте 5 кафедра бар. «Жалпы техникалық пәндер» «Экономика және менеджмент» Техникалық пәндер кафедрасы Құқықтану кафедрасы «Құрылыс және техносфералық қауіпсіздік» == Жалпы техникалық пәндердің кафедра меңгерушісі == Амрешов Нурлан Жангелдиевич - академиялық доцент, техника ғылымдарының магистрі == Білім беру бағдарламалары == Математика — География 6B04105 Менеджмент 6B04106 Мемлекеттік қызмет және жергілікті басқару 6B04107 Экономика және бизнес 6B04108 Бухгалтерлік есеп және аудит 6В04109 Бағалау 6B04110 Қаржы және несие 6В07318 Кадастр 6B07319 Жерге орналастыру == Ғылыми-зерттеу институттары == "ЭкоЖерЖоба" ҒЗИ == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 7lv71jnow9t8hnkoppvuwun862guwb5 3590921 3590916 2026-04-24T07:22:27Z Қазиева Ардақ 180316 3590921 wikitext text/x-wiki Қазақстанның инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университеті Батыс Қазақстан облысы, Орал қаласында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://kazuits.edu.kz/kz/zhoo-turaly|title=Қазақстанның инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref> == Университет тарихы == Университет 1999 жылы ашылды. == Кафедралар және БББ == Университетте 5 кафедра бар. «Жалпы техникалық пәндер» «Экономика және менеджмент» Техникалық пәндер кафедрасы Құқықтану кафедрасы «Құрылыс және техносфералық қауіпсіздік» == Жалпы техникалық пәндердің кафедра меңгерушісі == Амрешов Нурлан Жангелдиевич - академиялық доцент, техника ғылымдарының магистрі == "Экономика және менеджмент" кафедрасының меңгерушісі == Исагалиев Сакен Талгатович - аға оқытушы, экономика ғылымдарының магистрі == Экономика және менеджмент кафедрасының білім беру бағдарламалары == 6B04105 Менеджмент 6B04106 Мемлекеттік қызмет және жергілікті басқару 6B04107 Экономика және бизнес 6B04108 Бухгалтерлік есеп және аудит 6В04109 Бағалау 6B04110 Мемлекеттік қызмет және жергілікті басқару Математика — География 6В07318 Кадастр 6B07319 Жерге орналастыру == Ғылыми-зерттеу институттары == "ЭкоЖерЖоба" ҒЗИ == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 1neckzzj6czf949158xhp8x9j6qbwn0 3590922 3590921 2026-04-24T07:22:39Z Қызғалдақ 1986 180324 3590922 wikitext text/x-wiki Қазақстанның инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университеті Батыс Қазақстан облысы, Орал қаласында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://kazuits.edu.kz/kz/zhoo-turaly|title=Қазақстанның инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref> == Университет тарихы == Университет 1999 жылы ашылды. == Кафедралар және БББ == Университетте 5 кафедра бар. «Жалпы техникалық пәндер» «Экономика және менеджмент» Техникалық пәндер кафедрасы Құқықтану кафедрасы «Құрылыс және техносфералық қауіпсіздік» == Жалпы техникалық пәндердің кафедра меңгерушісі == Амрешов Нурлан Жангелдиевич - академиялық доцент, техника ғылымдарының магистрі == "Экономика және менеджмент" кафедрасының меңгерушісі == Исагалиев Сакен Талгатович - аға оқытушы, экономика ғылымдарының магистрі == Экономика және менеджмент кафедрасының білім беру бағдарламалары == 6B04105 Менеджмент 6B04106 Мемлекеттік қызмет және жергілікті басқару 6B04107 Экономика және бизнес 6B04108 Бухгалтерлік есеп және аудит 6В04109 Бағалау 6B04110 Мемлекеттік қызмет және жергілікті басқару Математика — География 6В07318 Кадастр 6B07319 Жерге орналастыру == Ғылыми-зерттеу институттары == "ЭкоЖерЖоба" ҒЗИ == Байланыс == 8 (7112) 54-58-84 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 4i1qhq9egiff4dtogt84b2rgon508pd 3590925 3590922 2026-04-24T07:26:31Z Қазиева Ардақ 180316 /* "Экономика және менеджмент" кафедрасының меңгерушісі */ 3590925 wikitext text/x-wiki Қазақстанның инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университеті Батыс Қазақстан облысы, Орал қаласында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://kazuits.edu.kz/kz/zhoo-turaly|title=Қазақстанның инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref> == Университет тарихы == Университет 1999 жылы ашылды. == Кафедралар және БББ == Университетте 5 кафедра бар. «Жалпы техникалық пәндер» «Экономика және менеджмент» Техникалық пәндер кафедрасы Құқықтану кафедрасы «Құрылыс және техносфералық қауіпсіздік» == Жалпы техникалық пәндердің кафедра меңгерушісі == Амрешов Нурлан Жангелдиевич - академиялық доцент, техника ғылымдарының магистрі == "Экономика және менеджмент" кафедрасының меңгерушісі == Исагалиев Сакен Талгатович - аға оқытушы, экономика ғылымдарының магистрі == Экономика және менеджмент кафедрасының білім беру бағдарламалары == 6B04105 Менеджмент 6B04106 Мемлекеттік қызмет және жергілікті басқару 6B04107 Экономика және бизнес 6B04108 Бухгалтерлік есеп және аудит 6В04109 Бағалау 6B04110 Мемлекеттік қызмет және жергілікті басқару Математика — География 6В07318 Кадастр 6B07319 Жерге орналастыру == Ғылыми-зерттеу институттары == "ЭкоЖерЖоба" ҒЗИ == Байланыс == 8 (7112) 54-58-84 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ggu304ueh3a49111bue0vd91b72uagr 3590926 3590925 2026-04-24T07:28:11Z Омаров Акылбек Нурлыбекович 180330 3590926 wikitext text/x-wiki Қазақстанның инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университеті Батыс Қазақстан облысы, Орал қаласында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://kazuits.edu.kz/kz/zhoo-turaly|title=Қазақстанның инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref> == Университет тарихы == Университет 1999 жылы ашылды. == Цифрлық трансформация және жасанды интеллект басқармасы == Цифрлық трансформация және жасанды интеллект — бұл заманауи технологиялар арқылы қоғамды, бизнесті және түрлі салаларды дамытуға бағытталған өзара байланысты ұғымдар. Цифрлық трансформация — ақпараттық технологияларды енгізу арқылы жұмыс процестерін өзгерту және жетілдіру болса, ал жасанды интеллект — сол процестерді автоматтандырып, деректерді талдау, үйрену және шешім қабылдау қабілеті бар интеллектуалды жүйелерді қолдану. == Кафедралар және БББ == Университетте 5 кафедра бар. «Жалпы техникалық пәндер» «Экономика және менеджмент» Техникалық пәндер кафедрасы Құқықтану кафедрасы «Құрылыс және техносфералық қауіпсіздік» == Жалпы техникалық пәндердің кафедра меңгерушісі == Амрешов Нурлан Жангелдиевич - академиялық доцент, техника ғылымдарының магистрі == "Экономика және менеджмент" кафедрасының меңгерушісі == Исагалиев Сакен Талгатович - аға оқытушы, экономика ғылымдарының магистрі == Экономика және менеджмент кафедрасының білім беру бағдарламалары == 6B04105 Менеджмент 6B04106 Мемлекеттік қызмет және жергілікті басқару 6B04107 Экономика және бизнес 6B04108 Бухгалтерлік есеп және аудит 6В04109 Бағалау 6B04110 Мемлекеттік қызмет және жергілікті басқару Математика — География 6В07318 Кадастр 6B07319 Жерге орналастыру == Ғылыми-зерттеу институттары == "ЭкоЖерЖоба" ҒЗИ == Байланыс == 8 (7112) 54-58-84 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} r7yjg30do22v8rtjtqkehvp18a4k1l0 3590931 3590926 2026-04-24T07:36:55Z Омаров Акылбек Нурлыбекович 180330 3590931 wikitext text/x-wiki Қазақстанның инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университеті Батыс Қазақстан облысы, Орал қаласында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://kazuits.edu.kz/kz/zhoo-turaly|title=Қазақстанның инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref> == Университет тарихы == Университет 1999 жылы ашылды. == Цифрлық трансформация және жасанды интеллект басқармасы == Цифрлық трансформация және жасанды интеллект — бұл заманауи технологиялар арқылы қоғамды, бизнесті және түрлі салаларды дамытуға бағытталған өзара байланысты ұғымдар. Цифрлық трансформация — ақпараттық технологияларды енгізу арқылы жұмыс процестерін өзгерту және жетілдіру болса, ал жасанды интеллект — сол процестерді автоматтандырып, деректерді талдау, үйрену және шешім қабылдау қабілеті бар интеллектуалды жүйелерді қолдану. Цифрлық трансформация және жасанды интеллект басқармасының басшысы - Омаров Акылбек Нурлыбекович, техникалық пәндер кафедрасының доценті, т.ғ.к., Ph.D. == Кафедралар және БББ == Университетте 5 кафедра бар. «Жалпы техникалық пәндер» «Экономика және менеджмент» Техникалық пәндер кафедрасы Құқықтану кафедрасы «Құрылыс және техносфералық қауіпсіздік» == Жалпы техникалық пәндердің кафедра меңгерушісі == Амрешов Нурлан Жангелдиевич - академиялық доцент, техника ғылымдарының магистрі == "Экономика және менеджмент" кафедрасының меңгерушісі == Исагалиев Сакен Талгатович - аға оқытушы, экономика ғылымдарының магистрі == Экономика және менеджмент кафедрасының білім беру бағдарламалары == 6B04105 Менеджмент 6B04106 Мемлекеттік қызмет және жергілікті басқару 6B04107 Экономика және бизнес 6B04108 Бухгалтерлік есеп және аудит 6В04109 Бағалау 6B04110 Мемлекеттік қызмет және жергілікті басқару Математика — География 6В07318 Кадастр 6B07319 Жерге орналастыру == Ғылыми-зерттеу институттары == "ЭкоЖерЖоба" ҒЗИ == Байланыс == 8 (7112) 54-58-84 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} h6eis6bnm0ps93cpr6c40uqitjvgk2a 3590933 3590931 2026-04-24T07:39:06Z Қазиева Ардақ 180316 /* Экономика және менеджмент кафедрасының білім беру бағдарламалары */ 3590933 wikitext text/x-wiki Қазақстанның инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университеті Батыс Қазақстан облысы, Орал қаласында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://kazuits.edu.kz/kz/zhoo-turaly|title=Қазақстанның инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref> == Университет тарихы == Университет 1999 жылы ашылды. == Цифрлық трансформация және жасанды интеллект басқармасы == Цифрлық трансформация және жасанды интеллект — бұл заманауи технологиялар арқылы қоғамды, бизнесті және түрлі салаларды дамытуға бағытталған өзара байланысты ұғымдар. Цифрлық трансформация — ақпараттық технологияларды енгізу арқылы жұмыс процестерін өзгерту және жетілдіру болса, ал жасанды интеллект — сол процестерді автоматтандырып, деректерді талдау, үйрену және шешім қабылдау қабілеті бар интеллектуалды жүйелерді қолдану. Цифрлық трансформация және жасанды интеллект басқармасының басшысы - Омаров Акылбек Нурлыбекович, техникалық пәндер кафедрасының доценті, т.ғ.к., Ph.D. == Кафедралар және БББ == Университетте 5 кафедра бар. «Жалпы техникалық пәндер» «Экономика және менеджмент» Техникалық пәндер кафедрасы Құқықтану кафедрасы «Құрылыс және техносфералық қауіпсіздік» == Жалпы техникалық пәндердің кафедра меңгерушісі == Амрешов Нурлан Жангелдиевич - академиялық доцент, техника ғылымдарының магистрі == "Экономика және менеджмент" кафедрасының меңгерушісі == Исагалиев Сакен Талгатович - аға оқытушы, экономика ғылымдарының магистрі == Экономика және менеджмент кафедрасының білім беру бағдарламалары == 6B04105 Менеджмент 6B04106 Мемлекеттік қызмет және жергілікті басқару 6B04107 Экономика және бизнес 6B04108 Бухгалтерлік есеп және аудит 6В04109 Бағалау 6B04110 Мемлекеттік қызмет және жергілікті басқару.https://kazuits.edu.kz/kz/kafedralar/ekonomika-zhane-menedzhment-kafedrasy/2019-04-03-05-42-07 https://kazuits.edu.kz/kz/kafedralar/ekonomika-zhane-menedzhment-kafedrasy/2019-04-03-05-42-07 Математика — География 6В07318 Кадастр 6B07319 Жерге орналастыру == Ғылыми-зерттеу институттары == "ЭкоЖерЖоба" ҒЗИ == Байланыс == 8 (7112) 54-58-84 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 7qkyoo9g1l5rwvulm11p8g4g1hdxcx4 3590934 3590933 2026-04-24T07:39:29Z Омаров Акылбек Нурлыбекович 180330 3590934 wikitext text/x-wiki Қазақстанның инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университеті Батыс Қазақстан облысы, Орал қаласында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://kazuits.edu.kz/kz/zhoo-turaly|title=Қазақстанның инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref> == Университет тарихы == Университет 1999 жылы ашылды. == Цифрлық трансформация және жасанды интеллект басқармасы == Цифрлық трансформация және жасанды интеллект — бұл заманауи технологиялар арқылы қоғамды, бизнесті және түрлі салаларды дамытуға бағытталған өзара байланысты ұғымдар. Цифрлық трансформация — ақпараттық технологияларды енгізу арқылы жұмыс процестерін өзгерту және жетілдіру болса, ал жасанды интеллект — сол процестерді автоматтандырып, деректерді талдау, үйрену және шешім қабылдау қабілеті бар интеллектуалды жүйелерді қолдану. Цифрлық трансформация және жасанды интеллект басқармасының басшысы - Омаров Акылбек Нурлыбекович, техникалық пәндер кафедрасының доценті, т.ғ.к., Ph.D. Бұл бағыт биыл ашылған жаңа бөлім болып табылады және ол Қасым-Жомарт Тоқаев бастамасымен елімізде цифрландыру мен инновацияны дамыту мақсатында жүзеге асырылып отыр. == Кафедралар және БББ == Университетте 5 кафедра бар. «Жалпы техникалық пәндер» «Экономика және менеджмент» Техникалық пәндер кафедрасы Құқықтану кафедрасы «Құрылыс және техносфералық қауіпсіздік» == Жалпы техникалық пәндердің кафедра меңгерушісі == Амрешов Нурлан Жангелдиевич - академиялық доцент, техника ғылымдарының магистрі == "Экономика және менеджмент" кафедрасының меңгерушісі == Исагалиев Сакен Талгатович - аға оқытушы, экономика ғылымдарының магистрі == Экономика және менеджмент кафедрасының білім беру бағдарламалары == 6B04105 Менеджмент 6B04106 Мемлекеттік қызмет және жергілікті басқару 6B04107 Экономика және бизнес 6B04108 Бухгалтерлік есеп және аудит 6В04109 Бағалау 6B04110 Мемлекеттік қызмет және жергілікті басқару.https://kazuits.edu.kz/kz/kafedralar/ekonomika-zhane-menedzhment-kafedrasy/2019-04-03-05-42-07 https://kazuits.edu.kz/kz/kafedralar/ekonomika-zhane-menedzhment-kafedrasy/2019-04-03-05-42-07 Математика — География 6В07318 Кадастр 6B07319 Жерге орналастыру == Ғылыми-зерттеу институттары == "ЭкоЖерЖоба" ҒЗИ == Байланыс == 8 (7112) 54-58-84 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 2dzwcoos1ikco8fgip297msnuxtzxo6 3590935 3590934 2026-04-24T07:39:34Z Қазиева Ардақ 180316 /* Экономика және менеджмент кафедрасының білім беру бағдарламалары */ 3590935 wikitext text/x-wiki Қазақстанның инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университеті Батыс Қазақстан облысы, Орал қаласында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://kazuits.edu.kz/kz/zhoo-turaly|title=Қазақстанның инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref> == Университет тарихы == Университет 1999 жылы ашылды. == Цифрлық трансформация және жасанды интеллект басқармасы == Цифрлық трансформация және жасанды интеллект — бұл заманауи технологиялар арқылы қоғамды, бизнесті және түрлі салаларды дамытуға бағытталған өзара байланысты ұғымдар. Цифрлық трансформация — ақпараттық технологияларды енгізу арқылы жұмыс процестерін өзгерту және жетілдіру болса, ал жасанды интеллект — сол процестерді автоматтандырып, деректерді талдау, үйрену және шешім қабылдау қабілеті бар интеллектуалды жүйелерді қолдану. Цифрлық трансформация және жасанды интеллект басқармасының басшысы - Омаров Акылбек Нурлыбекович, техникалық пәндер кафедрасының доценті, т.ғ.к., Ph.D. Бұл бағыт биыл ашылған жаңа бөлім болып табылады және ол Қасым-Жомарт Тоқаев бастамасымен елімізде цифрландыру мен инновацияны дамыту мақсатында жүзеге асырылып отыр. == Кафедралар және БББ == Университетте 5 кафедра бар. «Жалпы техникалық пәндер» «Экономика және менеджмент» Техникалық пәндер кафедрасы Құқықтану кафедрасы «Құрылыс және техносфералық қауіпсіздік» == Жалпы техникалық пәндердің кафедра меңгерушісі == Амрешов Нурлан Жангелдиевич - академиялық доцент, техника ғылымдарының магистрі == "Экономика және менеджмент" кафедрасының меңгерушісі == Исагалиев Сакен Талгатович - аға оқытушы, экономика ғылымдарының магистрі == Экономика және менеджмент кафедрасының білім беру бағдарламалары == 6B04105 Менеджмент 6B04106 Мемлекеттік қызмет және жергілікті басқару 6B04107 Экономика және бизнес 6B04108 Бухгалтерлік есеп және аудит 6В04109 Бағалау 6B04110 Мемлекеттік қызмет және жергілікті басқару.https://kazuits.edu.kz/kz/kafedralar/ekonomika-zhane-menedzhment-kafedrasy/2019-04-03-05-42-07 https://kazuits.edu.kz/kz/kafedralar/ekonomika-zhane-menedzhment-kafedrasy/2019-04-03-05-42-07 Математика — География 6В07318 Кадастр 6B07319 Жерге орналастыру == Ғылыми-зерттеу институттары == "ЭкоЖерЖоба" ҒЗИ == Байланыс == 8 (7112) 54-58-84 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} hsbs9oiztzjoijyo1rz1ciukfs5ymze 3590937 3590935 2026-04-24T07:40:09Z Қазиева Ардақ 180316 /* Экономика және менеджмент кафедрасының білім беру бағдарламалары */ 3590937 wikitext text/x-wiki Қазақстанның инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университеті Батыс Қазақстан облысы, Орал қаласында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://kazuits.edu.kz/kz/zhoo-turaly|title=Қазақстанның инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref> == Университет тарихы == Университет 1999 жылы ашылды. == Цифрлық трансформация және жасанды интеллект басқармасы == Цифрлық трансформация және жасанды интеллект — бұл заманауи технологиялар арқылы қоғамды, бизнесті және түрлі салаларды дамытуға бағытталған өзара байланысты ұғымдар. Цифрлық трансформация — ақпараттық технологияларды енгізу арқылы жұмыс процестерін өзгерту және жетілдіру болса, ал жасанды интеллект — сол процестерді автоматтандырып, деректерді талдау, үйрену және шешім қабылдау қабілеті бар интеллектуалды жүйелерді қолдану. Цифрлық трансформация және жасанды интеллект басқармасының басшысы - Омаров Акылбек Нурлыбекович, техникалық пәндер кафедрасының доценті, т.ғ.к., Ph.D. Бұл бағыт биыл ашылған жаңа бөлім болып табылады және ол Қасым-Жомарт Тоқаев бастамасымен елімізде цифрландыру мен инновацияны дамыту мақсатында жүзеге асырылып отыр. == Кафедралар және БББ == Университетте 5 кафедра бар. «Жалпы техникалық пәндер» «Экономика және менеджмент» Техникалық пәндер кафедрасы Құқықтану кафедрасы «Құрылыс және техносфералық қауіпсіздік» == Жалпы техникалық пәндердің кафедра меңгерушісі == Амрешов Нурлан Жангелдиевич - академиялық доцент, техника ғылымдарының магистрі == "Экономика және менеджмент" кафедрасының меңгерушісі == Исагалиев Сакен Талгатович - аға оқытушы, экономика ғылымдарының магистрі == Экономика және менеджмент кафедрасының білім беру бағдарламалары == 6B04105 Менеджмент 6B04106 Мемлекеттік қызмет және жергілікті басқару 6B04107 Экономика және бизнес 6B04108 Бухгалтерлік есеп және аудит 6В04109 Бағалау 6B04110 Мемлекеттік қызмет және жергілікті басқару.https://kazuits.edu.kz/kz/kafedralar/ekonomika-zhane-menedzhment-kafedrasy/2019-04-03-05-42-07 Математика — География 6В07318 Кадастр 6B07319 Жерге орналастыру == Ғылыми-зерттеу институттары == "ЭкоЖерЖоба" ҒЗИ == Байланыс == 8 (7112) 54-58-84 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} l7hoxmo2rbaznyw0vz9m1173y0v59i7 3590939 3590937 2026-04-24T07:40:49Z Омаров Акылбек Нурлыбекович 180330 3590939 wikitext text/x-wiki Қазақстанның инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университеті Батыс Қазақстан облысы, Орал қаласында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://kazuits.edu.kz/kz/zhoo-turaly|title=Қазақстанның инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref> == Университет тарихы == Университет 1999 жылы ашылды. == Цифрлық трансформация және жасанды интеллект басқармасы == Цифрлық трансформация және жасанды интеллект — бұл заманауи технологиялар арқылы қоғамды, бизнесті және түрлі салаларды дамытуға бағытталған өзара байланысты ұғымдар. Цифрлық трансформация — ақпараттық технологияларды енгізу арқылы жұмыс процестерін өзгерту және жетілдіру болса, ал жасанды интеллект — сол процестерді автоматтандырып, деректерді талдау, үйрену және шешім қабылдау қабілеті бар интеллектуалды жүйелерді қолдану. Цифрлық трансформация және жасанды интеллект басқармасының басшысы - Омаров Акылбек Нурлыбекович, техникалық пәндер кафедрасының доценті, т.ғ.к., Ph.D. Бұл бағыт 2026 жылы ашылған жаңа бөлім болып табылады және ол Қасым-Жомарт Тоқаев бастамасымен елімізде цифрландыру мен инновацияны дамыту мақсатында жүзеге асырылып отыр. == Кафедралар және БББ == Университетте 5 кафедра бар. «Жалпы техникалық пәндер» «Экономика және менеджмент» Техникалық пәндер кафедрасы Құқықтану кафедрасы «Құрылыс және техносфералық қауіпсіздік» == Жалпы техникалық пәндердің кафедра меңгерушісі == Амрешов Нурлан Жангелдиевич - академиялық доцент, техника ғылымдарының магистрі == "Экономика және менеджмент" кафедрасының меңгерушісі == Исагалиев Сакен Талгатович - аға оқытушы, экономика ғылымдарының магистрі == Экономика және менеджмент кафедрасының білім беру бағдарламалары == 6B04105 Менеджмент 6B04106 Мемлекеттік қызмет және жергілікті басқару 6B04107 Экономика және бизнес 6B04108 Бухгалтерлік есеп және аудит 6В04109 Бағалау 6B04110 Мемлекеттік қызмет және жергілікті басқару.https://kazuits.edu.kz/kz/kafedralar/ekonomika-zhane-menedzhment-kafedrasy/2019-04-03-05-42-07 Математика — География 6В07318 Кадастр 6B07319 Жерге орналастыру == Ғылыми-зерттеу институттары == "ЭкоЖерЖоба" ҒЗИ == Байланыс == 8 (7112) 54-58-84 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} i2800w9jjpj9l1joduqizuevafttnd0 3590940 3590939 2026-04-24T07:42:01Z Омаров Акылбек Нурлыбекович 180330 3590940 wikitext text/x-wiki Қазақстанның инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университеті Батыс Қазақстан облысы, Орал қаласында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://kazuits.edu.kz/kz/zhoo-turaly|title=Қазақстанның инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref> == Университет тарихы == Университет 1999 жылы ашылды. == Цифрлық трансформация және жасанды интеллект бөлімі == Цифрлық трансформация және жасанды интеллект — бұл заманауи технологиялар арқылы қоғамды, бизнесті және түрлі салаларды дамытуға бағытталған өзара байланысты ұғымдар. Цифрлық трансформация — ақпараттық технологияларды енгізу арқылы жұмыс процестерін өзгерту және жетілдіру болса, ал жасанды интеллект — сол процестерді автоматтандырып, деректерді талдау, үйрену және шешім қабылдау қабілеті бар интеллектуалды жүйелерді қолдану. Цифрлық трансформация және жасанды интеллект басқармасының басшысы - Омаров Акылбек Нурлыбекович, техникалық пәндер кафедрасының доценті, т.ғ.к., Ph.D. Бұл бағыт 2026 жылы ашылған жаңа бөлім болып табылады және ол Қасым-Жомарт Тоқаев бастамасымен елімізде цифрландыру мен инновацияны дамыту мақсатында жүзеге асырылып отыр. == Кафедралар және БББ == Университетте 5 кафедра бар. «Жалпы техникалық пәндер» «Экономика және менеджмент» Техникалық пәндер кафедрасы Құқықтану кафедрасы «Құрылыс және техносфералық қауіпсіздік» == Жалпы техникалық пәндердің кафедра меңгерушісі == Амрешов Нурлан Жангелдиевич - академиялық доцент, техника ғылымдарының магистрі == "Экономика және менеджмент" кафедрасының меңгерушісі == Исагалиев Сакен Талгатович - аға оқытушы, экономика ғылымдарының магистрі == Экономика және менеджмент кафедрасының білім беру бағдарламалары == 6B04105 Менеджмент 6B04106 Мемлекеттік қызмет және жергілікті басқару 6B04107 Экономика және бизнес 6B04108 Бухгалтерлік есеп және аудит 6В04109 Бағалау 6B04110 Мемлекеттік қызмет және жергілікті басқару.https://kazuits.edu.kz/kz/kafedralar/ekonomika-zhane-menedzhment-kafedrasy/2019-04-03-05-42-07 Математика — География 6В07318 Кадастр 6B07319 Жерге орналастыру == Ғылыми-зерттеу институттары == "ЭкоЖерЖоба" ҒЗИ == Байланыс == 8 (7112) 54-58-84 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} nwx0gp81zi7vxneksbhvjr3n2af8at9 3590944 3590940 2026-04-24T07:47:49Z Қазиева Ардақ 180316 /* Экономика және менеджмент кафедрасының білім беру бағдарламалары */ 3590944 wikitext text/x-wiki Қазақстанның инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университеті Батыс Қазақстан облысы, Орал қаласында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://kazuits.edu.kz/kz/zhoo-turaly|title=Қазақстанның инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref> == Университет тарихы == Университет 1999 жылы ашылды. == Цифрлық трансформация және жасанды интеллект бөлімі == Цифрлық трансформация және жасанды интеллект — бұл заманауи технологиялар арқылы қоғамды, бизнесті және түрлі салаларды дамытуға бағытталған өзара байланысты ұғымдар. Цифрлық трансформация — ақпараттық технологияларды енгізу арқылы жұмыс процестерін өзгерту және жетілдіру болса, ал жасанды интеллект — сол процестерді автоматтандырып, деректерді талдау, үйрену және шешім қабылдау қабілеті бар интеллектуалды жүйелерді қолдану. Цифрлық трансформация және жасанды интеллект басқармасының басшысы - Омаров Акылбек Нурлыбекович, техникалық пәндер кафедрасының доценті, т.ғ.к., Ph.D. Бұл бағыт 2026 жылы ашылған жаңа бөлім болып табылады және ол Қасым-Жомарт Тоқаев бастамасымен елімізде цифрландыру мен инновацияны дамыту мақсатында жүзеге асырылып отыр. == Кафедралар және БББ == Университетте 5 кафедра бар. «Жалпы техникалық пәндер» «Экономика және менеджмент» Техникалық пәндер кафедрасы Құқықтану кафедрасы «Құрылыс және техносфералық қауіпсіздік» == Жалпы техникалық пәндердің кафедра меңгерушісі == Амрешов Нурлан Жангелдиевич - академиялық доцент, техника ғылымдарының магистрі == "Экономика және менеджмент" кафедрасының меңгерушісі == Исагалиев Сакен Талгатович - аға оқытушы, экономика ғылымдарының магистрі == Экономика және менеджмент кафедрасының білім беру бағдарламалары == 6B04105 Менеджмент 6B04106 Мемлекеттік қызмет және жергілікті басқару 6B04107 Экономика және бизнес 6B04108 Бухгалтерлік есеп және аудит 6В04109 Бағалау 6B04110 Мемлекеттік қызмет және жергілікті басқару.https://kazuits.edu.kz/kz/kafedralar/ekonomika-zhane-menedzhment-kafedrasy/2019-04-03-05-42-07 Математика — География 6В07318 Кадастр 6B07319 Жерге орналастыру == "Экономика және менеджмент" кафедрасының тарихы == «Экономика және менеджмент» кафедрасының тарихы Қазақстан инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университетінің «Экономика факультетінің» негізінде 1998 жылдан бастау алды. Ол кезде кафедра «Арнайы эконмикалық пәндер» болып аталып, «Экономика» және «Қаржы» мамандықтары бойынша білім берді. 2001–2002 оқу жылдарында экономикалық факультеттің деканы болып Қайрлиева Гаухар Ермекқалиқызы тағайындалды. Осы кезеңде факультеттің дамуына білікті әрі тәжірибелі оқытушылар — Тастемиров Асқар Ғұмарұлы, Хабибуллина Нурия Хаджиқызы, Рүстенова Эльвира Амангелдіқызы, Окунева Валентина Николаевна елеулі үлес қосты. 2005 жылдан бастап «Арнайы пәндер» кафедрасының меңгерушісі қызметін Камиева Алмагүл Ақболатқызы атқарды. Осы кезеңде экономикалық факультет құрылымында «Арнаулы пәндер» және «Жалпы кәсіптік пәндер» кафедралары жұмыс істеп, кейіннен олар «Есеп және қаржы» және «Экономика және басқару» кафедралары болып қайта құрылды. 2013 жылдан бастап кафедра меңгерушісі қызметін экономика ғылымдарының кандидаты, доцент, Қазақстан Республикасының Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі, Ресей Федерациясы РЖА профессоры Искаков Санимжан Ербозымұлы атқарды. 2019 жылы кафедра меңгерушісі болып экономика ғылымдарының кандидаты, Ресей Федерациясы РАЕ профессоры, Қазақстан Республикасының Халықаралық ақпараттандыру академиясының (МАИН) академигі Серікбаев Серік Кенесұлы тағайындалды. 2021–2022 оқу жылынан бастап кафедра меңгерушісі қызметін экономика ғылымдарының магистрі Мекин Мәдениет Әділұлы атқарды. 2023–2024 оқу жылынан бастап қазіргі уақытқа дейін кафедраға Исагалиев Сәкен Талғатұлы жетекшілік етуде. <ref>{{citeweb|url=|title=|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-17|lang=}}</ref> https://kazuits.edu.kz/kz/kafedralar/ekonomika-zhane-menedzhment-kafedrasy/2019-04-03-05-42-07 == Ғылыми-зерттеу институттары == "ЭкоЖерЖоба" ҒЗИ == Байланыс == 8 (7112) 54-58-84 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} pcq9kfv7kqvolg2mds2ejjfox9zke7k 3590947 3590944 2026-04-24T07:49:31Z Қазиева Ардақ 180316 /* "Экономика және менеджмент" кафедрасының тарихы */ 3590947 wikitext text/x-wiki Қазақстанның инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университеті Батыс Қазақстан облысы, Орал қаласында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://kazuits.edu.kz/kz/zhoo-turaly|title=Қазақстанның инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref> == Университет тарихы == Университет 1999 жылы ашылды. == Цифрлық трансформация және жасанды интеллект бөлімі == Цифрлық трансформация және жасанды интеллект — бұл заманауи технологиялар арқылы қоғамды, бизнесті және түрлі салаларды дамытуға бағытталған өзара байланысты ұғымдар. Цифрлық трансформация — ақпараттық технологияларды енгізу арқылы жұмыс процестерін өзгерту және жетілдіру болса, ал жасанды интеллект — сол процестерді автоматтандырып, деректерді талдау, үйрену және шешім қабылдау қабілеті бар интеллектуалды жүйелерді қолдану. Цифрлық трансформация және жасанды интеллект басқармасының басшысы - Омаров Акылбек Нурлыбекович, техникалық пәндер кафедрасының доценті, т.ғ.к., Ph.D. Бұл бағыт 2026 жылы ашылған жаңа бөлім болып табылады және ол Қасым-Жомарт Тоқаев бастамасымен елімізде цифрландыру мен инновацияны дамыту мақсатында жүзеге асырылып отыр. == Кафедралар және БББ == Университетте 5 кафедра бар. «Жалпы техникалық пәндер» «Экономика және менеджмент» Техникалық пәндер кафедрасы Құқықтану кафедрасы «Құрылыс және техносфералық қауіпсіздік» == Жалпы техникалық пәндердің кафедра меңгерушісі == Амрешов Нурлан Жангелдиевич - академиялық доцент, техника ғылымдарының магистрі == "Экономика және менеджмент" кафедрасының меңгерушісі == Исагалиев Сакен Талгатович - аға оқытушы, экономика ғылымдарының магистрі == Экономика және менеджмент кафедрасының білім беру бағдарламалары == 6B04105 Менеджмент 6B04106 Мемлекеттік қызмет және жергілікті басқару 6B04107 Экономика және бизнес 6B04108 Бухгалтерлік есеп және аудит 6В04109 Бағалау 6B04110 Мемлекеттік қызмет және жергілікті басқару.https://kazuits.edu.kz/kz/kafedralar/ekonomika-zhane-menedzhment-kafedrasy/2019-04-03-05-42-07 Математика — География 6В07318 Кадастр 6B07319 Жерге орналастыру == "Экономика және менеджмент" кафедрасының тарихы == «Экономика және менеджмент» кафедрасының тарихы Қазақстан инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университетінің «Экономика факультетінің» негізінде 1998 жылдан бастау алды. Ол кезде кафедра «Арнайы эконмикалық пәндер» болып аталып, «Экономика» және «Қаржы» мамандықтары бойынша білім берді. 2001–2002 оқу жылдарында экономикалық факультеттің деканы болып Қайрлиева Гаухар Ермекқалиқызы тағайындалды. Осы кезеңде факультеттің дамуына білікті әрі тәжірибелі оқытушылар — Тастемиров Асқар Ғұмарұлы, Хабибуллина Нурия Хаджиқызы, Рүстенова Эльвира Амангелдіқызы, Окунева Валентина Николаевна елеулі үлес қосты. 2005 жылдан бастап «Арнайы пәндер» кафедрасының меңгерушісі қызметін Камиева Алмагүл Ақболатқызы атқарды. Осы кезеңде экономикалық факультет құрылымында «Арнаулы пәндер» және «Жалпы кәсіптік пәндер» кафедралары жұмыс істеп, кейіннен олар «Есеп және қаржы» және «Экономика және басқару» кафедралары болып қайта құрылды. 2013 жылдан бастап кафедра меңгерушісі қызметін экономика ғылымдарының кандидаты, доцент, Қазақстан Республикасының Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі, Ресей Федерациясы РЖА профессоры Искаков Санимжан Ербозымұлы атқарды. 2019 жылы кафедра меңгерушісі болып экономика ғылымдарының кандидаты, Ресей Федерациясы РАЕ профессоры, Қазақстан Республикасының Халықаралық ақпараттандыру академиясының (МАИН) академигі Серікбаев Серік Кенесұлы тағайындалды. 2021–2022 оқу жылынан бастап кафедра меңгерушісі қызметін экономика ғылымдарының магистрі Мекин Мәдениет Әділұлы атқарды. 2023–2024 оқу жылынан бастап қазіргі уақытқа дейін кафедраға Исагалиев Сәкен Талғатұлы жетекшілік етуде. «Экономика және менеджмент» кафедрасының тарихы Қазақстан инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университетінің «Экономика факультетінің» негізінде 1998 жылдан бастау алды. Ол кезде кафедра «Арнайы эконмикалық пәндер» болып аталып, «Экономика» және «Қаржы» мамандықтары бойынша білім берді. 2001–2002 оқу жылдарында экономикалық факультеттің деканы болып Қайрлиева Гаухар Ермекқалиқызы тағайындалды. Осы кезеңде факультеттің дамуына білікті әрі тәжірибелі оқытушылар — Тастемиров Асқар Ғұмарұлы, Хабибуллина Нурия Хаджиқызы, Рүстенова Эльвира Амангелдіқызы, Окунева Валентина Николаевна елеулі үлес қосты. 2005 жылдан бастап «Арнайы пәндер» кафедрасының меңгерушісі қызметін Камиева Алмагүл Ақболатқызы атқарды. Осы кезеңде экономикалық факультет құрылымында «Арнаулы пәндер» және «Жалпы кәсіптік пәндер» кафедралары жұмыс істеп, кейіннен олар «Есеп және қаржы» және «Экономика және басқару» кафедралары болып қайта құрылды. <ref>{{citeweb|url=|title=|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-17|lang=}}</ref> https://kazuits.edu.kz/kz/kafedralar/ekonomika-zhane-menedzhment-kafedrasy/2019-04-03-05-42-07 == Ғылыми-зерттеу институттары == "ЭкоЖерЖоба" ҒЗИ == Байланыс == 8 (7112) 54-58-84 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} o7nc0yv97ph3p1jk0hnb5ltt63u0v6o 3590948 3590947 2026-04-24T07:55:26Z Қазиева Ардақ 180316 /* "Экономика және менеджмент" кафедрасының тарихы */ 3590948 wikitext text/x-wiki Қазақстанның инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университеті Батыс Қазақстан облысы, Орал қаласында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://kazuits.edu.kz/kz/zhoo-turaly|title=Қазақстанның инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref> == Университет тарихы == Университет 1999 жылы ашылды. == Цифрлық трансформация және жасанды интеллект бөлімі == Цифрлық трансформация және жасанды интеллект — бұл заманауи технологиялар арқылы қоғамды, бизнесті және түрлі салаларды дамытуға бағытталған өзара байланысты ұғымдар. Цифрлық трансформация — ақпараттық технологияларды енгізу арқылы жұмыс процестерін өзгерту және жетілдіру болса, ал жасанды интеллект — сол процестерді автоматтандырып, деректерді талдау, үйрену және шешім қабылдау қабілеті бар интеллектуалды жүйелерді қолдану. Цифрлық трансформация және жасанды интеллект басқармасының басшысы - Омаров Акылбек Нурлыбекович, техникалық пәндер кафедрасының доценті, т.ғ.к., Ph.D. Бұл бағыт 2026 жылы ашылған жаңа бөлім болып табылады және ол Қасым-Жомарт Тоқаев бастамасымен елімізде цифрландыру мен инновацияны дамыту мақсатында жүзеге асырылып отыр. == Кафедралар және БББ == Университетте 5 кафедра бар. «Жалпы техникалық пәндер» «Экономика және менеджмент» Техникалық пәндер кафедрасы Құқықтану кафедрасы «Құрылыс және техносфералық қауіпсіздік» == Жалпы техникалық пәндердің кафедра меңгерушісі == Амрешов Нурлан Жангелдиевич - академиялық доцент, техника ғылымдарының магистрі == "Экономика және менеджмент" кафедрасының меңгерушісі == Исагалиев Сакен Талгатович - аға оқытушы, экономика ғылымдарының магистрі == Экономика және менеджмент кафедрасының білім беру бағдарламалары == 6B04105 Менеджмент 6B04106 Мемлекеттік қызмет және жергілікті басқару 6B04107 Экономика және бизнес 6B04108 Бухгалтерлік есеп және аудит 6В04109 Бағалау 6B04110 Мемлекеттік қызмет және жергілікті басқару.https://kazuits.edu.kz/kz/kafedralar/ekonomika-zhane-menedzhment-kafedrasy/2019-04-03-05-42-07 Математика — География 6В07318 Кадастр 6B07319 Жерге орналастыру == "Экономика және менеджмент" кафедрасының тарихы == «Экономика және менеджмент» кафедрасының тарихы Қазақстан инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университетінің «Экономика факультетінің» негізінде 1998 жылдан бастау алды. Ол кезде кафедра «Арнайы эконмикалық пәндер» болып аталып, «Экономика» және «Қаржы» мамандықтары бойынша білім берді. 2001–2002 оқу жылдарында экономикалық факультеттің деканы болып Қайрлиева Гаухар Ермекқалиқызы тағайындалды. Осы кезеңде факультеттің дамуына білікті әрі тәжірибелі оқытушылар — Тастемиров Асқар Ғұмарұлы, Хабибуллина Нурия Хаджиқызы, Рүстенова Эльвира Амангелдіқызы, Окунева Валентина Николаевна елеулі үлес қосты. 2005 жылдан бастап «Арнайы пәндер» кафедрасының меңгерушісі қызметін Камиева Алмагүл Ақболатқызы атқарды. Осы кезеңде экономикалық факультет құрылымында «Арнаулы пәндер» және «Жалпы кәсіптік пәндер» кафедралары жұмыс істеп, кейіннен олар «Есеп және қаржы» және «Экономика және басқару» кафедралары болып қайта құрылды. 2013 жылдан бастап кафедра меңгерушісі қызметін экономика ғылымдарының кандидаты, доцент, Қазақстан Республикасының Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі, Ресей Федерациясы РЖА профессоры Искаков Санимжан Ербозымұлы атқарды. 2019 жылы кафедра меңгерушісі болып экономика ғылымдарының кандидаты, Ресей Федерациясы РАЕ профессоры, Қазақстан Республикасының Халықаралық ақпараттандыру академиясының (МАИН) академигі Серікбаев Серік Кенесұлы тағайындалды. 2021–2022 оқу жылынан бастап кафедра меңгерушісі қызметін экономика ғылымдарының магистрі Мекин Мәдениет Әділұлы атқарды. 2023–2024 оқу жылынан бастап қазіргі уақытқа дейін кафедраға Исагалиев Сәкен Талғатұлы жетекшілік етуде. <ref>{{citeweb|url=|title=|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-17|lang=}}</ref> https://kazuits.edu.kz/kz/kafedralar/ekonomika-zhane-menedzhment-kafedrasy/2019-04-03-05-42-07 == Ғылыми-зерттеу институттары == "ЭкоЖерЖоба" ҒЗИ == Байланыс == 8 (7112) 54-58-84 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 2kbgo5d9hng3yehi9q90t2uhq3tfsag 3590970 3590948 2026-04-24T08:52:13Z 1nter pares 146705 3590970 wikitext text/x-wiki Қазақстанның инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университеті Батыс Қазақстан облысы, Орал қаласында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://kazuits.edu.kz/kz/zhoo-turaly|title=Қазақстанның инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref> == Университет тарихы == Университет 1999 жылы ашылды. == Цифрлық трансформация және жасанды интеллект бөлімі == Цифрлық трансформация және жасанды интеллект — бұл заманауи технологиялар арқылы қоғамды, бизнесті және түрлі салаларды дамытуға бағытталған өзара байланысты ұғымдар. Цифрлық трансформация — ақпараттық технологияларды енгізу арқылы жұмыс процестерін өзгерту және жетілдіру болса, ал жасанды интеллект — сол процестерді автоматтандырып, деректерді талдау, үйрену және шешім қабылдау қабілеті бар интеллектуалды жүйелерді қолдану. Цифрлық трансформация және жасанды интеллект басқармасының басшысы - Омаров Акылбек Нурлыбекович, техникалық пәндер кафедрасының доценті, т.ғ.к., Ph.D. Бұл бағыт 2026 жылы ашылған жаңа бөлім болып табылады және ол Қасым-Жомарт Тоқаев бастамасымен елімізде цифрландыру мен инновацияны дамыту мақсатында жүзеге асырылып отыр. == Кафедралар және БББ == Университетте 5 кафедра бар. «Жалпы техникалық пәндер» «Экономика және менеджмент» Техникалық пәндер кафедрасы Құқықтану кафедрасы «Құрылыс және техносфералық қауіпсіздік» == Жалпы техникалық пәндердің кафедра меңгерушісі == Амрешов Нурлан Жангелдиевич - академиялық доцент, техника ғылымдарының магистрі == "Экономика және менеджмент" кафедрасының меңгерушісі == Исагалиев Сакен Талгатович - аға оқытушы, экономика ғылымдарының магистрі == Экономика және менеджмент кафедрасының білім беру бағдарламалары == 6B04105 Менеджмент 6B04106 Мемлекеттік қызмет және жергілікті басқару 6B04107 Экономика және бизнес 6B04108 Бухгалтерлік есеп және аудит 6В04109 Бағалау 6B04110 Мемлекеттік қызмет және жергілікті басқару.https://kazuits.edu.kz/kz/kafedralar/ekonomika-zhane-menedzhment-kafedrasy/2019-04-03-05-42-07 Математика — География 6В07318 Кадастр 6B07319 Жерге орналастыру == "Экономика және менеджмент" кафедрасының тарихы == «Экономика және менеджмент» кафедрасының тарихы Қазақстан инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университетінің «Экономика факультетінің» негізінде 1998 жылдан бастау алды. Ол кезде кафедра «Арнайы эконмикалық пәндер» болып аталып, «Экономика» және «Қаржы» мамандықтары бойынша білім берді. 2001–2002 оқу жылдарында экономикалық факультеттің деканы болып Қайрлиева Гаухар Ермекқалиқызы тағайындалды. Осы кезеңде факультеттің дамуына білікті әрі тәжірибелі оқытушылар — Тастемиров Асқар Ғұмарұлы, Хабибуллина Нурия Хаджиқызы, Рүстенова Эльвира Амангелдіқызы, Окунева Валентина Николаевна елеулі үлес қосты. 2005 жылдан бастап «Арнайы пәндер» кафедрасының меңгерушісі қызметін Камиева Алмагүл Ақболатқызы атқарды. Осы кезеңде экономикалық факультет құрылымында «Арнаулы пәндер» және «Жалпы кәсіптік пәндер» кафедралары жұмыс істеп, кейіннен олар «Есеп және қаржы» және «Экономика және басқару» кафедралары болып қайта құрылды. 2013 жылдан бастап кафедра меңгерушісі қызметін экономика ғылымдарының кандидаты, доцент, Қазақстан Республикасының Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі, Ресей Федерациясы РЖА профессоры Искаков Санимжан Ербозымұлы атқарды. 2019 жылы кафедра меңгерушісі болып экономика ғылымдарының кандидаты, Ресей Федерациясы РАЕ профессоры, Қазақстан Республикасының Халықаралық ақпараттандыру академиясының (МАИН) академигі Серікбаев Серік Кенесұлы тағайындалды. 2021–2022 оқу жылынан бастап кафедра меңгерушісі қызметін экономика ғылымдарының магистрі Мекин Мәдениет Әділұлы атқарды. 2023–2024 оқу жылынан бастап қазіргі уақытқа дейін кафедраға Исагалиев Сәкен Талғатұлы жетекшілік етуде. <ref>{{citeweb|url=|title=|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-17|lang=}}</ref> https://kazuits.edu.kz/kz/kafedralar/ekonomika-zhane-menedzhment-kafedrasy/2019-04-03-05-42-07 == Ғылыми-зерттеу институттары == "ЭкоЖерЖоба" ҒЗИ == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ojwwsb71tx1ff8eqv63k0tiu1pxvix7 3590971 3590970 2026-04-24T08:52:46Z 1nter pares 146705 3590971 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|24-04-2026}} Қазақстанның инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университеті Батыс Қазақстан облысы, Орал қаласында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://kazuits.edu.kz/kz/zhoo-turaly|title=Қазақстанның инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref> == Университет тарихы == Университет 1999 жылы ашылды. == Цифрлық трансформация және жасанды интеллект бөлімі == Цифрлық трансформация және жасанды интеллект — бұл заманауи технологиялар арқылы қоғамды, бизнесті және түрлі салаларды дамытуға бағытталған өзара байланысты ұғымдар. Цифрлық трансформация — ақпараттық технологияларды енгізу арқылы жұмыс процестерін өзгерту және жетілдіру болса, ал жасанды интеллект — сол процестерді автоматтандырып, деректерді талдау, үйрену және шешім қабылдау қабілеті бар интеллектуалды жүйелерді қолдану. Цифрлық трансформация және жасанды интеллект басқармасының басшысы - Омаров Акылбек Нурлыбекович, техникалық пәндер кафедрасының доценті, т.ғ.к., Ph.D. Бұл бағыт 2026 жылы ашылған жаңа бөлім болып табылады және ол Қасым-Жомарт Тоқаев бастамасымен елімізде цифрландыру мен инновацияны дамыту мақсатында жүзеге асырылып отыр. == Кафедралар және БББ == Университетте 5 кафедра бар. «Жалпы техникалық пәндер» «Экономика және менеджмент» Техникалық пәндер кафедрасы Құқықтану кафедрасы «Құрылыс және техносфералық қауіпсіздік» == Жалпы техникалық пәндердің кафедра меңгерушісі == Амрешов Нурлан Жангелдиевич - академиялық доцент, техника ғылымдарының магистрі == "Экономика және менеджмент" кафедрасының меңгерушісі == Исагалиев Сакен Талгатович - аға оқытушы, экономика ғылымдарының магистрі == Экономика және менеджмент кафедрасының білім беру бағдарламалары == 6B04105 Менеджмент 6B04106 Мемлекеттік қызмет және жергілікті басқару 6B04107 Экономика және бизнес 6B04108 Бухгалтерлік есеп және аудит 6В04109 Бағалау 6B04110 Мемлекеттік қызмет және жергілікті басқару.https://kazuits.edu.kz/kz/kafedralar/ekonomika-zhane-menedzhment-kafedrasy/2019-04-03-05-42-07 Математика — География 6В07318 Кадастр 6B07319 Жерге орналастыру == "Экономика және менеджмент" кафедрасының тарихы == «Экономика және менеджмент» кафедрасының тарихы Қазақстан инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университетінің «Экономика факультетінің» негізінде 1998 жылдан бастау алды. Ол кезде кафедра «Арнайы эконмикалық пәндер» болып аталып, «Экономика» және «Қаржы» мамандықтары бойынша білім берді. 2001–2002 оқу жылдарында экономикалық факультеттің деканы болып Қайрлиева Гаухар Ермекқалиқызы тағайындалды. Осы кезеңде факультеттің дамуына білікті әрі тәжірибелі оқытушылар — Тастемиров Асқар Ғұмарұлы, Хабибуллина Нурия Хаджиқызы, Рүстенова Эльвира Амангелдіқызы, Окунева Валентина Николаевна елеулі үлес қосты. 2005 жылдан бастап «Арнайы пәндер» кафедрасының меңгерушісі қызметін Камиева Алмагүл Ақболатқызы атқарды. Осы кезеңде экономикалық факультет құрылымында «Арнаулы пәндер» және «Жалпы кәсіптік пәндер» кафедралары жұмыс істеп, кейіннен олар «Есеп және қаржы» және «Экономика және басқару» кафедралары болып қайта құрылды. 2013 жылдан бастап кафедра меңгерушісі қызметін экономика ғылымдарының кандидаты, доцент, Қазақстан Республикасының Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі, Ресей Федерациясы РЖА профессоры Искаков Санимжан Ербозымұлы атқарды. 2019 жылы кафедра меңгерушісі болып экономика ғылымдарының кандидаты, Ресей Федерациясы РАЕ профессоры, Қазақстан Республикасының Халықаралық ақпараттандыру академиясының (МАИН) академигі Серікбаев Серік Кенесұлы тағайындалды. 2021–2022 оқу жылынан бастап кафедра меңгерушісі қызметін экономика ғылымдарының магистрі Мекин Мәдениет Әділұлы атқарды. 2023–2024 оқу жылынан бастап қазіргі уақытқа дейін кафедраға Исагалиев Сәкен Талғатұлы жетекшілік етуде. <ref>{{citeweb|url=|title=|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-17|lang=}}</ref> https://kazuits.edu.kz/kz/kafedralar/ekonomika-zhane-menedzhment-kafedrasy/2019-04-03-05-42-07 == Ғылыми-зерттеу институттары == "ЭкоЖерЖоба" ҒЗИ == Дереккөздер == {{дереккөздер}} g28mugzw8yl87rfwy4a27bpj9i3rzn0 3 779960 3590909 2026-04-24T07:14:08Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590909 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Raveheart97}} -- ''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 12:14, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) sw90ka87rmx8ewl387r25u2bl1v3sc1 0 779961 3590936 2026-04-24T07:39:49Z Салиха 17167 Жаңа бетте: {{Ғалым |Есімі = Гүлмира Николаевна Накипова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 06.11.1965 |Туған жері = {{туғанжері|Қарағанды|Қарағандыда}} қаласы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері =... 3590936 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Гүлмира Николаевна Накипова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 06.11.1965 |Туған жері = {{туғанжері|Қарағанды|Қарағандыда}} қаласы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Экономика |Жұмыс орны = [[Қарағанды экономика университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Экономика ғылымының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор |Альма-матер = Қарағанды кооператив институты (қазіргі [[Қарағанды экономика университеті]]). |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * {{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}} (2009); * Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы. |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Гүлмира Николаевна Накипова''' — экономика ғылымының докторы ([[2009 жыл|2009]]), профессор ([[2011 жыл|2011]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1965 жыл|1965]] жылы 6 қарашада [[Қарағанды]] қаласында туған.<br> Қарағанды кооператив институтын ([[1985 жыл|1985]], қазіргі [[Қарағанды экономика университеті]]) бітірген.<br> Кооперативтік сауда экономикасы Бүкілодақтық ғылыми-зерттеу институтының Қазақ бөлімшесінің кіші ғылыми қызметкері ([[1987 жыл|1987]]-[[1988 жыл|88]]), Қарағанды кооператив институтында аға оқытушы, доцент (1988-[[2001 жыл|2001]]), Қарағанды экономика университетінде декан, жетекші ғылыми қызметкер ([[2002 жыл|2002]]-[[2008 жыл|08]]) болды. [[2009 жыл|2009]] жылдан декан, профессор.<ref>[https://keu.edu.kz/images/stories/Nauka/Grants/AP26102165/nk1.pdf Накипова Гульмира Николаевна.]</ref> == Ғылыми бағыты, еңбектері == Негізгі ғылыми бағыты – әлеуметтік-экономикалық жүйелерді стратегиялық басқарудағы жаңа тәсілдер.<br> "Жаһандану жағдайында Қазақстанның азық-түлік аясын стратегиялық басқару: теориясы, әдіснамасы, басымдықтары" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.<br> 55 ғылыми жарияланымның, 3 монография, 2 оқулық, 1 оқу құралының авторы. == Марапаттары == * Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы (2007).<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Экономика ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Профессорлар]] 4dlzfg310dq11ybohqpoonig4uqgye4 3590938 3590936 2026-04-24T07:40:39Z Салиха 17167 3590938 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Гүлмира Николаевна Накипова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 06.11.1965 |Туған жері = {{туғанжері|Қарағанды|Қарағандыда}} қаласы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Экономика |Жұмыс орны = [[Қарағанды экономика университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Экономика ғылымының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор |Альма-матер = Қарағанды кооператив институты (қазіргі [[Қарағанды экономика университеті]]). |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы (2007). |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Гүлмира Николаевна Накипова''' — экономика ғылымының докторы ([[2009 жыл|2009]]), профессор ([[2011 жыл|2011]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1965 жыл|1965]] жылы 6 қарашада [[Қарағанды]] қаласында туған.<br> Қарағанды кооператив институтын ([[1985 жыл|1985]], қазіргі [[Қарағанды экономика университеті]]) бітірген.<br> Кооперативтік сауда экономикасы Бүкілодақтық ғылыми-зерттеу институтының Қазақ бөлімшесінің кіші ғылыми қызметкері ([[1987 жыл|1987]]-[[1988 жыл|88]]), Қарағанды кооператив институтында аға оқытушы, доцент (1988-[[2001 жыл|2001]]), Қарағанды экономика университетінде декан, жетекші ғылыми қызметкер ([[2002 жыл|2002]]-[[2008 жыл|08]]) болды. [[2009 жыл|2009]] жылдан декан, профессор.<ref>[https://keu.edu.kz/images/stories/Nauka/Grants/AP26102165/nk1.pdf Накипова Гульмира Николаевна.]</ref> == Ғылыми бағыты, еңбектері == Негізгі ғылыми бағыты – әлеуметтік-экономикалық жүйелерді стратегиялық басқарудағы жаңа тәсілдер.<br> "Жаһандану жағдайында Қазақстанның азық-түлік аясын стратегиялық басқару: теориясы, әдіснамасы, басымдықтары" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.<br> 55 ғылыми жарияланымның, 3 монография, 2 оқулық, 1 оқу құралының авторы. == Марапаттары == * Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы (2007).<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Экономика ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Профессорлар]] 0w429el5sq9gvv6im0lx6fpnr3d72xq 0 779962 3590945 2026-04-24T07:48:15Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Ругова шатқалы''' ({{lang-sq|Gryka e Rugovës}}; {{lang-sr|Руговска клисура}}) — [[Косово]] Республикасының батыс бөлігіндегі Печ қаласының маңындағы, Черногориямен шекаралас өзен каньоны (шатқал). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 3590945 wikitext text/x-wiki '''Ругова шатқалы''' ({{lang-sq|Gryka e Rugovës}}; {{lang-sr|Руговска клисура}}) — [[Косово]] Республикасының батыс бөлігіндегі Печ қаласының маңындағы, Черногориямен шекаралас өзен каньоны (шатқал). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 0kdz8yrkpaectyvrbe1qjk8nndawpl7 3590946 3590945 2026-04-24T07:48:55Z Мағыпар 100137 «[[Санат:Косово географиясы|Косово географиясы]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3590946 wikitext text/x-wiki '''Ругова шатқалы''' ({{lang-sq|Gryka e Rugovës}}; {{lang-sr|Руговска клисура}}) — [[Косово]] Республикасының батыс бөлігіндегі Печ қаласының маңындағы, Черногориямен шекаралас өзен каньоны (шатқал). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Косово географиясы]] mllwekb40xtpous8hzzvkwy71u4iqeh 3590950 3590946 2026-04-24T08:19:30Z Мағыпар 100137 толықтыру 3590950 wikitext text/x-wiki '''Ругова шатқалы''' ({{lang-sq|Gryka e Rugovës}}; {{lang-sr|Руговска клисура}}) — [[Косово]] Республикасының батыс бөлігіндегі Печ қаласының маңындағы, Черногориямен шекаралас өзен каньоны (шатқал). == Орналасуы == Косовоның ең ірі қалаларының бірі Печ таулармен қоршалған. Олар үлкен Албания Альпілерінің бөлігі болып табылады. Таулар үш елдің аумағында созылып жатыр: Косово, Черногория және Албания. Олардың ең биік нүктесі Геравица (2656 м) Косовода орналасқан. Ругова каньоны — Лумбарди өзенінің мыңжылдық тарихы бар бөлігі. Бұл Косоводағы ең танымал және керемет әдемі табиғи керемет. Суының мөлдірлігіне байланысты өзен Ақ өзен деп аталады. Ұзындығы 25 шақырым (16 миль) және тереңдігі 1000 метрге дейін жетеді, Еуропадағы ең ұзын және ең терең каньондардың бірі болып саналады. Ол су эрозиясы мен Пеха мұздығының шегінуі нәтижесінде пайда болған. Пеха Бистрица өзені каньон арқылы өтеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Косово географиясы]] o6urufq0o0fagx0aaw2u4evd8fd2jnl 3590951 3590950 2026-04-24T08:20:24Z Мағыпар 100137 /* Орналасуы */ толықтыру 3590951 wikitext text/x-wiki '''Ругова шатқалы''' ({{lang-sq|Gryka e Rugovës}}; {{lang-sr|Руговска клисура}}) — [[Косово]] Республикасының батыс бөлігіндегі Печ қаласының маңындағы, Черногориямен шекаралас өзен каньоны (шатқал). == Орналасуы == Косовоның ең ірі қалаларының бірі Печ таулармен қоршалған. Олар үлкен Албания Альпілерінің бөлігі болып табылады. Таулар үш елдің аумағында созылып жатыр: Косово, Черногория және Албания. Олардың ең биік нүктесі Геравица (2656 м) Косовода орналасқан. Ругова каньоны — Лумбарди өзенінің мыңжылдық тарихы бар бөлігі. Бұл Косоводағы ең танымал және керемет әдемі табиғи керемет. Суының мөлдірлігіне байланысты өзен Ақ өзен деп аталады. Ұзындығы 25 шақырым (16 миль) және тереңдігі 1000 метрге дейін жетеді, Еуропадағы ең ұзын және ең терең каньондардың бірі болып саналады. Ол су эрозиясы мен Пеха мұздығының шегінуі нәтижесінде пайда болған. Пеха Бистрица өзені каньон арқылы өтеді. 1985 жылы Ругова шатқалы геологиялық, гидрологиялық, спелеологиялық және ботаникалық құндылықтары, сондай-ақ әсерлі ландшафты үшін қорғалатын табиғи мұра нысаны деп жарияланды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Косово географиясы]] c3epw3jwrpwojtv8ecrli0n3bxy1dg5 3590953 3590951 2026-04-24T08:26:39Z Мағыпар 100137 /* Орналасуы */ толықтыру 3590953 wikitext text/x-wiki '''Ругова шатқалы''' ({{lang-sq|Gryka e Rugovës}}; {{lang-sr|Руговска клисура}}) — [[Косово]] Республикасының батыс бөлігіндегі Печ қаласының маңындағы, Черногориямен шекаралас өзен каньоны (шатқал). == Орналасуы == Косовоның ең ірі қалаларының бірі Печ таулармен қоршалған. Олар үлкен Албания Альпілерінің бөлігі болып табылады. Таулар үш елдің аумағында созылып жатыр: Косово, Черногория және Албания. Олардың ең биік нүктесі Геравица (2656 м) Косовода орналасқан. Ругова каньоны — Лумбарди өзенінің мыңжылдық тарихы бар бөлігі. Бұл Косоводағы ең танымал және керемет әдемі табиғи керемет. Суының мөлдірлігіне байланысты өзен Ақ өзен деп аталады. Ұзындығы 25 шақырым (16 миль) және тереңдігі 1000 метрге дейін жетеді, Еуропадағы ең ұзын және ең терең каньондардың бірі болып саналады. Ол су эрозиясы мен Пеха мұздығының шегінуі нәтижесінде пайда болған. Пеха Бистрица өзені каньон арқылы өтеді. 1985 жылы Ругова шатқалы геологиялық, гидрологиялық, спелеологиялық және ботаникалық құндылықтары, сондай-ақ әсерлі ландшафты үшін қорғалатын табиғи мұра нысаны деп жарияланды. Шатқал Пеядан шамамен үш шақырымға тарыла бастайды және одан әрі алты шақырымға тарылып, Бистрица өзені ағатын үлкен аңғарды құрайды. Ол аймақтың батыс бағыты бойымен ағып, Косовоны Черногориямен байланыстырған кезде қайтадан тарылады. Алқаптың орташа тереңдігі 650–1000 метр. Шатқалдың шығыс және батыс жағындағы кейбір бөліктерінде тек жазда ғана адамдар тұрады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Косово географиясы]] 60p2lz4crksd8vypgguzhqrm5d83vpy 3590954 3590953 2026-04-24T08:30:36Z Мағыпар 100137 /* Орналасуы */ дереккөз 3590954 wikitext text/x-wiki '''Ругова шатқалы''' ({{lang-sq|Gryka e Rugovës}}; {{lang-sr|Руговска клисура}}) — [[Косово]] Республикасының батыс бөлігіндегі Печ қаласының маңындағы, Черногориямен шекаралас өзен каньоны (шатқал). == Орналасуы == Косовоның ең ірі қалаларының бірі Печ таулармен қоршалған. Олар үлкен Албания Альпілерінің бөлігі болып табылады. Таулар үш елдің аумағында созылып жатыр: Косово, Черногория және Албания. Олардың ең биік нүктесі Геравица (2656 м) Косовода орналасқан. 1985 жылы Ругова шатқалы геологиялық, гидрологиялық, спелеологиялық және ботаникалық құндылықтары, сондай-ақ әсерлі ландшафты үшін қорғалатын табиғи мұра нысаны деп жарияланды.<ref>{{citeweb|url=https://travel.tochka.net/6559-kosovo/|title=7 причин полюбить Косово|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref> == Сипаттама == Ругова каньоны — Лумбарди өзенінің мыңжылдық тарихы бар бөлігі. Бұл Косоводағы ең танымал және керемет әдемі табиғи керемет. Суының мөлдірлігіне байланысты өзен Ақ өзен деп аталады. Ұзындығы 25 шақырым (16 миль) және тереңдігі 1000 метрге дейін жетеді, Еуропадағы ең ұзын және ең терең каньондардың бірі болып саналады. Ол су эрозиясы мен Пеха мұздығының шегінуі нәтижесінде пайда болған. Пеха Бистрица өзені каньон арқылы өтеді. Шатқал Пеядан шамамен үш шақырымға тарыла бастайды және одан әрі алты шақырымға тарылып, Бистрица өзені ағатын үлкен аңғарды құрайды. Ол аймақтың батыс бағыты бойымен ағып, Косовоны Черногориямен байланыстырған кезде қайтадан тарылады. Алқаптың орташа тереңдігі 650–1000 метр. Шатқалдың шығыс және батыс жағындағы кейбір бөліктерінде тек жазда ғана адамдар тұрады. Уджи-и және Крой сияқты сарқырамалар мен көптеген бұлақтар бар. Шатқалдың алтыншы шақырымында оңтүстік жағындағы жартастардан көтеріліп, өзенге құятын 25 метрлік сарқырама бар. Шатқалда әлі де зерттелетін жүздеген үңгірлер бар. Белгілі үңгірлерге Ұлы шатқал (шамамен 11 шақырым), Карамаказит үңгірі және Каллабес үңгірі (ежелгі адамдардың археологиялық қалдықтары табылды) жатады. Шатқалдың үстіндегі көпір, оның алдында спортшының суреті бар жартас тұр. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Косово географиясы]] r4dwp2gpszd1nucnhswesy8koxqwn6p 3590956 3590954 2026-04-24T08:32:28Z Мағыпар 100137 /* Сипаттама */ дереккөз 3590956 wikitext text/x-wiki '''Ругова шатқалы''' ({{lang-sq|Gryka e Rugovës}}; {{lang-sr|Руговска клисура}}) — [[Косово]] Республикасының батыс бөлігіндегі Печ қаласының маңындағы, Черногориямен шекаралас өзен каньоны (шатқал). == Орналасуы == Косовоның ең ірі қалаларының бірі Печ таулармен қоршалған. Олар үлкен Албания Альпілерінің бөлігі болып табылады. Таулар үш елдің аумағында созылып жатыр: Косово, Черногория және Албания. Олардың ең биік нүктесі Геравица (2656 м) Косовода орналасқан. 1985 жылы Ругова шатқалы геологиялық, гидрологиялық, спелеологиялық және ботаникалық құндылықтары, сондай-ақ әсерлі ландшафты үшін қорғалатын табиғи мұра нысаны деп жарияланды.<ref>{{citeweb|url=https://travel.tochka.net/6559-kosovo/|title=7 причин полюбить Косово|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref> == Сипаттама == Ругова каньоны — Лумбарди өзенінің мыңжылдық тарихы бар бөлігі. Бұл Косоводағы ең танымал және керемет әдемі табиғи керемет. Суының мөлдірлігіне байланысты өзен Ақ өзен деп аталады. Ұзындығы 25 шақырым (16 миль) және тереңдігі 1000 метрге дейін жетеді, Еуропадағы ең ұзын және ең терең каньондардың бірі болып саналады. Ол су эрозиясы мен Пеха мұздығының шегінуі нәтижесінде пайда болған. Пеха Бистрица өзені каньон арқылы өтеді. Шатқал Пеядан шамамен үш шақырымға тарыла бастайды және одан әрі алты шақырымға тарылып, Бистрица өзені ағатын үлкен аңғарды құрайды. Ол аймақтың батыс бағыты бойымен ағып, Косовоны Черногориямен байланыстырған кезде қайтадан тарылады. Алқаптың орташа тереңдігі 650–1000 метр. Шатқалдың шығыс және батыс жағындағы кейбір бөліктерінде тек жазда ғана адамдар тұрады. Уджи-и және Крой сияқты сарқырамалар мен көптеген бұлақтар бар. Шатқалдың алтыншы шақырымында оңтүстік жағындағы жартастардан көтеріліп, өзенге құятын 25 метрлік сарқырама бар. Шатқалда әлі де зерттелетін жүздеген үңгірлер бар. Белгілі үңгірлерге Ұлы шатқал (шамамен 11 шақырым), Карамаказит үңгірі және Каллабес үңгірі (ежелгі адамдардың археологиялық қалдықтары табылды) жатады. Шатқалдың үстіндегі көпір, оның алдында спортшының суреті бар жартас тұр.<ref>{{citeweb|url=https://www.kosovo-vacations.com/rugova.html|title=Каньон Ругова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Косово географиясы]] 42ut07owa5f31oenukhshibh6vpywn2 3590957 3590956 2026-04-24T08:33:30Z Мағыпар 100137 /* Сипаттама */ дереккөз 3590957 wikitext text/x-wiki '''Ругова шатқалы''' ({{lang-sq|Gryka e Rugovës}}; {{lang-sr|Руговска клисура}}) — [[Косово]] Республикасының батыс бөлігіндегі Печ қаласының маңындағы, Черногориямен шекаралас өзен каньоны (шатқал). == Орналасуы == Косовоның ең ірі қалаларының бірі Печ таулармен қоршалған. Олар үлкен Албания Альпілерінің бөлігі болып табылады. Таулар үш елдің аумағында созылып жатыр: Косово, Черногория және Албания. Олардың ең биік нүктесі Геравица (2656 м) Косовода орналасқан. 1985 жылы Ругова шатқалы геологиялық, гидрологиялық, спелеологиялық және ботаникалық құндылықтары, сондай-ақ әсерлі ландшафты үшін қорғалатын табиғи мұра нысаны деп жарияланды.<ref>{{citeweb|url=https://travel.tochka.net/6559-kosovo/|title=7 причин полюбить Косово|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref> == Сипаттама == Ругова каньоны — Лумбарди өзенінің мыңжылдық тарихы бар бөлігі. Бұл Косоводағы ең танымал және керемет әдемі табиғи керемет. Суының мөлдірлігіне байланысты өзен Ақ өзен деп аталады. Ұзындығы 25 шақырым (16 миль) және тереңдігі 1000 метрге дейін жетеді, Еуропадағы ең ұзын және ең терең каньондардың бірі болып саналады. Ол су эрозиясы мен Пеха мұздығының шегінуі нәтижесінде пайда болған. Пеха Бистрица өзені каньон арқылы өтеді. Шатқал Пеядан шамамен үш шақырымға тарыла бастайды және одан әрі алты шақырымға тарылып, Бистрица өзені ағатын үлкен аңғарды құрайды. Ол аймақтың батыс бағыты бойымен ағып, Косовоны Черногориямен байланыстырған кезде қайтадан тарылады. Алқаптың орташа тереңдігі 650–1000 метр. Шатқалдың шығыс және батыс жағындағы кейбір бөліктерінде тек жазда ғана адамдар тұрады. Уджи-и және Крой сияқты сарқырамалар мен көптеген бұлақтар бар. Шатқалдың алтыншы шақырымында оңтүстік жағындағы жартастардан көтеріліп, өзенге құятын 25 метрлік сарқырама бар. Шатқалда әлі де зерттелетін жүздеген үңгірлер бар. Белгілі үңгірлерге Ұлы шатқал (шамамен 11 шақырым), Карамаказит үңгірі және Каллабес үңгірі (ежелгі адамдардың археологиялық қалдықтары табылды) жатады. Шатқалдың үстіндегі көпір, оның алдында спортшының суреті бар жартас тұр.<ref>{{citeweb|url=https://www.kosovo-vacations.com/rugova.html|title=Каньон Ругова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://www.neavey.net/rugova-canyon/|title=Каньон Ругова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Косово географиясы]] 3k5pl3n9svg4qotkwakuafikfjjkxwk 3590959 3590957 2026-04-24T08:35:45Z Мағыпар 100137 толықтыру 3590959 wikitext text/x-wiki '''Ругова шатқалы''' ({{lang-sq|Gryka e Rugovës}}; {{lang-sr|Руговска клисура}}) — [[Косово]] Республикасының батыс бөлігіндегі Печ қаласының маңындағы, Черногориямен шекаралас өзен каньоны (шатқал). == Орналасуы == Косовоның ең ірі қалаларының бірі Печ таулармен қоршалған. Олар үлкен Албания Альпілерінің бөлігі болып табылады. Таулар үш елдің аумағында созылып жатыр: Косово, Черногория және Албания. Олардың ең биік нүктесі Геравица (2656 м) Косовода орналасқан. 1985 жылы Ругова шатқалы геологиялық, гидрологиялық, спелеологиялық және ботаникалық құндылықтары, сондай-ақ әсерлі ландшафты үшін қорғалатын табиғи мұра нысаны деп жарияланды.<ref>{{citeweb|url=https://travel.tochka.net/6559-kosovo/|title=7 причин полюбить Косово|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref> == Сипаттама == Ругова каньоны — Лумбарди өзенінің мыңжылдық тарихы бар бөлігі. Бұл Косоводағы ең танымал және керемет әдемі табиғи керемет. Суының мөлдірлігіне байланысты өзен Ақ өзен деп аталады. Ұзындығы 25 шақырым (16 миль) және тереңдігі 1000 метрге дейін жетеді, Еуропадағы ең ұзын және ең терең каньондардың бірі болып саналады. Ол су эрозиясы мен Пеха мұздығының шегінуі нәтижесінде пайда болған. Пеха Бистрица өзені каньон арқылы өтеді. Шатқал Пеядан шамамен үш шақырымға тарыла бастайды және одан әрі алты шақырымға тарылып, Бистрица өзені ағатын үлкен аңғарды құрайды. Ол аймақтың батыс бағыты бойымен ағып, Косовоны Черногориямен байланыстырған кезде қайтадан тарылады. Алқаптың орташа тереңдігі 650–1000 метр. Шатқалдың шығыс және батыс жағындағы кейбір бөліктерінде тек жазда ғана адамдар тұрады. Уджи-и және Крой сияқты сарқырамалар мен көптеген бұлақтар бар. Шатқалдың алтыншы шақырымында оңтүстік жағындағы жартастардан көтеріліп, өзенге құятын 25 метрлік сарқырама бар. Шатқалда әлі де зерттелетін жүздеген үңгірлер бар. Белгілі үңгірлерге Ұлы шатқал (шамамен 11 шақырым), Карамаказит үңгірі және Каллабес үңгірі (ежелгі адамдардың археологиялық қалдықтары табылды) жатады. Шатқалдың үстіндегі көпір, оның алдында спортшының суреті бар жартас тұр.<ref>{{citeweb|url=https://www.kosovo-vacations.com/rugova.html|title=Каньон Ругова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://www.neavey.net/rugova-canyon/|title=Каньон Ругова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref> == Биоалуантүрлілік == Бұл аймақта өсімдіктердің 65-тен астам эндемикалық және субэндемикалық түрлері, соның ішінде Наталья рамондасы және серб рамондасы сияқты өте сирек кездесетін түрлері бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Косово географиясы]] nxusw693t68tmzwfi78os1l28ijcpto 3590961 3590959 2026-04-24T08:41:47Z Мағыпар 100137 толықтыру 3590961 wikitext text/x-wiki '''Ругова шатқалы''' ({{lang-sq|Gryka e Rugovës}}; {{lang-sr|Руговска клисура}}) — [[Косово]] Республикасының батыс бөлігіндегі Печ қаласының маңындағы, Черногориямен шекаралас өзен каньоны (шатқал). == Орналасуы == Косовоның ең ірі қалаларының бірі Печ таулармен қоршалған. Олар үлкен Албания Альпілерінің бөлігі болып табылады. Таулар үш елдің аумағында созылып жатыр: Косово, Черногория және Албания. Олардың ең биік нүктесі Геравица (2656 м) Косовода орналасқан. 1985 жылы Ругова шатқалы геологиялық, гидрологиялық, спелеологиялық және ботаникалық құндылықтары, сондай-ақ әсерлі ландшафты үшін қорғалатын табиғи мұра нысаны деп жарияланды.<ref>{{citeweb|url=https://travel.tochka.net/6559-kosovo/|title=7 причин полюбить Косово|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref> == Сипаттама == Ругова каньоны — Лумбарди өзенінің мыңжылдық тарихы бар бөлігі. Бұл Косоводағы ең танымал және керемет әдемі табиғи керемет. Суының мөлдірлігіне байланысты өзен Ақ өзен деп аталады. Ұзындығы 25 шақырым (16 миль) және тереңдігі 1000 метрге дейін жетеді, Еуропадағы ең ұзын және ең терең каньондардың бірі болып саналады. Ол су эрозиясы мен Пеха мұздығының шегінуі нәтижесінде пайда болған. Пеха Бистрица өзені каньон арқылы өтеді. Шатқал Пеядан шамамен үш шақырымға тарыла бастайды және одан әрі алты шақырымға тарылып, Бистрица өзені ағатын үлкен аңғарды құрайды. Ол аймақтың батыс бағыты бойымен ағып, Косовоны Черногориямен байланыстырған кезде қайтадан тарылады. Алқаптың орташа тереңдігі 650–1000 метр. Шатқалдың шығыс және батыс жағындағы кейбір бөліктерінде тек жазда ғана адамдар тұрады. Уджи-и және Крой сияқты сарқырамалар мен көптеген бұлақтар бар. Шатқалдың алтыншы шақырымында оңтүстік жағындағы жартастардан көтеріліп, өзенге құятын 25 метрлік сарқырама бар. Шатқалда әлі де зерттелетін жүздеген үңгірлер бар. Белгілі үңгірлерге Ұлы шатқал (шамамен 11 шақырым), Карамаказит үңгірі және Каллабес үңгірі (ежелгі адамдардың археологиялық қалдықтары табылды) жатады. Шатқалдың үстіндегі көпір, оның алдында спортшының суреті бар жартас тұр.<ref>{{citeweb|url=https://www.kosovo-vacations.com/rugova.html|title=Каньон Ругова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://www.neavey.net/rugova-canyon/|title=Каньон Ругова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref> == Биоалуантүрлілік == Бұл аймақта өсімдіктердің 65-тен астам эндемикалық және субэндемикалық түрлері, соның ішінде Наталья рамондасы және серб рамондасы сияқты өте сирек кездесетін түрлері бар. == Туризм == Ругова каньоны жаяу серуендеушілерге, альпинистер мен үңгірлерді зерттеушілерге тамаша мүмкіндіктер ұсынады. «Темір соқпағы» деп аталатын Via Ferrata салынды. Бұл Балқан түбегіндегі туристерге жартастарға шығуға мүмкіндік беретін алғашқы және жалғыз жол. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Косово географиясы]] kdtwulo3qb4u5shc5zi4spn86nmq2ms 3590964 3590961 2026-04-24T08:45:33Z Мағыпар 100137 үлгі, толықтыру 3590964 wikitext text/x-wiki {{Шатқал |Атауы = Ругова |Төл атауы = {{lang-sq|Gryka e Rugovës}}; {{lang-sr|Руговска клисура}} |Сурет = Rugova Canyon.jpg |Сурет тақырыбы = |Тау жүйесі = |Тереңдігі = |Тереңдігі-мәтін = |Ұзындығы = |Ені = |Ауданы = |Координаттары = |CoordScale = |Ел = |Аймақ = |Позициялық карта = Косово |Позициялық карта 1 = |Ортаққордағы санаты = Rugova Canyon }} '''Ругова шатқалы''' ({{lang-sq|Gryka e Rugovës}}; {{lang-sr|Руговска клисура}}) — [[Косово]] Республикасының батыс бөлігіндегі Печ қаласының маңындағы, Черногориямен шекаралас өзен каньоны (шатқал). == Орналасуы == Косовоның ең ірі қалаларының бірі Печ таулармен қоршалған. Олар үлкен Албания Альпілерінің бөлігі болып табылады. Таулар үш елдің аумағында созылып жатыр: Косово, Черногория және Албания. Олардың ең биік нүктесі Геравица (2656 м) Косовода орналасқан. 1985 жылы Ругова шатқалы геологиялық, гидрологиялық, спелеологиялық және ботаникалық құндылықтары, сондай-ақ әсерлі ландшафты үшін қорғалатын табиғи мұра нысаны деп жарияланды.<ref>{{citeweb|url=https://travel.tochka.net/6559-kosovo/|title=7 причин полюбить Косово|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref> == Сипаттама == Ругова каньоны — Лумбарди өзенінің мыңжылдық тарихы бар бөлігі. Бұл Косоводағы ең танымал және керемет әдемі табиғи керемет. Суының мөлдірлігіне байланысты өзен Ақ өзен деп аталады. Ұзындығы 25 шақырым (16 миль) және тереңдігі 1000 метрге дейін жетеді, Еуропадағы ең ұзын және ең терең каньондардың бірі болып саналады. Ол су эрозиясы мен Пеха мұздығының шегінуі нәтижесінде пайда болған. Пеха Бистрица өзені каньон арқылы өтеді. Шатқал Пеядан шамамен үш шақырымға тарыла бастайды және одан әрі алты шақырымға тарылып, Бистрица өзені ағатын үлкен аңғарды құрайды. Ол аймақтың батыс бағыты бойымен ағып, Косовоны Черногориямен байланыстырған кезде қайтадан тарылады. Алқаптың орташа тереңдігі 650–1000 метр. Шатқалдың шығыс және батыс жағындағы кейбір бөліктерінде тек жазда ғана адамдар тұрады. Уджи-и және Крой сияқты сарқырамалар мен көптеген бұлақтар бар. Шатқалдың алтыншы шақырымында оңтүстік жағындағы жартастардан көтеріліп, өзенге құятын 25 метрлік сарқырама бар. Шатқалда әлі де зерттелетін жүздеген үңгірлер бар. Белгілі үңгірлерге Ұлы шатқал (шамамен 11 шақырым), Карамаказит үңгірі және Каллабес үңгірі (ежелгі адамдардың археологиялық қалдықтары табылды) жатады. Шатқалдың үстіндегі көпір, оның алдында спортшының суреті бар жартас тұр.<ref>{{citeweb|url=https://www.kosovo-vacations.com/rugova.html|title=Каньон Ругова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://www.neavey.net/rugova-canyon/|title=Каньон Ругова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref> == Биоалуантүрлілік == Бұл аймақта өсімдіктердің 65-тен астам эндемикалық және субэндемикалық түрлері, соның ішінде Наталья рамондасы және серб рамондасы сияқты өте сирек кездесетін түрлері бар. == Туризм == Ругова каньоны жаяу серуендеушілерге, альпинистер мен үңгірлерді зерттеушілерге тамаша мүмкіндіктер ұсынады. «Темір соқпағы» деп аталатын Via Ferrata салынды. Бұл Балқан түбегіндегі туристерге жартастарға шығуға мүмкіндік беретін алғашқы және жалғыз жол. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Косово географиясы]] pkedohlfryl2su56a9uc6erye4kr89t 3590968 3590964 2026-04-24T08:49:20Z Мағыпар 100137 3590968 wikitext text/x-wiki {{Шатқал |Атауы = Ругова |Төл атауы = sq/Gryka e Rugovës |Сурет = Rugova Canyon.jpg |Сурет тақырыбы = |Тау жүйесі = |Тереңдігі = |Тереңдігі-мәтін = |Ұзындығы = |Ені = |Ауданы = |Координаттары = |CoordScale = |Ел = |Аймақ = |Позициялық карта = Косово |Позициялық карта 1 = |Ортаққордағы санаты = Rugova Canyon }} '''Ругова шатқалы''' ({{lang-sq|Gryka e Rugovës}}; {{lang-sr|Руговска клисура}}) — [[Косово]] Республикасының батыс бөлігіндегі Печ қаласының маңындағы, Черногориямен шекаралас өзен каньоны (шатқал). == Орналасуы == Косовоның ең ірі қалаларының бірі Печ таулармен қоршалған. Олар үлкен Албания Альпілерінің бөлігі болып табылады. Таулар үш елдің аумағында созылып жатыр: Косово, Черногория және Албания. Олардың ең биік нүктесі Геравица (2656 м) Косовода орналасқан. 1985 жылы Ругова шатқалы геологиялық, гидрологиялық, спелеологиялық және ботаникалық құндылықтары, сондай-ақ әсерлі ландшафты үшін қорғалатын табиғи мұра нысаны деп жарияланды.<ref>{{citeweb|url=https://travel.tochka.net/6559-kosovo/|title=7 причин полюбить Косово|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref> == Сипаттама == Ругова каньоны — Лумбарди өзенінің мыңжылдық тарихы бар бөлігі. Бұл Косоводағы ең танымал және керемет әдемі табиғи керемет. Суының мөлдірлігіне байланысты өзен Ақ өзен деп аталады. Ұзындығы 25 шақырым (16 миль) және тереңдігі 1000 метрге дейін жетеді, Еуропадағы ең ұзын және ең терең каньондардың бірі болып саналады. Ол су эрозиясы мен Пеха мұздығының шегінуі нәтижесінде пайда болған. Пеха Бистрица өзені каньон арқылы өтеді. Шатқал Пеядан шамамен үш шақырымға тарыла бастайды және одан әрі алты шақырымға тарылып, Бистрица өзені ағатын үлкен аңғарды құрайды. Ол аймақтың батыс бағыты бойымен ағып, Косовоны Черногориямен байланыстырған кезде қайтадан тарылады. Алқаптың орташа тереңдігі 650–1000 метр. Шатқалдың шығыс және батыс жағындағы кейбір бөліктерінде тек жазда ғана адамдар тұрады. Уджи-и және Крой сияқты сарқырамалар мен көптеген бұлақтар бар. Шатқалдың алтыншы шақырымында оңтүстік жағындағы жартастардан көтеріліп, өзенге құятын 25 метрлік сарқырама бар. Шатқалда әлі де зерттелетін жүздеген үңгірлер бар. Белгілі үңгірлерге Ұлы шатқал (шамамен 11 шақырым), Карамаказит үңгірі және Каллабес үңгірі (ежелгі адамдардың археологиялық қалдықтары табылды) жатады. Шатқалдың үстіндегі көпір, оның алдында спортшының суреті бар жартас тұр.<ref>{{citeweb|url=https://www.kosovo-vacations.com/rugova.html|title=Каньон Ругова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://www.neavey.net/rugova-canyon/|title=Каньон Ругова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref> == Биоалуантүрлілік == Бұл аймақта өсімдіктердің 65-тен астам эндемикалық және субэндемикалық түрлері, соның ішінде Наталья рамондасы және серб рамондасы сияқты өте сирек кездесетін түрлері бар. == Туризм == Ругова каньоны жаяу серуендеушілерге, альпинистер мен үңгірлерді зерттеушілерге тамаша мүмкіндіктер ұсынады. «Темір соқпағы» деп аталатын Via Ferrata салынды. Бұл Балқан түбегіндегі туристерге жартастарға шығуға мүмкіндік беретін алғашқы және жалғыз жол. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Косово географиясы]] 17te1ct9dl6e979xeiuh93bajx89slf 3590972 3590968 2026-04-24T08:53:41Z Мағыпар 100137 3590972 wikitext text/x-wiki {{Шатқал |Атауы = Ругова |Төл атауы = sq/Gryka e Rugovës |Сурет = Rugova Canyon.jpg |Сурет тақырыбы = |Тау жүйесі = |Тереңдігі = |Тереңдігі-мәтін = |Ұзындығы = 25 |Ені = |Ауданы = 4 301 |Координаттары = 42/41/32/N/20/10/07/E |CoordScale = |Ел = Косово |Аймақ = |Позициялық карта = Косово |Позициялық карта 1 = |Ортаққордағы санаты = Rugova Canyon }} '''Ругова шатқалы''' ({{lang-sq|Gryka e Rugovës}}; {{lang-sr|Руговска клисура}}) — [[Косово]] Республикасының батыс бөлігіндегі Печ қаласының маңындағы, Черногориямен шекаралас өзен каньоны (шатқал). == Орналасуы == Косовоның ең ірі қалаларының бірі Печ таулармен қоршалған. Олар үлкен Албания Альпілерінің бөлігі болып табылады. Таулар үш елдің аумағында созылып жатыр: Косово, Черногория және Албания. Олардың ең биік нүктесі Геравица (2656 м) Косовода орналасқан. 1985 жылы Ругова шатқалы геологиялық, гидрологиялық, спелеологиялық және ботаникалық құндылықтары, сондай-ақ әсерлі ландшафты үшін қорғалатын табиғи мұра нысаны деп жарияланды.<ref>{{citeweb|url=https://travel.tochka.net/6559-kosovo/|title=7 причин полюбить Косово|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref> == Сипаттама == Ругова каньоны — Лумбарди өзенінің мыңжылдық тарихы бар бөлігі. Бұл Косоводағы ең танымал және керемет әдемі табиғи керемет. Суының мөлдірлігіне байланысты өзен Ақ өзен деп аталады. Ұзындығы 25 шақырым (16 миль) және тереңдігі 1000 метрге дейін жетеді, Еуропадағы ең ұзын және ең терең каньондардың бірі болып саналады. Ол су эрозиясы мен Пеха мұздығының шегінуі нәтижесінде пайда болған. Пеха Бистрица өзені каньон арқылы өтеді. Шатқал Пеядан шамамен үш шақырымға тарыла бастайды және одан әрі алты шақырымға тарылып, Бистрица өзені ағатын үлкен аңғарды құрайды. Ол аймақтың батыс бағыты бойымен ағып, Косовоны Черногориямен байланыстырған кезде қайтадан тарылады. Алқаптың орташа тереңдігі 650–1000 метр. Шатқалдың шығыс және батыс жағындағы кейбір бөліктерінде тек жазда ғана адамдар тұрады. Уджи-и және Крой сияқты сарқырамалар мен көптеген бұлақтар бар. Шатқалдың алтыншы шақырымында оңтүстік жағындағы жартастардан көтеріліп, өзенге құятын 25 метрлік сарқырама бар. Шатқалда әлі де зерттелетін жүздеген үңгірлер бар. Белгілі үңгірлерге Ұлы шатқал (шамамен 11 шақырым), Карамаказит үңгірі және Каллабес үңгірі (ежелгі адамдардың археологиялық қалдықтары табылды) жатады. Шатқалдың үстіндегі көпір, оның алдында спортшының суреті бар жартас тұр.<ref>{{citeweb|url=https://www.kosovo-vacations.com/rugova.html|title=Каньон Ругова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://www.neavey.net/rugova-canyon/|title=Каньон Ругова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref> == Биоалуантүрлілік == Бұл аймақта өсімдіктердің 65-тен астам эндемикалық және субэндемикалық түрлері, соның ішінде Наталья рамондасы және серб рамондасы сияқты өте сирек кездесетін түрлері бар. == Туризм == Ругова каньоны жаяу серуендеушілерге, альпинистер мен үңгірлерді зерттеушілерге тамаша мүмкіндіктер ұсынады. «Темір соқпағы» деп аталатын Via Ferrata салынды. Бұл Балқан түбегіндегі туристерге жартастарға шығуға мүмкіндік беретін алғашқы және жалғыз жол. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Косово географиясы]] 8hzglk3xcn2rc8bceiouckao9hr24fl 3590973 3590972 2026-04-24T08:55:41Z Мағыпар 100137 сурет қою 3590973 wikitext text/x-wiki {{Шатқал |Атауы = Ругова |Төл атауы = sq/Gryka e Rugovës |Сурет = Rugova Canyon.jpg |Сурет тақырыбы = |Тау жүйесі = |Тереңдігі = |Тереңдігі-мәтін = |Ұзындығы = 25 |Ені = |Ауданы = 4 301 |Координаттары = 42/41/32/N/20/10/07/E |CoordScale = |Ел = Косово |Аймақ = |Позициялық карта = Косово |Позициялық карта 1 = |Ортаққордағы санаты = Rugova Canyon }} '''Ругова шатқалы''' ({{lang-sq|Gryka e Rugovës}}; {{lang-sr|Руговска клисура}}) — [[Косово]] Республикасының батыс бөлігіндегі Печ қаласының маңындағы, Черногориямен шекаралас өзен каньоны (шатқал). == Орналасуы == Косовоның ең ірі қалаларының бірі Печ таулармен қоршалған. Олар үлкен Албания Альпілерінің бөлігі болып табылады. Таулар үш елдің аумағында созылып жатыр: Косово, Черногория және Албания. Олардың ең биік нүктесі Геравица (2656 м) Косовода орналасқан. 1985 жылы Ругова шатқалы геологиялық, гидрологиялық, спелеологиялық және ботаникалық құндылықтары, сондай-ақ әсерлі ландшафты үшін қорғалатын табиғи мұра нысаны деп жарияланды.<ref>{{citeweb|url=https://travel.tochka.net/6559-kosovo/|title=7 причин полюбить Косово|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref> == Сипаттама == Ругова каньоны — Лумбарди өзенінің мыңжылдық тарихы бар бөлігі. Бұл Косоводағы ең танымал және керемет әдемі табиғи керемет. Суының мөлдірлігіне байланысты өзен Ақ өзен деп аталады. Ұзындығы 25 шақырым (16 миль) және тереңдігі 1000 метрге дейін жетеді, Еуропадағы ең ұзын және ең терең каньондардың бірі болып саналады. Ол су эрозиясы мен Пеха мұздығының шегінуі нәтижесінде пайда болған. Пеха Бистрица өзені каньон арқылы өтеді. Шатқал Пеядан шамамен үш шақырымға тарыла бастайды және одан әрі алты шақырымға тарылып, Бистрица өзені ағатын үлкен аңғарды құрайды. Ол аймақтың батыс бағыты бойымен ағып, Косовоны Черногориямен байланыстырған кезде қайтадан тарылады. Алқаптың орташа тереңдігі 650–1000 метр. Шатқалдың шығыс және батыс жағындағы кейбір бөліктерінде тек жазда ғана адамдар тұрады. Уджи-и және Крой сияқты сарқырамалар мен көптеген бұлақтар бар. Шатқалдың алтыншы шақырымында оңтүстік жағындағы жартастардан көтеріліп, өзенге құятын 25 метрлік сарқырама бар. Шатқалда әлі де зерттелетін жүздеген үңгірлер бар. Белгілі үңгірлерге Ұлы шатқал (шамамен 11 шақырым), Карамаказит үңгірі және Каллабес үңгірі (ежелгі адамдардың археологиялық қалдықтары табылды) жатады. Шатқалдың үстіндегі көпір, оның алдында спортшының суреті бар жартас тұр.<ref>{{citeweb|url=https://www.kosovo-vacations.com/rugova.html|title=Каньон Ругова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://www.neavey.net/rugova-canyon/|title=Каньон Ругова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref> == Биоалуантүрлілік == Бұл аймақта өсімдіктердің 65-тен астам эндемикалық және субэндемикалық түрлері, соның ішінде Наталья рамондасы және серб рамондасы сияқты өте сирек кездесетін түрлері бар. == Туризм == Ругова каньоны жаяу серуендеушілерге, альпинистер мен үңгірлерді зерттеушілерге тамаша мүмкіндіктер ұсынады. «Темір соқпағы» деп аталатын Via Ferrata салынды. Бұл Балқан түбегіндегі туристерге жартастарға шығуға мүмкіндік беретін алғашқы және жалғыз жол. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> The Rugova Canyon.jpg|Ругова шатқалы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Косово географиясы]] ka4fw5hwvd36zam1326vov6eay7uyro 3590974 3590973 2026-04-24T08:56:29Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ сурет қою 3590974 wikitext text/x-wiki {{Шатқал |Атауы = Ругова |Төл атауы = sq/Gryka e Rugovës |Сурет = Rugova Canyon.jpg |Сурет тақырыбы = |Тау жүйесі = |Тереңдігі = |Тереңдігі-мәтін = |Ұзындығы = 25 |Ені = |Ауданы = 4 301 |Координаттары = 42/41/32/N/20/10/07/E |CoordScale = |Ел = Косово |Аймақ = |Позициялық карта = Косово |Позициялық карта 1 = |Ортаққордағы санаты = Rugova Canyon }} '''Ругова шатқалы''' ({{lang-sq|Gryka e Rugovës}}; {{lang-sr|Руговска клисура}}) — [[Косово]] Республикасының батыс бөлігіндегі Печ қаласының маңындағы, Черногориямен шекаралас өзен каньоны (шатқал). == Орналасуы == Косовоның ең ірі қалаларының бірі Печ таулармен қоршалған. Олар үлкен Албания Альпілерінің бөлігі болып табылады. Таулар үш елдің аумағында созылып жатыр: Косово, Черногория және Албания. Олардың ең биік нүктесі Геравица (2656 м) Косовода орналасқан. 1985 жылы Ругова шатқалы геологиялық, гидрологиялық, спелеологиялық және ботаникалық құндылықтары, сондай-ақ әсерлі ландшафты үшін қорғалатын табиғи мұра нысаны деп жарияланды.<ref>{{citeweb|url=https://travel.tochka.net/6559-kosovo/|title=7 причин полюбить Косово|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref> == Сипаттама == Ругова каньоны — Лумбарди өзенінің мыңжылдық тарихы бар бөлігі. Бұл Косоводағы ең танымал және керемет әдемі табиғи керемет. Суының мөлдірлігіне байланысты өзен Ақ өзен деп аталады. Ұзындығы 25 шақырым (16 миль) және тереңдігі 1000 метрге дейін жетеді, Еуропадағы ең ұзын және ең терең каньондардың бірі болып саналады. Ол су эрозиясы мен Пеха мұздығының шегінуі нәтижесінде пайда болған. Пеха Бистрица өзені каньон арқылы өтеді. Шатқал Пеядан шамамен үш шақырымға тарыла бастайды және одан әрі алты шақырымға тарылып, Бистрица өзені ағатын үлкен аңғарды құрайды. Ол аймақтың батыс бағыты бойымен ағып, Косовоны Черногориямен байланыстырған кезде қайтадан тарылады. Алқаптың орташа тереңдігі 650–1000 метр. Шатқалдың шығыс және батыс жағындағы кейбір бөліктерінде тек жазда ғана адамдар тұрады. Уджи-и және Крой сияқты сарқырамалар мен көптеген бұлақтар бар. Шатқалдың алтыншы шақырымында оңтүстік жағындағы жартастардан көтеріліп, өзенге құятын 25 метрлік сарқырама бар. Шатқалда әлі де зерттелетін жүздеген үңгірлер бар. Белгілі үңгірлерге Ұлы шатқал (шамамен 11 шақырым), Карамаказит үңгірі және Каллабес үңгірі (ежелгі адамдардың археологиялық қалдықтары табылды) жатады. Шатқалдың үстіндегі көпір, оның алдында спортшының суреті бар жартас тұр.<ref>{{citeweb|url=https://www.kosovo-vacations.com/rugova.html|title=Каньон Ругова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://www.neavey.net/rugova-canyon/|title=Каньон Ругова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref> == Биоалуантүрлілік == Бұл аймақта өсімдіктердің 65-тен астам эндемикалық және субэндемикалық түрлері, соның ішінде Наталья рамондасы және серб рамондасы сияқты өте сирек кездесетін түрлері бар. == Туризм == Ругова каньоны жаяу серуендеушілерге, альпинистер мен үңгірлерді зерттеушілерге тамаша мүмкіндіктер ұсынады. «Темір соқпағы» деп аталатын Via Ferrata салынды. Бұл Балқан түбегіндегі туристерге жартастарға шығуға мүмкіндік беретін алғашқы және жалғыз жол. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> The Rugova Canyon.jpg|Ругова шатқалы Green Rugova Gorge.jpg|Шатқал флорасы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Косово географиясы]] ju8034rwijhd0k940u9etvln2woxdim 3590975 3590974 2026-04-24T08:59:47Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ сурет қою 3590975 wikitext text/x-wiki {{Шатқал |Атауы = Ругова |Төл атауы = sq/Gryka e Rugovës |Сурет = Rugova Canyon.jpg |Сурет тақырыбы = |Тау жүйесі = |Тереңдігі = |Тереңдігі-мәтін = |Ұзындығы = 25 |Ені = |Ауданы = 4 301 |Координаттары = 42/41/32/N/20/10/07/E |CoordScale = |Ел = Косово |Аймақ = |Позициялық карта = Косово |Позициялық карта 1 = |Ортаққордағы санаты = Rugova Canyon }} '''Ругова шатқалы''' ({{lang-sq|Gryka e Rugovës}}; {{lang-sr|Руговска клисура}}) — [[Косово]] Республикасының батыс бөлігіндегі Печ қаласының маңындағы, Черногориямен шекаралас өзен каньоны (шатқал). == Орналасуы == Косовоның ең ірі қалаларының бірі Печ таулармен қоршалған. Олар үлкен Албания Альпілерінің бөлігі болып табылады. Таулар үш елдің аумағында созылып жатыр: Косово, Черногория және Албания. Олардың ең биік нүктесі Геравица (2656 м) Косовода орналасқан. 1985 жылы Ругова шатқалы геологиялық, гидрологиялық, спелеологиялық және ботаникалық құндылықтары, сондай-ақ әсерлі ландшафты үшін қорғалатын табиғи мұра нысаны деп жарияланды.<ref>{{citeweb|url=https://travel.tochka.net/6559-kosovo/|title=7 причин полюбить Косово|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref> == Сипаттама == Ругова каньоны — Лумбарди өзенінің мыңжылдық тарихы бар бөлігі. Бұл Косоводағы ең танымал және керемет әдемі табиғи керемет. Суының мөлдірлігіне байланысты өзен Ақ өзен деп аталады. Ұзындығы 25 шақырым (16 миль) және тереңдігі 1000 метрге дейін жетеді, Еуропадағы ең ұзын және ең терең каньондардың бірі болып саналады. Ол су эрозиясы мен Пеха мұздығының шегінуі нәтижесінде пайда болған. Пеха Бистрица өзені каньон арқылы өтеді. Шатқал Пеядан шамамен үш шақырымға тарыла бастайды және одан әрі алты шақырымға тарылып, Бистрица өзені ағатын үлкен аңғарды құрайды. Ол аймақтың батыс бағыты бойымен ағып, Косовоны Черногориямен байланыстырған кезде қайтадан тарылады. Алқаптың орташа тереңдігі 650–1000 метр. Шатқалдың шығыс және батыс жағындағы кейбір бөліктерінде тек жазда ғана адамдар тұрады. Уджи-и және Крой сияқты сарқырамалар мен көптеген бұлақтар бар. Шатқалдың алтыншы шақырымында оңтүстік жағындағы жартастардан көтеріліп, өзенге құятын 25 метрлік сарқырама бар. Шатқалда әлі де зерттелетін жүздеген үңгірлер бар. Белгілі үңгірлерге Ұлы шатқал (шамамен 11 шақырым), Карамаказит үңгірі және Каллабес үңгірі (ежелгі адамдардың археологиялық қалдықтары табылды) жатады. Шатқалдың үстіндегі көпір, оның алдында спортшының суреті бар жартас тұр.<ref>{{citeweb|url=https://www.kosovo-vacations.com/rugova.html|title=Каньон Ругова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://www.neavey.net/rugova-canyon/|title=Каньон Ругова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref> == Биоалуантүрлілік == Бұл аймақта өсімдіктердің 65-тен астам эндемикалық және субэндемикалық түрлері, соның ішінде Наталья рамондасы және серб рамондасы сияқты өте сирек кездесетін түрлері бар. == Туризм == Ругова каньоны жаяу серуендеушілерге, альпинистер мен үңгірлерді зерттеушілерге тамаша мүмкіндіктер ұсынады. «Темір соқпағы» деп аталатын Via Ferrata салынды. Бұл Балқан түбегіндегі туристерге жартастарға шығуға мүмкіндік беретін алғашқы және жалғыз жол. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> The Rugova Canyon.jpg|Ругова шатқалы Green Rugova Gorge.jpg|Шатқал флорасы Ujëvarë nga Rugova.JPG|Сарқырама </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Косово географиясы]] 3fgth9jargg9rxu8mnuoc08l8n0904u 3590977 3590975 2026-04-24T09:01:12Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ сурет қою 3590977 wikitext text/x-wiki {{Шатқал |Атауы = Ругова |Төл атауы = sq/Gryka e Rugovës |Сурет = Rugova Canyon.jpg |Сурет тақырыбы = |Тау жүйесі = |Тереңдігі = |Тереңдігі-мәтін = |Ұзындығы = 25 |Ені = |Ауданы = 4 301 |Координаттары = 42/41/32/N/20/10/07/E |CoordScale = |Ел = Косово |Аймақ = |Позициялық карта = Косово |Позициялық карта 1 = |Ортаққордағы санаты = Rugova Canyon }} '''Ругова шатқалы''' ({{lang-sq|Gryka e Rugovës}}; {{lang-sr|Руговска клисура}}) — [[Косово]] Республикасының батыс бөлігіндегі Печ қаласының маңындағы, Черногориямен шекаралас өзен каньоны (шатқал). == Орналасуы == Косовоның ең ірі қалаларының бірі Печ таулармен қоршалған. Олар үлкен Албания Альпілерінің бөлігі болып табылады. Таулар үш елдің аумағында созылып жатыр: Косово, Черногория және Албания. Олардың ең биік нүктесі Геравица (2656 м) Косовода орналасқан. 1985 жылы Ругова шатқалы геологиялық, гидрологиялық, спелеологиялық және ботаникалық құндылықтары, сондай-ақ әсерлі ландшафты үшін қорғалатын табиғи мұра нысаны деп жарияланды.<ref>{{citeweb|url=https://travel.tochka.net/6559-kosovo/|title=7 причин полюбить Косово|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref> == Сипаттама == Ругова каньоны — Лумбарди өзенінің мыңжылдық тарихы бар бөлігі. Бұл Косоводағы ең танымал және керемет әдемі табиғи керемет. Суының мөлдірлігіне байланысты өзен Ақ өзен деп аталады. Ұзындығы 25 шақырым (16 миль) және тереңдігі 1000 метрге дейін жетеді, Еуропадағы ең ұзын және ең терең каньондардың бірі болып саналады. Ол су эрозиясы мен Пеха мұздығының шегінуі нәтижесінде пайда болған. Пеха Бистрица өзені каньон арқылы өтеді. Шатқал Пеядан шамамен үш шақырымға тарыла бастайды және одан әрі алты шақырымға тарылып, Бистрица өзені ағатын үлкен аңғарды құрайды. Ол аймақтың батыс бағыты бойымен ағып, Косовоны Черногориямен байланыстырған кезде қайтадан тарылады. Алқаптың орташа тереңдігі 650–1000 метр. Шатқалдың шығыс және батыс жағындағы кейбір бөліктерінде тек жазда ғана адамдар тұрады. Уджи-и және Крой сияқты сарқырамалар мен көптеген бұлақтар бар. Шатқалдың алтыншы шақырымында оңтүстік жағындағы жартастардан көтеріліп, өзенге құятын 25 метрлік сарқырама бар. Шатқалда әлі де зерттелетін жүздеген үңгірлер бар. Белгілі үңгірлерге Ұлы шатқал (шамамен 11 шақырым), Карамаказит үңгірі және Каллабес үңгірі (ежелгі адамдардың археологиялық қалдықтары табылды) жатады. Шатқалдың үстіндегі көпір, оның алдында спортшының суреті бар жартас тұр.<ref>{{citeweb|url=https://www.kosovo-vacations.com/rugova.html|title=Каньон Ругова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://www.neavey.net/rugova-canyon/|title=Каньон Ругова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-24|lang=}}</ref> == Биоалуантүрлілік == Бұл аймақта өсімдіктердің 65-тен астам эндемикалық және субэндемикалық түрлері, соның ішінде Наталья рамондасы және серб рамондасы сияқты өте сирек кездесетін түрлері бар. == Туризм == Ругова каньоны жаяу серуендеушілерге, альпинистер мен үңгірлерді зерттеушілерге тамаша мүмкіндіктер ұсынады. «Темір соқпағы» деп аталатын Via Ferrata салынды. Бұл Балқан түбегіндегі туристерге жартастарға шығуға мүмкіндік беретін алғашқы және жалғыз жол. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> The Rugova Canyon.jpg|Ругова шатқалы Green Rugova Gorge.jpg|Шатқал флорасы Ujëvarë nga Rugova.JPG|Сарқырама Rugove (7).JPG|Өзен үстіндегі көпір </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Косово географиясы]] q3shdf2dwldo5r03e6aa1ly6vxq7bnf 3 779963 3590949 2026-04-24T08:18:46Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590949 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Maris Dreshmanis}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 13:18, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) gowxmjw1y3o2un0nmy7j9wcft57d28g 0 779964 3590955 2026-04-24T08:32:26Z Эльмира 76 176304 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! -->{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} '''Қуаныш Айдосұлы Асқарбеков''' — қазақстандық параспортшы, бочча спорт түрінен Қазақстандағы алғашқы халықаралық дәрежедегі... 3590955 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! -->{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} '''Қуаныш Айдосұлы Асқарбеков''' — қазақстандық параспортшы, бочча спорт түрінен Қазақстандағы алғашқы халықаралық дәрежедегі спорт шебері. Қазақстан Республикасының параспорт бойынша ұлттық құрамасының капитаны. == Өмірбаяны == Қуаныш Айдосұлы Асқарбеков 2023 жылы Талдықорған қаласындағы №16 орта мектепті тәмамдаған. Сол жылы І.Жансүгіров атындағы Жетісу университеті «Дене шынықтыру және спорт» білім беру бағдарламасына оқуға түсті. 2023 жылдан бастап бочча спорт түрімен айналысады. 2026 жылғы 1–6 наурыз аралығында Қазақстанда паралимпиадалық қозғалыстың дамуына үлес қосқан қазақстандық қоғам қайраткері әрі спортшы Сұлтанбек Орынбасаровты еске алуға арналған боччадан республикалық ашық турнир өтті. Осы жарыста Қуаныш Асқарбеков жоғары нәтиже көрсетіп, I орын иеленді. == Спорттық жетістіктері == Параспорт категориясы бойынша Қазақстандағы алғашқы халықаралық дәрежедегі спорт шебері; 2025 жылдың үздік параспортшысы; Қазақстандағы халықаралық жарыстардың жүлдегері; Қазақстан тарихындағы әлемдік челленджердің алтын жүлдегері; Азия ойындарында 9-орын (Қытай, Ханчжоу); Халықаралық челленджерде 3-орын (командалық, Финляндия, Лахти); Халықаралық челленджерде 8-орын (Польша, Познань); Халықаралық челленджерде 2-орын (командалық, Бахрейн); Халықаралық челленджерде 1-орын (Бахрейн); Азия чемпионатында 7-орын (Таиланд, Паттайя); Халықаралық челленджерде 4-орын (Қазақстан, Астана); Әлем кубогында 7-орын (Оңтүстік Корея, Сеул); Жасөспірімдер арасындағы Азия чемпионатының күміс жүлдегері (БАӘ, Дубай); Қазақстан Республикасының үш дүркін чемпионы; Қазақстан Республикасының Кубогының екі дүркін чемпионы; Бочча спортынан Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президентін еске алу кубогының үш дүркін чемпионы. == Дереккөздер == <references/> І.Жансүгіров атындағы Жетісу университеті — ресми сайт: https://zhetysu.edu.kz == Сыртқы сілтемелер == І.Жансүгіров атындағы Жетісу университетінің ресми сайты == Санаттар == [[Санат:Қазақстан спортшылары]] [[Санат:Параспортшылар]] [[Санат:Бочча ойыншылары]] [[Санат:Тірі адамдар]] bcyiip5nmmx179io9ewej7d9v7mpoie 2 779965 3590967 2026-04-24T08:46:50Z Maris Dreshmanis 180342 Creating user page 3590967 wikitext text/x-wiki {{#babel:lv|ru-4}} == Maris Dreshmanis == Open data researcher. Contributor to [[d:Wikidata:WikiProject Occupations|WikiProject Occupations]] on Wikidata. * '''[[d:User:Maris Dreshmanis|Wikidata contributions]]''' — 37,000+ edits * '''GSCO''' — Global Standard Classification of Occupations (140 national registries, 245,000+ entries) * '''[[d:Wikidata:WikiProject Occupations|WikiProject Occupations]]''' — coordinating occupation label enrichment in 21 languages [[Category:Wikipedians]] bhwbuqpk2yn05lbwnfuckwjwbrdzu54 0 779966 3590980 2026-04-24T09:23:01Z Ashina 7704 Жаңа бетте: {{Әдеби шығарма |Атауы = Қазақ CCР тарихы |Шынайы атауы = Қазақ КСР тарихы. Көне заманнан осы күнге дейін |Сурет = |Сурет сипаттамасы = |Жанр = Академиялық жинақ |Авторы = [[Анна Михайловна Панкратова]] |Түпнұсқа тілі = орыс тілі |Жазылды = |Жариял... 3590980 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Қазақ CCР тарихы |Шынайы атауы = Қазақ КСР тарихы. Көне заманнан осы күнге дейін |Сурет = |Сурет сипаттамасы = |Жанр = Академиялық жинақ |Авторы = [[Анна Михайловна Панкратова]] |Түпнұсқа тілі = орыс тілі |Жазылды = |Жариялануы = 1949 |Жеке басылым = |Баспа = КазОГИЗ, Алматы |isbn = |Аударма = |Цикл = |Алдыңғысы = |Келесі = [[Қазақ ССР тарихы (1977-80)]] |Lib = |Уикикітап = }} '''Қазақ''' '''CCР тарихы''' (толық атауы: '''«Қазақ КСР тарихы.''' '''Көне заманнан осы күнге дейін,''' орысша '''«История Казахской ССР с древнейших времён до наших дней»''') — 1943 жылы [[Алматы|Алматыда]] жарық көрген алғашқы академиялық еңбек<ref>{{Cite web|title=1943 жылы «Қазақ КСР тарихы» атты еңбектің бірінші басылымы жарық көрді|url=https://e-history.kz/kz/calendar/show/26092}}</ref>. == Тарихы == Кітап [[Ұлы Отан соғысы]] жылдарында, 1942 жылы Алматыға [[Эвакуация|эвакуацияланған]] [[КСРО Ғылым Академиясы|КСРО Ғылым академиясының]] тарих институтының ғалымдары мен қазақстандық зерттеушілердің бірлескен жұмысының нәтижесінде дайындалды. Кітаптың көлемі шамамен 670 бет, 10 мың данамен шықты (КазОГИЗ баспасы, Алматы). [[Санкт-Петербург|Лениград]] пен [[Мәскеу|Мәскеуден]] соғыстың қауіп-қатеріне байланысты Алматыға он бір атақты орыс тарихшысы көшіп келді. Олардың қатарында [[Анна Михайловна Панкратова]], [[Борис Дмитриевич Греков]], [[Николай Михайлович Дружинин]], [[Михаил Порфирьевич Вяткин]] және [[Янис Янович Зутис]] секілді кеңес ғылымында кеңінен танымал ғалымдар болды. Бұл тарихшылардың Алматыға келуі Қазақстанның жан-жақты тарихи еңбегін жасау үшін таптырмас мүмкіндікке айналды. Ғалымдар [[Қазақстан тарихы (ғылым)|Қазақстан тарихын]] [[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан|көне заманнан]] бастап 1940 жылдарға дейін қамтитын көлемді еңбек жазуды көздеді. Бастаманы бірден байқаған [[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов|Бекмаханов]] осы жобада өз көзқарасын білдіру үшін [[Қазақстан Коммунистік партиясы|Қазақстан Коммунистік партиясының]] сол кезеңдегі ғылым саласына жауапты хатшысы [[Мұхамеджан Әбдіхалықов|Мұхамеджан Әбдіхалықовпен]] пікір алмасты. Бекмаханов үкіметтің өкілі ретінде тағайындалып, Қазақстан тарихын жазуға қатысқан ғалымдардың жұмысын үйлестірді. Осыған байланысты ол уақытша қызметінен босатылғанымен, жалақысы сақталды. Сөйтіп, Бекмаханов Қазақстанның ғылыми негізде жазылған алғашқы тарихын әзірлеуге мүмкіндік алды және Ресейдің жетекші тарихшыларымен тығыз жұмыс істеді. Орыс пен қазақ тарихшылары бірігіп «Қазақ КСР тарихы» атты еңбекті жазуға кірісті. Бұл кітаптың [[Кенесары хан|Кенесары Қасымұлына]] қатысты тарауын жазу міндеті Бекмахановқа жүктелді. Зерттеуге Қазақстанның белгілі тарихшы, әдебиетші және ғалымдары да қатысты. Олардың қатарында [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан|Әлкей Марғұлан]], [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]], [[Есмағамбет Самұратұлы Ысмайылов|Есмағамбет Ысмайылов]] және [[Бейсенбай Кенжебаев|Бейсембай Кенжебаев]] болды. 670 беттен тұратын «Қазақ КСР тарихы» кітабы 1943 жылдың жазында Алматыда жарық көрді. Кітаптың редакторлары – [[Анна Михайловна Панкратова|А. М. Панкратова]] мен [[Мұхамеджан Әбдіхалықов]]. Бұл еңбек [[КСРО тарихы|КСРО тарихынан]] басқа, одақтас республикалардың тарихын алғаш рет кешенді түрде жазуға жасалған алғашқы қадам еді. Сонымен бірге Қазақстан тарихын қазіргі заманғы ғылыми тұрғыдан тұтастай қарастырған алғашқы көлемді зерттеу болды. Кітап [[Сталин премиясы|Сталиндік сыйлыққа]] ұсынылып, бастапқыда жоғары бағаланды. Мысалы, [[Орталық Азия]] бойынша маман, тарихшы А. В. Пияковский 1943 жылдың маусым айында [[Правда|«Правда» газетінде]] жарық көрген шолу мақаласында кітапты «марксистік-лениндік ғылыми зерттеулерге қосылған зор үлес» деп бағалады<ref name=":0">{{Cite web|title=Ермұхан Бекмаханов қалай қуғындалды? Ермұхан Бекмаханов «Қазақ КСР тарихы» кітабының Кенесары Қасымұлына қатысты тарауын жазып, кітап баспадан 1943 жылдың жазында Алматыда жарық көрді.|url=https://aikyn.kz/280336/ermu-han-bekmahanov-k-alay-k-ug-yndaldy}}</ref>. Кеңес Одағы Ғылым академиясының мүшесі, профессор А. И. Яковлев әділетсіз баға беріп, бұл кітаптың орыстарға қарсы жазылған зиянды еңбек екенін мәлімдеді. Мұндай пікір Сталиндік сыйлық комитетінің соңғы отырысында мүшелерді алаңдатып, нәтижесінде кітап марапатқа ие бола алмады. Яковлевтің пайымдауынша, барлық кеңестік республикалардың тарихы ''«орыс ұлтының мүддесі тұрғысынан»'' жазылуы керек еді. Оның пікірінше, әр елдің, әрбір республиканың ұлттық тарихын жеке-жеке жазу интернационализм қағидаларына қайшы келетін және зиянды әрекет болатын. Кітапты жазу барысында түрлі пікірталастар туындады. Бірақ тарихшылар жаңа тақырып болғандықтан, өз жұмысын зор қызығушылықпен атқарды<ref name=":0" />. Жинақталған материалдарға сүйене отырып, Бекмахановқа [[кандидаттық диссертация]] жазу ұсынылды. Осы кеңеске сүйене отырып, Бекмаханов «Ұлттық азаттық қозғалыстағы Кенесары көтерілісі» тақырыбында диссертация дайындап, 1943 жылдың 28 мамырында Мәскеудегі КСРО Ғылым академиясының Тарих институтында оны сәтті қорғап шықты<ref name=":0" />. Кандидаттық диссертация тақырыбын кеңейте отырып, Ермұхан Бекмаханов кейін «1820-1840 жылдардағы Қазақстан» атты докторлық диссертациясын дайындады. 1946 жылы 14 қазанда Мәскеудегі КСРО Ғылым академиясының Тарих институтында Ермұхан Бекмаханов өзінің [[Докторлық диссертация|докторлық диссертациясын]] сәтті қорғады<ref name=":0" />. 1944 жылдың мамыр-маусым айларында [[КСРО орталық атқару комитеті|КСРО Орталық Комитетінің]] тарихшыларға арналған кеңес жиналысында «Қазақ КСР тарихы» кітабы сынға алынды. Жиналыста «идеологиялық қателіктер» көрсетілді. Кітаптағы қазақ халқының ұлттық күрестеріне қатысты мазмұнды түзету қажет деген шешім қабылданды. Аталмыш сын КСРО Коммунистік партиясының [[Большевик журналы|«Большевик» журналының]] 1945 жылғы №6 санында және Қазақстан Компартиясының [[Большевик Казахстана журналы|«Большевик Казахстана»]] журналының 1945 жылғы №6 санында жарық көрген мақалалар арқылы ресми түрде жарияланды<ref name=":0" />. «Қазақ КСР тарихы» кітабы қайта қаралып, түзетілген нұсқасы [[Қазақ ССР тарихы (1949)|«Қазақ КСР тарихы]] (Толықтырылған және өңделген басылым)» деген атаумен жарық көрді. Бұл еңбектің редакциясын І. Омаров пен А. М. Панкратова басқарды. Осылайша, 1943 жылы жарық көрген түпнұсқа нұсқа ресми түрде цензураға ұшырады. 1953 жылы Сталин қайтыс болғаннан кейін, «Қазақ КСР тарихы» қайтадан сынға ұшырады. 1957-1959 жылдары [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақстан Ғылым академиясы]] мен Археология және этнография институты аталған еңбекті екі томдық кітап ретінде қайта жазды. 1977-1980 жылдары Бекмахановтың тарих кітабы Брежнев дәуірінде [[Қазақ ССР тарихы (1977-80)|бес томдық]] басылым ретінде қайта кеңейтіліп шығарылды<ref name=":0" />. == Авторларлық құрам == === Жауапты редакторлар === * '''[[Анна Михайловна Панкратова]]''' (КСРО Ғылым академиясының мүшесі-корреспонденті, кейін академигі) — ғылыми жетекші және негізгі редакторлардың бірі. * '''[[Мұхамеджан Әбдіхалықов|Мұхаметжан Абдыкалыков]]''' (Қазақ КСР Орталық Комитетінің хатшысы, пропаганда саласы бойынша). === Авторлар === * [[Николай Михайлович Дружинин]] * [[Андрей Павлович Кучкин]] * [[Михаил Порфирьевич Вяткин]] * [[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов|Ермұхан Бекмаханов]] * [[Александр Натанович Бернштам]] * [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] * [[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов|Сәбит Мұқанов]] * [[Есмағамбет Самұратұлы Ысмайылов]] == Мазмұны == Еңбек ежелгі дәуірден (археологиялық мәдениеттер, ерте мемлекеттер) бастап, орта ғасырлар ([[Түрік қағанаты]], [[Қарахан мемлекеті]], [[Алтын Орда]]), [[Қазақ хандығы]], [[Ресей империясы|Ресей империясының]] отарлауы, 1916 жылғы көтеріліс, [[Қазан төңкерісі|Қазан революциясы]], азамат соғысы және социалистік құрылыс кезеңдерін қамтыды. '''Ең даулы бөлігі''' — 14-тарау, онда [[Кенесары хан|Кенесары Қасымұлы]] басқарған ұлт-азаттық көтеріліс (1837–1847) баяндалды. Бұл тарау авторлардың (әсіресе М. Вяткиннің) ұстанымы бойынша жазылғанымен, кейін қатты сынға ұшырады. Кейбір ғалымдар көтерілісті «бай-ұлтшылдық» деп бағалады, ал басқалары оны халықтық қозғалыс ретінде қолдады. Осы мәселе бойынша 1943–1944 жылдары ЦК-ның арнайы редакциялық кеңестерінде қызу талқылаулар болды. Кітапта қазақ халқының тарихы алғаш рет марксистік-лениндік методология негізінде, бірақ ұлттық ерекшеліктерді ескере отырып жазылды. Ол карталармен, суреттермен және иллюстрациялармен толықтырылды. === Ермұхан Бекмаханов ісі === [[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов|Ермұхан Бекмаханов]] ғылыми ұстанымы әсіресе 1943 жылы жарық көрген «Қазақ КСР тарихы» атты ұжымдық еңбектегі Кенесары қозғалысына арналған тарауынан және кейін 1947 жылы жарияланған «XIX ғасырдың 20–40 жылдарындағы Қазақстан» атты монографиясынан айқын көрінді. Бұл еңбектерінде Бекмаханов Кенесары қозғалысын отаршылдыққа қарсы ұлттық сипаттағы күрес ретінде бағалады<ref>{{Cite web|title=Ермұхан Бекмаханов қалай қуғындалды? Ермұхан Бекмаханов «Қазақ КСР тарихы» кітабының Кенесары Қасымұлына қатысты тарауын жазып, кітап баспадан 1943 жылдың жазында Алматыда жарық көрді.|url=https://aikyn.kz/280336/ermu-han-bekmahanov-k-alay-k-ug-yndaldy}}</ref>. 1948 жылдан бастап оның еңбектері Мәскеу мен Алматыдағы ғылыми мекемелерде арнайы талқыланып, Кенесары қозғалысын «феодалдық-монархиялық», «реакциялық» қозғалыс ретінде сипаттаған қарсы пікірлер күшейді. 1950 жылы 26 желтоқсанда [[Правда|«Правда» газетінде]] жарияланған «Қазақстан тарихы мәселелері марксистік-лениндік тұрғыдан» атты мақала Бекмахановты айыптау науқанының шарықтау шегі болды. Осыдан кейін ол «[[Буржуазиялық-ұлтшылдық көзқарас|буржуазиялық-ұлтшылдық көзқарасты]] дәріптеді» деген айыппен [[Коммунистік Партия|партия]] қатарынан шығарылып, университеттегі қызметінен босатылды. 1951 жылы оның [[Ғылыми дәреже|ғылыми дәрежесі]] мен атақтары да кері қайтарылды. 1952 жылы 5 қыркүйекте тұтқындалып, «антисоветтік үгіт-насихат жүргізді» деген айып тағылды. 1952 жылғы 4 желтоқсанда сот үкімімен 25 жылға еңбекпен түзеу лагеріне кесілді<ref name=":0" />. [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин]] қайтыс болғаннан кейін саяси ахуалдың өзгеруіне байланысты Бекмаханов ісі қайта қаралды. 1954 жылы 16 ақпанда ол толық ақталып, бостандыққа шықты. Ақталуына оның ғылыми жетекшісі Анна Панкратова мен бірқатар кеңес ғалымдарының араласуы ықпал етті. Кейін Бекмаханов жоғары оқу орнына қайта оралып, ғылыми-педагогикалық қызметін жалғастырды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тарихи еңбектер]] hkqphy50lbdje41cgk7jf4bew0leuys 3590981 3590980 2026-04-24T09:26:03Z Ashina 7704 3590981 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Қазақ CCР тарихы |Шынайы атауы = Қазақ КСР тарихы. Көне заманнан осы күнге дейін |Сурет = |Сурет сипаттамасы = |Жанр = Академиялық жинақ |Авторы = [[Анна Михайловна Панкратова]] |Түпнұсқа тілі = орыс тілі |Жазылды = |Жариялануы = 1949 |Жеке басылым = |Баспа = КазОГИЗ, Алматы |isbn = |Аударма = |Цикл = |Алдыңғысы = |Келесі = [[Қазақ ССР тарихы (1977-80)]] |Lib = |Уикикітап = }} '''Қазақ''' '''CCР тарихы''' (толық атауы: '''«Қазақ КСР тарихы.''' '''Көне заманнан осы күнге дейін,''' орысша '''«История Казахской ССР с древнейших времён до наших дней»''') — 1949 жылы [[Алматы|Алматыда]] жарық көрген академиялық еңбектің толықтырылған және жаңартылған басылымы. == Тарихы == Қазақ CCР тарихы 1943 жылы жарық көрген басылым [[Сталин премиясы|Сталиндік сыйлыққа]] ұсынылып, бастапқыда жоғары бағаланды. Мысалы, [[Орталық Азия]] бойынша маман, тарихшы А. В. Пияковский 1943 жылдың маусым айында [[Правда|«Правда» газетінде]] жарық көрген шолу мақаласында кітапты «марксистік-лениндік ғылыми зерттеулерге қосылған зор үлес» деп бағалады<ref name=":0">{{Cite web|title=Ермұхан Бекмаханов қалай қуғындалды? Ермұхан Бекмаханов «Қазақ КСР тарихы» кітабының Кенесары Қасымұлына қатысты тарауын жазып, кітап баспадан 1943 жылдың жазында Алматыда жарық көрді.|url=https://aikyn.kz/280336/ermu-han-bekmahanov-k-alay-k-ug-yndaldy}}</ref>. Кеңес Одағы Ғылым академиясының мүшесі, профессор А. И. Яковлев әділетсіз баға беріп, бұл кітаптың орыстарға қарсы жазылған зиянды еңбек екенін мәлімдеді. Мұндай пікір Сталиндік сыйлық комитетінің соңғы отырысында мүшелерді алаңдатып, нәтижесінде кітап марапатқа ие бола алмады. Яковлевтің пайымдауынша, барлық кеңестік республикалардың тарихы ''«орыс ұлтының мүддесі тұрғысынан»'' жазылуы керек еді. Оның пікірінше, әр елдің, әрбір республиканың ұлттық тарихын жеке-жеке жазу интернационализм қағидаларына қайшы келетін және зиянды әрекет болатын. Кітапты жазу барысында түрлі пікірталастар туындады. Бірақ тарихшылар жаңа тақырып болғандықтан, өз жұмысын зор қызығушылықпен атқарды<ref name=":0" />. Жинақталған материалдарға сүйене отырып, Бекмахановқа [[кандидаттық диссертация]] жазу ұсынылды. Осы кеңеске сүйене отырып, Бекмаханов «Ұлттық азаттық қозғалыстағы Кенесары көтерілісі» тақырыбында диссертация дайындап, 1943 жылдың 28 мамырында Мәскеудегі КСРО Ғылым академиясының Тарих институтында оны сәтті қорғап шықты<ref name=":0" />. Кандидаттық диссертация тақырыбын кеңейте отырып, Ермұхан Бекмаханов кейін «1820-1840 жылдардағы Қазақстан» атты докторлық диссертациясын дайындады. 1946 жылы 14 қазанда Мәскеудегі КСРО Ғылым академиясының Тарих институтында Ермұхан Бекмаханов өзінің [[Докторлық диссертация|докторлық диссертациясын]] сәтті қорғады<ref name=":0" />. 1944 жылдың мамыр-маусым айларында [[КСРО орталық атқару комитеті|КСРО Орталық Комитетінің]] тарихшыларға арналған кеңес жиналысында «Қазақ КСР тарихы» кітабы сынға алынды. Жиналыста «идеологиялық қателіктер» көрсетілді. Кітаптағы қазақ халқының ұлттық күрестеріне қатысты мазмұнды түзету қажет деген шешім қабылданды. Аталмыш сын КСРО Коммунистік партиясының [[Большевик журналы|«Большевик» журналының]] 1945 жылғы №6 санында және Қазақстан Компартиясының [[Большевик Казахстана журналы|«Большевик Казахстана»]] журналының 1945 жылғы №6 санында жарық көрген мақалалар арқылы ресми түрде жарияланды<ref name=":0" />. «Қазақ КСР тарихы» кітабы қайта қаралып, түзетілген нұсқасы [[Қазақ ССР тарихы (1949)|«Қазақ КСР тарихы]] (Толықтырылған және өңделген басылым)» деген атаумен жарық көрді. Бұл еңбектің редакциясын І. Омаров пен А. М. Панкратова басқарды. Осылайша, 1943 жылы жарық көрген түпнұсқа нұсқа ресми түрде цензураға ұшырады. 1953 жылы Сталин қайтыс болғаннан кейін, «Қазақ КСР тарихы» қайтадан сынға ұшырады. 1957-1959 жылдары [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақстан Ғылым академиясы]] мен Археология және этнография институты аталған еңбекті екі томдық кітап ретінде қайта жазды. 1977-1980 жылдары Бекмахановтың тарих кітабы Брежнев дәуірінде [[Қазақ ССР тарихы (1977-80)|бес томдық]] басылым ретінде қайта кеңейтіліп шығарылды<ref name=":0" />. == Авторларлық құрам == === Жауапты редакторлар === * '''[[Анна Михайловна Панкратова]]''' (КСРО Ғылым академиясының мүшесі-корреспонденті, кейін академигі) — ғылыми жетекші және негізгі редакторлардың бірі. * '''[[Мұхамеджан Әбдіхалықов|Мұхаметжан Абдыкалыков]]''' (Қазақ КСР Орталық Комитетінің хатшысы, пропаганда саласы бойынша). === Авторлар === * [[Николай Михайлович Дружинин]] * [[Андрей Павлович Кучкин]] * [[Михаил Порфирьевич Вяткин]] * [[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов|Ермұхан Бекмаханов]] * [[Александр Натанович Бернштам]] * [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] * [[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов|Сәбит Мұқанов]] * [[Есмағамбет Самұратұлы Ысмайылов]] == Мазмұны == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тарихи еңбектер]] q3a9jcxfswp57oilh90ov1j5s5wta0t 0 779967 3590984 2026-04-24T09:34:37Z Ashina 7704 Жаңа бетте: {{Әдеби шығарма |Атауы = Ежелгі дәуір әдебиетінің антологиясы |Шынайы атауы = |Сурет = |Сурет сипаттамасы = |Жанр = ғылыми академиялық жинақ |Авторы = |Түпнұсқа тілі = қазақша |Жазылды = |Жариялануы = 2019 |Жеке басылым = бестомдық |Баспа = М... 3590984 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Ежелгі дәуір әдебиетінің антологиясы |Шынайы атауы = |Сурет = |Сурет сипаттамасы = |Жанр = ғылыми академиялық жинақ |Авторы = |Түпнұсқа тілі = қазақша |Жазылды = |Жариялануы = 2019 |Жеке басылым = бестомдық |Баспа = М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты |isbn = ISBN 978-601-7588-23-6, ISBN 978-601-7588-24-3 |Аударма = |Цикл = «Ұлы дала жауһарлары» сериясы |Алдыңғысы = |Келесі = |Lib = |Уикикітап = }} «Ежелгі дәуір әдебиетінің антологиясы» – «Ұлы дала жауһарлары» сериясының аясында жарық көрген бестомдық академиялық жинақ. Басылымды М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты дайындады. == Тарихы == == Құрылымы == == Редакция алқасы == * К.ЕМатыжанов (жалпы редакциясын басцарган), * О.Д.Бекжан (гылыми редактор), * С.С.Қорабай (жауапты редактор), * Т.Е.Кыдыр (жауапты шыгарушы), * А.Жуматаева (редактор). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} dzk7657lhkeumig4jzizsjkw3vubhrd 3590986 3590984 2026-04-24T09:36:39Z Ashina 7704 3590986 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Ежелгі дәуір әдебиетінің антологиясы |Шынайы атауы = |Сурет = |Сурет сипаттамасы = |Жанр = ғылыми академиялық жинақ |Авторы = |Түпнұсқа тілі = қазақ |Жазылды = |Жариялануы = 2019 |Жеке басылым = бестомдық |Баспа = М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты |isbn = ISBN 978-601-7588-23-6, ISBN 978-601-7588-24-3 |Аударма = |Цикл = «Ұлы дала жауһарлары» сериясы |Алдыңғысы = |Келесі = |Lib = |Уикикітап = }} '''«Ежелгі дәуір әдебиетінің антологиясы»''' – «Ұлы дала жауһарлары» сериясының аясында жарық көрген бестомдық академиялық жинақ. Басылымды [[М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты|М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты]] дайындады. == Тарихы == == Құрылымы == == Редакция алқасы == * К.C. Матыжанов (жалпы редакциясын басқарған), * О.Д.Бекжан (ғылыми редактор), * С.С.Қорабай (жауапты редактор), * Т.Е.Кыдыр (жауапты шығарушы), * А.Жуматаева (редактор). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 7if9pyr8eugfiq526kr6yq60q9dpfvy 3590987 3590986 2026-04-24T09:37:02Z Ashina 7704 «[[Санат:Әдебиет тарихы|Әдебиет тарихы]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3590987 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Ежелгі дәуір әдебиетінің антологиясы |Шынайы атауы = |Сурет = |Сурет сипаттамасы = |Жанр = ғылыми академиялық жинақ |Авторы = |Түпнұсқа тілі = қазақ |Жазылды = |Жариялануы = 2019 |Жеке басылым = бестомдық |Баспа = М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты |isbn = ISBN 978-601-7588-23-6, ISBN 978-601-7588-24-3 |Аударма = |Цикл = «Ұлы дала жауһарлары» сериясы |Алдыңғысы = |Келесі = |Lib = |Уикикітап = }} '''«Ежелгі дәуір әдебиетінің антологиясы»''' – «Ұлы дала жауһарлары» сериясының аясында жарық көрген бестомдық академиялық жинақ. Басылымды [[М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты|М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты]] дайындады. == Тарихы == == Құрылымы == == Редакция алқасы == * К.C. Матыжанов (жалпы редакциясын басқарған), * О.Д.Бекжан (ғылыми редактор), * С.С.Қорабай (жауапты редактор), * Т.Е.Кыдыр (жауапты шығарушы), * А.Жуматаева (редактор). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әдебиет тарихы]] 4euq28ko005j5v543x9f0d49qwj8xcr 3590997 3590987 2026-04-24T09:54:19Z Ashina 7704 /* Құрылымы */ 3590997 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Ежелгі дәуір әдебиетінің антологиясы |Шынайы атауы = |Сурет = |Сурет сипаттамасы = |Жанр = ғылыми академиялық жинақ |Авторы = |Түпнұсқа тілі = қазақ |Жазылды = |Жариялануы = 2019 |Жеке басылым = бестомдық |Баспа = М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты |isbn = ISBN 978-601-7588-23-6, ISBN 978-601-7588-24-3 |Аударма = |Цикл = «Ұлы дала жауһарлары» сериясы |Алдыңғысы = |Келесі = |Lib = |Уикикітап = }} '''«Ежелгі дәуір әдебиетінің антологиясы»''' – «Ұлы дала жауһарлары» сериясының аясында жарық көрген бестомдық академиялық жинақ. Басылымды [[М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты|М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты]] дайындады. == Тарихы == == Құрылымы == * 1 том – Исламға дейінгі әдеби жәдігерлер * 2 том – Қарахандықтар дәуіріндегі әдеби жәдігерлер (IX-XII ғғ.) * 3 том – Алтын Орда дәуіріндегі әдеби жәдігерлер (діни-дидактикалық шығармалар) * 4 том – * 5 том – === Қарахандықтар дәуіріндегі әдеби жәдігерлер (IX-XII ғғ.) === * ӘБУ НӘСІР ӘЛ-ФАРАБИ * МАХМҰТ ҚАШҚАРИ * ЖҮСІП БАЛАСАҒҮН * АХМЕТ ЖҮЙНЕКИ * АХМЕТ ИАСАУИ * СҮЛЕЙМЕН БАҚЫРҒАНИ === Алтын Орда дәуіріндегі әдеби жәдігерлер === * НАСИРУДЦИН БҰРҺАНУДДИН РАБҒҰЗИ «Қиссасул-энбия» («Пайғамбарлар қиссасы») * МАХМУД КЕРДЕРІ «Нэһжул-фэрадис» («Жұмақтардың апіық жолы») * «Мұғинул-мүрид» («Мүридке көмекші») * ХУСАМ КӘТІП «Жумжүма султан» * «КЕСІКБАС КІТАБЫ» * «СИРАЖУЛ-ҚУЛУБ» * «КИТӘБИ МУҚӘДДИМӘИ ӘБУ ЛӘЙС-СӘМӘРҚАНДИ» == Редакция алқасы == * К.C. Матыжанов (жалпы редакциясын басқарған), * О.Д.Бекжан (ғылыми редактор), * С.С.Қорабай (жауапты редактор), * Т.Е.Кыдыр (жауапты шығарушы), * А.Жуматаева (редактор). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әдебиет тарихы]] 048h1aolsut3ryao72onqrdzertmwwd 3 779968 3590995 2026-04-24T09:48:43Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3590995 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Базарбай Жаннұр}} -- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 14:48, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) 3pkztjrjrk8jic15adfum6j2jez3hm9 0 779969 3590999 2026-04-24T10:01:17Z TalgatSnow 143530 Жаңа бетте: {{Кино |Қазақша атауы = Оз елінің сиқыршысы |Шынайы атауы = {{lang-en|The Wizard of Oz}} |Суреті = Wizard of oz movie poster.jpg |Сурет ені = 250 |Сурет атауы = Фильм постері |Жанры = [[Фэнтези]]<br>[[Мюзикл]]<br>[[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]] |Режиссёрі... 3590999 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Оз елінің сиқыршысы |Шынайы атауы = {{lang-en|The Wizard of Oz}} |Суреті = Wizard of oz movie poster.jpg |Сурет ені = 250 |Сурет атауы = Фильм постері |Жанры = [[Фэнтези]]<br>[[Мюзикл]]<br>[[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]] |Режиссёрі = [[Виктор Флеминг]] |Продюсері = [[Мервин Лерой]] |Сценарист = Ноэль Лэнгли<br>Флоренс Райерсон<br>Эдгар Аллан Вулф |Актерлер = [[Джуди Гарленд]]<br>[[Фрэнк Морган]]<br>[[Рэй Болджер]]<br>[[Берт Лар]]<br>[[Джек Хейли]]<br>[[Билли Берк]]<br>[[Маргарет Хэмилтон]] |Операторы = [[Гарольд Россон]] |Композиторы = [[Герберт Стотхарт]] |Компания = [[Metro-Goldwyn-Mayer]] |Дистрибьютор = [[Loew's Incorporated]] |Ұзақтығы = 102 мин. |Бюджеті = 2,8 млн [[АҚШ доллары|$]]<ref name="Mannix">{{citation|title=The Eddie Mannix Ledger|publisher=Margaret Herrick Library, Center for Motion Picture Study|place=Los Angeles}}.</ref><ref name="BOM">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0032138/|title=The Wizard of Oz (1939)|website=[[Box Office Mojo]]|access-date=October 25, 2019|archive-date=October 25, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191025173404/https://www.boxofficemojo.com/title/tt0032138/|url-status=live}}</ref> |Түсім = 25,6 млн [[АҚШ доллары|$]] |Мемлекет = {{Байрақ|АҚШ}} |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = 1939 |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = 0032138 |Сайты = }} «'''Оз елінің сиқыршысы'''» ({{lang-en|The Wizard of Oz}}) — [[Metro-Goldwyn-Mayer]] студиясы 1939 жылы жарыққа шығарған америкалық музыкалық [[фэнтези]] фильмі. [[Лаймен Фрэнк Баум]]ның 1900 жылғы романына негізделген туындының негізгі режиссері [[Виктор Флеминг]] болғанымен, ол кейіннен түсірілімі тоқырап тұрған «[[Жел өтіндегі тағдырлар (фильм)|Жел өтіндегі тағдырлар]]» фильмін аяқтау үшін бұл жобадан кеткен. Фильм сол кезеңдегі жаңашыл үш түсті «Техниколор» технологиясының көмегімен түсірілген. Көпшілік арасында «Оз елінің сиқыршысы» — ең алғашқы түрлі-түсті фильм деген қате пікір қалыптасқан. Фильм сыншылар тарапынан жоғары бағаланып, «[[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]]» аталымын қоса алғанда, бес «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» номинациясына ие болды. Нәтижесінде, «[[Over the Rainbow]]» композициясы «[[Үздік фильм әні үшін Оскар сыйлығы|Үздік ән]]», ал Стотхарттың музыкасы «[[Үздік фильм музыкасы үшін Оскар сыйлығы|Үздік музыка]]» номинациялары бойынша жеңіске жетті; сонымен қатар [[Джуди Гарленд]]ке арнайы [[Академияның балалар сыйлығы]] табысталды. Прокатта көрермендердің ықыласына бөленгенімен, фильм 1949 жылғы қайта көрсетілімге дейін толыққанды пайда әкеле алмады: 2,7 миллион долларлық бюджетпен небәрі 3 миллион доллар ғана жинаған бұл туынды сол тұстағы MGM студиясының ең қымбат жобасы болған еді.<ref name="Mannix" /><ref>{{cite news |first=Frank S. | last=Nugent |date=August 18, 1939 |url=https://www.nytimes.com/movie/review |title=The Screen in Review; 'The Wizard of Oz,' Produced by the Wizards of Hollywood, Works Its Magic on the Capitol's Screen – March of Time Features New York at the Music Hall at the Palace |access-date=August 15, 2014}}</ref><ref>{{cite news|last=King|first=Susan|title=How did 'Wizard of Oz' fare on its 1939 release?|url=https://www.latimes.com/entertainment/movies/la-xpm-2013-mar-11-la-et-mn-original-wizard-reaction-20130311-story.html|access-date=April 24, 2015|newspaper=Los Angeles Times|date=March 11, 2013|archive-date=November 14, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201114034331/https://www.latimes.com/entertainment/movies/la-xpm-2013-mar-11-la-et-mn-original-wizard-reaction-20130311-story.html|url-status=live}}</ref> 1956 жылы [[CBS]] телеарнасында алғаш рет көрсетілгеннен кейін фильм көпшілік назарына қайта оралып, жаңа өмірге ие болды. АҚШ [[Конгресс кітапханасы]]ның мәліметіне сәйкес, бұл — кино тарихындағы ең көп қаралған туынды.<ref name="Fricke" /><ref name="Library of Congress">{{cite web |url=https://www.loc.gov/exhibits/oz/ozsect2.html |title=To See The Wizard Oz on Stage and Film |date=December 15, 2010 |publisher=Library of Congress |access-date=April 16, 2011 |archive-date=September 29, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929091335/http://www.loc.gov/exhibits/oz/ozsect2.html |url-status=live }}</ref> 1989 жылы Конгресс кітапханасы «мәдени, тарихи және эстетикалық тұрғыдан маңызды» деп танылған алғашқы 25 фильмнің қатарына енгізіп, оны [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]не сақтауға алды.<ref name="registrylist1">{{cite web|url=https://www.loc.gov/programs/national-recording-preservation-board/recording-registry/complete-national-recording-registry-listing/|title=Complete National Recording Registry Listing – National Recording Preservation Board – Library of Congress|website=[[Library of Congress]]|access-date=March 18, 2018|archive-date=January 7, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170107015811/https://www.loc.gov/programs/national-recording-preservation-board/recording-registry/complete-national-recording-registry-listing/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|date=September 19, 1989|title=Film Registry Picks First 25 Movies|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1989-09-19-mn-347-story.html|work=[[Los Angeles Times]]|location=Washington, D.C.|access-date=April 22, 2020|archive-date=May 5, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200505082616/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1989-09-19-mn-347-story.html|url-status=live}}</ref> Сонымен қатар, бұл туынды [[ЮНЕСКО]]-ның «Әлем жады» (Memory of the World) халықаралық тізіліміне енген санаулы фильмдердің бірі болып табылады.<ref name="UNESCO">{{cite web | title= The Wizard of Oz (Victor Fleming 1939), produced by Metro-Goldwyn-Mayer | url= https://www.unesco.org/en/memory-world/wizard-oz-victor-fleming-1939-produced-metro-goldwyn-mayer | publisher= UNESCO Memory of the World Programme | access-date= April 22, 2025 | df= mdy-all }}</ref> 2022 жылы «[[Variety]]» журналы жариялаған «Барлық уақыттағы ең үздік 100 фильм» тізімінде ол екінші орынға табан тіреді.<ref name="variety.com">{{cite web |last1=Debruge |first1=Peter |last2=Gleiberman |first2=Owen |last3=Kennedy |first3=Lisa |last4=Kiang |first4=Jessica |last5=Laffly |first5=Tomris |last6=Lodge |first6=Guy |last7=Nicholson |first7=Amy |date=December 21, 2022 |title=The 100 Greatest Movies of All Time |url=https://variety.com/lists/best-movies-of-all-time/ |access-date=December 23, 2022 |website=Variety }}</ref> Фильм бүгінгі таңдағы бұқаралық мәдениетте кеңінен қолданылатын көптеген қанатты сөздер мен дәйексөздердің қайнар көзіне айналды. Киносыншылардың «барлық уақыттағы ең ұлы фильмдер» тізімінде тұрақты орын алатын бұл туынды — Л. Фрэнк Баумның шығармалары негізінде түсірілген ең коммерциялық табысты фильм болып саналады.<ref name="Fricke">{{cite book|title=The Wizard of Oz: The Official 50th Anniversary Pictorial History|last=Fricke|first=John|publisher=Warner Books|year=1989|isbn=978-0-446-51446-0|location=New York|author-link=John Fricke|url=https://archive.org/details/wizardofozoffici0000fric}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.afi.com/100Years/movies.aspx|title=AFI's 100 Years...100 Movies|website=www.afi.com|access-date=August 9, 2017|archive-date=May 15, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160515202027/http://www.afi.com/100years/movies.aspx|url-status=live}}</ref> == Сюжеті == Оқиға Канзас штатындағы фермада тұратын Дороти Гейл есімді жас қыз бен оның Тото атты итінің айналасында өрбиді. Бір күні алапат торнадо Доротидің үйін жұлып әкетіп, қиял-ғажайып Оз еліне апарып тастайды. Үй жерге түскен сәтте Батыстың зұлым сиқыршысының үстіне құлап, оны өлтіреді. Бұл оқиға Доротиді сиқырлы елдегі басты жаумен қарсыластырады. Дороти Оз елінен үйіне қайтудың жолын іздеп, сары кірпіштен салынған жолмен «Зүбәржат қалаға» сапар шегеді. Жол бойы ол ақыл-ой іздеген Қорқынышты қуыршақпен, жүрегі болса деп армандаған Темір адаммен және батылдығын тапқысы келген Қорқақ арыстанмен достасады. Олар бірлесе отырып, Доротиге үйіне қайтуға көмектесе алатын Оз елінің Ұлы Сиқыршысын іздеуге аттанады. Алайда, олардың жолында марқұм сиқыршының кегін алғысы келген Батыстың зұлым сиқыршысы тұр. Ол Дороти мен оның достарына сан түрлі кедергі жасап, оларды тұтқындауға тырысады. Кейіпкерлер өздеріне тән емес қасиеттерді — ақылды, мейірімділік пен батылдықты — таныта отырып, қиындықтарды жеңіп шығады. Ақыр соңында, Дороти «Үйге жетуге ештеңе жетпейді» деп, сиқырлы қызыл туфлиін үш рет қағып, Канзастағы туған үйіне қайта оралады. == Рөлдерде == [[Сурет:The Wizard of Oz Lahr Garland Bolger Haley 1939.jpg|thumb|right|Солдан оңға қарай: Қорқақ арыстан, Дороти, Қорқынышты қуыршақ және Темір адам]] {{РөлдердеҮсті}} {{Рөлдерде|[[Джуди Гарленд]]||Дороти Гейл}} {{Рөлдерде|Терри (ит)||Тото}} {{Рөлдерде|[[Рэй Болджер]]|Хэнк|Қорқынышты қуыршақ}} {{Рөлдерде|[[Джек Хейли]]|Хикори|Темір адам}} {{Рөлдерде|[[Берт Лар]]|Зик|Қорқақ арыстан}} {{Рөлдерде|[[Фрэнк Морган]]|Профессор Марвел|Оз сиқыршысы}} {{Рөлдерде|[[Билли Берк]]|Глинда|Солтүстіктің мейірімді сиқыршысы}} {{Рөлдерде|[[Маргарет Хэмилтон]]|Альмира Галч|Батыстың зұлым сиқыршысы}} {{Рөлдерде|[[Чарли Грейпвин]]||Генри ағай}} {{Рөлдерде|[[Пэт Уолш]]||Никко}} {{Рөлдерде|[[Клара Бландик]]||Эм тәтей}} {{Рөлдерде|Singer Midgets||Манчкиндер}} {{Рөлдерде|[[Митчелл Льюис]]||күзетшілерінің капитаны}} {{Рөлдерде|[[Адриана Каселотти]]||Джульетта (дыбыстау)}} {{Рөлдерде|[[Кэнди Кандидо]]||Ашулы алма ағашы (дыбыстау)}} {{РөлдердеАсты}} == Марапаттары мен номинациялары == === Оскар === {| class="wikitable" style="font-size: 95%; width: 100%;" border="2" cellpadding="3" |- align="center" ! colspan=4 style="background:#B0C4DE;" | Марапаттары мен номинациялары |- align="center" ! style="background: #CCCCCC;" | Марапат ! style="background: #CCCCCC;" | Санат ! style="background: #CCCCCC;" | Номинант ! style="background: #CCCCCC;" | Нәтиже |- |rowspan="6"|[[Оскар сыйлығы|Оскар]] |[[Үздік фильм музыкасы үшін Оскар сыйлығы|Үздік түпнұсқалық музыка]] |Герберт Стотхарт |{{Жеңіс}} |- |[[Үздік фильм әні үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм әні]] |«Over the Rainbow», музыкасы: Гарольд Арлен, сөзі: Эдгар Й. Харбург |{{Жеңіс}} |- |[[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]] |Мервин Лерой |{{Номинация}} |- |[[Үздік қоюшы суретші жұмысы үшін Оскар сыйлығы|Үздік қоюшы суретші жұмысы]] |Седрик Гиббонс, Уильям А. Хорнинг |{{Номинация}} |- |[[Үздік визуалды әсерлер үшін Оскар сыйлығы|Үздік арнайы эффекттер]] |А. Арнольд Гиллеспи, Дуглас Ширер |{{Номинация}} |- |[[Үздік операторлық жұмыс үшін Оскар сыйлығы|Үздік операторлық жұмыс (түрлі-түсті фильм)]] |Гарольд Россон |{{Номинация}} |} === AFI рейтингтері === [[Америка кино институты]] (AFI) «Оз елінің сиқыршысы» фильмін әртүрлі рейтингтерге енгізді: * [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік фильм|100 жыл… 100 фильм]] – № 6<ref>{{Cite web |title=American Film Institute's list of the 100 Greatest Movies |url=http://connect.afi.com/site/DocServer/movies100.pdf?docID=264 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100214191259/http://connect.afi.com/site/DocServer/movies100.pdf?docID=264 |archive-date=2010-02-14 |access-date=2026-01-02 |website=connect.afi.com}}</ref> * [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік шытырман оқиғалы фильм|100 жыл… 100 шытырман оқиғалы фильм]] – № 43<ref>{{Cite web |title=AFI's 100 YEARS...100 THRILLS |url=http://connect.afi.com/site/DocServer/thrills100.pdf?docID=250 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716072119/http://connect.afi.com/site/DocServer/thrills100.pdf?docID=250 |archive-date=2011-07-16 |access-date=2026-01-02 |website=connect.afi.com}}</ref> * [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік қаһарман мен зұлым|100 жыл… 100 қаһарман мен зұлым]]: ** Батыстың зұлым сиқыршысы — № 4 зұлым<ref>{{Cite web |title=AFI's 100 YEARS...100 HEROES & VILLAINS |url=http://connect.afi.com/site/DocServer/handv100.pdf?docID=246 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090919175346/http://connect.afi.com/site/DocServer/handv100.pdf?docID=246 |archive-date=2009-09-19 |access-date=2026-01-02 |website=connect.afi.com}}</ref> * [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік фильм әні|100 жыл… 100 ән]]:<ref>{{Cite web |title=AFI's 100 YEARS...100 SONGS |url=http://connect.afi.com/site/DocServer/songs100.pdf?docID=244 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090919175606/http://connect.afi.com/site/DocServer/songs100.pdf?docID=244 |archive-date=2009-09-19 |access-date=2026-01-02 |website=connect.afi.com}}</ref> ** «Over the Rainbow» – № 1 ** «Ding-Dong! The Witch Is Dead» – № 82 * [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік кино дәйексөзі|100 жыл… 100 дәйексөз]]:<ref>{{Cite web |title=AFI's 100 YEARS...100 MOVIE QUOTES |url=http://connect.afi.com/site/DocServer/quotes100.pdf?docID=242 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090520174557/http://connect.afi.com/site/DocServer/quotes100.pdf?docID=242 |archive-date=2009-05-20 |access-date=2026-01-02 |website=connect.afi.com}}</ref> ** «Тото, меніңше, біз енді Канзаста емеспіз» ("Toto, I've a feeling we're not in Kansas anymore.") (Дороти Гейл) – № 4 ** «Өз үйіңнен артық жер жоқ» ("There's no place like home.") (Дороти) – № 23 ** «Сені де қолға түсіремін, сұлуым, сенің кішкентай итіңді де!» ("I'll get you, my pretty – and your little dog, too!") (Батыстың зұлым сиқыршысы) – № 99 * [[AFI нұсқасы бойынша үздік киномюзиклдер|100 жыл… үздік киномюзиклдер]] – № 3<ref>{{Cite web |title=AFI's GREATEST MOVIE MUSICALS |url=http://connect.afi.com/site/DocServer/musicals25.pdf?docID=204 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090919175533/http://connect.afi.com/site/DocServer/musicals25.pdf?docID=204 |archive-date=2009-09-19 |access-date=2026-01-02 |website=connect.afi.com}}</ref> * [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік шабыттандыратын фильм|100 жыл… 100 шабыттандыратын фильм]] – № 26<ref>{{Cite web |title=AFI's 100 YEARS...100 CHEERS |url=http://connect.afi.com/site/DocServer/cheers100.pdf?docID=202 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091122102933/http://connect.afi.com/site/DocServer/cheers100.pdf?docID=202 |archive-date=2009-11-22 |access-date=2026-01-02 |website=connect.afi.com}}</ref> * [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік фильм|100 жыл… 100 фильм]] (10 жылдық мерейтойлық басылым) – № 10<ref>{{Cite web |title=AFI's 100 YEARS...100 MOVIES – 10TH ANNIVERSARY EDITION |url=http://connect.afi.com/site/DocServer/100Movies.pdf?docID=301 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090407071354/http://connect.afi.com/site/DocServer/100Movies.pdf?docID=301 |archive-date=2009-04-07 |access-date=2026-01-02 |website=connect.afi.com}}</ref> * [[AFI нұсқасы бойынша 10 жанрдағы 10 үздік фильм|100 жанрлық фильм]] – № 1 (Фэнтези жанры)<ref>{{cite web | title= Top 10 Fantasy | url= http://www.afi.com/10top10/fantasy.html | publisher= [[Америка кино институты]] | access-date= June 18, 2008 | archive-date= June 19, 2008 | archive-url= https://web.archive.org/web/20080619174214/http://www.afi.com/10top10/fantasy.html | url-status= live }}</ref> === Басқа да марапаттары === * 1989: Фильм [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]не енгізілген алғашқы 25 фильмнің бірі болды.<ref name="registrylist1"/><ref>{{cite web|url=https://www.loc.gov/programs/static/national-film-preservation-board/documents/wizard_oz.pdf|title=accessed 3/18/2018.|website=[[Library of Congress]]|access-date=March 18, 2018|archive-date=February 15, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170215113351/https://www.loc.gov/programs/static/national-film-preservation-board/documents/wizard_oz.pdf|url-status=live}}</ref> * 1999: [[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]] журналының «100 ерекше фильм» тізімінде — № 20.<ref>{{cite web |url=http://www.filmsite.org/rstone.html |title=100 Maverick Movies in 100 Years from Rolling Stone |publisher=Filmsite.org |access-date=March 6, 2010 |archive-date=March 31, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140331174042/http://www.filmsite.org/rstone.html |url-status=live }}</ref> * 1999: Entertainment Weekly журналының «Барлық уақыттағы 100 үздік фильм» тізімінде — № 32.<ref>{{cite web |url=http://www.filmsite.org/ew100.html |title=The 100 Greatest Movies of All Time by Entertainment Weekly |publisher=Filmsite.org |access-date=March 6, 2010 |archive-date=March 31, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140331185517/http://www.filmsite.org/ew100.html |url-status=live }}</ref> * 2000: The Village Voice басылымының «ХХ ғасырдың 100 үздік фильмі» тізімінде — № 14.<ref>{{cite web|url=http://www.filmsite.org/villvoice.html |title=100 Best Films&nbsp;– Village Voice |publisher=Filmsite.org |date=January 4, 2000 |access-date=March 6, 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140331174817/http://www.filmsite.org/villvoice.html |archive-date=March 31, 2014 }}</ref> * 2002: [[Sight & Sound]] журналының режиссерлер арасындағы «Ең үздік фильм» сауалнамасында — № 41.<ref>{{cite web |url=http://www.bfi.org.uk/sightandsound/topten/poll/directors-long.html |title=Sight & Sound &#124; Top Ten Poll 2002 – The rest of the directors' list |publisher=BFI |date=September 5, 2006 |access-date=March 6, 2010 |archive-date=March 9, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120309163857/https://www.bfi.org.uk/sightandsound/topten/poll/directors-long.html |url-status=dead }}</ref> * 2005: Total Film журналының «100 үздік фильм» тізімінде — № 83<ref>{{cite web |author= |date=October 24, 2005 |title=Movie News: Who is the greatest? |publisher=[[Total Film]] |url=http://www.totalfilm.com/movie_news/who_is_the_greatest |access-date=September 16, 2024 |archive-date=November 22, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061122073241/http://www.totalfilm.com/movie_news/who_is_the_greatest |url-status=live}}</ref> * 2005: Британ кино институты (BFI) бұл фильмді «14 жасқа дейін көруге тиіс 50 фильм» тізімінде — №2 <ref>{{Cite web |title=BFI {{!}} Education {{!}} Conferences {{!}} Watch This! top 50 list |url=https://www.bfi.org.uk/education/conferences/watchthis/top50.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20071115195742/https://www.bfi.org.uk/education/conferences/watchthis/top50.html |archive-date=2007-11-15 |access-date=2026-01-02 |website=www.bfi.org.uk |language=en}}</ref> * 2006: Фильм Bravo телеарнасының «Кинодағы ең қорқынышты 100 сәт» тізімінде 86-орын алды.<ref name="bravo">{{cite web |url=http://www.bravotv.com/The_100_Scariest_Movie_Moments/index.shtml |publisher=Bravotv.com |title=The 100 Scariest Movie Moments |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060713230931/http://www.bravotv.com/The_100_Scariest_Movie_Moments/index.shtml |archive-date=July 13, 2006 |access-date=January 23, 2014}}</ref> * 2006: [[Америка сценарийшілер гильдиясы]] (WGA West) фильм сценарийін «101 үздік сценарий» тізімінде 25-орынға қойды.<ref>{{Cite news |title=101 Greatest Screenplays |url=https://www.wga.org/writers-room/101-best-lists/101-greatest-screenplays/list |archive-url=https://web.archive.org/web/20210518183340/https://www.wga.org/writers-room/101-best-lists/101-greatest-screenplays/list |archive-date=2021-05-18 |access-date=2026-01-02 |language=en}}</ref> * 2007: Total Film журналының «Ең ерекше 23 фильм» тізімінде көш бастады.<ref>{{cite web |url=http://www.listsofbests.com/list/30267 |title=Total Film's 23 Weirdest Films of All Time on Lists of Bests |publisher=Listsofbests.com |date=April 6, 2007 |access-date=March 6, 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.ar chive.org/web/20090207085229/http://www.listsofbests.com/list/30267 |archive-date=February 7, 2009 }}</ref> * 2007: Фильм [[ЮНЕСКО]]-ның Әлем жады (Memory of the World) халықаралық тізіліміне енгізілді.<ref name="UNESCO" /> * 2007: The Observer басылымы фильмнің әндері мен музыкасын «50 үздік саундтрек» тізімінің басына қойды.<ref name="guard">{{cite news |author=The Observer Music Monthly |date=March 18, 2007 |work=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/music/2007/mar/18/features.musicmonthly14 |title=The 50 Greatest Film Soundtracks |access-date=September 10, 2007 |archive-date=September 15, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070915183120/http://observer.guardian.co.uk/omm/story/0,,2032992,00.html |url-status=live }}</ref> * 2020: «Оз елінің сиқыршысы» фильмі осы жылдан бастап жыл сайын New York Magazine журналының Vulture бөліміндегі «Оскарда үздік фильм аталымында жеңіске жете алмаған ең үздік фильмдер» тізіміне енгізіліп келеді.<ref>{{cite news|title=The Best Movies That Lost Best Picture at the Oscars|url=https://www.vulture.com/article/best-oscar-best-picture-losers.html|magazine=[[New York Magazine]]|access-date=March 17, 2025}}</ref> * 2022: Фильм [[Variety]] журналының «Барлық уақыттағы 100 үздік фильм» атты алғашқы тізімінде 2-орын.<ref name="variety.com"/> * 2023: Фильм Parade журналының «Барлық уақыттағы 100 үздік фильм» тізімінде 5-орын алды.<ref>{{cite web |last1=Murrian |first1=Samuel R. |date=October 6, 2023 |title=The 100 Best Movies of All Time |url=https://parade.com/1222580/samuelmurrian/best-movies-all-time/ |access-date=October 10, 2023 |website=Parade }}</ref> * 2023: Фильм Comic Book Resources порталының «Барлық уақыттағы үздік фильмдер» тізімінде 4-орын.<ref>{{cite web |last1=Vaux |first1=Robert |last2=Giatras |first2=David |date=October 14, 2023 |title=The Best Movies of All Time, Ranked |url=https://www.cbr.com/best-movies-all-time-ranked/#the-wizard-of-oz-1939 |access-date=October 20, 2023 |website=Comic Book Resources }}</ref> * 2024: Фильм IndieWire сайтының «Барлық уақыттағы 63 үздік киномюзикл» тізімінде 7-орын.<ref>{{cite web |last1=Chapman |first1=Wilson |last2=Zilko |first2=Christian |last3=Foreman |first3=Allison |date=January 10, 2024 |title=The 63 Best Movie Musicals of All Time, Ranked |url=https://www.indiewire.com/gallery/best-musicals-all-time-movies/the-wizard-of-oz-3/ |access-date=January 30, 2024 |website=IndieWire }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{IMDb title|0032138}} {{рейтинг-10|8.1}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Виктор Флеминг фильмдері]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]] [[Санат:1939 жылғы АҚШ фильмдері]] [[Санат:АҚШ шытырман оқиғалы фильмдері]] [[Санат:АҚШ фэнтези фильмдері]] [[Санат:АҚШ романдарының экрандаулары]] [[Санат:Metro-Goldwyn-Mayer фильмдері]] [[Санат:АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]] 2b88wxu1aa62i6k6mz7fknhe4fo2h2j 3591012 3590999 2026-04-24T10:21:07Z TalgatSnow 143530 3591012 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Оз елінің сиқыршысы |Шынайы атауы = {{lang-en|The Wizard of Oz}} |Суреті = Wizard of oz movie poster.jpg |Сурет ені = 250 |Сурет атауы = Фильм постері |Жанры = [[Фэнтези]]<br>[[Мюзикл]]<br>[[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]] |Режиссёрі = [[Виктор Флеминг]] |Продюсері = [[Мервин Лерой]] |Сценарист = Ноэль Лэнгли<br>Флоренс Райерсон<br>Эдгар Аллан Вулф |Актерлер = [[Джуди Гарленд]]<br>[[Фрэнк Морган]]<br>[[Рэй Болджер]]<br>[[Берт Лар]]<br>[[Джек Хейли]]<br>[[Билли Берк]]<br>[[Маргарет Хэмилтон]] |Операторы = [[Гарольд Россон]] |Композиторы = [[Герберт Стотхарт]] |Компания = [[Metro-Goldwyn-Mayer]] |Дистрибьютор = [[Loew's Incorporated]] |Ұзақтығы = 102 мин. |Бюджеті = 2,8 млн [[АҚШ доллары|$]]<ref name="Mannix">{{citation|title=The Eddie Mannix Ledger|publisher=Margaret Herrick Library, Center for Motion Picture Study|place=Los Angeles}}.</ref><ref name="BOM">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0032138/|title=The Wizard of Oz (1939)|website=[[Box Office Mojo]]|access-date=October 25, 2019|archive-date=October 25, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191025173404/https://www.boxofficemojo.com/title/tt0032138/|url-status=live}}</ref> |Түсім = 25,6 млн [[АҚШ доллары|$]] |Мемлекет = {{Байрақ|АҚШ}} |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = 1939 |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = 0032138 |Сайты = }} «'''Оз елінің сиқыршысы'''» ({{lang-en|The Wizard of Oz}}) — [[Metro-Goldwyn-Mayer]] студиясы 1939 жылы жарыққа шығарған америкалық музыкалық [[фэнтези]] фильмі. [[Лаймен Фрэнк Баум]]ның 1900 жылғы романына негізделген туындының негізгі режиссері [[Виктор Флеминг]] болғанымен, ол кейіннен түсірілімі тоқырап тұрған «[[Жел өтіндегі тағдырлар (фильм)|Жел өтіндегі тағдырлар]]» фильмін аяқтау үшін бұл жобадан кеткен. Фильм сол кезеңдегі жаңашыл үш түсті «Техниколор» технологиясының көмегімен түсірілген. Көпшілік арасында «Оз елінің сиқыршысы» — ең алғашқы түрлі-түсті фильм деген қате пікір қалыптасқан. Фильм сыншылар тарапынан жоғары бағаланып, «[[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]]» аталымын қоса алғанда, бес «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» номинациясына ие болды. Нәтижесінде, «[[Over the Rainbow]]» композициясы «[[Үздік фильм әні үшін Оскар сыйлығы|Үздік ән]]», ал Стотхарттың музыкасы «[[Үздік фильм музыкасы үшін Оскар сыйлығы|Үздік музыка]]» номинациялары бойынша жеңіске жетті; сонымен қатар [[Джуди Гарленд]]ке арнайы [[Академияның балалар сыйлығы]] табысталды. Прокатта көрермендердің ықыласына бөленгенімен, фильм 1949 жылғы қайта көрсетілімге дейін толыққанды пайда әкеле алмады: 2,7 миллион долларлық бюджетпен небәрі 3 миллион доллар ғана жинаған бұл туынды сол тұстағы MGM студиясының ең қымбат жобасы болған еді.<ref name="Mannix" /><ref>{{cite news |first=Frank S. | last=Nugent |date=August 18, 1939 |url=https://www.nytimes.com/movie/review |title=The Screen in Review; 'The Wizard of Oz,' Produced by the Wizards of Hollywood, Works Its Magic on the Capitol's Screen – March of Time Features New York at the Music Hall at the Palace |access-date=August 15, 2014}}</ref><ref>{{cite news|last=King|first=Susan|title=How did 'Wizard of Oz' fare on its 1939 release?|url=https://www.latimes.com/entertainment/movies/la-xpm-2013-mar-11-la-et-mn-original-wizard-reaction-20130311-story.html|access-date=April 24, 2015|newspaper=Los Angeles Times|date=March 11, 2013|archive-date=November 14, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201114034331/https://www.latimes.com/entertainment/movies/la-xpm-2013-mar-11-la-et-mn-original-wizard-reaction-20130311-story.html|url-status=live}}</ref> 1956 жылы [[CBS]] телеарнасында алғаш рет көрсетілгеннен кейін фильм көпшілік назарына қайта оралып, жаңа өмірге ие болды. АҚШ [[Конгресс кітапханасы]]ның мәліметіне сәйкес, бұл — кино тарихындағы ең көп қаралған туынды.<ref name="Fricke" /><ref name="Library of Congress">{{cite web |url=https://www.loc.gov/exhibits/oz/ozsect2.html |title=To See The Wizard Oz on Stage and Film |date=December 15, 2010 |publisher=Library of Congress |access-date=April 16, 2011 |archive-date=September 29, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929091335/http://www.loc.gov/exhibits/oz/ozsect2.html |url-status=live }}</ref> 1989 жылы Конгресс кітапханасы «мәдени, тарихи және эстетикалық тұрғыдан маңызды» деп танылған алғашқы 25 фильмнің қатарына енгізіп, оны [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]не сақтауға алды.<ref name="registrylist1">{{cite web|url=https://www.loc.gov/programs/national-recording-preservation-board/recording-registry/complete-national-recording-registry-listing/|title=Complete National Recording Registry Listing – National Recording Preservation Board – Library of Congress|website=[[Library of Congress]]|access-date=March 18, 2018|archive-date=January 7, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170107015811/https://www.loc.gov/programs/national-recording-preservation-board/recording-registry/complete-national-recording-registry-listing/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|date=September 19, 1989|title=Film Registry Picks First 25 Movies|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1989-09-19-mn-347-story.html|work=[[Los Angeles Times]]|location=Washington, D.C.|access-date=April 22, 2020|archive-date=May 5, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200505082616/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1989-09-19-mn-347-story.html|url-status=live}}</ref> Сонымен қатар, бұл туынды [[ЮНЕСКО]]-ның «Әлем жады» (Memory of the World) халықаралық тізіліміне енген санаулы фильмдердің бірі болып табылады.<ref name="UNESCO">{{cite web | title= The Wizard of Oz (Victor Fleming 1939), produced by Metro-Goldwyn-Mayer | url= https://www.unesco.org/en/memory-world/wizard-oz-victor-fleming-1939-produced-metro-goldwyn-mayer | publisher= UNESCO Memory of the World Programme | access-date= April 22, 2025 | df= mdy-all }}</ref> 2022 жылы «[[Variety]]» журналы жариялаған «Барлық уақыттағы ең үздік 100 фильм» тізімінде ол екінші орынға табан тіреді.<ref name="variety.com">{{cite web |last1=Debruge |first1=Peter |last2=Gleiberman |first2=Owen |last3=Kennedy |first3=Lisa |last4=Kiang |first4=Jessica |last5=Laffly |first5=Tomris |last6=Lodge |first6=Guy |last7=Nicholson |first7=Amy |date=December 21, 2022 |title=The 100 Greatest Movies of All Time |url=https://variety.com/lists/best-movies-of-all-time/ |access-date=December 23, 2022 |website=Variety }}</ref> Фильм бүгінгі таңдағы бұқаралық мәдениетте кеңінен қолданылатын көптеген қанатты сөздер мен дәйексөздердің қайнар көзіне айналды. Киносыншылардың «барлық уақыттағы ең ұлы фильмдер» тізімінде тұрақты орын алатын бұл туынды — Л. Фрэнк Баумның шығармалары негізінде түсірілген ең коммерциялық табысты фильм болып саналады.<ref name="Fricke">{{cite book|title=The Wizard of Oz: The Official 50th Anniversary Pictorial History|last=Fricke|first=John|publisher=Warner Books|year=1989|isbn=978-0-446-51446-0|location=New York|author-link=John Fricke|url=https://archive.org/details/wizardofozoffici0000fric}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.afi.com/100Years/movies.aspx|title=AFI's 100 Years...100 Movies|website=www.afi.com|access-date=August 9, 2017|archive-date=May 15, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160515202027/http://www.afi.com/100years/movies.aspx|url-status=live}}</ref> == Сюжеті == Оқиға [[Канзас]] штатындағы фермада тұратын Дороти Гейл есімді жас қыз бен оның Тото атты итінің айналасында өрбиді. Бір күні алапат торнадо Доротидің үйін жұлып әкетіп, қиял-ғажайып Оз еліне апарып тастайды. Үй жерге түскен сәтте Батыстың зұлым сиқыршысының үстіне құлап, оны өлтіреді. Бұл оқиға Доротиді сиқырлы елдегі басты жаумен қарсыластырады. Дороти Оз елінен үйіне қайтудың жолын іздеп, сары кірпіштен салынған жолмен «Зүбәржат қалаға» сапар шегеді. Жол бойы ол ақыл-ой іздеген Қорқынышты қуыршақпен, жүрегі болса деп армандаған Темір адаммен және батылдығын тапқысы келген Қорқақ арыстанмен достасады. Олар бірлесе отырып, Доротиге үйіне қайтуға көмектесе алатын Оз елінің Ұлы Сиқыршысын іздеуге аттанады. Алайда, олардың жолында марқұм сиқыршының кегін алғысы келген Батыстың зұлым сиқыршысы тұр. Ол Дороти мен оның достарына сан түрлі кедергі жасап, оларды тұтқындауға тырысады. Кейіпкерлер өздеріне тән емес қасиеттерді — ақылды, мейірімділік пен батылдықты — таныта отырып, қиындықтарды жеңіп шығады. Ақыр соңында, Дороти «Үйге жетуге ештеңе жетпейді» деп, сиқырлы қызыл туфлиін үш рет қағып, Канзастағы туған үйіне қайта оралады. == Рөлдерде == [[Сурет:The Wizard of Oz Lahr Garland Bolger Haley 1939.jpg|thumb|right|Солдан оңға қарай: Қорқақ арыстан, Дороти, Қорқынышты қуыршақ және Темір адам]] {{РөлдердеҮсті}} {{Рөлдерде|[[Джуди Гарленд]]||Дороти Гейл}} {{Рөлдерде|Терри (ит)||Тото}} {{Рөлдерде|[[Рэй Болджер]]|Хэнк|Қорқынышты қуыршақ}} {{Рөлдерде|[[Джек Хейли]]|Хикори|Темір адам}} {{Рөлдерде|[[Берт Лар]]|Зик|Қорқақ арыстан}} {{Рөлдерде|[[Фрэнк Морган]]|Профессор Марвел|Оз сиқыршысы}} {{Рөлдерде|[[Билли Берк]]|Глинда|Солтүстіктің мейірімді сиқыршысы}} {{Рөлдерде|[[Маргарет Хэмилтон]]|Альмира Галч|Батыстың зұлым сиқыршысы}} {{Рөлдерде|[[Чарли Грейпвин]]||Генри ағай}} {{Рөлдерде|[[Пэт Уолш]]||Никко}} {{Рөлдерде|[[Клара Бландик]]||Эм тәтей}} {{Рөлдерде|Singer Midgets||Манчкиндер}} {{Рөлдерде|[[Митчелл Льюис]]||күзетшілерінің капитаны}} {{Рөлдерде|[[Адриана Каселотти]]||Джульетта (дыбыстау)}} {{Рөлдерде|[[Кэнди Кандидо]]||Ашулы алма ағашы (дыбыстау)}} {{РөлдердеАсты}} == Марапаттары мен номинациялары == === Оскар === {| class="wikitable" style="font-size: 95%; width: 100%;" border="2" cellpadding="3" |- align="center" ! colspan=4 style="background:#B0C4DE;" | Марапаттары мен номинациялары |- align="center" ! style="background: #CCCCCC;" | Марапат ! style="background: #CCCCCC;" | Санат ! style="background: #CCCCCC;" | Номинант ! style="background: #CCCCCC;" | Нәтиже |- |rowspan="6"|[[Оскар сыйлығы|Оскар]] |[[Үздік фильм музыкасы үшін Оскар сыйлығы|Үздік түпнұсқалық музыка]] |Герберт Стотхарт |{{Жеңіс}} |- |[[Үздік фильм әні үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм әні]] |«Over the Rainbow», музыкасы: Гарольд Арлен, сөзі: Эдгар Й. Харбург |{{Жеңіс}} |- |[[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]] |Мервин Лерой |{{Номинация}} |- |[[Үздік қоюшы суретші жұмысы үшін Оскар сыйлығы|Үздік қоюшы суретші жұмысы]] |Седрик Гиббонс, Уильям А. Хорнинг |{{Номинация}} |- |[[Үздік визуалды әсерлер үшін Оскар сыйлығы|Үздік арнайы эффекттер]] |А. Арнольд Гиллеспи, Дуглас Ширер |{{Номинация}} |- |[[Академияның балалар сыйлығы]] |Джуди Гарленд |{{Жеңіс}} |} === AFI рейтингтері === [[Америка кино институты]] (AFI) «Оз елінің сиқыршысы» фильмін әртүрлі рейтингтерге енгізді: * [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік фильм|100 жыл… 100 фильм]] – № 6<ref>{{Cite web |title=American Film Institute's list of the 100 Greatest Movies |url=http://connect.afi.com/site/DocServer/movies100.pdf?docID=264 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100214191259/http://connect.afi.com/site/DocServer/movies100.pdf?docID=264 |archive-date=2010-02-14 |access-date=2026-01-02 |website=connect.afi.com}}</ref> * [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік шытырман оқиғалы фильм|100 жыл… 100 шытырман оқиғалы фильм]] – № 43<ref>{{Cite web |title=AFI's 100 YEARS...100 THRILLS |url=http://connect.afi.com/site/DocServer/thrills100.pdf?docID=250 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716072119/http://connect.afi.com/site/DocServer/thrills100.pdf?docID=250 |archive-date=2011-07-16 |access-date=2026-01-02 |website=connect.afi.com}}</ref> * [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік қаһарман мен зұлым|100 жыл… 100 қаһарман мен зұлым]]: ** Батыстың зұлым сиқыршысы — № 4 зұлым<ref>{{Cite web |title=AFI's 100 YEARS...100 HEROES & VILLAINS |url=http://connect.afi.com/site/DocServer/handv100.pdf?docID=246 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090919175346/http://connect.afi.com/site/DocServer/handv100.pdf?docID=246 |archive-date=2009-09-19 |access-date=2026-01-02 |website=connect.afi.com}}</ref> * [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік фильм әні|100 жыл… 100 ән]]:<ref>{{Cite web |title=AFI's 100 YEARS...100 SONGS |url=http://connect.afi.com/site/DocServer/songs100.pdf?docID=244 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090919175606/http://connect.afi.com/site/DocServer/songs100.pdf?docID=244 |archive-date=2009-09-19 |access-date=2026-01-02 |website=connect.afi.com}}</ref> ** «Over the Rainbow» – № 1 ** «Ding-Dong! The Witch Is Dead» – № 82 * [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік кино дәйексөзі|100 жыл… 100 дәйексөз]]:<ref>{{Cite web |title=AFI's 100 YEARS...100 MOVIE QUOTES |url=http://connect.afi.com/site/DocServer/quotes100.pdf?docID=242 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090520174557/http://connect.afi.com/site/DocServer/quotes100.pdf?docID=242 |archive-date=2009-05-20 |access-date=2026-01-02 |website=connect.afi.com}}</ref> ** «Тото, меніңше, біз енді Канзаста емеспіз» ("Toto, I've a feeling we're not in Kansas anymore.") (Дороти Гейл) – № 4 ** «Өз үйіңнен артық жер жоқ» ("There's no place like home.") (Дороти) – № 23 ** «Сені де қолға түсіремін, сұлуым, сенің кішкентай итіңді де!» ("I'll get you, my pretty – and your little dog, too!") (Батыстың зұлым сиқыршысы) – № 99 * [[AFI нұсқасы бойынша үздік киномюзиклдер|100 жыл… үздік киномюзиклдер]] – № 3<ref>{{Cite web |title=AFI's GREATEST MOVIE MUSICALS |url=http://connect.afi.com/site/DocServer/musicals25.pdf?docID=204 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090919175533/http://connect.afi.com/site/DocServer/musicals25.pdf?docID=204 |archive-date=2009-09-19 |access-date=2026-01-02 |website=connect.afi.com}}</ref> * [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік шабыттандыратын фильм|100 жыл… 100 шабыттандыратын фильм]] – № 26<ref>{{Cite web |title=AFI's 100 YEARS...100 CHEERS |url=http://connect.afi.com/site/DocServer/cheers100.pdf?docID=202 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091122102933/http://connect.afi.com/site/DocServer/cheers100.pdf?docID=202 |archive-date=2009-11-22 |access-date=2026-01-02 |website=connect.afi.com}}</ref> * [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік фильм|100 жыл… 100 фильм]] (10 жылдық мерейтойлық басылым) – № 10<ref>{{Cite web |title=AFI's 100 YEARS...100 MOVIES – 10TH ANNIVERSARY EDITION |url=http://connect.afi.com/site/DocServer/100Movies.pdf?docID=301 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090407071354/http://connect.afi.com/site/DocServer/100Movies.pdf?docID=301 |archive-date=2009-04-07 |access-date=2026-01-02 |website=connect.afi.com}}</ref> * [[AFI нұсқасы бойынша 10 жанрдағы 10 үздік фильм|100 жанрлық фильм]] – № 1 (Фэнтези жанры)<ref>{{cite web | title= Top 10 Fantasy | url= http://www.afi.com/10top10/fantasy.html | publisher= [[Америка кино институты]] | access-date= June 18, 2008 | archive-date= June 19, 2008 | archive-url= https://web.archive.org/web/20080619174214/http://www.afi.com/10top10/fantasy.html | url-status= live }}</ref> === Басқа да марапаттары === * 1989: Фильм [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]не енгізілген алғашқы 25 фильмнің бірі болды.<ref name="registrylist1"/><ref>{{cite web|url=https://www.loc.gov/programs/static/national-film-preservation-board/documents/wizard_oz.pdf|title=accessed 3/18/2018.|website=[[Library of Congress]]|access-date=March 18, 2018|archive-date=February 15, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170215113351/https://www.loc.gov/programs/static/national-film-preservation-board/documents/wizard_oz.pdf|url-status=live}}</ref> * 1999: [[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]] журналының «100 ерекше фильм» тізімінде — № 20.<ref>{{cite web |url=http://www.filmsite.org/rstone.html |title=100 Maverick Movies in 100 Years from Rolling Stone |publisher=Filmsite.org |access-date=March 6, 2010 |archive-date=March 31, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140331174042/http://www.filmsite.org/rstone.html |url-status=live }}</ref> * 1999: Entertainment Weekly журналының «Барлық уақыттағы 100 үздік фильм» тізімінде — № 32.<ref>{{cite web |url=http://www.filmsite.org/ew100.html |title=The 100 Greatest Movies of All Time by Entertainment Weekly |publisher=Filmsite.org |access-date=March 6, 2010 |archive-date=March 31, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140331185517/http://www.filmsite.org/ew100.html |url-status=live }}</ref> * 2000: The Village Voice басылымының «ХХ ғасырдың 100 үздік фильмі» тізімінде — № 14.<ref>{{cite web|url=http://www.filmsite.org/villvoice.html |title=100 Best Films&nbsp;– Village Voice |publisher=Filmsite.org |date=January 4, 2000 |access-date=March 6, 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140331174817/http://www.filmsite.org/villvoice.html |archive-date=March 31, 2014 }}</ref> * 2002: [[Sight & Sound]] журналының режиссерлер арасындағы «Ең үздік фильм» сауалнамасында — № 41.<ref>{{cite web |url=http://www.bfi.org.uk/sightandsound/topten/poll/directors-long.html |title=Sight & Sound &#124; Top Ten Poll 2002 – The rest of the directors' list |publisher=BFI |date=September 5, 2006 |access-date=March 6, 2010 |archive-date=March 9, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120309163857/https://www.bfi.org.uk/sightandsound/topten/poll/directors-long.html |url-status=dead }}</ref> * 2005: Total Film журналының «100 үздік фильм» тізімінде — № 83<ref>{{cite web |author= |date=October 24, 2005 |title=Movie News: Who is the greatest? |publisher=[[Total Film]] |url=http://www.totalfilm.com/movie_news/who_is_the_greatest |access-date=September 16, 2024 |archive-date=November 22, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061122073241/http://www.totalfilm.com/movie_news/who_is_the_greatest |url-status=live}}</ref> * 2005: Британ кино институты (BFI) бұл фильмді «14 жасқа дейін көруге тиіс 50 фильм» тізімінде — №2 <ref>{{Cite web |title=BFI {{!}} Education {{!}} Conferences {{!}} Watch This! top 50 list |url=https://www.bfi.org.uk/education/conferences/watchthis/top50.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20071115195742/https://www.bfi.org.uk/education/conferences/watchthis/top50.html |archive-date=2007-11-15 |access-date=2026-01-02 |website=www.bfi.org.uk |language=en}}</ref> * 2006: Фильм Bravo телеарнасының «Кинодағы ең қорқынышты 100 сәт» тізімінде 86-орын алды.<ref name="bravo">{{cite web |url=http://www.bravotv.com/The_100_Scariest_Movie_Moments/index.shtml |publisher=Bravotv.com |title=The 100 Scariest Movie Moments |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060713230931/http://www.bravotv.com/The_100_Scariest_Movie_Moments/index.shtml |archive-date=July 13, 2006 |access-date=January 23, 2014}}</ref> * 2006: [[Америка сценарийшілер гильдиясы]] (WGA West) фильм сценарийін «101 үздік сценарий» тізімінде 25-орынға қойды.<ref>{{Cite news |title=101 Greatest Screenplays |url=https://www.wga.org/writers-room/101-best-lists/101-greatest-screenplays/list |archive-url=https://web.archive.org/web/20210518183340/https://www.wga.org/writers-room/101-best-lists/101-greatest-screenplays/list |archive-date=2021-05-18 |access-date=2026-01-02 |language=en}}</ref> * 2007: Total Film журналының «Ең ерекше 23 фильм» тізімінде көш бастады.<ref>{{cite web |url=http://www.listsofbests.com/list/30267 |title=Total Film's 23 Weirdest Films of All Time on Lists of Bests |publisher=Listsofbests.com |date=April 6, 2007 |access-date=March 6, 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.ar chive.org/web/20090207085229/http://www.listsofbests.com/list/30267 |archive-date=February 7, 2009 }}</ref> * 2007: Фильм [[ЮНЕСКО]]-ның Әлем жады (Memory of the World) халықаралық тізіліміне енгізілді.<ref name="UNESCO" /> * 2007: The Observer басылымы фильмнің әндері мен музыкасын «50 үздік саундтрек» тізімінің басына қойды.<ref name="guard">{{cite news |author=The Observer Music Monthly |date=March 18, 2007 |work=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/music/2007/mar/18/features.musicmonthly14 |title=The 50 Greatest Film Soundtracks |access-date=September 10, 2007 |archive-date=September 15, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070915183120/http://observer.guardian.co.uk/omm/story/0,,2032992,00.html |url-status=live }}</ref> * 2020: «Оз елінің сиқыршысы» фильмі осы жылдан бастап жыл сайын New York Magazine журналының Vulture бөліміндегі «Оскарда үздік фильм аталымында жеңіске жете алмаған ең үздік фильмдер» тізіміне енгізіліп келеді.<ref>{{cite news|title=The Best Movies That Lost Best Picture at the Oscars|url=https://www.vulture.com/article/best-oscar-best-picture-losers.html|magazine=[[New York Magazine]]|access-date=March 17, 2025}}</ref> * 2022: Фильм [[Variety]] журналының «Барлық уақыттағы 100 үздік фильм» атты алғашқы тізімінде 2-орын.<ref name="variety.com"/> * 2023: Фильм Parade журналының «Барлық уақыттағы 100 үздік фильм» тізімінде 5-орын алды.<ref>{{cite web |last1=Murrian |first1=Samuel R. |date=October 6, 2023 |title=The 100 Best Movies of All Time |url=https://parade.com/1222580/samuelmurrian/best-movies-all-time/ |access-date=October 10, 2023 |website=Parade }}</ref> * 2023: Фильм Comic Book Resources порталының «Барлық уақыттағы үздік фильмдер» тізімінде 4-орын.<ref>{{cite web |last1=Vaux |first1=Robert |last2=Giatras |first2=David |date=October 14, 2023 |title=The Best Movies of All Time, Ranked |url=https://www.cbr.com/best-movies-all-time-ranked/#the-wizard-of-oz-1939 |access-date=October 20, 2023 |website=Comic Book Resources }}</ref> * 2024: Фильм IndieWire сайтының «Барлық уақыттағы 63 үздік киномюзикл» тізімінде 7-орын.<ref>{{cite web |last1=Chapman |first1=Wilson |last2=Zilko |first2=Christian |last3=Foreman |first3=Allison |date=January 10, 2024 |title=The 63 Best Movie Musicals of All Time, Ranked |url=https://www.indiewire.com/gallery/best-musicals-all-time-movies/the-wizard-of-oz-3/ |access-date=January 30, 2024 |website=IndieWire }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{IMDb title|0032138}} {{рейтинг-10|8.1}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Виктор Флеминг фильмдері]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]] [[Санат:1939 жылғы АҚШ фильмдері]] [[Санат:АҚШ шытырман оқиғалы фильмдері]] [[Санат:АҚШ фэнтези фильмдері]] [[Санат:АҚШ романдарының экрандаулары]] [[Санат:Metro-Goldwyn-Mayer фильмдері]] [[Санат:АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]] f1uvaiffx0x6ozqb5cz11kpqafpz8xs 3 779970 3591016 2026-04-24T10:58:29Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3591016 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Tyrikan}} -- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 15:58, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) ambtu4sqhj785dlwx149frxn52il538 3 779971 3591018 2026-04-24T11:09:29Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3591018 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Pindrice}} -- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 16:09, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) e8wu3awt1alhhub29fy7gx1lh7vlyhl 3 779972 3591037 2026-04-24T11:55:05Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3591037 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Shark addict}} -- [[Қатысушы:Erboldilyara|Сариев Ербол]] ([[Қатысушы талқылауы:Erboldilyara|талқылауы]] 16:55, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) axjgzl02ivn3bval3lqfgd2z8c83rpt